Google
This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as pari of a projcct
to make the world's books discoverablc online.
It has survived long enough for the Copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject
to Copyright or whose legal Copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discover.
Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from the
publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken Steps to
prcvcnt abuse by commercial parties, including placing lechnical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for
personal, non-commercial purposes.
+ Refrain fivm automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machinc
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encouragc the
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout this projcct and hclping them lind
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countries. Whether a book is still in Copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any speciflc use of
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search mcans it can bc used in any manner
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe.
Äbout Google Book Search
Google's mission is to organizc the world's Information and to make it univcrsally accessible and uscful. Google Book Search hclps rcadcrs
discover the world's books while hclping authors and publishers rcach ncw audicnccs. You can search through the füll icxi of ihis book on the web
at|http: //books. google .com/l
Google
IJber dieses Buch
Dies ist ein digitales Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den Realen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im
Rahmen eines Projekts, mit dem die Bücher dieser Welt online verfugbar gemacht werden sollen, sorgfältig gescannt wurde.
Das Buch hat das Uiheberrecht überdauert und kann nun öffentlich zugänglich gemacht werden. Ein öffentlich zugängliches Buch ist ein Buch,
das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch öffentlich zugänglich ist, kann
von Land zu Land unterschiedlich sein. Öffentlich zugängliche Bücher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kulturelles
und wissenschaftliches Vermögen dar, das häufig nur schwierig zu entdecken ist.
Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randbemerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei - eine Erin-
nerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Ihnen hinter sich gebracht hat.
Nu tzungsrichtlinien
Google ist stolz, mit Bibliotheken in Partnerschaft lieber Zusammenarbeit öffentlich zugängliches Material zu digitalisieren und einer breiten Masse
zugänglich zu machen. Öffentlich zugängliche Bücher gehören der Öffentlichkeit, und wir sind nur ihre Hüter. Nie htsdesto trotz ist diese
Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfügung stellen zu können, haben wir Schritte unternommen, um den Missbrauch durch
kommerzielle Parteien zu veihindem. Dazu gehören technische Einschränkungen für automatisierte Abfragen.
Wir bitten Sie um Einhaltung folgender Richtlinien:
+ Nutzung der Dateien zu nichtkommerziellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche Tür Endanwender konzipiert und möchten, dass Sie diese
Dateien nur für persönliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden.
+ Keine automatisierten Abfragen Senden Sie keine automatisierten Abfragen irgendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen
über maschinelle Übersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche durchführen, in denen der Zugang zu Text in großen Mengen
nützlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir fördern die Nutzung des öffentlich zugänglichen Materials fürdieseZwecke und können Ihnen
unter Umständen helfen.
+ Beibehaltung von Google-MarkenelementenDas "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei finden, ist wichtig zur Information über
dieses Projekt und hilft den Anwendern weiteres Material über Google Buchsuche zu finden. Bitte entfernen Sie das Wasserzeichen nicht.
+ Bewegen Sie sich innerhalb der Legalität Unabhängig von Ihrem Verwendungszweck müssen Sie sich Ihrer Verantwortung bewusst sein,
sicherzustellen, dass Ihre Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafürhalten für Nutzer in den USA
öffentlich zugänglich ist, auch für Nutzer in anderen Ländern öffentlich zugänglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist
von Land zu Land verschieden. Wir können keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulässig
ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und überall auf der
Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben.
Über Google Buchsuche
Das Ziel von Google besteht darin, die weltweiten Informationen zu organisieren und allgemein nutzbar und zugänglich zu machen. Google
Buchsuche hilft Lesern dabei, die Bücher dieser Welt zu entdecken, und unterstützt Autoren und Verleger dabei, neue Zielgruppcn zu erreichen.
Den gesamten Buchtext können Sie im Internet unter|http: //books . google .coiril durchsuchen.
V 4^y-^o
pic g^rotiiRcn
Der Deutff^en Stäbte
»Olli t4. biö inö 16. Saljrijunbert.
AUF VERAN1A88UNG
UNU MIT
UNTEH8TÜTZUNO
SEINER MAJESTAET
DES KÖNIGS VON BAYERN
MAXIMILIAN II.
jf^j} KÖNIGL. ACADEMIE DEIt
WISSENSCHAFTEN .
Setlag oon ©. |)itiel.
1877.
at ö l n.
AUF VERANLASSUNG
UND MIT
UNTERSTÜTZUNG ^^^^^
SEINER MAJESTAET
IIES KÖNIGS VON BAYERN |f | jO,
MAXIMILIAN IL
HERAUSGEGEBEN
DURCH DIE
HISTORISCHE CÜMMISSION
BEI DER
KÖNIGL. ACADEMIE DER
WISSENSCHAFTEN.
Setlag Bon ©. §itjel.
^^. ^. ^^a.
9S 0 r w 0 r t.
2)ie Slu^gobc bcr S^roniten üon 6öfn ift in biefev ©ammfung,
iDcfd^c fid^ auf ba^ 30?ittclafter befd^ränft, mit bcm gegenwärtigen britten
SBanbc jum Slbfd^tuß gebvad^t. ÜDarin ift bie noäf rücfftänbige ^ätfte
ber Socl^off 'feigen S^ronil entsaften, augerbem ba^ ffiJeuige, n)a^ \xä)
fonft nod^ an d^ronifalifd^en 2lufjeid(^nnngen au^ bem 15. Sal^tl^unbert
auffinben lieg. ÜDerfelbe bilbet mit bem Dotl^ergel^enben ein ©anje^,
n)ie aiid^ bie fotttaufenbe ©eitenjäl^tung anjeigt, \M6)t jur SSetein^
fad^ung ber ßitate in bem für beibe Sänbe beftimmten ®(offar mic in
ben 9tegiftcrn bient.
§err Dr. §. Sarbaun« l^at, mic bie erfte ^älfte ber Soed^off*
f^en (S^ronit, fo aud^ bie anbere auf ®runb ber ©d^röber'fdben Slbfd^rift
bearbeitet, baju bie in ben SSeitagen gegebenen ©tüde gefammelt, enbtid^
bie 9?a(i^träge l^injugefügt ; üon i^m finb bie SRegifter angefertigt. Daß
®(offar, morin jugteid^ bie Serid^tigungen ju bem in ©anb I befinbUd^en
aufgenommen finb, ift mieberum üon §errn ^rof. S3ir(inger
löerfagt.
Sßie id^ ba« ]^au)>tfäd^tid^e SSerbienft um bie Slu^fü^rung biefer
2lu«gabe ber 651nifd^en S^ronifen ^errn Dr. Sarbaun^ jufd^reiben
mu^, fo Qiietfenne ic^ md) tawtbax, u>ic berfelbe mid; bei meiner eigenen
2(rbeit tnxä) feine i^orttefftidbe ©ad^tenntniß unb hniner bereite §ütf*
letftung an Ort unb ©teile treuüd^ unterftütjt l^at.
5)ie ©nteitung über bie ®efd;ic^te unb SSerfaffung ber ©tabt, Don
xotiäfzx bie größere ^älfte erft l^ier nad^fotgt, erfd^eint eigenttid; al^ ein
^arergon be^ §erauögeber^ nnb gel^t über bie urfprüngKd^e Slbfid^t
eine^ bloßen Seitfabenö jur Iritifd^4;iftorifd^en Orientirung bei ber Se*
nutjung ber ß^ronifen l^inau^. @^ ift eine üoflftänbige 33erfaffung^*
gefd^id;te Don Sö(n im 3)Httela(ter barauö geworben. 5)ie SBid^tigfeit be^
©egenftanbe^ für bie rid^tige Srtenntniß ber gefd^id(^tlid^en Sntmidelung
ber beutfc^en ©tabtDerfaffung überl^aupt, ber naivere Slntl^eil, ben id^
fetbft n)ie anbere fd^on frül^er an il^m genommen, unb bie SJerfd^ieben«»
^eit ber 2lnfid^ten, bie fid^ au^ ber loieberl^otten Unterfud^ung be^felben
ergeben l^at, mag e^ red^tfertigen, baß id^ bie ®e(egen^eit nid^t mibe-
nufet gelaffen l^abe , um bie Söfung Mtifc^er Streitfragen, an ujetd^en
nun einmal nid^t in ber f ürje Dorüberjugel^en mar, weiter ju führen :
bie gefd^id^tlid^e l^arftellung ber forttaufenben ßntmtcfelung nad^ ber
golge ber 3ci^pß^i'>beu festen allein geeignet, SÜlißDerftänbniffe ju befei^
tigen, meldte unDermeiblid^ [inb, menn bei ber bloßen Srßrterung be^
Sinjelnen, tt)ie l^äufig gefdj^iel^t, baö frül;er unb fpäter ju meitig in ©e^
trac^t gejogen mirb. Sllö beftänbiger SBegioeifer fam mir hierbei ba^
fd^ä^bare SBerf be^ ©tabtard^iDar« §errn Dr. ßnnen in ben brct
erften Sanben feiner ©efd^id^te Don Sötn ju ftatten, morin ba^ gefd^id^t*
lid^e ?eben ber ©tabt in ben äußeren Sejiel^ungen unb inneren SBerl^ält^
niffen, ^olitif unb Srieg, SSerfaffung unb ©itten, Raubet unb ©emerbe,
Literatur unb Sunft, eine umfaffenbe !Darftellung erl^alten l^at, unb ju bie*
fem 3^^^ fc^^ reid^fte ard^iDalifd^e ©toff benu^t, ja jumtl^eil erft an ba«
ßid^t gefßrbert morben ift. ÜDiefe^ bteibenbe SSerbtenft l&ier anjuerfennen
ift mir ©ebürfniß fou>o^l gegenüber einer nid^t immer billigen Seur*
33om?oi*t.
tl^ciümg anfccrcr, al^ anä) gegenüber bcv Äritif, meldte 16} fe(6ft im ein*
jetnen baran au^juüben gefunben l^abe. Site ba« etgentlid^e guubanient
jebod^, ol^ne meldte« id^ meine 9lt6ett gar nid^t QU^iufül^ren öermod^t
^ättc, ift neben bcm nteberrl^eimfc^en Urfunbenbud^ Don Sacomblet
bicDon Dr. gnnen, anfangt in ©emeinfd^aft mit Dr. Sdcrfe nnter*
nommene, mxttx öon il^m allein fortgeführte Sammlung ber Quellen
jur Ocfd^id^te Don SBtn ju bcjeid^nen, n)cld^c gegenwärtig im 5. ©be.
bi« jum 3. 1389 fortgefc^ ritten, ben urfunblid^en ©toff in unerwarteter
gülle Dor Slugen gebrad^t l^at, miemol^l aud^ hierin feine^iDeg« alle« ent*
galten ift, n)a« bie 33eröffentlid^ung Derbiente. ©olc^e« baneben liegen*
gebliebene, fo n)ie ba« ber 3ßtt nad^ erft fotgenbe SDkterial ju benutjen,
^abe id^ felbft im ©ommer 1875 ba^ ©tabtard^iD unb ba« lanbgerid^t*
lid^e Slrd^iD ju S&ln befuc^t unb auc^ einen furjen Sinblid in bie SBlni*
fd^en ©ad^en be^ f. ©üffelborfer Slrc^iD« getl^an. gür bie bereitwillige
gBrberung, »eld^e mir $err Dr. Snnen and^ perfönlid^ bei biefer ®e=^
tegenl^eit genjöl^rt l^at, befenne id^ mid^ i^m banfbar. 3n ben urfunb*
tid^en ©eilagen, meldte meiner Slbl^anblung hinzugefügt ftnb, l^abe id^
mid^ barauf befc^väntt, au^er einigen JRatl^^Derorbnungen unb ^uxi^U
briefen, auf rocld^e bort ©ejug genommen ift, ^auptfäd^lid^ bie beiben
bi^^er nur au^ fd^led^ten Slbbrüden befannten gunbamentatgefefee ber
©tabDerfaffung, ben SSerbunbbrief Don 1396 unb ben Sran^fifbrief Don
1513 nad^ ben im ©tabtard^io aufbewahrten Originalurfunben mitju^
tl^eilen.
Erlangen, Slnfang Octobcu 1877.
^nifaltir^tt^tiiSfni^.
Seite
S3ortt)ort v
UeBer{i^t ber aUgememen Einleitung jur ©efd^id^te unb Serfaffung ber
@tabt XI
3ttjcitc31bt^cirunflbi« 1513 I-CCLXVII
2)te (S^ronilen ber (^tabt (Sütn.
\l. (£ronica t)an ber billiger jlat t)on (£oe((en bi« 1499,
jtoeite ^älfte. Sejct unb 3(nmcrfungen 641
Settagen.
I. Äteine d^ronifaUf^e S'Jotigen 919
IL (£iJlnerSlufgei^nungen 1460— 74 922
III. ^rofarektion über bie Unruhen 1481—82 926
IV. Sleim^ronif über ble Unrul^en 1481—82 945
©erid^tigungen unb S^ia^trfige 962
©loffaröon^. ©irtinger 967
^erfonenberjeld^nlß 1008
OrtSöerjcld^niß 1027
UeBerfidit
itx adgemeinen Sinreitttttg sur SefcQicQte mh '^ttM^H ^^^ ^i^^i-
€r|le Tlbtlietlttns.
1. ^ie 9{dme]:{labt unb bad IBidt^um 6. i
(Solonia ^gri))^tna. ^ifc^ofdftl}. Untergang ber rBmifd^en @tabt.
2. ^ie fränfifd^e Seit. (Sribidt^um unb @tabt unter ben carolingifcl^en
^ünigen 6. vi
2)a9 fränlifii^e dUn. SDad fränlifci^e 3t9t^um. 2)om ton @t. $cter unb
QEoIIegtatfltfter. S^^l^^i^ng ber @tabt. — 2)te ®aue toon 9{t))uanen. ^er (£ö(n<
gau unb ber ®raf ton (Sö(n.
3. 6d(n unter ben fä^fif^en unb fränfifcl^en ^aifern 6. xv
Sl^er^etc^niB ber (SrgBifc^öfe. ©efc^i^tlic^e« ton ben C^bifc^öfen. ^ufflanb
unter (grjb. anno 1074. SDte Seit Ä.^einri(]^8 IV unb V. Conjuratio ton 1112.
(itibi\(i)'6\ü(i)t dttäfti, mt^ ber (^eißUci^en unb Saien. ^(^renämter ber
Sl^afatten. ^tabtgraf unb @tabttogt. ©täube bed Sr^fliftd. ©tabtbürger, ind'
Befonbre Bei bem »ufflanb ton 1074. SCutonomie.
4. ^te Seiten ber fiauftfcl^en 5^aifer. Der streit ber IBürger mit ben (Sr^*
bif*dfen um bie etabtfreil^eit 1132— 1304 ©. xxvii
!6ersetd^ntg ber (Sr)bif(]^(>fe. @ef(^idbtU(^e9. @tabterti>etterung. $etnrt((d
VI ^rltileg. Ä. W^^^P Mi^i> C)tto IV. ersb. @ngelBert I unb feine ©a^ungen.
®ei|ia(i^e Orben. erjb.^cinric]^« I S5ergtei(§ 1226. SDomca^itet. (SrjB. (£onrab8
ton «>oc^|iaben «Politif. Ä. ©il^ielm« 'ißritileg 1247. S)ombau 1248. Streit
mit (Srgb. (Sonrab. ©täbtebunb. t. md^ax\>9 $riti(eg 1257. ^dfimpxudf
1258. @e»aapreid^ be« (grjb. (£onrab. griebenötertrag be« (grgB. (SnjelBert II
unb erneuerter ©treit bi« 1274. @rjB. @igfrib ton SBeflerburg. Simburgcr
(Srbfolgeflreit. ^. ^o(f ton ^affau. (Sr^b. SBicBoIb unb ^. Sllbreci^t bid 1304.
3inette ^tbtljeilttng. ©anbm
5. S^erfaffung ber @tabt feit aRitte bed 12. bid ind 14. 3a^r^unbert . . . 6. i
2)ietier@tänbebed@r)bidt^umd. äJ^intfleriaUn. (Senfuafen. Bürger unb
SWiniperialen, öürger unb (Senfuaten. SBefifeter^iäÜniffe. klaffen ber »ürger.
©roßbfirger. ©enoffenfci^aften.
@r)bi[(i^öfa(i^e Steckte, ©tabtgerici^t. Burggraf unb $ogt. Seidtbum ton
1169. ©urggrafcnamt. @tabttogtei. Untergraf unb Untcrtogt. ©tabtfcä^öffen.
9Wönjer*$au«gcnoffen. ä^ttncr.
9ii^erje$e unb 53ürgermeifier. SRat^ ber @tabt. 8Jat^«terfaffung. tir*»
f^ide unb ©urgerici^tc. 9iieberi(i^ unbOurSburg. $aroci^ien ber 5lttpabt. Rubere
®eri(i^tdbe)irfe. (^cifiU(!^e @eri^te.
XII UcBerflci^t.
©rübcrf(i^aften. Setnbrüberfci^aft. $attbtt)crfcrämter. 9letigiöfe S3rüber-
fci^aften. öauecBänfe. 3ubcn.
@tabt^rik)i(egten. 9{itterbürgev unb C^belBürger.
6. ©efc^id^te Ux ^iaU im 14. 3a^t^unbert bid ^um Stur) ber @efc^(ec^«
tcr^errf*aft 1396 ©. xcii
^eqeic^nig ber @r}6tf(i^öfe. @r}bi|(^of ^etnrtci^ II. Sdram k)on ^m^.
3ubcntocrbrcnnung 1349. ©ilf^etm toon ©ennc^. 21bolf il. Engelbert lll.
(5uno öon Syrier, gricbric^ toon @aartt)crbcn. SÖcberaufru^r. ©d^öffcnfricg
1375. (Sntikoeiund ber ®ef(i|le(^ter. 9{ek)otutton toon 1396.
7. @tabtt>erfa{fun0 im 14. 3<i^t^unbert €. ex vi
SBcr^äItni§ gum ^t^, Äönigtic^c ?Jritoi(egien. Sleci^tc bc« (grjbif^of«.
®cri(3^t8barfeit. S)cr ®reöe. Rubere ©urggrafen. S)cr ©tabttoogt. @tcuem
unb Geeifert. iRutjbare ^Regalien.
SDer 9{atb ber ©tabt. (Sibbüc^er. :3)er enge 9{at^. ©Söffen im 9{at]^.
S^at^dmelfler. ^er n)eite 9{att>. ^at^«k)erfaffung toon 1370 unb 1372. (Som«
peten) be9 9{at^9. Stat^d" unb ©tabtSrnter. ^ati^dgeric^t. 92atf^«rt(^ter. ^ti^Bf-
fen gegen ben 9{at^. 9{|cl)erjecl^e unb ©ürgermeiper. (Snbe ber 9{t^er}e(i^e.
@turg ber ®eWe(i^ter 1396.
2)ie 3ünfte. ®e»anbfd)neiber. ©affetn. ©tatuten ber 3(cmter. Slufflanb
öon 1396. iBerbunbbricf. 3unftbriefe. ®affe(gefellf duften.
©eipiid^e ©tifter unb Orben. UnitoevfitSt. 3uben.
S. @ef4i(ibte unb ^^erfaffung ber etabt t>on 1396—1513 @. clxix
©ergeiij^nig ber Sr^bif^öfe. (Srjb. griebrlij^, bie ©tabt unb bad 9{et^.
$Äaöen«berger gebbc 1405. ©ifd)of8fef^be 1414. 2)ietri(i^ öon SWör«. 3uben-
üertreibung 1424. ©elbernfij^er Ärieg. @oeflcr gef^be 1444. ^uffitenfriege.
3lrmagnaren. Slnfunft Ä. griebrid)« 1442. «Streit )wi[^en @c^8ffen unb 8Jat^|.
@rjbif4of unb ©ci^öffen. ®eric^t8berfaffung. @($öffenbrüberfci(|aft. ©erici^t«*
orbnunj 1437. SBe^jntgcric^^te.
@rb(anbe«toereinigung 1463. SWu^reci^t toon ber^falg. ©ermann toon ^J*
fen M SBertDefer. Ärieg mit Äart toon 33urgunb. (£8In unb bic $anfc.
@rib. ©ermann IV. SRetootution toon 1481. @rgbiWof unb @tabt, 9let)o-
lution toon 1513. jCranöfijbrief. @^ätere ©tabtöerfaffung.
S3ei(agett,
A. Urfunben 6. ccxviii
B. @rgSn}ungen unb Erläuterungen @. ccxlih
ungemeine Einleitung.
unb
^)a>ätt Slfct^cttung.
5, Serfaffuiifi ber @tabt feit ^ittt be§ 12. hxi in« 14, 3a^r^unbert.
3)tc gcf^td^tltd^e Ucbcrfid^t btefet ^ertobe ®b. I (® . xxvii— ^|jf„^*
Liii) ^at gejetgt, tote bic ©tabt butd^ btc toad^fenbe ^raft bet Sbixx^ ®*«*'-
gcrfd^aft fid^ immer mel^r ber etjbtfci^ijfttd^en ^ettfd^aft entoanb; bie
jt^iperften Säm))fe mit ben Srjbifd^öfen beftanb unb in einer langen SRei^e
t)on SBetträgen bie Slnerlennung i^ter emeiterten SRed^te erjtoang. SSet=^
gegentt)ättigen ti)tr und bie§au))tmomente biefe« gefd^id^ttid^en gottgang«.
S5Bir batitten ben 2lnfang bet felbftänbigen "ißotiti! ber ©tabt nad^
aufeen, atfo aud^ i^ret 5lutonomie im önneten, fd^on bom beginn be«
12. Sa^tl^unbert« an, ate bie ipel^t^aften ®ütget bon 6öln bem fd^toer
bebrängten Saifet ^etntid^ IV ju ^ülfe !amen unb, ol^ne il^ren Stjbifd^of ,
bic ©tabt gegen ^eintid^ V »ettl^eibigen l^alfen, ja ben ffiibetftanb felbft
nod^ nad^ bem 2^obe be« Saifet« fottfefeten. ffieitet l^örten tüir üon einer ge*
f d^tt)ornen Sinigung ober Sibgenoff enfd^aft ber ®ürger für bie gretl^eit (con-
juratio pro übertäte) im 3. 1 1 1 2, ol^ne bag un« belannt tt)äre, in toeld^er
gorm fie gefd^toffen tourbe, ob fie bauernb ober nur borübergel^enb toar ;
ferner üou einem 2lufftanb ber Bürger gegen Srjb. 2lrnoIb I im 3. 1 138,
»orauf tefeterer bie ©tabt belagerte. Sein 3ß^ti)ürfnt6 fotd^er Slrt fanb
ftatt in ber nad^folgenben ^txt be« Sal^r^unbert« unter ben tl^atlräftigen
^ibifd^öfen 5Rainalb bon®affeI unb *iß^iti<)p bon ^ein«berg. Slber burd^
©cltjal^tungen, in ber gorm üon Darlehen ober al« Sbn^e, ©d^ablo«^
l^attung ober 3lu«gleid^ung , erlangten bie Bürger , fotoo^I in«gef ammt,
ate aud^ einjelne 5lnt^eil an ben öffenttid^en 5Red^ten be« Srjbifd^of«,
DoTüberge^enbe 9Jufeung ber ÜWünje unb be« ^oü^, bauernbe bon Käufer*
^tdbtcd^rontfen. XIY. *
II Mgemelne @inUttung.
bcfife auf öffcnttid^em ®tun^ unb ©oben , ba« SRed^t bcr ©tabtbefefti^
gung 1. Unb tote ber SRcid^t^um bcn ©ürgcrn ^a6)t gab unb größere
dit6)k bcrfd^afftc, fo erftarlte bic ©ütgerfd^aft aud^ butd^ ba« äußere
SBad^^t^um bet ©tabt, inbem bie ^etetnjtel^ung bet äußeren ©tifter unb
aSorftäbte, toeld^e feit Snbe be« 1?. 3al^r]^unbertö mit ftarf befeftigten
2i^oren unb einer neuen ©tabtmauer umgeben mürben, bie ^af)l bet
toel^rl^aften unb fteuerpfltd^tigen Setool^ner bebeutenb berme^rte. @^
folgten bie ä^TOürfniff e im SReic!^ stoifci^en ^ap\t unb taif er , jtoifd^en
ben ©egenlönigen *iß^ilt|)p bon ©d^toaben unb Otto IV, toorin befonber^
aud^ 6öln berioidtett lourbe, in benen ßr^bifd^of unb ©tabt auf getrenn«^
ten SBegen il^ren bef onberen SSort^eit fud^ten 2. SBäl^renb unter fo fd^toie*
rigen SSer^ältniffen Srjbifd^of Slbolf I ba« ©<)iet feiner eigennüfeigen unb
gemanbten "ißoütif bertor, aud^ ber ©egenbifd^of ®runo IV nur fd^toad^
blieb unb fein 9Jad^fo(ger 'öietrid^ fid^ nid^t bel^aujjten fonnte, fd^tug
jeber SBed^fel ber ^errfd^aft ben fflürgern ber ©tabt jum 9?ufeen au«.
5Run aber na^m @rib. (Sugetbertl (1216—1225), ber möd^tige
5Reid^«bern)efer, juerft toieber, fo toie bie l^erjogtid^en 5Red^te über bie
ÜRa^naten, aud^ bie ^errfd^aft über bie ^auptftabt feine« Srjftift«
mit bottem 5Wad^bru(f auf, ftedte bie 9Kißbräud^e im ©d^öffengerid^t ab,
ftrafte bie3unfte, unterbrüdtte ben eigenmäd^tig errid^teten ©tabtratl^.
üDie« toar ber Slnfaug be« 3^i^^ö^f"iff^^ jtt)ifd^en erjbifd^of unb ©tabt,
toeld^e« nad^ SWitte be« 13. Sa^rl^unbert« unter Srjb. Sonrab bon ^od^*
ftaben jum boßen 5lu«brud^ fam unb fid^ feitbem, nur burd^ borüber^
ge^enbe 3Serträge unterbrod^en , bi« Slnfang be« 14. fortfefete. üDer
©treit unb ^rieg betraf, al« näd^fte SJerantaffung, ben ©ebraud^ ober
5IKißbraud^ einzelner ^ol^eit^red^te bon ©eiten be« Srjbtfd^of«, fo tt)ie bie
Slnmaßung neuer , f 0 genannter guter ©eiool^nl^eiten feiten« ber SSürger,
toar aber im (Srunbe bielme^r ein Samj)f um bie SDZad^t überhaupt ober
bie ©tabtl^errfd^aft im ganjen jtoifd^en bem Srjbifd^of unb ben in ber
©tabt regierenben ©efd^ted^tern. ©0 oft in biefem Kampfe bie ®efd^ted^*
ter, gef^toäd^t burd^ Sutjtoeiung mit ber bemofratifd^en ©emeinbe
ober bur^ eigene Uneinigfeit, ber 2Baffengen)att be« Srjbifd^of« untere
lagen, U^anptttz fid^ bie erjbifd^öflid^e ©tabtl^errfd^aft, fo oft fie, mit
au«tt)ärtigen fianbl^erren gegen ben gemeinfamen Dberl^errn berbünbet,
bie Dberl^anb getuannen, befeftigte bie ©tabt il^re ^t6)tt unb guten
1. <B. bic SBerträge toon 1174 unb Colon. 1200—1220, bcrcn «PuMicatiou
1 1 80 @. XXXII. burd^ SBaitj, ber fic au jgefunben \)at, bem*
2. Ueber bie @reigniffc biefeu ^dt, näcl)fl iu ben Monum. Germaniae ju er»
bejonbcr« bie ^äm^)fe am 9?ieberr^ein, warten ifl.
giebt naivere ^jjac^rid^t bie Chronica regia
©ctDol^nl^ctten. 3Son ben beutfd^en SBal^ffönigcn aber erlangte fie eine fo
teeit au^gcbel^nte gtei^ett, bag fte, beffet gefteüt afe felbft bte fönigttd^en
©tobte, bcm SReid^e faum nod^ ju !J)ienften ber))pic!^tet erfd^im ; benn
biefem gegenüber bcrfte fie. bieerjbtfd^öfUdjje^errfci^aft, toti6)t fte jugleid^
abjutoerfen bentül^t xoax.
Diefcr im aflgcmeinen erlannte äußere gortgang bi« jnr ©tabtfret*
^cit toäre nun aud^ in ber inneren ßnttoid elung ber ©tabtberf äff ung bar^
julcgen. 5Die ^errfd^aft be« ©rjbtfci^of« , n^eld^e in ber äuöübung ber
i^m bom JReid^e berliel^enen ^ol^eit^rcd^te, tn^befonbere ber öffentßd^cn
©erid^t^getoalt, burd^ feine Beamten unb 9itd^ter beftanb, btlbet ben2lu«'
gang^<)unft (S3b. I ®. xxi f.) , ber »ad^fcnbe änt^eil ber ©ärger an
bem öffentlid^en ®erid^t unb bei berStabtüertoattung beftimntt ba« Süiag
unb bebingt ben gortfd^ritt ber bürgcrlid^en grci^eit.
9lun ift aber unfere Senntnig fomol^t bon ber älteren ©tabtber*
faffung, ate aud^ bon ben SSeränbcrungen, toeld^e biefe im 12. unb 13.
3ai^r]^unbert erfal^ren l^at, ungead^tet be« reid^en Urfunbenmateriate, rs>k
e« faum eine anbere beutf d^e @tabt auf jutpeif en l^at , nur f ei^r un juläng*
Kd^ K !Die ^au^>turlunben, au« ipetd^en mir fie fd^Bpfen, ba« SBei^tl^um
über bie SSurggrafenred^tc, angeblid^ bon 1169, unb ber @d^ieb«f})rud^
über bic gegenfeitigen ©efd^ioerbcn be« @rjbifd^of ßonrab unb ber ©ür^
ger bon 1258 geben jebe für fid^ nur ein unboöftänbige« ©üb, laffen bie
borau^gegangene Snttoidfetung im Dunletn unb bebürfen felbft oft einer
näheren ßrflärung, toetd^e, toenu fie au« Urfunben f})äterer 3^it l^erge^
nommen toirb , ungetoig lägt , loa« toirflidö \6fo\x in ber früheren ober
nur in ber f})ätcren ^zit beftanben l^at. @« ift bal^er bie aJiögüd^feit
abmeid^enber Sluffaffungen unb 9lnftd^ten gegeben , unb e« l^at nid^t an
ßontroberfen über ^aupt^ unb 5Webenpunfte bei ben bleueren gefel^It^.
Slnfnüpfenb an bie in ben früheren 3ßitabfd^nitten gefd^itberten 5ln*
fange ber ©tabtberfaffung menben loir un« ju ber für i^re (Snttoidfelung
unb 2lu«bitbung toid^tigften *ißeriobe, unb betrad^ten ^ier juerft bie ©tan^
be«oer^äItniffe, fobann bie gorm ber ©tabtregierung, bie 3nftitutionen
bc« ®erid^t«toefen« unb ber SSertoattung , bie ßor^jorationen unb ®e*
noffenfd^aften ber bürgertid^en ©emeinbe.
1. 34 cittre at« Ou. bic OucKcn «b. 1-4.
aur®cf(]^ic^te ber @tabt (Söhi, 53b. 1 u. 2 2. gur toovläufigen Oricntirung über
Wa««g bon(Smienunb@(fcrt5, S3b.3 — 5 bie Literatur , tüie über ben ©egenftanb
^crau«g. t)on @nnen (ber guletjt ctfci^ie* felbft, bient bie fleißige äufamnienftcttung
ueilc S3b. 5 gebt nur bis 1389) unb atö bei Gengier , Codex juris municipalis
?ac. baS Urfunbcnbu^ für bie ®cjd). beö Germaniae medü aevi 33b. I unter
^Jüeberrbeind I^erau^g. k)on i^acomblet, (^öln.
IV
Sflgemetne (Sinleitnng.
fmu *^^ ©tänbc bc« (Srjbt^t^uin^, midft ber erjbif^of ju 5Rat^ ju
©r*"?!«- *^^^^^ l^ffcfl^^' P"^ i" ^^ frühen *^obe ^erbotgcttctcn an ctftcr ©teöc
t^umi' bic ^o^c ©ciftlid^fcit bc« !Comca|)itete unb ber ©ttftcr , an jtoctter btc
®rafen, eblcn unb freien ^erren, an brttter bte aÄtntftertaten (©b. I
®. xxii). 3u biefen brei ©tSnfcen lamen bie ©firger bon 65ln ate
bierter l^inju. Seit 2)titte be« 12. 3a^^unbert6 erfd^cn bte festeren,
tDenn ntci^t ate gleid^bereci^tigt , bo<S^ M nritberet^tigt neben ben anberen
©täuben bei ber ©erat^ung fiber iDtc^tige angelegen^etten ber erjbtfd^5f^
liefen ^Regierung ober be« (Srjftift«. Äüen ©tauben feine« (grjfttft« gab
ßrsb. SJatnafb öon bem glorreichen ©iege 9lad^ric^t, ben er im Dienfte
Ä. griebrid^« I, mit $ülfe ber (Sötnifd^en «itterf d^af t , im a»ai 1167
über bie 5Römer erfochten ^atte : ate f olc^e finb in ber S^f^^^^f t bie geift^
lid^eu ^rioreu, ber C>^jog bon gimburg unb alle Sel^n^Ieute, bie
5Ktuifteriateu unb jutefet bie ©tabtberool^ner bon (5ötn (urbani Colo-
nienses) b. ff, bie ®ürger genannt (©. xxxi ä. 5). 3n bemfetten
3a^r, uod^ loä^renb ber abtoefenl^eit be« ßrjbifd^of« iu Stauen, fd^loffen
bie ©täube bon 65fu ein Sfinbuig mit beuen bon SKagbeburg gegen
^erjog ^einrid^ ben SBmeu: Bei bem 3Sertrage ju SKagbeburg »aren nic^t
blog bte geiftltd^en ^rioreu , bic ®rafen uub @b(en unb bte SWinifteria*
teu, foubern aud^ bie SBurger bon 65Iu bertreten^. J)ie fd^on ertpäi^uten
95erträge be« (grjb. W^iPP i«tt ber ©ürgerfd^aft bon 6öln in beu 3.
1174 uub 1180 lourbeu oou il^m allen bier ©täuben funb gegcbeu, oon
Jebem berfelbcu befouber« berbürgt unb burd^ Uuterfd^riften bejeugt^, M
®teid^e gefd^al^ bei ber 3Ser))fäubuug jioeier erjbifdf^öflid^er §öfe für ben
JRetd^^bieuft 11 76 3. J)te üier ©täube, Priores, Nobiles terrae, Mi-
nisteriales, Burgenses, J)er))fKd^teteu fid^ gegen S. Otto IV im 3. 1202
burd^ eiblid^e« (Selöbuiß jum ©cl^orfam gegeu ßrsb. Slbolf ; im gaü aber
©trcit über beffeu 2ireue gegeu beu Äöuig eutftäube, foüten je brei ge«
fd^tooreue SSeboÜmäd^tigte ber oier ©täube (quatuor ordines) beu äuÄ*
\\^xnäf tl^un*.
1. 2)ieUrf. d. d. 1167, 3uU22,ip
audgefleUt k)Ott Archidiaconi, abbates ac
prepositi et universüs clerus, nobiles et
beneficiati, ministeriales Colon, ecclesie
ac burgenses ejusdem civitatis. 2)cr
ÜJfünijleriat ^cinrici^ öon iBotmubpcin ge«
lobte ben 55ertrag ju SJiagbeburg promi-
nisterialibus ac burgensibns Colon, t).
$einemaun, ^ihxtäft b. ^är, im ^nl^ang
@. 477.
2. Notnm esse volumns omnibus ^
specialiter aotem Coloniensis eccle^*^
prelatis , nobilibus , ministerialibus ^
universis civibus, Ou. l no. 85 unb ^^'
@. 570. 582.
3. 8ac. I @. 320 : Coram priorit^*'.^
nee non inbeneflciatis et ministeri» »^'
bus et burgensibns Colon.
4. Mon.Genn.Leg.il, 206. OU- ^
no. 4.
3»eitc 3(Bt^>ci(ung.
SBenn in fcer üorau^gcgaitgcncn "ißcriobc bte ®ütger üon Sötn nod^
ni(i(ft, tt)ie im 12. Sal^t^unbett, ate ein befonbcrct ©tanb be« grjbtd*
tl^um^ anetfannt unb in ben erjbifd^öfüci^en Urfunben aufgefül^tt finb,
fo folgt baran^ nici^t, bag e« bi« bal^in übcrl^an^Jt nod^ feinen ®ütget^
ftanb gegeben l^abeV fonbern nur, ba§ etft jefet bie ®ürgerfc!^aft bon
Söln ju bem Slnfel^en unb ©nfluß gelangte, um bei ben öffenttid^en 5ln*
getcgen^eiten be^ ßtjbi^tl^um^ unb ben toid^tigen ^anbtungen ber ßrj*
bifd^öfe mit ju diati) gejogen ju toerben.
©ie^ bebatf einer naiveren Unterfud^ung. 3i^börberft ift über ben
@}>raci^gebraud^ ju bemerfen, ba§ in ben ßötnifd^en Urfunben be« 12.
unb 13. Sa^rl^unbertd cives tpie urbani bi^toeifen im tt)eiteren ©inne
bon ©tabtbetoo^nern überl^au<)t [teilen, fo bag aud^ bie ©eiftßd^en unter
cives begriffen toerben^, häufiger aber bod^ in bem engeren fon Sürgem,
für toeld^e bie bcftimmtere ©eieid^nung Imrgenses erft im 12. Sal^rl^un*
bert borfommt ^.
Ueber bie §erfunft unb ba« 5llter ber ®ürger bon 6öln beftel^en
unter ben Steueren; im 3ufammen^ang mit abtoeid^enben 2lnfd^auungen
i)on ber Snttoidfelung ber beutf d^en ©täbte im 5IKitteIaIter , entgegenge»^
fe^te Slnfid&ten : toäl^renb bie einen in ii^nen ben fortbauernb erhaltenen
Sern bon gemeinfreien Seuten aud ber ßarolinger 3cit erfennen , erftä*
ren bie anberen fie burd^toeg für Sütinifterialen unb ßenfualen^.
<Dte
©ürger.
[einem f^St^endtDcrt^en^ud), äJ^tnifteria«
ütät unb mx^mlfum im 11. unb 12.
3a^r^., ben>etfen luitt. 3)änif}ertden unb
Mrger feien sufammen ald l^off^örige
'öurgcr' in ber, öon i^m fo genannten,
'pbtifci^en SDänifIcrialität' begriffen ge-
toefen, bid um bie Wtittt bed 12. 3a^r^.
bte <^(3^eibung beiber @tänbe erfolgte,
©.20.166. ^Ql meine ^cc. in ber
S>ijlotifc^en äeitfd^rift S3b. II 1859. @.
443-457.
2. 2)cr Slbt t)on @t. SWartin nennt
in Ur!. 3. 1 1 42 (du. I@.515) bie al«
ä^gen aufgeführten angefel^enen ^ür^er
concives qnoque nostri. 53urggraf $ein»
^ t>er!auft ha$ i^im jufle^enbe S^ed^t,
bie IJorbaue gu bret^en, in einer ©traße
wbicbortigen4)au8bcft^er, Urf. 3. 1237
Ou. II no. 166 @. 186: Vendidi ci-
^bns Colon, scilicet ecclesiis et tamcle-
neig qnam laicis.
3. Burgenses öon (£öln flnb in Urf.
^^«^Srjb. «balbero öon 2:rier, 3-1134
(O-u. 1 no. 46 @. 508) genannt: voca-
^^ Coloniam — multis astantibus bnr-
gensium; in eigentUij^ (£ölnifd)en Ur*
funben finbe idf^ fte nici^t früher als in
jtoei Ur!. @rjb. «amolb'8 I, au« ben 3.
1144—1147: ülac. I «0.360: et inter
laicos fratres iiostros, scilicet burgenses,
unb Ciu. I @. 528 aU äeugenflaffe
burgenses. '^ad) SBailj, Ißcrf. @efd).V,
@. 360 %. 1 pnbcn fldj^ burgenses, al8
@tabtbctt)o]^ner ober ^ürjgcr, über^iau^t
erfl nad) üßitte be« 11. 3a W. (in ^nt)
1066, in9Äaingl099).
4. 3* felbft \}aU mit Silba u. 51.,
in ber ©efc^id^te ber ©täbteöerf. t)on3ta«
Uen 53b. II (1847) Slnbang @. 419, bie
erflere^nfid^t für ^öln unb einige anbere
@täbte k)ertbeibigt ; mittx audgebel^nt bat
f^jäter biefelbc ouf aUi alten 33ifd(^of8ftöbte
Slrnolb, SScrf. @efd(^. b. beutf^en grei»
fläbte «b. 1 (1854) ; für (£8(n nimmt fie
ebenfatt« an Snnen, ©efd^. I @. 402;
beöglei^en ö. $0iaurer, ©täbtetoerf. m 2).,
für alle freien b. i. feiner ©runb^ierrfcbaft
unterworfenen @täbte (Sb. i, 71. 148).
mö) Sailj, 2)eut[Äe SSerf. ®efc^. «b. V
@. 374, f^ri^t fi^ für bie goitbauer
'freier ©runbbeflfeer in ben alten ©täbten'
VI
Mgenteine ^mldtittig.
Die ®rünbe, ipcld^c für bte ununterbrochene gortbauer einet freien
Sürgerf^aft in Sötn f))red^en, finb furj fotgenbe.
SBtr finben in ben Urfunben feit bem 9. bi« in^ 12. Sal^r^unbert
nid^t toenige Seif))ie(e bon freigebornen ®ürgem, ÜWännern unb grauen,
ipeld^e fotool^t über i^re ^erfon atö anäf über (Sigengüter, in^befonbre
burd^ ©d^nfungen an bie Äird^e, böttig frei »verfügten i.
S^ finbet fid^ in ßöln feine @))ur bon ^jerfönlid^en Dienften unb
i?eiftungen ber Bürger für ben Srjblfd^of, ober barauf bejüglid^en S3e*
freiungen, toeld^e auf ein frühere« !Dienft* ober 9lb^ängigfeit«ber^ältni6
jurüdweifen fönnten. Site lärjb. Slnno 1074 ben SSerfud^ maäftt, ba^
5R^einf^iff eine^ Bürger« jttjang^toeife für feinen ÜDienft in Slnf^jruc^
and. 2)te entoegengefet^te ^nftd^t ipuvbe
gucrp öon Ä. 2B. mi^\6), mniftmaim
unb S3ürgcrt^um (1859) aufgcjicat, m--
mentli(i^ au6f in ^ejug auf bte 9{id)er'
Sccj^c toon (£iJin , tooöon tociter ju rcben
t^. hiermit flimmt im toefcntUiJ^en über*
ein Lambert, @nttt)i(fclung ber b. ©täbte*
toerf. 53b. II, ipo a(8 53ett)ci« ber (Senfna*
lität fc^on girt, baßöieleSBürger toon(£8ln
Selben unb 3tn3öö*^i^ ^^^ ^^ui (Srjbtfcjof
unb ben tird^en Ratten {<B. 206). (gi-
gent]S>ümlici(| in ber iKitte, ober tietmel^r
auf beiben @eiten, flef^t ©euöter, Ur*
f^rung ber b. @tabtt)erf. (1872), toeld^er
im Anfang feine« SBu^« (@. 87 — 99),
mit öielem @ifer Slrnolb toertl^eibigenb,
für bie gortbauer ber freien ^tntt in ben
alten 53if(j^of«flöblen eintritt unb mir ba*
bei gelegentüd^, »ie fd^on frü^ier in feiner
3Serf. ®ef(^. toon ©afcl, toortt)irft, baß \6)
in meiner SRecenfton toon ?(mo(b'8 ^u6)
bie Slltfreien tertoorfen, fclbfl aber öon
fotci^en in (£8In gerebet ^ätte, toobei er
nur überfiebt, baß ber @inn meiner $o*
(emif ]^au))tfS(!^n(^ gegen bie^ntoenbung
be« SBegriffö ber 3((tfreien unb altfreien
©emeinbenauf bie bi«^)art an bie®renjc
ber Unfrei^)eit l^erabgebrüdten S5ifct>of8«
pSbtc, »ie SBorm«, @^eicr, ©traßburg
gerici^tet toax, — unb tt)elc(>er tociterl^in
)ßl^ü6), im ®egenfat§ nid^t bloß gegen
meine, fonbem no6^ mt})x gegen Slrnolb'«
^nftci^t, '^iti^ö) k)ott!ommen beifitmmt
(@. 114), baß im 10. SaW- 1Smmtü*e
Älaffen ber «Stabtbetoo^jner in ba8 ^ofred^t
eingetreten b. b- einer ^ritoatreci^tlt(|en Slb*
l^ängigfeit toom ©ifci^of unterlegen* feien,
unb fo au(^ bie 9{icl)er}e(^e in (Söln 'ald
eine au9 STliniflerialen unb (Senfualen
gebilbete Slriflolratie' crflärt {^, 184).
1.. @. bie 53eif^iete au« frül^erer^eit
I, @. XXV 31. 5 unb anbere unten bei
ben (Senfualen. ^ füge ^tn^u Uxf. um
3. 1100 (Ciu. I @. 504), worin (Sbelric^
unb feine grau einen $of in ber SSorflabt
k)on iSöln mit ^orbe^alt ber !Seib}Uc(|t,
ferner ©runbjinfen toon angrenjenben
$au«^l%n, bie ^äf in toerfci^iebenen^än*
ben befanben. an ba« @tift <Bt. <Seöcrin
tcrmaij^en. Urf . 3. 1 U2 (ebcnb. @. 514) ,
toorin eine grau, Üfiamen« 2Öcnbi(!^en,
mt\)Xat Kammern (camemlas quasdam)
b. i. einftödigc ©abemcn, toelcbe fie ge*
gengin« toermictl^et batte^ an@t.2Jiartln
fd^enft. 2)iefc grau nennt fl4 «^" Colo-
niensis et 8ub jure et lege civili a pri-
maevis parentibus exorta unb fagt, baß
fte iene ©abemen aud i^rem (Sigengnt
erbaut b<lbe : de suis propriis rebus et
bonis constnictae. 2)iefegrautt)ar gett)iß
eine freie Slltbürgerin toonSÖln. 3n Urf.
3. 1143, tt)orin erjb. Slrnolb bem grau«
en!toperSRolanb«a^crtb feinen @üterbcft|
bcflätigt, finb ^ablrei^e ^d^enfungen toon
(Siitncrn unb €ölnerinnen, bcflel^enb in
Käufern ju (Solu unb ©runbfHldEen an
toerfd^iebenen Orten aufgefül^rt (Günther,
Cod. Rheno-Mosellan.I no. 133®. 272);
togl. gloß, 2)a8 m. 9lolanb«tt)ertl^, ißie»
berrl^ein. Sinn. XIX, 82. 3n einer an»
bern Urf. be«felben @rjb. 3. 1148 toirb
bie Stiftung eine« ©of^ital« bei SRolanb«»
totxii) iüxdf einen reid^en SBürger loon
(£ßln, 'üflamm^ SBal^ert (clvis quidam
Goloniensls Walpertus nomine — divi-
tlas contemnens) beflätigt (ebeub. no.
147®, 314).
^votitt 2lbtl()ei(ung. vii
i nel^mfn, erhoben \xä) flcgen \i)n bie erften Surfer ber ©tabt unb mit
►neu aVLö) ba^ gemeine 3SoII K
iCie gottbauet bet atten (Setid^t^betfaffung tft beriefen butd^ ba^
Jutggtafenamt, ti)etd(^e« in 6ötn bie ®ebeutung bet alten ©tabtgtaf*
^aft, ate öffentüd^e ©etid^tögetpalt, beibehalten l^at unb jugleici^ ba«
änbige ©cj^öffencoöegium bet ®ütget, ba« i^m jut ©eite fte^t, ate ein
i6)t^ bet })etföntid^ fteien (äingefeffenen bet ®tabt etfennen lägt.
Die Sütget bon (SiJln gingen nid^t auf in bie Stoffen bet 3ßinifte^
iafen unb ßenfuaten. ©eitbem juetft äWiniftetialen be^ Stjbifd^of« bot*
»mmen, etfd^einen fie ate ein befonbetet ©taub mit eigenem Siedet neben
jm bet SJütget. Sbenfo l^atten bie ßenfualen üon Jel^et ein befonbete«
)tanbe«ted^t, toäl^tcnb btog xinö^jflid^tiget öefife an ^äufetn unb ®tunb*
iidten bie ®ütget feine^toeg« ju Senfualen mad^te. Um biefe ©äfee ju
iDeifen unb bie SSejiel^ungen bet ®ütget ju ben beibcn anbeten ©tan*
öltaffen batjulegen, ift e« nöt^ig, in eine nähere Untetfud^ung fotoo^I
r ^etfonenbet^ältniffe, ate bet öefifebetl^ältniffe in Sötn einjutteten.
SBit bettad^ten juerft ben ©taub bet üKiniftetialen. ®ei biefen ^.^n«>=
ib gu untetfd^eiben bie erjbif d(^i}flidben unb bie bet anbeten geiftlid^en »o« st-
tiftet. 5Wut bie etfteten finb in bem bebotted^tigten ©taube untet ben
nannten biet ©täuben be^ Srjbi^tl^um^ begtiffen. ©ie l^eigen 3Kini*
Jtiaten bon ©t. *ißetet, aud^ familia s. Petri, unb tt)etben untet fid^
^mestici, beutfd^ 3ngefinbe unb ^au^geuoffen genannt \
35ie SDiiniftetiaten etfd(^einen übet^aupt al« ein befonbetet ©taub
ii)t ftül^et afö feit bet 3^tt bet Ottonen unb ^äufiget etft im 1 1 . 3al^t*
mbert^ 3n SiJfn finb fie juetft in einet Utfunbe Slnno'« II 3. 1061
nannt, toeld^e jugleid^ an einem einjelnen SSeif piet jeigt , loie bet @tj*
fd^of atö 'Dienft^ett übet fie bei SSetbted^en rid^tete ^, 3n bet B^wgen* •
il^e finb fie l^iet, tüie ijftet in bet näd^ftfotgenben3eit bi« in^ 12. Sa^tl^.,
i Untetfd^ieb bon ben botanfte^enben milites, b. i. fteien 95afaÜen, atö
irvientes, b. i. SDienftleute, bejeid^net^. 9ln t^tet <^piiit fte^t gett)iJ]^n*
1. I @. XXVI. nostri) unb fici^ baburci^ ben Untpittcn
2. 2)a8 lateinifci^e unb bcutfij^c 2Bei8* feine« ^crrn mgcjogen : feine ®üter tt)ur-
um pnb nad) Äinblinger, aJiünftcrifc^e ben für ben gi^cu« eingegogen , er felBfl
eiträge §8b. II Urf. no. XIII A. B, mit toeirbannt, bi« feine SBcrttjaubten (amici)
injufügung einer ^weiten beutfc^en 5(b» burd^gö^^l^iiwä einer ^u§e ton lO^funb
[fung, in Du. I @. 21 1—223 tciebcr ah @oIb für if^n bie ®nabe beö (Srgbifc^of«
bmat. 3^ citire naö) biefem Slbbrurf . toieber erlangten.
3. mai^, SSerf. ®t\d). V, 289 ff. 5. Snbercit.U.ö. 1061 Testes Azze-
4. Sacomblet I uo. 196. @in 9Wi» linuspreposituss. Petri unb anbere®cifl«
ipcrial be« (Srjbif(3&of8 ^atte 2^obtfc(>Iag Uij^e; milites: Franco urbis prefectus,
n einem anbern begangen (Herimannus Ruker advocatus noster (bcr^ird^entoogt)
-ministerialis noster — ob iiiterfectio- U. 2(. ; servientes: Thiederic, Heinmo
8in Richezonis ministerialis quoque urbis advocatus u. 31., ^ßl»! @- xxv 21. 3.
VIII
%ti^tmdm (Stntettung.
ix6), fo oft er bei ber ^antlung antt)efenb ift, bcr ©tabtbogt, urbi
vocatus ober advocatus Coloniensis i. 83t«tt)etfen fitiben \idf ai
anbeten Süiintfterialenämtet in ber familia be« ßrjbifd^of« aufge
ber Sämmerer, ber Zxuä)\t% ber ©d^enf , ber ÜWarfc^ofl \
m^txt 5lu«funtt über ben ©tanb unb bo« Siedet ber SDWnift«
bon Söln geben bad Iateinifd^e©ei«t^um : Jura ministerialium b.
an« ber itt)eiten ^älfte be« 12. Sal^r^nnbert« nnb bie f^jäteren anf
bern^enben bentfd^en. S5Bir folgen junäd^ft bem älteren, toeld^e« fid^
ate altl^erfiJmmtid^e« SRed^t fjura ab antiquo ordinata) bejeid^het
3Soran ftel^t ber @afe, baß bie Süiinifteriaten be« ^. $etru« bet
bifd^of Sirene gegen 3eberntann betoal^ren foflen*. SBeiter ift bi(
bon i^ren beftintmten J)ienften. !Diefe pnb iopptitzt 9lrt : ^ee*
nnb ^ofbienft*
Sitte 3Kinifteria(en, fotoo^I bie, tceld^e ein ©ienftgnt ^aben al
bie, loetd^e fein fotd^e« l^aben (tarn beneficiati, quam non benefii
pnb jnr Sanbe^bert^eibignng gegen feinbüd^en 2lngriff berpflid^tet
über bie ©renken be« (Srjbi^t^nmd l^inan«, abgefel^en bon ben i
\x>o ber Srjbifd^of ®üter befifet, brand^en fie nnr mit i^rem guten S
iu folgen, gerncr l^aben fie bem grjbifd^of bie ^eere^folge jur J
frbnnng über bie 2lt))en ju leiften unb jtoar jjerföntid^ bie , toetd^
9)iarf nnb barüber an ©niommen bon bem Srjbtfd^of l^aben (in i
tibus de eo tenent) ; nur mit einer §eerftener jum betrage ber
fce« ®n!ommen« an« i^rem l^ienftlel^en (hersturam scilicet mei
tem reddituum feudi sui) bie, toeld^e toeniger ^aben. grei b
§eere«fotge finb in ber erften Älaffe ber 3Sogt bon 6öfn (advc
Coloniensis) , Weld^er bie ©infünfte an« ben erjbif d^öftid^en @ut
1. (gbenb. xxiv 21. 2.
2. Urf. bed (Srjb.. Slmotb l 3. 1139,
8ac. I. no. 337 : de familia nostra Hein-
ricus dapifer, Herimannus pincerna,
Thietmarus camerarius, Philippus mars-
calcus öcrflt. mit Urf. beöf. @rgb. 3. 1 144
(Günther, Codex Rheno-Mosell. no. 135
0. 2S7) : Ministeiiales Herimannus ad-
vocatus , Adolfus dapifer , Bernhardus
pincerna; Godo marschalcus, Vogelo ca-
merarius, Herimannus archicamerarius.
äl^an. fielet aud ben loötttg loerfc^iebenen
^amm in ben 3. 1139 unb 1144, baß
bie ^iniflerialenämter no(^ feine pänbt«
gen maren ; k)erg(. bad S)ienf!redf^t. 'an»
bcr« t)er^^ätt e« |id^ f^on bei Urf. ©rgb.
Slbolf« I ton 1198, Cod. dipl. Westfa-
liae I P. 2 @. 256 : Herimann
advocatus, Herimannus scoltetus
sat et H. fllius ejus , Otto cam(
Henricus dapifer, Henricus mare
Adam pincerna; t)gl. mit U. b(
toon 1203, Cin. II no. 8: Herr
advocatus Col., Hermannus man
Henricus dapifer , Otto camerari
U- öon 1200, Cod. Westf. @. 5
eben bkjelben genannt flnb, Hen
marscalcus mit bem 3nfat^ de A
3. Uebcr ba« SBefen unb ba
ber 5Kinijleria(en im allgemeine
eine toortrcfflici(|e Ueberflc^t SBaiö
®cfd(^. V e. 289 ff.
4. du. I@. 211.
ärocite ?l6t<^ci(nng.
IX
(curtes) DcttDaitet ^ unb ber Samntcrer, bcr bic SrtrSgc t>cn bet SKünjc
unb bcm ^oU etnntmmt.
^Dagegen tft bet Stibtfd^of fd^ulbig, ben ^ecre^jug 3a^T unb S^ag
Dornet aniufagen unb bcn ju SRo§ biencnben Ärieg^feutcn (militibus) 2
jur 5lu«tüftung tiefte ®cü) (10 SKatl für icbcn) , t^eü^ 5Cuc^ jur ©c»
Kribung bet ^ed^te (send) unb ein ®aunH)fetb nebft ^ubtffix füt ie
jtDci SRetfige , enbltd^, toenn ba« ^eet bie 3llj)en ettetd^t l^at , eine SWatI
ÜBonat^foIb p getoäi^ten; toitb einem Ätteg^mann bet SKonat^fotb nid^t
itiaifit, fo !ann et untet botgefd^tiebenen gotmen feine ©eutlaubung
öon bem ßtjbtfd^of betlangen unb o^ne ©d^aben an feinem SRed^t, feinet
6^tc unb feinem 3Setm8gcn nad^ $aufe jutüd feilten ^.
Slügemein ift toie bet ^eetbienft aud^ bet ^ofbienft. Sitte ÜKini-
ftetiöten , l^eigt e« im ^Cienftted^t, ftnb butd^ bie ®ebutt einem bet fünf
^ofämtet juget^eitt *. Sieben ben biet gett)ß]^ntid^en Slemtetn be« Ääm*
metet« , Xtuc^feg , ©d^enf unb ÜWatfd^aü ift l^iet aU fünfte« ba« be«
Sogt« Don £5tn ju »etfte^en , toetd^e« bem SRangc nad^ ba« etfte toat.
9hn: in biefen Slemtetn ftnb bie Süiiniftetiaten betj)fKd^tet ju bienen, be^
fonbet« bie älteten untet i^nen K 35ie toitftid^e Öeiftung be« Dienfte«
abet gcl^t bet SReil^e nad^ ^etum, fo bag iebet nid^t länget ate fed^d
5Bod^n in feinem $ofamt bient; nut mit feinem guten ©itten mag i^n
bet (Stgbifd^of nod^ länget in anbetem Dienft bei fid^ behalten ^.
ätfo bie 3Setj)fIid^tung jum ^ofbienft in einem beftimmten ämt ift
icbem SKiniftetiat angeboten; bod^ ba« SRed^t am §ofe be« Stsbifd^of«
ju bienen obet ba« ämt felbft toitb aüein auf ben ältefttn ©o^n be«
SOKniftetialen betctbt': unb e« l^ängt lebtgßc^ tjon bet ®nabe be« (Stj^
Mfc^of« ah, ob et nod^ einen bon ben jüngeten ©Ulanen, bet ein Äticg^mann
ift unb il^m ben SRo^bienft anbietet ® , in ba« ® efinbe (familia) aufne^«'
1. ffieitcr^fin Jmb (@. 213) 12cürtes
genannt, in totiqm ber Sogt bie "Mtkx
(yillicos) einfefet ober abfe(}t; toäl^rcnb
ber (Sr}btf(i^of ftdf^ fe(6f} bad gleldf^e ffti(i)t
in aUen anbeten t>orbe]i^a(ten ^at.
2. 2)er lateinifd^e ^U9bru(f miles be»
beutet It^ier tote fonß im (ateinifij^en
Seldtlt^nm nur einen ^ienflmann, ber
ben SlogbienP leifiet, nic^t einen sStitter
im eigentlichen <Sinne: bad beutfci^e Sßeid«
t^um ^at an bicfer ©teile 'fcnt Meters
bienjhnan* @. 218 unten.
3. @. 212.
4. @. 215. Omnes ministeriales ad
certa offlcia cariae nati et deputati sunt.
0£flcia quinque sunt.
5. Et specialiter Uli qui seniores
inveniuntur. (g« (Inb bie ättePen @ö^|ne
öerflorbencr 5KtnifleriaUn gu toerpe^ien,
n)te aud bem golgenben l^ertoorge^t.
6. Non tarnen ei deserviet in aliquo
officio horum quinque offlciorum, donec
iterum terminus sex septimanaium per
ordinem suum contingit.
7. @. 216. Senior fllius obsequium
patris lecipiet, et jus serviendi in curia
archiepiscopi in suo officio, ad quod
natus est, obtinebit.
8. Quicunque frater suus miles fue-
rit , nee adeo ^ives , quin servire eum
oporteat. 2)ie Stelle bietet me^rfaci^e
<S(^n)iertg!eiten bar. S)ad beutfd^e S). ^.
fagt: 'toanne einid^ fent ^etcr« bienfl*
man riter toorben tfi*, b. ^>. bie 9litter»
X ^ttgemetne Einleitung.
men unb tl^m ein Se^en geben toiö; tl^ut et bie« nid^t, fc 1[t ba« S)tenft*
berpitntg gelöst ^ S« ift nid^t gefagt, toa^ au« ben jüngeren ©Binnen
eine« bcrftotfcenen 3JiinifteriaIen toitb, mldft, nidft Sriegaleute finb; nur
fo biet ift fidler , ba§ fie fein ^td)t am §ofe be« Srjbifd^of « ju bienen
l^atten, toenn e« i^nen nid^t ber Srjbifd^of befonber« berftattete.
S)ie 3Kini[teriaten, ttjeld^e bte genannten fünf Slcmter am ^ofe ber*
rid^teten, l^eigen §ofbeamte, officiales ober summi officiales, ofSciales
curiae 2. !Der Srjbifd^of toar nad^ ^erfommen fd^utbig, fie nebft 25 an*
beten 3Äinifteria(en (milites) an ben brei l^ol^en ^ird^enfeften mit neuen
SIeibern unb ^etjtoer! ober ftatt beffen mit ®etb (6 äßarf) ju befd^enfen 3.
SDZit bcm älmt unb üDienft ber SWiniftetiaten ift regelmäßig ein
Dienftgut ober gelten (beneficium, feudum) üerbunben*. O^ne Selben
fein !J)ienft. SBenn ber ©ienftl^err (dominus) bem jüngeren ©o^n eine«
3Jiinifteriaten binnen 3a]^re«ftift fein Selben giebt unb il^n nid^t in fein
©efinbe (ia familiam suam) aufnimmt, fo fann er gelten, lool^in er miü
unb bienen toem er toid ^ Sbenfo toenn ber (Srjbifd^of einem SKinifte*
riat feine ®nabe bcrtoeigert unb il^m feine ©ienftgüter entjie^t (et boi;ii8
suis eum exheredat) , fo fann biefer, loenn er bie ®nabe be« §errn
nid^t binnen 3a]^re«frift toieber erlangt, bienen toem er miß. 3Benn aber
ber Stjbifd^of i^m nur bie ®nabe bertoeigett, i^n aber nid^t feiner fielen
beraubt, fo ift bet aKinifterial nod^ ferner bienft^)flid^tig ®.
3)er 'Cienft ift ferner nad^ SÄaßgabe be« ffiertl^e« be« 8e^en« ai*
tüürbc ertoorbcn ^at; bicfc 3nter^>rctation
ßet>ört ber festeren 3cit an ; im latcin.
2). 9^. bebeutet miles, »ie fonjl, nm: ei*
nen 2)icn(lmann, ber ^iegömann ift;
nee adeo dives fann tüof^I nur auf ^t\i^
t>on^ienft gutem belogen n)erben, ba ber
3)^inif!erial Dom Mob ntd^t ya bienen
brauste.
1. Quocumque voluerit eat, et cul-
cumque voluerit, serviat.
2. 2)a6 fein Unterfd^ieb jtoifd^en of-
ficiales unb summi off. gu ma^en ifl,
bereifen bie ©teilen @. 2J2, ttjo unter
beiben ©ej^eid^nungen biefelben öerftan»
ben finb. %n ber @tette : llle ministe-
rialis nobiles terrae et eos praecipue,
qui summi officiales curiae vocantur,
precibus et obsequio invitare debet ijl
|elbflberftänbli(J& ju eos nid^t nobiles ju
ergänjen, ba bier bon ben gtt>ci ©tanbeS--
flaffen ber @blen unb ber SWiniflerialen
bie^lebeifi, tt)ie@. 214.2I5,f.tt)eiterunt.
3. @. 216. Archiepiscopus XXX
milites de familia de novo vestire debet
— hos autem vestes illi quinque offi-
ciales, qui tunc temporis per septima-
nas suas serviunt, certo loco accipient ;
reliqua XXV paria Dominus — reliqnis
militibus de familia siia ministrabit.
^a<i bem beutfci(|ett 2). 8J. erbält jeber,
•a« l^ie in fmen bieujl fomet', bie ®e»
fcbcnfe @. 220.
4. 3m lateiniWen 2). 9t. fmb bie
^U^brüde beneficium, feudum, bona a(d
gteid^bebeutenb gebraud)t ; im 2)eutfc(ien
ftebt bafür *leen\ einmal, in ber jtt)eiten
SRebaction, aud^ gerabeju 'omt'. <S. 222 :
'ebcr tt>irt ieman borgeeifc(>t bau fime
^>crren um (Inö am(j toitte', n>o bie ^ar»
attelpette in ber erflen SÄebaction @. 219
*(een' im ©egenfatj bon *eigen' i^at
5. @. 217. Dominus — eum iu-
beneflciare tenetur et ille ei imposterum
serviet. Si autem Dominus eum non
curaverit nee in familiam suam recepe-
rit etc.
6. @. 212.
3»eite '2(6tf^ei(iing.
XP
geftuft, tt)te bii^ bei bcr §ecrcdfoIgc au«brü(f(td^.fcftgcfeftt ift 91ur jut
Sanbe^bertl^ctbtgung bei f einbüd^em Slngtiff finb aöe ÜWiniftcrialen , aud^
biejenigen , toetd^c lein fielen l^aben (tarn beneficiati quam non bene-
ficiati), bet^)fftd^tet;
©te ©ienftgütet finb tote bte Slemter etbftd^. 5Wad^ bem Söfaifd^en
©ienftted^t lann ber ©rjbtfd^of ymax einem SWmtftetial feine ®üter
entjie^en, aber nur toenn er bnrd^ ein SSerge^en feine ®nabe bettot*.
S« war eine au^etotbentfid^e JKagteget, ba§ Stjbifd^of Sltnofb II im
3^. 1153 bie bon feinem SSotgänget betfd^fenbetten 2:afet* nnb älmofcn^
guter ber Sttd^e, fotool^t ßel^engütet bet SSafatten ate ©ienflgüter ber
aWiniftcriatert, lieber einjog, nm feine bifd^öfßd^e SBürbe aufredet jn
et^atten , tt>ojn er bet Srmäd^tigung burd^ Äönig grtebrid^ I nad^ bem
3[n^^>rnd^ be^ föniglitj^en ©erid^t^^of^ bebnrfte 2.
3n 6ö(nifd^en Utfunben be« 12. Sa^r^nnbert«, atfo an« ber 3eit
be« lateinifd^en ©ienftted^t«, finben fid^ ©eifpiete, ou« benen l^etborge^t,
ba| bie SKinifteriaten bon ®t. ^eter burd^ ©d^enlnng ober SSerfanf
3!)ienftgüter berängcm fonnten ; bod^ mngte in fold^en i^äüen, gerobe f 0
»ie bei Uebettragnng bon Selben ber 3Safoüen, ber ßtjbifd^of feine 3«*
ftimmnng geben nnb felbft bie Uebetttagnng bome(;men, nad^bem ber
Sefi^er ba« ®nt in feine §änbe jnrüdEgegeben ^atte ^, Slnbere ©eifpiete
beioeifen, bag Dienftl^erren nur burd^ 5Rüdffanf lieber in ©efife ber an
SWiniflerialen bergebenen ®üter nnb ßinifinfte gelangen fonnten * ; aber
1. @. 212. Si archiepiscopus ali-
cujus ministerialium suorum quacunqne
oecaslone offfensus l'üeiit, ita qnod gra-
tiam snam ei denegat et bonis suis eum
enheredat. ^er ^Udbrtt(f exheredat be«
beutet (Snt}te^ung bed erbUci^en 8eflt§ed ;
an Mobten tfl botbet ntc^t )u benfen.
2. Urf. Ä. griebric^i« I 1153 (Sac. I
no. 375) : e9 ift barin an6) gefagt, bag
btefe SWagrcgcl ben Maronen (baronibus),
ben 9)f2tntjleria(en unb ben ©etflüd^en
felbß gum ^cxt\}tii geretd(fe, mit fte au^
jenen ©ütern t^jre stipendia bei §of unb
Oerid^t be« (grjbif(3(|of8, tote bei |)of unb
^eer bed Königs erlj^telten.
3. (Sin befonberd belel^renbed ^tu
]piü ift Urf. bon 1188, gac. I no. 507 :
(Srjb. ^¥^iü)):|) ertl^^eilt bem (Sonrab bon
(Emmtxiöf, SWinijlend bon @t. $eter,
bte (^enel^mtgung ju bem ^erfauf einer
(Surttd an bte ^trci^e bon 9teed, bon mU
d^tm $of bte ^&(fte SlUob bed (Sonrab,
bie anbete ^älfte Mob bon et. $etru«
unb 2)ienftle()cn be« ©erlad^ tcax, totU
6)tx bamtt ben genannten iSonrab, [einen
trüber, tt)ieber beJef^nt l^atte (ipseque a
fratie suo Gerlago et Gerlagus a nobis
eodem beneflciatus fuit). SDenSS^^etl fet>
nee flUobd beräugerte nun (Sonrab bur^
ben §alm mit äwftintniung feiner (grben
(abfestueavit cum omnibus suis heredi-
bus); bad 2)ien|lle](ien aber gab fein 8ru»
ber ©erladf^ tit bie $änbe be9 @rjbif^ofd
jurü(f (resignavit in manus nostras be-
neflcium illud) , ber e« feinerfeit« an bie
Äird^c ju 9Jee« übertrug. @in anbere«
«eif))iel f. aWitteUi^ein. Urf. «b. II, 26
Urf. bon c 1140: ©ci^enfung be« (£ö(r
nifd^en TOniflertaten bon Erbgütern
(predia hereditaria) b. i. erblici^en !Öienfi*
leiten an bie Slbtei ©iegburg mit ®ene^«
migung be« ^rjb. ^rnolb.
'4. Sa^rreici^e gStte biefer 2lrt ftnb
aufgeführt bei bem @üterbeft^ ber 9(btei
©iegburg, toeid^en (Srjb. Slioinolb bon
(5Mn 1166 beftätigtc, gac. I no. 421;
XII
aUf^emetne (Sintettung.
^cimfaö Jjon fold^en fanb \tatt, tomn ein SWttüftettat o^^ne (Srben mit
2iob abging*.
J)a§ bie ÜWiniftetialen tjon @t. "ißetet auger il^ren !Cienftgütern
aud^ ßigengütet, ättobten, befaßen, ift im ©ienftred^t fogar ate 5RegeI
t)oraudgefe^t. 3Son bem 5IKinifteriat, ber toegen 2iobtf<3^Iag^ in bie ®e*
tt)a(t feinet §errn gegeben ift , tt)irb bertangt , baß er biefem mit brei
5Roffen unb jtoei fined^ten überaü auf feinen SQSegen folgen foö, ol^ne
jebod^ bor fein Slntfife ju treten : nur bie ^Kal^rung unb ba« gutter für
bie "ißferbe foüen er unb feine 8eute öom §ofe ermatten. SBenn er bie
(Snabe bed ^errn nid^t toieber erlangen !ann, bleibt er jeitfeben« in ^aft,
in ber Kammer neben ber ®t. 2^l^oma«fa<)eöe, unb mu§ fid^ auf feine
Soften üon feinem Sigengut erl^atten \
©eftimmt ift gefagt, baß bie ganbl^erren bom Slbel, »eld^c eigene
3uri«biction l^aben , nic^t über SKinifteriaten üon ®t. "ißeter in ©ad^en
be« Slüob« ober bei Sa^^italbergel^en rtd^ten foöen^. 3n ben f))äteren
beutfd^en SBei^tl^umern be^ J)ienftred^t6 ift toieber^ott bon bem 'Jel^en*
ober bem ®ut , um beffenttoiöen ber SKinifteriat bient , unb bon feinem
* ©gengut, barin er fifef, bie SRebe: toirb ein fotd^er toegen feine« gelten«
bon bto ^errn angef<)rod^en, fo mag er e« mit jtoei '3ngefinben' ober
*§au«genoffen' toal^rcn; wenn aber loegen feine« ßigengut«, fo genügt
baju eine §anb *.
3^ren orbentüd^en ®erid^t«ftanb l^atten bie Süiinifterialen bon @t.
*ißeter, tt)enn e« an ®ut ober ^ate ging, bor i^rem ©icnft^errn ^, 3n
bem eribifd^öfüd^en ®erid^t t^ut ber 3Sogt bon 6ötn aU oberfter ÜWini*
ebenfo bei bem ber Slbtei Wlttx, burci^
(grgb. W^^^ 1 176 beflätigt, ebb. no. 454.
1. Urf. (Srjb. 3(rnolb« l 1139 (Sac.
no. 338), »orin berfelbc befambet: Cum
antecessor noster Herimannus Colon,
archiep. predium quoddam in Mulin-
heim jacens, qnodam mtnisteriali suo,
qui hoc in beneflcio hahebat', absque be-
rede defancto , ita absolutnm judicio
scabinorum recepisset, ut illud cuicum-
que dare vel quocumque locare vellet,
libere potuisset. 2)er $eimfatt »urbe
dfo in biefem %ati no(^ burdf^ ben %n9»
\pxndf bc« @diiöffengerid^t9 belcäfttgt.
2. @. 214. In haa camera propriis
expensis sustentabitur, ita quod coria
nihil ei providet. SDaQ beutf^e ^tii"
t^um l^at @. 218 inb alba fat ^ee lee»
t>en toan fime eigenen gube btd an
pn« tecöen« enbe'.
3. @. 215. qnod nobiles terrae, qui
jurisdictionem in locis et terminis suis
habent, nulla ratione habent judicaie
ministeriales beati Petri de allodiis et
de capitibus suis.
4. e. 219 unb 222. ©ei bem gaE,
trenn ein n)egen £obtf(3^1agd k)erbafteter
SD^iniflerial aud bem ®efängni| ent«
fommt, bejlimmt ba8 2). 9e. @. 221 :
' fo ii bat gut ba \)k ume gebleut ^ait,
ber Ferren, unb f!n eigen fmer negjien*
b. i. SSertoaubten.
5. @. 215 unb 219 im beutf^en 2).
"St. : *berumb enfoilen fi ^an inne gube
of )»an irme ]^a(fe niemanne antn)erben
bau aUeine eime bufc^of, bie bed mu
rencUiJ^en rei^^ binnen bem l^er^oug*
bom inb bed feinrei^^ binnen bem buf($'
bom ein ötjerjle ^erre t«'. SJgl. ba« iöet=
f))ie( toon bem 9li4ter|i))ru(^ ht9 (Srgbi«
fd^of« übet2:obtf(j^(ag eine« 9]f{inif}erialen
oben.
3tt>eite Kbtl^tlung.
XIII
fterialcnbccmitcr ben 2lu«f^>tu(i^ ober in bcffcn äibtocfcnl^ctt ein anbetet
üKiniftctioI *♦ Ucbet getinge SSetgel^en (de excessibus) ttd^tet bet 6a«=
^)ettatiu^ ober Äanjlet in bet ®ettd^t«betfammlung attet ÜKiniftetialcn ^ ;
unb in f o toeit ftanb anäf ben (SbsC^etten , in beten ® etid^töbejitl et}«
bifd^Bfßdiie SKiniftetiaten fafeen, bie ®eti^Wbot!eit übet fie p ^. SSäenn
ed fid^ abet nm 93et(e^ung bon ^d^engut obet geiftßd^en 3^^nten l^an«
bette, mngten fie »ot bem geiftlid^en JRicä^tet ju JRed^t ftel^en *,
35ie ÜMiniftetialen bon ®t. $etet toaten ben 9ieid^«mini[tetialen
gfeid^efteöt. ®o toenig bet ßtibifd^of übet leitete ju tid^ten befugt ift,
fo »enig bet Saifet übet bie etfteten. ffienn ein SKiniftetiol bon ®t.
$etet bot fcem Stibifd^of gegen einen 9ieid^«niiniftetial flogt, fo fd^idt
bet Stjbifd^of beibe jum Saifet, um il^te ®ad^e bot i^ni butd^ 3tt>eifann>f
au^jumad^en ; ebenf o f oü umgefel^tt ein 9ieid^«miuiftetiat fein SRed^t
gegen einen ÜKiniftetial bon ®t. $etet bei bem Stibifd^of betfolgen unb
biefet übet beibe .tid^ten ^,
3n bem beutfd^en ^jienftted^t au« fpätetet ßcit etf d^eineu bie !Dienft«=
mannen bon @t. ^etet bielfad^ beffet geftcüt, fotool^I in Slnfel^ung bet
©ienfte, al« aud^ bet Selol^nungen, »eld^e i^nen betStjbifd^of geioä^tte.
®et fed^dtt)iki^entlidf^e f)ofbienft toitb nid(^t mel^t tegelmägig gefotbett,
fonbetn nut bie SSetpflid^tuug bauett fott, unb bet Stibifd^of betuft beu
!J)ienftmann, toenn et feine ÜDienfte btaud^t, unb i)ergütet biefe butd^ ®e*
fd^enfe ju beftimmtem ©elbtoettl^; ebenf o bietet et jum f)eetc«iug be«
Saifet« nut biejenigen auf, bie et füt ben Ätieg^bienft am taugtid^ften
mt (ben l^ee bat^o alte beft befent) ; aud^ ift bet üDienftmann, toeld^et
ben ^ieg^fcienft im faifettid^en f)eete einmal geleiftet ^at, feine toeitete
9?eife jU tl^uu fd^ulbig, f o lange bet Äaifet lebt \
mt bet ^ol^en ©eiftlid^feit, $tö<>ften, üDed^anten, Siebten, T)om^
co^jitutaten , mit ®tafen unb @fclen be« Stjftift« loutfcen aud^ 3Rinifte*
tialen öon @t. $etet bon bem Stibifd^of bei loidf^tigen Sutfc^liegungen
unb ^anblungen jU Statine gejogen, bei SSetttägen ate S3ütgen obet
Beugen auf geftcHt , bei ©tteitigfeiten mit bet ©tabt ßöln ate SSetmittlet
angenommen \ unb fo nal^men fie aud^ an bet Sefefeung be« etjbifd^öf *
1. @. 213.
2. @. 215.
3. ^enn ausgenommen fmb toon be<
ren 3nridbtctton nur bte@ad^en de aUo-
düs et de capitibns suis, nnb felbfttoer«
fiSnbli<^ anät bie, mläft er)btf^i5flt^e
?e^cn betrafen, f. bie^tetteob. @, xii2(.3.
4. @. 215. Coram archidiacono vel
decano vel ecclesiastico de injuria re-
spoiideant, in cujus terminis eam com-
miserunt.
5. @. 215. 222 unten.
6. du. I @. 219. 222.
7. @. j. S5. bie in großer 3a^>I auf«
geführten 3«ugen ber toer^iebenen ©tan*
bedflaffen bei (Sntf(i^etbung bes ^treitd
iXoi^öftn bem @ttft <Bt. (Safftud gu i^onn
unb ber ^btei ^tegburg burc^ @r}b.
iXIV
ungemeine @htlettung.
ju9«tt)etfe ya IRati) gejogcne ctnf[u|tctci^ SÄänncr am f)ofc^
SBurben btc crjMfti^SftitJ^cn aBtniftcri<i(en tm-11. bi^ in ba« 12.
Sa^rl^unbcrt l^incin ofö servientes, b. i. 5)tenft(cute b«m ben milites,
b. i. ben freten SSafaüen untetfd^tebcn , \pciitx aber im 12. 3a^r]^. im
latcintfd^en ÜDienftred^t gfeid^faü« milites, b.t. ju 9ii>6 btcnenbc Äticg«*
teute genannt, fo bilbeten fie im 13. Sa^ff. mit ben niebcren Sel^eni^*
teuten jufammen, ol^ne Unterfd^ieb ber SWannen unb ÜDtenftmannen, ben
JRitterftanb be^ Stxftift«, beibe al^ milites, {Ritter, unter ben ©tanbe^*
ttaffen untcrfd^ieben bon ben nobiles, ben ®rafen unb freien Sanb^^ unb
Sel^n^l^erren be« Srjftift^ \
©ei bem ^o^en Slnfe^en unb möd^ttgen (Sinflug, ju ujetd^em f«^ ber
©tanb ber aJitniftertaten em^^orgel^oben ^atte, bei ben befonberen S^ren
unb SSorjügen, toeld^e er burd^ Slemter unb Se^en genoß, fann e« nid^t
auffaüen, baß nun aud^ fetbft ^erfonen bon altem freil^errlid^en ©tanbe
e^ ntd^t berfd^mä^ten , mit 3lufgeben i^rer Steilheit in ben e^renboüen
üDienftftanb bon ®t. $eter einjutreten^.
@^ tft nad^ aüem biöl^erigen bon felbft Har, baß bei ber SBefd^retbung
be^ ©ienftred^t« ber 3Kinifteria(en in ben 333ei^tl^ümern, tt)ie bei Slnfüt;^
rung ber erjbifd&öflid^en SWiniftertafen in anberen Urfunben überaß nur
an einen l^ö^eren ©tanb bon 'Dienftleuten ju benfen unb baß bie gefammte
niebere T)ienerfd^aft nid^t mit unter ber Benennung ber SWinifterialen
S3ntno II 1132, ?ac. I no. 314; ebcnfo
in ber Urf. über ben SSergleiciJ be« ^rgb.
W^ipp mit ber @tabt (5Mn 1180, ebb.
no. 474.
1. Dialogus clerici et laici, um 1206
toerfaßt {Böhmer, Fontes III, A0:\): Si
electio enim fleri poterat, lila celebrari
non debuit nisi presentibus nobilibus
terre, beneflciatis hominibus s. Petri et
summis offlcialibus episcopi, quoium
est electionem approbaie. ^Ia6) bem
Slobc erjb. SRainalb« »anbte fi^ Äaifer
gricbrld^ I in einem ©d^reiben d. d. ^ug.
1167 an brei au6) foufl in ben erjbi»
fd^öfiid^enUrtunben bäufig genannte ä)'2t^
niperialcn, ©erbarb, SBogt Don (SiJIn,
^einrieb ^on ^l^b<^im unb ^einrieb ^on
^olmubftein, um feineu Rangier ^b^li^^
al« Siiod^fotger gu em^)feblen, Böhmer,
Acta imperii selecta no. 126.
2. Urf. 3. 1258, 8ac. II no. 464:
comites — nobiles — milites; 3. 1259
cb. no. 465 : viri nobiles — milites et
alil quamplures nostri fldeles; 3. 1263,
Du. II no. 461 : *bie ebdc (übe ftnt —
bie ribbcrc fint* ; cbenfo du. ll no. 456 ;
togl. bie ©teilen bei @nnen, ©efci^. I,
447, ttjo nur bie 3abre«ga^>Icn 1 159 unb
1178 um ein 3a^|rbunbert ju früb batirt
pnb.
3. (Suno toon SO'loIenarten unbSte^^
ncr genannt $o)9ngin, mit 33rübcrn unb
©(i^njejlcrn, freien ©tanbcö — cum es-
semus libere condicionis et nuUi do-
mino attineremus — ergaben fi(b mit
Äinbcrn unb @rben, naci^ gepflogener
53eratbung mit i^^ren 2(nt)ern)aubten, al«
iWiniperialen an bie ^ixä)t loon (£ö(n, in
ber Oflerttjocijc 1278, na^ abgebaltener
9Jieffe im 2)om öor bem Elitär, ttjobei
audbrü(i(i(i6 ald ^en>eggrunb angegeben
ifl: ob spem promotionis et petitlonis
(Seförberung unb Seiflung), quam no-
bis et heredibus nostris impendere po-
tent ecclesia Colon. Urf. im ^uSgug
bei @nnen, @e|^. 1 ©. 443 ÖJote.
ätoettc ^(Bll^äluTig.
XV
t)on ©t. "ißetcr begriffen ift K 3ltte bte ein 5lmt om §ofe l^atten , hi9 ju
bcu ^anbttjerfern herunter, l^eißen officiales^, aber niid^t oöe Offlctoten,
fonbern aüein bie summi officiales toaren SWintftertalen. ©emcinfam
toax beiben ber ©ienft am erjbifd^öftici^en §of ; int »eiteren ®inne ge*
l^örten jum C^ofgefofge aber aud^ bie antoefenben^erren botti Slbet unb
bon ber ^ö^eren ©eiftlid^feit.
Slüe biefe "^erfonen finben fi(^ gtei^mä^tg aufgefül^rt in einer ur*
fnnbtid^en Slufjeid^nnng ober S)enlf(3^rift au^ bem 12. Sal^rl^., — atfo
0«^ ber 3rft be^ lateinifd^en üDienftree^t^, — tt)orin fott)i>§t bie täglid^en
S^atnraMiefernngen für bie $of l^altnng . be^ ©rjbifd^of« , afe aud^ bie
Sfeid^niffe, miö)t barau« ein jeber ber jnm §ofe gel^örte ju enn>fangen
l^atte, berjeid^net finb^: bie ^Beamten unb 5Diener erhielten ein gett)iffe^
aWa§ an Sorn, $afer, ©ier, SBad^^ u, f, tt). unb auci^ ®e(b, tl^eife jur
?tu^rtd^tung t^re^ 9lmt«, nne j, ©. bie Sue^enbäcfer ein l&atbe« SWalter
be^ fetnften SBetjen^ f fir bie Störten be« §errn , ber aWorfd^aü auger 40
aWaltern C)öfer nod^ ein aÄalter ©erfte für ba« 51Kautt^ier be^ grjbifd^of^
unb amei 3)?alfer §afer für Fütterung ber §unbe; tl^eite afö SSergütung
für i^re S)ienfte, tt)obei auger bem SÄarft^aü nod^ befonber^ al^ ^Beamte
(qui officiati sunt) genannt finb: ber ßa^)ettariuö, ber Oberbogt
(advocatus major) , ber 5Erud&feg, ber ©d^enf, jiDei Söntmerer, bon benen
ber eine bie Sluffid^t über bie ®ett)ürifamnter l^atte (qui piperi praeest) ,
ber tüd^enmeifter, ber ^Beamte mld)tx bie ©d^üffeln Uroaiixt, ber
SSed^ermeifter (bacherarius) , ber iJI^f^^nmeifter (buttelarius) , ber
^cijer u. f. to. Slugerbem \mxi>t \ott>of)i an bie bornel^men am ^ofe an*
ipefenben üJerf oncn , afö aud^ an jal^Ireid^e ^Beamte unb ^Diener ber tag*
ßd^e 93ebarf an Seben^mitteln unb Sid^tern berabreid^t * : unter ben er*
ftcren ift namentlid^ ber ®raf bon 3ü(id^ tüoijii nur be^l^alb genannt,
tocil er fid^ jur 3^^ «i« C^<?f^ auffielt, unter ben festeren : ber ^ogt, bie
betben Sämmerer, ber Äeüermeifter (cellerarius), ber ©eamte, ber bem
gteifd^^au^ borftel^t, ber SJärenl^üter ^ SBäf d^er, Sädter, Öbtatenmad^er,
Äud^enbädter , Söd^e, JBoten, §anbtt)erfer (operarii) , nämlid^ Biw^w^ci^*
1 . ^nbci« @nnen, ©cf^. I @. 428,
ber aud(> bie @a(jmubbcr, S^W^Wtcr
u. f. tt). gu ben ^inipenalcn bc3 @rj»
btf^ofd imt
2. 3- ^' bie jn>ei bei bem S)oin an*
gefletlten 3inimerlcute, Salenbcr ber 2)om«
cuflobte Du. II @. 593 : Item duo of-
ficiales qui carpentarii sunt, reparabunt
stillicidia tecti ecclesie.
3. ©ebrurft Bei ^inblinger, gjlünfle»
riWe «eiträge «b. U Urf. no. 20 @.147
— 154: De servitio cotidiano Colonien-
sis archiepiscopi ne quis dubitare queat,
subsequens scriptum declarabit.
4. Isti domini clbandi sunt de curia
archiepiscopi. ^er ^U^bruc! domini
ge^it felbjh>erpätibli(^ allein auf bie guerft
genannten nobiles et priores.
5. Ursarius, Äinblinger to'iO, bursa-
rius corrigiren; aber ursarii et vena-
tores fommen audj fonfl bor, f. Du
Gange, Gloss.
xvr
Mgemeine (Einleitung.
(eute unb ÜKaurcr, ber ^cijer, bic ©d&tffer, ber ®artuer, bcr S3üttner
(tunnarius) , bct S3ed^ermad(^er (bacchararius) , bcr ©camtc bcr bic
©cttcn bcforgt (qui lectistemia servat), bcr ©efäugntgauffc^cr ^
Sine anbere Uebcrfid^t über bic Seamtcn unb I)icncr bc^ Srj*
bifd^of«, fo toie über bic ®ci[tlid^feit, fämmtüd^c l^ö^crc unb nicberc Äir^
d^cnbiener unb and) iPcl^en^feutc be« üDomftift« g'^^* ^^^ ßalenbor bcr
J)ontcuftobic bom (Snbc bc« 13. Sal^rl^unbcrt« 2. Unter bencn, todö)z
ju Sid^tme^ ffiad^^ferjen in beftintntter Slnjal^I unb ju gctoiffcm ®zü>^
tocrt^ cnn)fingcn , f äüt toeg bcr S3urggraf , nad^bem bcr ©rxbifd^of ® ig^
frib ba« ©urggrafenamt crtoorbcn ^at^, bal^cr ift allein genannt bcr
Untergraf (subcomes), ferner ber SJogt unb ber Unterbogt, ber Ääm*
merer unb bcrfd^icbcnc nicberc ©eamte be« Srjbifd^of^ ; tt)cnn aber bcr
(entere in Sota anmefenb ift, fommen bic ^ofbeamten, bic ju feinem per*
föntid^en ®cf olgc gcl^örcn , ^inju : ber Srobau^tl^cilcr (dispensator
panis) unb ein biefcttt untergebener Seamter (custos) . ber 2irud^fcf unb
beffen Untergebene (discipuli), ber Süd^enmeifter unb Söd^c, ber Scücr*
niciftcr, ber ©d^enf, bcr ÜKarfd^aü unb bic il^ncn untergeorbneten Sufto^
ben, bicSaveüarii unb bic Sammerbiener ^. 3lte eine befonbere Kategorie
finb iebod^ bor ienen ftänbigen ^Beamten ju ßö(n aufgcfül^rt bic ÜKinifte^
rialcn bon @t. $etcr unb bereu (Sl^cfrauen, toetd^c Käufer in ber ©tabt
befifeen, unb jmar mit IWamen ^einrid^ bon 3l(j)]^eim, ^einrid^ »on ^oU
mubftein, ©erwarb 9Sogt Don ©eße , 3lbolf bon ©ürjenid^^ unb SBemer
bon SBoringen ^.
ailfo nur biefe fünf ÜKinifterialen toaren jur 3^it in Solu anfäffig,
Sintooi^ner bon Sota unb im »eiteren ®inne cives. !J)ic übrigen befan*
1 . Qui praeest custodiae captivorum
in betthenkamere tocrgl, ba« latcin. 2).
92. @. 2]4: Camera que proxima est
capelle beati Thome sub palatio archie-
piscopi. ^06} tücitcr fmb bic S3rübcr bc8
^os^ital« toon @t. Supu8 mit 9 O^^nt
^ein unb 7 körben (panae) aud bem
gletfc^](|aud aufgeführt/ toa9 ico^ ebenfo
nur bon einem einmaligen ^tei^nig im
3al^r 2U berpe](|en ifl, tt)ie bie nac^^er fol»
^enben ^eil^nad^tdgaben an bie, xotlö^t
m ber Sei^inad^tdnat^t ben SBagen (bed
@r)bif(^ofd) ik\)tn unb an bie anö) fd^on
an früi;erer ©teile genannten ^oten.
2. ?erg.$bf. ber fürfllidS^ Cettingen-
ffiaHerfleinWen SBibliot^et ju 3Kai^in«
gen, abgebrudt, jebod^ mit $inn)eglaf«
fung ber pm X^eil nid^t unn^efentlic^en
Ucberfd^riften, in Ou. 11 @. 561—603.
2)ie 3«Jtbepimmung na^ 1279 ergicbt
fi(^ aus ber (SrmS^nung ber in biefem
3a^>r erfolgten @nDcrbung ber SBurggraf«
fd^aft burd; dxih. @tgfrib.
3. %. a. O. @. 566: unde nihil da-
tur buigravio de candelis, qula Ipse do-
minus archiepiscopus jus et bona bur-
gravii in Colonia titulo emptionis com-
paravit ecclesie Colon.
4. <B. 568. Camerarii episcopi qui
in caminata ejus sunt.
5. (^. 566. Item minlsterialibus S.
Petri infra civitatem domos habentibus
dabuntur candele et uxoribus eorum.
^uf fo^e bejie^t fiäf üuäf im beutf(]^en
3). ^. bie ©eftimmung, baß bie Käufer
ber S)ien{lmannen in (£i51n bom $ofjind
frei fein foKen. Ou. I @. 220. 222.
Sweitc ?lBtl^ri(ung.
XVII
bcn ftd^ tl^cite am ^ofc be« etjbifd^of« in ben f)ofämtetn, tl^ettö ate
Surggrafen ober Slmtleute (officiati) unb ©urgmannen (castrenses)
auf ben erjbifd^iJftid^en ©d^Kffern, tl^eitö afö ©d^ultl^eif cn in ben ©tobten
unb mand^e öon tl^nen fül^rtcn fd^on bie erblid^en Sattel ber ^ofämter,
»ie ber Srud^fcf? öon ^od^ftabcn, bcv 2:ruci^fe6 bon §art, ber 3Karfdfian
bon SUfter, ber Srud^feg unb ©d^enf Don W)X, ber Äämmerer bon ©erg*
^eim u. 21. ^
Slber aud^ t>«>n ben au^tt)ärtigen ©eamten be« Srjbifd^of^ in ®d^l5f ^
fern unb ©täbten feinet ®ebiet^ ift ntdf^t ju itffanpkn, ba§ fie ol^ne
Unterfd^ieb ÜKtnifteriaten Don ®t. $eter gettjefen feien, ^afflxexdfz "ämU
leute (officiati) ober ©d^tofebertoatter (custodes), mit l^öl^erem !IiteI
^Burggrafen, fommen in ben 93eftatlung«ur!unben bor, toeld?e ate Sble
ober ^Ritter im SSafaüeuDer^ältni^ , nid^t aber in bem Don 3Rinifterta(en
JU bem @rjbifdbof ftanben ^ ; nur Don ben ©urggrafen Don Stl^einedt unb
einigen anberen ift au^brüdfüd^ gefagt, ba^ fie nad^ alter ©etool^n^eit
aWinifteriaten be« Srjbifd^of^ unb ber Äird^e Don 6ötn fein folten^.
!J)enn aud^ Don ben auswärtigen äemtern im T)ienft beS Srjbifd^ofS gilt
1. 3m @d(>icb«^ru^ Don 1265 jtDi«
feigen (SrgB. Engelbert II unb ber @tabt
(5ö(n Ou. II no, 475 futb (©. 522) aU
33ürgeu bc« (gr^Bifc^of« aufgeführt gucifl
bie @blen (nobiles), $criöge, ©rafen
unb freien Ferren, bann bie @täbte bc«
(SrjjlifW, bann bie milites seu fldeles,
ber ^^t^uttl^eig $einric^ ))on ^nbernaii^
unb bie bortigen 3Wannen (milites ibi-
dem), jnjei S3urggrafcn ^)on SR^eincrf unb
bie bortigen Surgmanncn (castrenses),
ber 2^ru($fe6 t>on W:t, ber 2^iuc(;fe6 Don
$art, bie (^(i^utt^eigen Don ^ed^entd^ unb
Don ^onn, ber Strud^feß ton §oiflaben,
ber Xruc^^feß \)on Sfcnbcrg. ber 53urggraf
öon 9Bot!enBurg, ber SWarfci^att t)on Alf-
ter, ber @^en!c ton 3lre unb hoc^ ia\)U
xd^t ^nbere. «gl. bie in Urf. 3. 1259
Du. II no. 394 genannten milites unb
fldeles.
2. 3. ©. Cod. Rheno-Mosell. III
no. 1 3. 1300: ber 9iitter §erttt)in ton
tBinninoen befennt, baß @rjb. 5EBicboIb
i^im bie 53urg Stburon 'tanquam offlciato
suo ibidem seu custodi* anDcrtraut b<ibe.
3)a«felbc «mt erhielt im 3. 1343 md)
Urf. ebeub. no. 201 ®raf 3obann ton
^)>on^eim, n>el(^em @rsb. ^alram eine
©eibfuntme ft^^ulbig »ar, unb jtoar über«
nabm er e8, nad(>bcm ibn ber (Srjbifc^^of
a\9 IBafatt angenommen ^atte (nos suum
et ecclesie sue Colon, fldelem fecit ac
€täbte(^onifen. XIV.
vasalliim), mit gUiii^en 9te(^ten, tDie ed
torlt^er bie 9titter (Sonrab ton ^one(f
unb ®otf(!^aI! Don 9tumme( befeffen \}at*
tcn: domnus noster — coramisit ca-
striirn et officium suum Ibidem nomine
officiati ienenda cum omnibus juribus
et attinentiis etim quibus Conradus —
— ante nos ibidem officiati ipsa tenne-
runt et in omni ea forma qua ibidem
ipsius domni nostri officiati fuerunt.
^id^er xoax cd (ein ÜJ^iniflerialenamt,
mliift9 ber ®raf ton @^)on^eim über*
nabm.
3. Ur(. be« @rjb. SBicboIb ton 1302,
Cod. Rheno-Mos. III no. 10: quod nul-
lus debet esse custos castri Rynecke,
qui dicitur buigrayius, ex parte archie-
piscopi et ecclesie Colon., nisi sit jure
mirüsterialitatis ecclesie CoL affectus^ si-
cut et quedam alia castra ab ecclesia
Colon, tenentur et teneri debent, secun-
dum approbatam et antiquam consiietu-
dinem ecclesie Colon., prout hec fideli-
biis ipsius ecclesie constant et sunt no-
toria apud ipsos. 3Sgl. Ur(. be« @rjb.
Söilbclm ton 1352, ebcnb. no. 392: de
Castro Arendal, quod quidem castrnm
quondam Rullmannus de Sintze (^in)ig)
miles ecclesie nostre Colon, ministerialis
et fidelis in suo proprio allodlo constru-
xerat etc.
^*
XTTH
ik
r«^ Wwrr «rü fdcM, icnms aikni tcr @e^Bit#9t2nr Bat t«i taronf
(e^rmtcfte (fTcmlkbe ^ßertclimf §e^xiä«fT tai üraft^emi yna SRi*
t;3iife^ ^(tidmk Hc CTjHfcBcfGdfce Sink tcn St. ^cter, Ratten aaäf bie
T^n^mmtB Stifter nb filcftiT mi &üi t^ SKniitmalai , »cfa^ mit
'^ t^ien fbrntem, aU fiammfirr, SRorfcbafi, Xmdbfc^ ectait veift o^
etaf Sbdiiqrktainig is tcx Urbmtai anf^jgf ufert ftar ^ Sit jtoitfn
sidpt is glekbai äSini^ int bcn SRimfknolfn imi St. ^ßctrr iBb 6U«
tflfn Bkbt vk tiffe dntn bc^ grdrtfn Stont i« ÜT^H^fta^ fmtfra
WüTta imr cinf tnrtb fbnt mit X^ielIfUe^ hqKT gfftefitc Slafft brr
Sknerfcboft te^ ein^dnen Stifte ober Slrftrrd, oof tffka Ingetegni'
^film fk o^nlk^ &iiflo§ an^öMoi, im Wt '^cHfUarte mq St. ^fttrt
@d ift femer ton toi Senfnden pi retfii.
Ttt Senfiialai c)Tr 3ni^?Ii€^tige, a(d )eidft ttt Sink bffcnter«
^fTccnifitalen , Soc^^inji^, gauamt, iPtU fie ten ^^ in Sac!^ ober
(Stb»txt(f fnr Hc ^c^trr bc^ SUtor^ entri^tetra, (ilbdai eine anbere
Slaffe tcn ab^gigen harten, ipdcbe yosix )>fifcnß^ ftti, ober jn bc^
frimmten fttgobtn für ten @c^n|, tcffcn fie genojten, tct^flicbtet nniTen^.
3n jo^tretc^ Urfnnten ton Sein {inb bie S^ingnngen feftgefiettt,
unter wddfen Serocenfuolen bcn St. ^^^ettr ober bcn onbertn Sirc^
mit Slojtem in tiefet S<!^n|i>er^ältni| eintraten, unt (d^ tnrc^ängige
9tege( eif(^eint, tt>ie allgemein in ben nieterr^nifcben Regenten, feit
tem 9. bi^ inö 13. 3a^r^mibert, tap fctto^f a^onner ate grauen, tt>enn
fie ba« SIter bon enrac^fenen erreicht Ratten, einen io^fK^ fio)>fjind
riatot niitcrf(^ieb<n bei &. ^ntolccn
3. 1(»94 ?ac. I no. 248): serrientes
fpains abUtis; 3- 1127—1131 (cbcub
IV no. 620; : ministerUles s. Petri —
senrfentes s. PanUleonis; bei @t. (£n«
nibm 3. 1135 (cb. I no. 322 : ministri
8. Petri — ministri s. Knniberti: bei
bem %Tanmne^tT <Bt Urfnla 3. 1135
ffb. 1 no. 321) : ministeriales s. Petri
— ministeriales s. Virginnm ; bei bcm*
fclbcn homines ecrlesiae 3- H^l (On.
I @. 566; . »ql. anßerbem ^nncn, ©efd^.
I @. 452. 3Rit benOofSmtcrn pnb pe ge-
nannt \. S. bei ©t. ^^otttalccn 3- 1158
(?ac, 1 no. 395 : Marcwardns dapifer,
Kirholfna marschalcns; 3- H^^ («b. IV
no. 638; : ministeriales s. Paataleonis
de familia ejus Canimdns dapifer, Jo-
hannes dapifer, ETerkardasstabnlarius;
bd at. eetmn 3- 1264 (Oii. U no!
465) mit ben ^ratiftcatienen : qnataor
eandelas qnatnor officiaKbos cnrie sne,
seil, dapifero, pineeme, eamerario et
marscako.
2. 25er «bt ben ©t ^Antak^n fogt
einmal, er \fitu m geipi^ Omnbftütf
ni^t an einen IBftrger i»en (£$tn löeg«
geben tonnen o^ne bie Sn^mnrang ber
«ruber unb feiner SKiniferiolen. 3.
1144, 2ac. I no. 352.
3. $^I. an(4 bitr fiber bie f^cdfiiu
niffeberSenfnalen im aflgemeinen SBaifc,
»erf.'öef«^. V e. 215 ff.
3»eitc «M^cifung.
XIX
Don 2 Pfennigen -, augctbem für btc $cirat6crlau]&nt| 6 Pfennige unb
tci Xobcöfafl btc fog. ßutniebc ober ba« ®cft^au»>t, b. t. ein @tü(f SSie^
für ben bcrftoröcnen SKann, ein Äfeib für bte berftorbene g^an ober
ftatt beffen eine beftintmte Slbgabe in ®elb eutrid^teten ^ 3m übrigen
fonnten pe über tl^re f)abe frei berfügen, fie bererben ober berau|ern K
Die (Senfnalen toaren ^jerfönüd^ frei; tt)enn bal^er l^örige itntt bnrd^
fromme ©d^enfung il^rer §erren ate ßerocenfnafen am aitar bcr ^rd^e
übergeben lonrben , fo toar bomit gteitaffung berbunben , nnb rt>df}i am
l^äufigften ift bie Staffe ber ßenfiialen ber Sird^e auf btefe SBeife entftan*
fccn ober bermel^rt loorben. @« fel^lt nid^t an ©eif<>ie(en biefer 5lrt in
(5ötn bt« in ba« 13. 3a^r^unbert ».
aber aud^ ^xm, befonber^ grauen, SBittmen mit Sinbern, begaben
fid^ in ben ©taub ber ßenfuafen, um fid^ baburd^ unter ben ©d^ufe einer
Sird^e ju fteüen , tt)a^ a(« SSetminberung ber greil^eit unb §erabfefeung
be^ ©tanbe^ angefel^en tourbe. Slud^ babon finben fid^ ©eif|)ie(e in SB(n
t)om 9. bi« jn^ 11. 3al^r]^unbert^.
. 3n f|>äterer ^txt, ate bie Öettclorbcn unb jal^treid^e religiöfe
-J. (Scroccnfualen pnb in (S8(ti, fo
loicl iä} pnbc, gucrjl erwähnt bei bem @tift
©t. @c\)emt um 800, 2ac. i no. 15, ivo
bei 2:obc«fan bie 5(bgabe in ®e(b ju 6
^fenn., ebenso \}c6) n>ie für bie ^cirat«*
criaubniß, angcfcfet ifl. S3i«tt)cilen n?ivb
ba« ?(Itcr bcr @rtt)ac^fenen (postquam ad
annos legitimos pervenerint), treibe ben
Äo^)füin« ju gaffen ^^atten, genauer be^
ftimmt, bei 3R5nnern t)ont 20. ?eben«*
jabr an, bei S^öuen »om 16. (?ac. i no.
444) . 51(8 au8na^m«n)eifc ©egünfligung
crfd(>eint — tt)ic \6) fic jituar nid^t inSÖht,
tt>obi ober in ber 3)i8cc{c beö (Srjflift« in
SSBepfatcn gcfunben l^abe — baß aüein
bo€ gamifienl^U^t (senior de qualibet
progenie) ben ^oj)f}in$ )u jal^Ien li^atte :
fo nacj^ bem Siedet, »cld^e« (Irjb. §lnno II
ben (Senfualen ber toon ibm gepiftetcii
Äird^c ju Reiben bei 3(ttcnborn gcn?äbvt
^attc unb dnh. Sonrab 1253 bcftötigte
(gac. II no. 391). %ivif toen bem 33cfl-
^au)>t n>aren bie jiÜngeren ganttliengüe«
b<r befreit naö) bem Siecht ber Serocen*
fualcn bcr Äirei^c te8 1^. ^atroclu« jn
eoefl, Äinblingcr, ÜJiünflerifc^c SBeiträgc
»b. II Ur!. no. 26.
2. Ur!. 3. 882 (?ac. 1 no. 73): Ce-
tera vero dare, vendere, commutare vel
ad bonuoi vel ad malum licentiara ha-
beant; ebenfo 3. 907 (eb. no. 84).
3. @rgb. @!gett>in fti^cnftc (mancipa-
vit) 1084 eine grau nebfi Äinbcrn «nb
9{ad;!ommen M (Seroccnfnalcn an bad
@tift @e^)eriu, mit bcr Seflimmnng bag
fie, auger ben gen^ö^nlid^en abgaben, frei
fein foüten loon iebem 2)ienfl (du. I @.
492). (gin ?aic, Sill^elm (5obe, übergab
1185 am Elitär be«felben @tift« 15^»«=
rigc (mancipia sibi attinentia) nad^ bem
9?ed;tc bcr (Scrocenfualcn (cbenb. 591).
®raf 2ßi(]^elm ton ^ülici^ fd^en!tc 1255
einen l^Brigcn SKann (hominem pro-
prium) a(« Scrocenfual an <Bt. ^etcr
(Du. II no. 351). mo6f anbcrc Seif^iete
au« @(i^rein8!artcn giebt (Snnen, ®efd^.
I@. 411 S«otel.
4. dlaäf ber oben 9?ote 1 citirten
Urtunbc (nm 800) traten bie SBitttoe
^fJifilbi« unb bercn @ö^nc, cum essent
liberae conditionis a cunctis progenito-
ribus suis, am ?lltar loon @t. @c«
toerin alß (Scrocenfualcn ein. (gine freie
gamiüe, Wlanrt, grau unb^inber, mad^*
ten pci^ nm 3. 930 ju Cerocenfualcn bei
bem grauenfüft @t. Urfula. »obci fic
ben ?lu«brud tradimus in proprios ge*
braud^en, Ciu. I @. 618. @benfo fti^arf
ifl bie ©tanbegl^erabfc^ung bejcid^net in
einer anbern Urf. an« bcr 3«it bc« (grjb.
^iligrim (1021 — 1036), toonat^ eine
freie grau 9ti^ega, um @d^u^ gegen i^re
XX
Mgemetne Einleitung.
©cnoffenfd^aften ptf^bcbürftigcn SWänncru unb grauen ein Unterfom^
mcn gett)ä^rten, »erben berartige gäüe laum mel^r borgefommen fein.
xm^ml ^'^ ©ürger bon Sötn, ttjefd^e ate ©tanb für fid^ neben ben anbe*
mfimax.xcn ©tönben feit SDiitle be^ 12. Sal^r^unbert^ genannt »erben, »aren
tDeber 5IBtnifteria(en nod^ Senfualen. SSon ben erfteren »aren fie ber*
fd^ieben, fotoo^I nad^ bem ^jerfönlid^en 5Red^t, toie nad^ bent gebenöberuf,
5Da« SRed^t ber ©ürger toar ba« ©tabtred^t bon Sö(n; fie »urben bon
ben i5ffent(id^en 5Rid^tern unb ©d^öffen ber ®tabt gerid^tet ^ ; bie STOini*
fterialen ftanben unter bem ©erid^t il^re« Dienft^enn , be^ Srjitfd^of«,
nad^ befonberem SRed^t S)ie SSürger »aren borjug«tt)eife Äaufleute unb
®ett)erbtretbenbe , bie 5IBtnifteria(en ^ofbeamte unb Ärieg^teutt, Slüer^
bing^ fanben Uebergänge bon bem einen ©taub ju bem anberen ftatt, fei
eö tnxä) Slufna^me bon ©ürgeru in ba« erjbifd^öftid^e 'Sngefinbe'^, ober
burd^ ©ntfaffung bon Jüngeren ©öl^nen ber ÜKinifterialen au^ bem
!J)ienftüerbanbe ^. ©^ gab ferner aßittetfteüungen jnjifdf^en beiben : ge^
tt)iffe ©tabtämter bon Söln , tt)ie bie ©tabtbogtei unb ba« 5D?ünimeifter«=
amt, tourben bon bem Srjbifd^of regelmäßig an ÜKinifleriafen berüel^en*;
einjelne 5IBinifteriaIen con ©t. ^eter »aren mit Käufern unb ®runb«^
ftüdt en auf äffig in Si5tn ^ unb f onnten im »eiteren ©inne , gteid^mie bie
©eiftüd^en ber ©tabt, aud^ cives l^eißen. Sluf ber anberen ©eite erl^iet*
ten mä) ^Bürger erjbifd^i5f(id^e Slemter in ber ©tabt aU Unterrid^ter,
35üner, SJJünjer unb ®e(b»ed^ö(er, o^ne barum aufjul^ören ©ürger ju
fein unb ju beißen^; anbete Ratten S)ienft(e^en unb Sird^enämter bei
ben geiftüd^en ^Webenftiftern unb finben fid^ be^l^atb batb aU aWiniftcria*
len, halt atö ^Bürger genannte Slber »eber ift au« fofd^en gätlen be*
Sibcrfad^cr ju finben, auf Streben bc«
erjbifd^otö, fi(^ ünb i^re dla6)tommm
bei bemfclbcn @tift ginS^^flici^tig mad^tc
unb babei jagt : Cum essem ingenua de-
liberavi esse ancilla et sub tributo, 2ac.
IV no. 605. SBgl. Uli \)on @t. ©ereon
3. 1225 (Ciu. II no. 88), ttjelt^e fiä^ auf
bie SBer^ältniffe bei S^ad^fomnien einer
freien gamilie bejielj>t, bie fic^> looimal«
als Seiocenfuakn biefem ®tift aufgetra*
gen Ratten.
1. @. oben®. VI 2(nm. 1. Ur!. 3.
1159 (jQu. 1 ®. 552). Ipsa vero donatio
— facta est secundum jus Coloniensis
urbis per ipsos judices Colonienses sub
presentia senatorum et civium.
2. m^ SBei(^)ic( ifl ^jictteic^t angufü^*
reu Gerardus mit bem S^f^t? albus, de
Colonia, ber in Urf. toon 116G unb 1 180
?ac. I no. 415. 474 unter ben ministe-
riales s. Petri loorfommt.
3. 2)er im Sfeinifteriatenred^t toorgc«=
fe^^cnc gatt begicbt fnj^ nur auf ben jün«
gcrcn @0^n, quicunque miles fuerit (@
1x21.8).
4. ^b. I @. XXIV unb weiter unten.
5. 2)a6 bereu ju @nbe bc8 l3.3abr«
^>unberte nur fcl^r wenige tt?arcn, faben
tt)ir oben @. xvi.
6. @. \pdtix bei ben Slemtem.
7. 21(8 S3eif^iel bicnt Hermannus
Wighus ober lateinifcij überfc^t de domo
bellica, auf töcld^cn fc^on dii^\ä} @. 19
^liugewiefcn ^at, ber in U. 3. 1149 (Sac.
I no. 366) unter viri illustres et tocius
civitatis probatissimi genannt ifl unb in
anberen U. 3. 1 141— ] 158 (cb. no. 344.
378. 395) unter ben 9ÄiniflcriaIcn \>on
f
Siöeitc ^(btl^etJung.
XXI
lotefcn t ta| bie ongcfcl^cncren ©ürgcr allgemein SDiiniftertatenämter be*
Heibet ptten, unb nod^ weniger, bafe ber ®tanbe^unter[d^ieb jtDifci^en ben
3Wini[tetia(en be« Sribifd^of« unb ben öürgetn bi^ jum 12. 3a^t^un*
bert über^au|>t nid^t beftanben ^abc.
SBa« fetner bie Senfuaten, b. i. ^o<)fjin«<)fIid^tigen, unb in^befon^ «üraet
berc bie ßerocenfualen ber Sitci^e betrifft, fo fd^einen aud^ biefe, nad^ fuaien"'
i^rer gar nid^t häufigen @rtt)ät;nung in ben Urf unben ju urt^eiten , nur
toenig ja^lreid^ in ber ©tabt genjefen ju fein, unb tt)ie i^r ©tanb jumeift
au« freigetaff enen porigen , jum geringeren Sl^eit au« fd^utäbebürf tigen
freien l^erborging, fo gehörten fie aud^ fidler nur ber nieberen Ätaffe ber
Sürger an, tt>e(d^e fid^ fetbft ju fd^üfeen nid^t Derntod^ten ^
ÜKit bem ©taube biefer fo<)fjin«)3fIid^ttgen 8eute ift ein anbere«
SSeri^ältnig nid^t ju bertt)ed^fe(n , tt)eld^e« fid^ lebigfid^ auf ben 3tn« be^
jie^t, ter üoii §au«t)(ät5en, ^ßfen unb Käufern an ben urf^)rüngtid^en
ßigent^ümer gejal^It »urbe. S)ie jin«|)flid^tigen SJefifeer iparen feine
Senfuaten in ber ©ebeutung, tt)eld^e man biefer Benennung im 3)iitte(*
alter gemßi^nlid^ beilegte 2. ®e^en wir nä^er, toeld^er 2lrt bie abl^ängigen
öefi^ber^ältniffe in ber ©tabt Waren ^.
©n groger 5E]^eil öom ®runb unb ©oben innerhalb ber ©tabt war ^m-
eigent^um ber geiftlid^en ©tifter unb Slöfter K ©er (ärsbifc^of ober "nlffc"'
ba« ©tift ©t, ^eter War ©runb^err Don einem au«gebe^nten Sejirt ber
3lltftabt ^ unb nod^ bon auberen jerftreuten §au«t)tä|jen in öerfd^iebenen
®tabtt!^cilen. 35ie meiften ^au«^)lä|ie ober ^offtätten (areae) waren in
ßrbtei^e i)ergeben, unb bie ©efifeer fold^er Erbgüter (hereditates) l^atten
bafür einen jä^rlid^en ^m^, ^ofjin« genannt, weld^er in ber JRegel 2
@t. $anta(eon, in U. 3. 1166 (eb. IV
no. 630) töiebcr unter burgenses crWcint.
(Sbenfo !ann man aud^ mo^l bie Winu
ficrialcn toon @t. ^antalcon in U. 3.
] 141 (gac. 1 no. 344) Herimannus Wald-
ever, Godefridus Waldever, Eraicho,
toelc^c im 3. 1139 (no. 338) afö äcugen
de civitate t)or!ommen, a(8 Bürger an-
(preci^en. @in Winemams pinceina iß
mit quampluies civium Coloniensium
U. 3. 1178 (Ott. I ©. 579) genannt.
1. 3n ben ©ci^rcinsfartcn fommt öor,
baß Scutc biefer klaffe loon auswärtigen
Ferren al« ©örige jurürf gcf orbert , aber
burcij ben ^uöf^ruc^^ ber @(i^öffcn ber
@tabt bagegen gef(i^ü<$t tourben; f. bie
tvi^^t bei (gnnen, ©ej^. I e.41 1 S«. 1 .
2. @8 beru^^t lebigUt^ ouf 33crn)ir*
rung beibcr S^er^iSItniffe , toenn 5Rtt5f<^
unb Slnbere öon SenfuaUtät ber Bürger
reben unb einen giogeu 2^^ei( ber ftäbti*
fd;en S3eböl!erung toon (SiJtn für (Senfua»
ien ausgeben.
3. Sßg(. im allgemeinen bi^i^über %u
nolb/ ^ux ©efd^id^te beö (Sigent^um« in
ben @tSbtcn , »0 anc!^ auf Sö(n Sejug
genommen ifl , unb für Söln befonberd
@nnen, ®efc^>. l@. 41 5 — 42 7,
4. ^u^ au8ö)ärtigcr Älöfler tuie j. SB.
@t. Xronb, Urt. 3. 1177 (Ou. l @. 575)
— in domo nostra que est Colonie super
Renum.
5. S3b. I@. xxvi^l. 1,
XXII
ungemeine (Sinleitung.
U^ 4 Pfennige Betrug S unb ou^erbem eine SSorl^cuer bei ©eji^öeränbe«
tungen butd^ SSererbung ober SSerfauf ju eutrtd^ten \
T)ic §ofp(äfte (areae) toaren entoeber mit Käufern bebaut ober
unangebout ^. 3m erfteren gaü bilbete bie §au«ftätte eineu f)of, domus
ober curtis, toorin alle ju i^r gel^örigen Käufer unb äBol^nuugen be^
griffen finb, toäl^renb ein einjetne^ einftödige« äBol^nl^au« ober ®aben
camerula, cubiculum, l^ei^t^
gür bie 5Wu^ung ber Sßo^nl^äuf er , toeld^ in Srblei^e bergeben
»aren, tourbe auf er bem ^ofjinö aud^ ein @rb= ober aKiet^jinö an ben
gigentl^ümer gejault ^. üDiefer Srbiin« nun fonnte enttoeber mit bem
Obiect an bem er haftete , bem f)auf e ober (Srunbftüd, ober aud^ o^ne
biefe^ aU SRente übertragen »erben ^. ßbenfo tourben aud^ C^ofjinfe
allein in Srbtei^e bergeben, loie j. 33. ber ©ürger ^eiurid^ Sefeling, nad^
Url. be« Srjb. ©igfrib Dom 3. 1285, eine große Slnjal^l bon fold^en
öon bem ßrjbifd^of ate erblid^e^ Selben befaß, bermut^tid^ in golge frü?
leeren 9ientenfauf^ Don ©eiten eine« feiner aSorfal^ren^.
(Srblei^C (perpetuo locavit) ein $au8 (do-
mumcum area) an einen @(i^ncibcr, beffen
gmu unb (Srben. gegen einen jiä^iiidl^en
Svbüin« loon einer Wlaxt, i)orbe^>aIten ben
Srbjin« bcrÄirci^e toon @t. Oeorg. Cen-
sus hereditarius l^eißt alfo ^ier einmal
ber ^ad^tjinö, unb ba« anberc mal ber
$of^ ober ©runbjin^; f. biefe unb an«
bere, fott)o^>l BeüügUd^ ber SBefitjtoer^äa»
niffe, at8 anö) befonberö toegen ber ptx^
fönlici^en ^}ie](|ungen bed berühmten
93erfa{fer8 ber 9Jeimd^roni! (c^rreid^e
@c^retn8urfunben in bem ^uf|a|j loon
SWerlo, «onner 3a^>rb. ^. 59 @. 120 ff.
^Sufig finben fi^ aber au^ beibe ^rten
Don ämjcn in einen einjigcn 3a^re8jinö
Xufammengefagt; f. ba« Serjeici^niß ber
3infc toon et. Kunibert 3. 1239 (Ou.
11 no. 201), mldfi in ®e(b unb $ü^*
nern au9 Käufern, $uben, @runbfiü(ien
\)erfd^iebehcr Äird^f^)iele bejogen tt)urben,
ferner bie 3lu«gügc auö @^rein«!arten
bei (gnnen,, ®ef^. I, 416 «. 3.
6. @beIloi(ij unb grau termad^ten
na^ Urf. um 1100 (du. I @. 504) an
bad <St. ©etoerindfiift domum quandam
XII sol. persolventem mit ber $eflim<
mung, bag nad^ l^xtm beiberfeitigen
2^obe bem @tifte bie freie SSertei^^ung
btefed ^aufed jufle^en foKe; augerbem
Dermaci^ten fie nod^ 3 <B6fiü. dttnttn de
quibusdam areis prefate urbis suburbio
adjacentibus, bereu SBcfifeer genannt flnb.
7. Ou.III no. 253: Noveritis, quod
1 . ^ie^ ift aU 92ege( au9gef)}ro(^en
in Urf. be« (grjb. $^iili^^ 3. 1 180 (du.
I @. 583J : de minori aiea duo nummi Co-
loniensis monetae, de majori quatuor
ejusdem monetae.
2. 3n ber cit. Urf. ©rjb. ^^ili^)^)8:
ut scilicet nobis debitum censum et vor-
huiam de hiis sicut de ceteris areis
persolvant.
3. @rgb. Sruno IV (1205—1208)
^erlielj^ 17 unb eine ^albe areas super-
ediflcatas sive non ediflcatas in beriRä^e
be9 eribif^öfU^en ^alafled an eine ^n^
)a^I ^Snner unb grauen gegen 3md
{jure censuali) in äimmt unb Pfeffer,
ZXn. II no. 29.
4. grgb. ^itigrtm fd^enfte bem ^(o«
fler ^rauweiler angeblid^ 1028 quandam
curtem infra nostre urbis muros sitam
cum cnnctis que in ea tunc erant do-
mibus , Ciu. I @. 477 logl. Sarbauu«,
W)tin. Urf. no. 5. Urf. Don 1188, 2ac.
I no. 508: quoniam autem prefate do-
mus area lata est et spaciosa et ediflciis
in ea constrnendis idonea.
5. ^aäf Urf. 3. 1238 (Ou. II no.
179) gab ba8 @t. ®eorg«pift eine cur-
tis an ben Bürger 9ti(^o(f unb @(iefrau
in @rbtei^c (hereditario jure) gegen ä^Jb*
lung Don 2 SJJarf jä^rlid^, nomine pen-
sionis b. i. $ad(>tjin8, unb \)on 3 ^fenn.
qui dicuntur hovezins. S)er befannte
SJieiflcr ©otfrib (^agcn), clericus et no-
tarius civitatis Col., toermiet^ete 1271 in
3tt)citc ^IBt^^cUung.
xxm
35a e^ 6et bcm ©igcnt^um an Käufern unb Orunbftfidcn ö)enifler
auf ben ®cbrau(^ ber ©ad^c fctbft, at« auf bic JReutc anfam, fo toax t>kU
^adft ZifdimxQ, fei cö bei SSererbuug ober bei SSeräußerung gemöl^utid^.
@d fotttmen S3eif^>ielc bon beut ©efife eine« SSiertete, bon brei ©iebentel,
fogar bon bem 48. Zi)txl eine^ §ofeö (domus) bof, U)obei ber (Srbjin^
unb bie 33or]^euer> »etd^c auf bem ©anjen l^aftete, nad^ SSer^ältniß auf
bie Sl^eite au«ge[d(^(agen tourben ^
@in bemerfenötoertl^e« Sdtx^pkl bon getl^eittem (ätgentl^um an un^
get^eilter ®ad^e bietet bie (Srbgenoffenfd^aft ber Si^einmül^ten bar, mi6)t
man »o^I einer aicticngefeüfd^aft bergleid^en fönnte. Slad^bem btefe ®e^
noffenfd^aft ber ©efd^Ied^ter burd^ Sonfi^cation be^ Srjb. (Sonrab im
3. 1260 bie 5R6einmü^(en berloren l^atte, tourbe fie bVLx6) SSertrag mit
(Srjb. ©igfrib 1275 »ieber in bie ^ätfte berfelben reftituirt, tt>ä^renb
bie anbere §ätftc bem @ribifd(^of berblieb 2, 3n SBirlKd^feit ujaren ni6)t
mtffx ate 26 SR^etnmü^Ien bor^auben unb foüten bereu nad^ bem SSer*
trag aud^ nid^t mel^r fein, bod^ »urbe bei ber 2i^ei(ung ber (äinfünfte
ober 9iu^ungen nidj^t biefe ^aifl ju ®runbe gelegt , f onbem man nal^m
nad^ ber urf})rüngtid^en 3^^^ ^^ (eigentlid^ 35, üon benen aber fd^on
früher eine jum S5ort^eil ber ®enoffenfd(^aft aufgegeben toax) gleid^fam
afö ibeetle SIKü^ten an, bergeftatt bag bon ben ®efammtein!ünften au0
ben toirflid^ borl^anbenen 26 SIRü^ten bie eine §älfte bem Srjbifd^of ju*
fiel, bie anbere aber nad^ ber Sl^eitungöjal^l 34 unter bie 2Äül^Ienerben
bert^eilt tourbe; jeber bon biefen befag, ipie bie ©d^reinöfarte au^ipeiöt,
t>on ben 34 ibeeüen Ttnf)kn einen aliquoten Sll^eil, einen ganjen, falben,
ein 93iertet, ein ober meljrere ^tifntd bon einer SDiü^Ie, worüber er burd^
SSererbung, ©d^enlung, SSerfauf boütommen frei berfügen fonnte. ©ieben
ßrbgenoffen, unter benen ein SDieifter (magister) at« 33orfifeenber, be*
malerten ben ©darein, tt)orin bie ©efifetitet ber Sinjelnen berjeid^net toa*
reu unb bie öefifeberänberungenl eingetragen tourben ; biefetben urt^eit-
ten bei © treitigleiten ate ®ef (^morne ^.
3)iefe bietfad^ berfd^fungenen unb abl^ängigen ©efifeberpttniffe l^at^
cum progenitores Henrici dicti Keselinc
civis Ooloniensis, fidelis nostri, census
qui vulgariter appeliantur hofeciense et
qui de hereditate subscripta persolvun-
tur, a predecessoribus nostris tenuissent
in feodo etc. (So folgt ba« SScrjeid^niß
ber domus unb cubicula meifl mit ben
^amm ber öefitjcr, tooöon ber ^oftin«
)U 4 nnb 2 ^fenn. angegeben iß.
1. <B, bie ^if^ielc and @(ijrein8far^
ten bei (gnnen, @ef(^. l @. 416 21. 3.
@. 421 %. 1. Urt. 3. 1224 (Ou. II
no. 83) : @in S3ürger unb feine grau
tauften proprietatem quinque partium
de quinta parte omnis hereditatis Ors>
bürg Site que quondani fuit Henrici H.
— videlicet Septem mansionum sub qua-
tuor tectis etc.
2. ©. SBb. I @in(. @. l.
3. @. bie Urfunben in Ou. 1 @. 317
-328.
XXIV
Kttgemeine Einleitung.
ten feinen befonberen ©ejug auf ben ^erfonenftanb ber ©ürger, fonbem
berührten gteic^mäf ig aüe Stoffen ber ©nmo^ner, geiftüd^e unb toetttid^e
Sotporattonen. 3^^^l>P'^rtg für Raufet unb ©runbftüde toax, gteic^toie
einjetne S3ürger, anäf bie ©efammtgemeinbe \ unb tt>aren, ebenfogut toie
btefe, Sird^en unb Softer ju Söln unb anbemärt« 2; nic^t minber gür*
ften unb ßbeti^erren, toeld^e Raufet unb §öfe in 6ötn erwarben ».
ber
gcr.
Oro§'
bürger.
>fr »Jü?* ^*^ tDenben un« ju ben öerfd^iebenen Stoffen ber ©ürger unb ju
ben ©enoffenfd^aften ober (Sor^)orationen, in toetd^en fid^ bie bürgerfid(^en
©eruf^freife unb Srtoerb^jmeige aU befonbere 8eben«*= unb 9ied^t«gemein^
f c^af ten oneinanber f d^loffen *,
ÜDie ©ürgerfd^aft ber ©tobt ertoud^« an^ urfj)rünglid^ ungleid^en
Slementen , J)erf(j(^ieben nad^ ©eburt^ftanb ate freie ober |)erfönUc^ ab*
l^ängige Seute, nad^ ^erfuuft ate öon alter^^er eingefeffene ober fpäter
Don außen l^ereingejogene Sintool^ner, nad^ SSefifeijer^ttniffen ate Slrme
unb JReid^e, nad^ öeruf unb grtoerb^tl^ätigleit afö Saufteutc, ^anbtoer^
fer, ffiein^^ ober 2ldterbauer. @o loeit aber unfere Seuntnif jurü(freid()t,
erfd^eint eine 9lriftofratie öon angefe^enen, reid^en unb mächtigen SSurgcrn
atö ba^ bereit« SSorl^anbene unb (Segebene , weld^e« ben Slu^gang^punft
1. 2)tefe (universltas civium) \)attt
an ben (Sr^bifd^of für bie il^r überlaffenen
Käufer auf bent ^UmarCt ben üblid^en
3in8 unb bie 53or^>eucr gu Beja^Ien, f.
bie f^on öfter cit. Urf. beS dqh. W^ipp
t)on 1180.
2. 2)a« ^ugußinerHofler ad marty-
res ^atte na(^ Urf. 3. 1180 (du. I @.
580) an ba« @tift @t. ©ereon, auf bef«
fen ©runbei^entli^um e9 erbaut toar, ei^
neu 3a^>re8jin8 toon einem Oolbfolibu«
oter 12@^ttt.@i(ber in memoriam pro-
prietatis )u entrichten. ^a9 ^lofler @t.
3Kauritiuö befaß ©runbpücfe jure cen-
suali toon et. $antaIeon, Urf. 3. 1198
(gac. I no. 564) . 2)ic Slbtei damp mußte
für einen $of mit ®runbftü(f (area) in^
ner^^aIb ber ©renjen ber ^ro^flei loon @t.
©ereon, tOil6)t fie jure et lege censuali
üon jttjei @tift«^erren erhielt, außer bem
feften 3al^redjind ))i>n 5 <Bä)i\i. noc^ ei^
nen ©c^tH. 3ufc^lag flatt ber ^urmebe
unb eine 35or^euev toon 5 SDfiarf für bie
S^erlei^uufl beja^Ien: Urf. 3. 1197 Sac.
I no. 556.
3. ^erjog ^einridf^ toon Trabant tx^
li^ielt na(if Urf. ))on 1235 ))on bem ^lofler
^iii)tx ein $aud gegenüber bem ei^bifci^.
?5a(aft, ttjel^e« frü^>er ber 38aner @er»
^arb betDO^nt ^atte unb na^mald ber
^rabanter ^of genannt tDurbe, gegen
iSl^rtit^en (Srbjind t>on 3 <S(!^itting, Du.
II no. 155. ©ie Äoet^offfci^c S^ronif
{@. 647) ixiWt alfo unrichtig , baß bie
@tabt biefen §of aU ein 'eigen grei^au«'
erft nac^ ber ^oringer ©df^lac^t 1 288 bem
$erjog 3o^^ann jum ©efc^enf gemad^t
Ij^abe, n^e^er baburc^ Bürger ju (Solu
geworben fei Urf. toon 1301 (?ac. ill
no. 11): granco genannt \)on ^orn, mi-
les de Colon ia, locrfaufte ^au8 unb ©of
(domum suam et curtim) an 2)ietri(i^
t)on (SIeöe unb @rben, gegen erbjin«
toon lOÜJ^arf unter aQen möglichen (Sau*
telen. Rubere ^etf^iele au9 ^c^reind^
farten f. bei (gnnen a. a. O.
4. @. Im angemeinen O. ©icrfe, 3>a8
beut. Oenoffenfd^aftöreci^t ©b. I. 9le^t«*
Qt\(if\äfit, 1868, tt)o ba« gefammte öffent»
üdft unb ^ritoatred^t unter biefen einen
©efi^td^unft geflellt ifl unb baraus
mami^ebebeutenbe^ejie^ungen unb neue
Ucberblidfe gen^onnen toerben.
3tocite Hbtl^eitung.
XXV
für btc innere ©ntmidetung ber ©tabtDerfaffung bilbet. ®o tourbe möf
gambert'ö (ärjä^tung ber äiufftanb gegen Srjb. Slnno 1074 i)on ben Stften
ber ©tabt, primores civitatis, angeftiftet, benen baö genteine SSoIf,
vulgus, folgte^; unb fo finb in ben Uvfunben be^ 12. 3a^rl^unbert^
l^äufig bie ©eften, 2lng.e[el^enften nnb SBeifeften ber @tabt genannt, ate
meliores totius civitatis, viri illustres ac probatissimi, burgen-
sium houoratiores, prudentissimi, optimates civitatis 2, 3n ben
3eugennnterfd^riften festen oft biefelben Flamen au« einem engen Äreife
biefcr ©eften lieber ; boc^ laffen ficb bie ©efd^fed^ter nid^t e^er erf ennen,
ate bi« aud^ bie SSurger, mi e« erft nad^ aWitte be« 12. Sal^rl^unberte
i)on einjelnen gefd^al^, ftänbige 3unattien ju führen begannen ^,
Ol^ne ^mi^el 1i)at man bal^er aud^ unter ben in ben Urlunben ber^»
felben ^dt fd^fed^t^in cives genannten, toeld^e. namen« ber ®tabt ober
ber ©cfammtl^eit ber SSürger , bie fd^on öfter ertt)ä^nten aSerträge mit
(Srjb. ^^iüp<> fd()Ioffen, il^m große Oetbjal^tungen mad^ten nnb »id^tige
Siedete bafftr ertt)arben*, nid^t aüe ©ürger ol^ne Unterfd(^ieb , fonbern
eben nur bie ju berftel^en, bie loir im Slnf^Iuß an iene tateinifc^en Sind*
brüdfc Oro^ürger nennen lönnen,
äSie biefe Orogen il^re SKad^t über bie Steinen mißbraud^ten, erfal^^*
reu toir auö ben 9lcten bed ©d^ieböfprud^« bon 1258. ©ort ftagt ßrjb.
Sonrab, attcrbing« nur ate Partei, über bie Slnmaßung unb Ungebühr,
toetd^e bie reid^en unb mäd^tigen ©ürger (divites et potentes) in ben
©tabtgeric^ten unb bei ber SSertoattung fidf^ erlaubten , über ben 15rud£
ben fie auf ba« geringe SSoIf (populäres et impotentes) ausübten,
toetd^e« fie ju i^ren SWunbmannen mad^ten , um fid^ atter^anb 35 ienfte
i)on il^nen (eiften ju laffen, toofür fie il^nen ©d^ufe gegen ba« erjbifd^öf*
(id^c ©erid^t geioä^rteu^. S)ie ©roßen, l^eißt e« ferner, befd^Iießen neue
auflagen, meldte bie ©rüberfd^aften unb ba« SSolt, ba« bie ©emeinbe
genannt »irb, ju tragen ^aben^; bie 5D?äd^tigen laffen fid^ bon ben
1. ®. S3b. 1 @. XXVI.
2. Urf. 3. 1149, Ou. le. 329; 3.
1152 cb.@. 539; 3. 1155? (m*t 1157,
»ic au« ben 3citbeflimmungcn am ^ii)\i\i
^ertoorge^t, i. (Sarbamt«, Uv!utiben no.
17) cbcnb. e. 545; 3. 1178 @. 577.
3. 3. ö. bie SRaitj (Ratio), bicSIfiom*
mcr«(o^, SJiülengaffc u. %. in ben jirei
Urf. angeblici^ bon 1169 Ciu. 1 @. 558.
560, bic ®ap\^k, @^erfgin {^6)tto'u
(iin)3. 1180 cb.@. 585 u. 21.
4. S. I @. XXXII.
5. mt. 19 ber Älag^unfte, Ou. II
6. 382.
6. 9[rt. 22 eb. Item quod quociens
placet majoribus civitati» j ipsi faciuiit
— nova exactionum statuta, quarum
exactionum odus portant fratemitates et
alii populäres, qui communitaa appel-
lantur et sie depauperantur. $g(. Urt.
(grjb. (Sonrabö 1259 (Ciu. II @. 410) :
quod res publica in talium manibus ini-
quorum maglstratuuin deperire deberet
omnino, si diutius sustineretur ipsorum
dominium et quod paiuperes et plebei
immo generaliter qui communitas appel-
lantUT redigerentnr ad nichilum per tan-
tarum inj ur las piessurarum.
XXVI
Kttgcmetne (Stnldtnng.
Srübctfci^aftcn ber f)anbtt)erfcr ju SSorftel^ern (in suos magistroe)
toäl^ten unb Iciftcn ben cinjdncn bei äudfd^rcitunflcn unb SScrgcl^n
plfc für ®elb «.
©cibc fd^arf getrennte Staffen ber ®ro§bürger unb Steinbürger
»erben in einer Urfunbe ßonrob« bon 1259 ate ©ürger l^ö^ren unb
nieberen ©tanbe^ (inferioris ordinis) bejeidj^net, unb jtpar finb jene
©d^öffeu unb ©d^öffenbrüber, 2lmtleute ber Sitd^erjed^ unb älmtfeute
ber Sird(^f<)iete, biefe SWitgUeber bon ©rüberfd^af ten ober aud^ nid^t 2.
mit ^^^ ^^ ^^- Sal^i^^unbert l^ei^en 'bürgere*, toie im 12. cives,
bürget. Dorjug^tüeife bie ©ro^bürger ber l^errfd^enbeu Slaffe, ober audj) *bie
guben Iubc\ *bie erfamen tube' im Oegenfa^ ju *ber ®emeinbe' ^. ©leidf^-
bebeutcnb ift bie jur S^txt nod^ toeniger häufige Sejcid^nung ate *®e*
fd^tcd^tcr' 4. ©0 nennt ber ©tabtf^reiber ®otfrib §agen in feiner
JRetmd^ronif , tt)orin er ben ©treit jü)ifd(^en ben ©efd^ted^tern unb ben
fünften erjä^tt , Jene *be gube Inbc', *be bei! ftolje' ober *be oberftoitje
bürgere*, tool^t mit 8lnf|)ic(ung ouf ba« ®t\dfUd)t ber Oberfto(xcn^
unb giebt i^nen ba« ftänbige ^räbicat bon §enen ; er rfi^mt bie eblen
*®efd^(ed^ter^ baß fie i)on freier Slrt feien unb l^ergefommen bon Ferren
unb ©d^i5ffen, feitbem 6ß(n juerft d^rifttid^ würbe «, unb ftetlt i^nen bie
'SBeber unb ®emeinbc', bie ^gemeine beit* (vulgus) gegenüber',
55ie {Regierung ber ©roßbürger über bie ©rüberfd^aften unb ba^
gemeine SSolf loar 3Äitte be^ 13. Sal^r^., afö Icfetere fidi^ gegen fie mit
Unterftüfeung be^ Srjb. ßonrab emj)örten, bie feit unbcnflid(^er ^dt be*
ftel^enbe Drbnung ^. 3n biefer SSerfaffung l^atte fidf^ ba^ ^atriciat ber
®efc^lec^ter feftgefejt unb abgefc^Ioffen, unb man l^at burd^au^ leinen
1 . %xt. 44 @. 385.
2. Ott. II ©.416. Si scabiiius vel
frater scabinorum seu offlcialis de richer-
zegheide vel etiam offlcialis parrochia-
rum fuerit — ab officio suo quod tenet
cadet — Similiter civis inferioris ordi-
nis privabitnr fraternitate , si habuerit
(fatt« cv einer Srübcrfci^aft ange^^öil).
3. Ulf. 3. 1262 (Ciu. 11 no. 434):
*S3ortmc bie bürgere bie man f^)rid;t bat
fic ujcr irme re^tc jlnt gebain — inbe
ben guben luben inbe ber gemeneben be«'
ücttit'.
4. Urf. 3. 1263 (Ou. II no 449.
462): 'mit bunfin^benjtd^ manntn getoa»
^tnt bau gefle^ten in ^olne mit ober^^
bcdbin orfin\ "äuö) lateiuifc^ progenies
in Ur!. 3. 1288 (?ac. H no. 842): flde-
lis — eisdqm civibas Colon, et precipue
progeniebus.
5. ©b. 1 9leim(^ron. 33. 1284. 3283.
3316.
6. 33. 3381 3)c »etoer fiercbcn irc
tnec^t
toeber be ebete geflei^te,
bei ^er fumen fmt toan brier art
ftnt bat (£0lne atre etrfi ürften tDart.
^. 3563 öan Vieren unb ban fcä^effen fu*
men.
7. 53. 1208. 3577. 5706.
8. @in gleid^^eitiger urfunblt^er ^e^
rici^t über ben Vorgang fagt : Sane acci-
dit quod fraternitates et populäres civi-
tatis Col . majores suoa civitatis Col. pro-
vidos utique guhernatores reipttblicae de-
dignantes soiitoque eorum regirAini sub-
esse nolentes etc. ClU. I ©. 323.
»
ätmtt ^bt^itung. xxvii
®runb bcn JRitl^m , ben i^m Ootfrib ^agcn jufd^reibt , ba« ^rfommcn
tocn freier 2lrt, ju bextpeifetn, Diebne^r (äf t \x6) ba« '^atriciat in feinem
nrprüngüd^en ©eftanbe lanm anberd erllären , aU ba^ btc Don alterö^
l^er freien unb erbgefeffenen ßinwo^ner mit bcn an^ i^rer SÄitte beftett*
ten ©tabtfd^öffen ben Sern be^felben au«mad^ten. SttDa« anbere^ ift bic
erftim 15. Sa^rl^unbert anfgebrad^te nnb geglaubte Slrabition , »onad^
man baö ^atriciat öon ßßtn , gleid^mie bie alten 3Äauern unb 2i^ore
bcr @tabt, bon ben SRömern l^erteitete'. ÜDie« ift ebenfo wenig glaub*
iDÜrbig at« bie bamit xufammenl^ängenbe Unterfd^eibung Don 15 erften
unb gerabe bo})^)e(t fo öiet Jüngeren ©efd^led^tern , Don tt>elc^en festeren
bie 3?amen ber 5Raife, ajiommer^toc^, ©api^ir, SIKülengaffe, Srenporje,
Sornporje gleid^jeitig ju 2lnfang be^ 13. Sa^rl^unbert« mit benen ber
angeblich älteren , DDerftolj, ©d^erfgin, 3uben, Steingebanf, ©irletin,
©rin, ®tfx, unb jum 2:^etl fogar fd^on frül^er afö biefe, im 12. Sal^rl^.,
in ben Urfunben auftreten 2.
®a« ^atriciat ber ©efd^led^ter war befeftigt burd^ genoffenfd^aft* ®«"ö^f=
lid^e (Einigungen, toeld^e in golge beö ©elbftergänjung^redf^t« mit 2lu«* ten.
fd^liefeung ber Ungenoffen aud^ erbtid^e würben. Sbenfo beftanbeu in
t>er ®emeinbe ber übrigen ©ürger bie fd^on öfter erwähnten ©ruber*
f d()aftcn al« Innungen ber ^anbwerfer, fo wie nod^ anbere ©enoffen»
f d^aften, retigiöfe unb wirtl^fd^aftlid^e.
SBir werben bie ©enoffenfd^aften, al« politifd^e 6or<>orationen, unb
mit biefen aud^ bie übrigen nid^t ^)olitifd^en , Wegen il^rer gleid^artigen
Cäinrid^tiing, im 3ufammen^ang mit ber ®tabtt>erfaffung betrad^ten.
äu« ber (Erörterung ber ©tanbe^berl^ältniffe ^at fid^ ergeben, ba^ &tatu
feie ©tabtregierung DDn (Solu im 12. unb 13. 3a:^r^unbert eine bürger* ^^nlt
lid^ ariftofratifd^e war , inbem fie wefentlid^ burdj) bie ©roßbürger ober s^^^^u.
tea« '^atriciat ber ®efd^led^ter verwaltet Würbe. ®ie ©tabt^errfd^aft aber
Ttanb bem Srjbifc^of ju, nad^ ber öffentlichen (Sewalt, bie i^m burd^ bie
^Berleil^uug ber 5Regalten bom 9teid^e übertragen war. 3n ben ^ribt*
Icgien, weld^e bie (Srjbifd^öfe Don ben beutfd^en Königen in biefer
^eriobe erlangten , ift bie« ebenfo wie in ber früheren 3^^^ wieberl^ott
onerf annt ». S)ie öff entlid^e ®erid^t«bar!eit , bie SKünie , ber ^oü , ber
1 . ^oel^off'fci^e (S^contf @. 320 — bebit eum et serviet ei, in quibus dehet^
'Ö29. tamquam domino. Vertrag beS (trafen
2. <B, ob. @. XXV %. 3. Slbolf bou 9iaffau mit @cjb. @igfrib 3.
3. lt. Ä. $^ili^^)8 3. 1206 (Ou, II 1292 (Clu. III no. 367) : Nos de civi-
no. 23) : Civitas Coloniensis gratum ha- täte Coloniensi imllatenus intromitte«
XXVIII ^tttgcmeinc ©intcitung.
öffentlid^c ®runb unb ©oben gel^ötten bem (Stjbtfci^of , unb btefcr übte
feine ^enfc^aft^ted^te butd^ bie Don^ tl^m befteüten ©eamten aud, ®te
Slemtet unb 2lmt«genoffenf(i^aften ber ©tabt toaten bemnaci^, fo toeit fie
fid^ auf bie 3Scttt>aItung bet ^Regatten bciogcn, l^ettfci^aftttci^ bed Srjbi*
fd^of«, fo toeit fie bie Autonomie ber ©ütgct betrafen, bürgerttd^e in
§änben ber ©rogbürger. 35ie (Snttoidetung ber ®tabtt)erfaffung in ber
gegentoärtigeu "iperiobe befte^t nun barin, ba§ bie ©ürger aud^ bie l^err^
fd^aftlid^eu Slemter unb camit bie öffentliche ®en>alt mel^r unb mel^r an
fid^ brad^ten,
SBir betrad^ten in erfter 9ieil^e bie erjbifd^öf liefen, in jtoeiter bie
bürgertid^en ©tabtämter,
ixlL ®^^ ^^^^^^^ ^^9^' ^^^ erjbifd^of« tt)ar bie öffentliche 3uri«biction.
geri(^t. 3m ®d^ieb«f|)ruc^ t)on 1258 ftettt@rjb. ßonrab gleid& juerft ben @afe
auf, bag er ber oberfte 9tidf)ter fotoo^l in geiftlic^en toie in toeltlid^en
©ad^en fei unb bag bemnad^ in ber ©tabt ßöln 5Riemaub eine ®e^
rid^t^barleit ausüben bürfe, ber fie nidbt t)on i^m ^abe^ ©eine 9iidf^*
ter in ber ©tabt loaren ber SSurggraf unb ber ©tabtöogt ober bereu
©teUuertreter , loeldf^e getoöl^nlid^ fd^led^tl^in bie 9iid^ter, judices, l^ei^
gen, unb bie 9ted^tfpred^enben im erjbifd^öf ticken ©erteile toaren bie
©tabtfdf^öffen. 3Son ben festeren aber fagt Srjb, ßonrab in bemfetben
©d^ieb«fprud(^, ba§ burd(^ fie t)on atterd^er , bod^ mit 3uftimmung be«
Srxbifd^cf«, bie ©tabt regiert tourbe^, SSeibe jufammen, SRid^ter unb
©c^öffen, mad^ten bie ©tabtobrigfeit aud ; ba^er ber ftel^enbe Slu^brudt
für Obrigleit unb Sürgerfd^aft : Judices, scabini et universi cives
ober ceterique cives , *rid(^tere , fd^effenen inbe gemeintid^e be bürgere
t)an ßolne' ^ ; ober oft aud^ blog scabini et populus Coloniensis, sca-
bini et universi cives ol^ne S^ennung ber judices *, itid^t aber bloß
judices et cives ol^ne 9iennung ber scabini.
mus iiec de civibus aliquod fldelitatis judices, scabini et universi cives (Ou.
homagium recipiemus, cum vpsa civitaa II no. 383), Urf. be^f. 3. (eb. no. 381):
in temporalibua et spiritualibus ad ipaum 'SBir vici^tcrc, fci^effcnen inbc gcmcinlic^C
archiepiscopum Col.pertineat pleno jure. be burgere\
i. Ou. II @. 38 J %xi. 1.2. 4. 3. 53. @^vcibcn bc8 ^. Simoccnj
2. ^. a. O. @. 385 %xt 43 : Item III 3. 1203 unb 1205 (Ou. II no. 7 u.
quod — de ipsorum consilio civitas Co- 16) : Dilectis flliis scabinis et populo
Ion., consentiente tarnen archiepiscopo, Colon. Urf. ^. $etnn(i^9 3. 1231 (eb.
ab antiquo consueverit gubernari. no. 1 22) : quod dilectos nostros scabinos
3. 3. SB. Ur!. 3. 1226 (Ou. II no. et cives Colon. — in jure et libertate
95), njo @rgb. ©einrieb; fic^ bcr^flid^tet cupimus promovere ; cbcnfo Ä. giicbric^«
gegenüber dilectis fidelibus nostris judi- II 3. 1236 (no. 159). @(^icb8f<)ru(i^ bOU
cibus, scabinis et universis civibus Col.; 1252 (no. 304 unb 306) : inter venera-
^(i^reiben beö $. ©rcgor IX 3- 1239 bilem patrem Conradum Col. arcbiepi-
(Sac. II no. 240), bed ä. (Sonrab IV. 3. scopum ex parte una et scabinos et uni-
1240 (eb. no. 247). Url. 3. 1258: Nos versos cives Colon, ex altera.
3n>ette ^bt^etlung.
XXIX
95on bcibcn @tabtTici(^tcrn voax, tote bereite ernannt tootbcn tft, ber @tabt«
®ut8graf bom freien ^crvcnftanbc / bct ©tabtbogt ein crjbif ci^öf liefet ^'***'''
aWintftertal K
©urggtaf ift ber rid^tigc beutfd^e Slmt^natne, toetd^er tateinifc^ balb
praefectus urbis, balb urbis comes, coraes urbanus, burgicomes 2,
feit aWttte be^ 12. 3al^r]^unbertd anä) lateinifd^ getDö^nlid^ burcgravius
Reifet»,
35iefe^ 9iici(^teramt toax fc^on fett bem 12. 3a^r^unbert erbltd^ bei
bem ®efc^(ed^t ber ©bten bon 2lrberg , bi« Sodann bon 2lrberg 1 279
ba^felbe, b, i. fo biet babon nod^ übrig tt>ax, an Srjbifc^of ©igfrieb um
1000a»arlberlaufte4.
'Sad Slmt be« erxbifd^bftici^en ©tabtbogt« ttjurbe bon bem äßinifte*
riafeiibogt berfel^en , ber im lateinifd^en liienftred^t advocatus Colo-
niensis ober fci(^lec^tl^in advocatus l^eigt^. 35a^felbe »urbe burd^ <Sri;b.
^^ili})p, angeblich im 3. 1169, nad^bem ed bid ba^in oKiä^rlid^ am
STagc ®t. üBargaret^en toieberbefe^t ju toerben <)fl[egte, erblid^ an ben
^Ritter ©erl^arb bon (Sj)|)enborf nnb feine 9ladf^fommen berüe^en^.
33ermutl^(ic^ ttjar e« fd(^on länger im regelmäßigen Sefife biefeö SDiinifte*
rialeiigefd^led^t^ , tt)ie aud ber SBieberf e^r ber gleid^en iRamen f)ermann
unb ©erwarb ju fd^ließen ift \ 2)em genannten ©erwarb bon Sjjpenborf
gemalerte @rjb. '^ffiüpp bie erblid^e Selel^nung, atö Slnerlennung für
1. 35b. I @. XXIII unb ob. @, vm.
2. to. 9tid^t]5>ofcn, gorfc^^ungcn gur b.
®t\6). Viil, 63, untcrfcifrcibct o^nc@iunb
comes urbanus, al9 glcic^^bcbcutenb mit
vicecomes, i)on burgravius ober prae-
fectus urbis.
3. ©i« @nbe bc« 12. ^a^x\). pnbcn
fi(if in ben Urtunben bie tjerfd^tebenen
iateinifd^en ^egeid^nungen abtoe^fclnb,
I^Kitev ni^t mc^r. 2)ie ^Benennung burc-
gravius in bem ongebUd^eH ©ei^t^um
öon 1169, toon@twmvf, Hm^Äiitif beut»
fc^cr ©täbtc^riöikgien @. 16, bcanflan*
bct, f ommt fd^on in Urf . toon 1 1 67 öor :
Gerhardus Colon, burcgravius, b. ^ei«>
nemann, '^Ihttöft b . 53äu, ^n^ang @. 4 7 7 .
4. ?ac. H no. 727, tt)o bei* letjtc So«»
^nn toon Slrberg fcjon quondam burgra-
vins C0I. vasallus et fldelis noster ^ei^t.
»or unb na* ÜWitte be« 12. Sal^r^. be-
gegnet 3. 1144 Henricus comes deColo-
nia, Hist. Westfaliae Reg. et Cod. dipl.
I P. 2 p. 36, um 1150 Heinricus urbis
prefectus, du. 1, 618, 3. 1159 eb. @,
552; nadi> biefcm 1167 ber in ber »)ori'
gen 3lnm. genannte Gerhardus Colon.
burgravius ; in bem uueci^tcn 2Öci8t(>um
i)on 1169, ^on bem meiter ju veben ifl,
ift Henricus vir nobilis de Arberch bur-
gravius Colon, genannt, berjelbe uvtunb--
lici^ 1174 ald Heinricus comes urbis Co-
lon. 3«ittelr^ein. U. «. n @. 59; 1176
al8 Henricus de Arberg, prefectus urbis
Colon., 8ac. I no. 459. 460, monad^
©tum^f, tritif @. 16, ju beric^^tigen ift,
n>eld;er i^n erfl feit 1 i 85 ^Burggraf fein
lägt unb baraud n)eitere ^Folgerungen
Jic^t.
5. @. oben @. VIII f. SDfiittelr^jein. U.
S3. n @. 36 a 1 169, e. 59 3. 1 1 74 Mi-
nisteriales s. Petri : Gerardus advocatus.
6. Urt. bei 8ac. I no. 434, Ou. 1
@ 559
* 7. lirt. @rab. griebrid^« II »)on 1 158,
(Sarbaun«, Wein. Urf @. 363: Her-
mannus advocatus et Gerhardus fllius
ejus. 3n ben Urfunben bei Sacomblet
tommen öor: S5ogt Hermann 1143 —
1159, ©erbarb 1166—1190, ©ermann
1193 — 1224 unb 1229, ©erwarb 1238
— 1256, f. bie ^ecgiflcr be« Urf. =53uc^«
©b. I unb n.
XXX
Mdenteine Einleitung.
von
116«.
feine SJerbtenfte, befonber« n)o^( für bad, tt>et(i&ed er ftc^ bei feiner Sal^f
jum Srjbifci^of erworben l^atte ^ ttjomit anä) bte J^ürf^jraci^e be^ Äaifer«
griebric^ gut jafammen^jagt, nad^bem biefer bei ber SBSa^f feinet frül^eren
Äanjter« bie äWittt^irfung bed einflugreid^en 5IRinifteriatenbogtd unb nodf)
einiger anberer üJ?inifteria(en nad^gef ud^t l^atte 2.
3Rit ber SSerlei^ung ber erblid^en 95ogtei ftel^t anfci(^einenb im 3«^
fantmen^ang ba« SBei^tl&um , toelcbe« burd^ ben Streit jmifd^en bent
ebfen ^einrid^ bon Slrberg, SSurggrofcn bon S5In, unb bent SRitter ®er*
l^arb bon Sppenborf, SJogt bon Sötn, über ben SJorft^ bei bent SBSifeig*
bing ober ec^te !t)ing unb über bad 9ied{^t, bie 9Sorbauten ber Käufer ju
bred^en, l^erborgerufen ttjurbe, unb metd^eö in ber bon Srjb, ^l^ifipp aud-
gefteßten Urfnnbe ba^ g(eid(^e 35atum itnb bie g(eid(^e 3^u9^nrei]^e l^at, tt)ie
bie Urfnnbe be^fetben bejüglid(^ ber SSerteil^ung ber @rbt)ogtei ^. @^ Hegt
nal^e anjunel^nten, bag bie ertt)ä^nten Streitfragen eben bei ber festeren
(Setegenl^eit erl^oben tt)urben, tt)o e« notl^toenbig tt)ar, bie ©ered^tfante
bed @rbt)ogt^ gegenüber bent ^Burggrafen genauer feftjufteüen. Unb ntit
ber Sntfd^eibung beö SKeidt^unt«, morin ber SSorfi^ bei bent SBi^igbing
unb bei bent ®erid^t über Srbgüter (hereditates) audfd(^liepd^ bent
SSurggrafen jugcfprod(^en ift, ftintntt aud^ überein, ba§ bent 9iitter ®er^
^arb ate @rbbogt jttjar bie 3lb]^altung aller übrigen ®txx6}k gemein-
fd^aftlid^ mit bent Sutggrafen, nic^t aber bie ber ©ifeigbinge, bei benen
ber SJorfife allein bent SSurggrafen gebül^re, übertragen ttjurbe-*. ^m .
1 . Attendentes ejusdem Gerardi Ade-
le obsequium , quod una cum cognatis
et amicis suis ecclesie et nobis sepius
exhibuit.
2. @. oben @. XIV 51. 1. ^ä) möd^tc
ircgcn bicfc« n?a]S>rjc^;ciuIid^cu3ufanimcn=
l^ang« jmiWcn bcv Sßa^I bc« ©rjbifd^of«
11 07 unb ber 33c(ol^nung ber S3crbienfte
be« 95ogt« ©erwarb ba8 in ber Urfnnbe
toott on'?nffd;ncbcne ^a\}v 1169 für bie
5>crJci^unyj ber erbüd^en SSogtci fcft^al^
tcn. grcilK^ ifl in ber Urfnnbe ber 2^itc(
bcö neben Äaifergricbrid^ ol« gürf^)rcd^er
genannten C>crjog« ©otfrib bon Srobont
unb finb ebenfo bie 2:itcl unb ^amtn
mehrerer S^^Ö^u mit bent ongegcbenen
3al^r unbcrcinbar, tt)i^ (ti^on ^onbont
unb 'Bpam, genoner ©tnm^f a. 0. O.
unb b. »iidj^tl^ofen (gorfd(>nngen jur b.
&t^ö). VIII, 59 — 74) betmcfcn ^oben.
?lttcin baran« folgt mit3tt>ingenbcr9?ot]^«
iT>enbigfeit nur, baß bie Söeurfnnbung
ber S^crlci^nng f^Ster, fei e« 1188. 1189,
n?ic ©tum^f, ober 1182. 1183, wie b.
SRid^t^iofcn im^lnfd^lnp anJBonbam UJifl,
flattgefnnben ^at. 2)ic @d^t^eit ber Ur*
funbe felbfl njirb, »iettjo^l fie nur in ei«'
nigcn träten Slbfci^riften bor^anben ifl,
bon 9iicmaub beftritten; um aber ben
9Biber[^)rnti^ be« 3)atnm« gn ci-f lären,
nc^me \(S) an, baß baö 3a^r ber ^anb^
Inng, nämli^ ber SScrleil^nng ber @rb«
bogtei, aud^ in bem actum et datum ber
f^ätcren ©eurfunbung beibehalten tt>or»
ben ifl; bgl. ä^nlid^e SBcif^iele bon $anb'
(ung unb Senrfunbung in girfer'« le^r*
reiben Beiträgen gur Urfnnbenlebre @.
80 ff.
3. £jLn. I no. 76 @. 554.
4. €lU. I @. 560. Et ut sciatis
dictus Gerardiis advocatns et sui snc-
cessores una cum burggravio civitatis
nostre Colon, in omnibus oausis judi-
candis judicio presidebit, illis duntaxat
exceptis , que vulgo witziggedinge di-
cuntur, quibua specialiter judicio pre-
sidere debet burgravius memoratus et
sui suocessores.
3t»citc Äbt^^citun8.
XXXI
fflcgtünbung jener (Sntfci^eibuttg aber tft in bcm SBetdtl^um ©cjng ge*
tiommen auf ein fel^r alte« *^rtt)ilegium\ n^eld^ed auf 95erfangen bed
©rjbifd^ofd, um über ben (Sont<)cteujflveit jttjifd^en bcn beiben ©tabtrid^*
tern ju entfdf^eiben , bon ben Sürgermeiftern, ©c^iJffen unb 5lnttleuten
bcr 5Rid^evjedf^e au« il^rem Urfunbenfc^rein ^erborge^ott tourbe^ unb
avi^ biefem ttjtrb bann eine tauge Steige bon älteren ©afeungen toieber*
l^ott, tt>etc^e nic^t bfog bie {Redete beö Burggrafen unb be« ^ogt«, fon^
bern baneben nod^ anbete« entl^alten, befonber« über ba« 5lmt unb bie
Quaüfication ber ©tabtfc^öffen , tpelc^e ber SSurggraf einfe^t, femer
ntei^rere greil^eit^ved^te ber Bürger , nämtic^ ba« 9ieci(^t , nic^t bor ein
au«tt>ärtige« ®erid^t gelaben ju toevben, unb bie B^^öf'^^i^^it fü^ i^^^
SBaaren an ben er jbifd^öf ticken B^ttftätten. üBan ifdi e« ]^ievnaci(^ nid^t
Blog mit einem einjelnen *^tit>ilegium' ju tl^un, toie e« in bem SBeiöt^um
genannt ift , fonbern t)ie(me]^r mit einem alten ©tabtred^t, beffen 2luf *=
äcid^nung nad^ bem befdf^äbigten 3wftanbe ber bon SBürmern jerfreffeuen
^nbfd^rift ju urt^eilen, minbeften« bem 11. 3a^r^unbert angehören
mü^te^, faü« nid^t ba« 333ei«t^um uned^t unb mit feinem ganzen
3u]^alte gefälfd(^t ttjäre. liie« bcrlangt eine »eitere (Erörterung, iDobei
toxx bon ben bereit« gewonnenen Srgebniffen ber bi«]^erigen Äritit au«*
flci^en ^.
ÜDie Uned^tl^eit ber angcbtid(^en Driginalurfunbe be« 3Bei«t^um«
i)on 1 169 erhellt, trofe ben angel^ängten ed(^ten Siegeln be« Srjb. "^J^ili^)})
unb be« ©omcapitel«, au« bem fpäteren ßl^arafter bcr ©d^riftjflge, voth
äfzx bcr erftcn f)älftc be« 13. 3a^r]^unbert« angel^ört^. ®ic Urfunbe
brandet barum nod^ nid^t gefälfdf^t ju fein: fie fftnnte bie Beftimmung
Qcl^abt l^abcn, ba« jufäUig bcrborbene iDirflid^e Original mit Bcnufeung
^er nod^ gut crl^altenen ©iegcl ju erneuern, mietoo^t man ertoarten
:niü§tc, bie«, tt)ie e« in fold^en gäüen ju gcfd^c^en <)flegt, au«brüdtlid^
ibcmcrft gu fiuben. ®em tt)iterf|)red^eu iebod(^ bie inneren aWcrfmalc ber
Xlncd^t^it. 3^^*f^l^^ft erfd^eint junäd^ft bcr al« Burggraf genannte
<äbtc §einrid(^ bon Slrberg, »eld^er im 3. 1169 ben ©treit über bie ®e*
"ired^tfamc bcr 3Sogtei erl^oben l^aben foll, ba fid^ au« bemfelben 3a]^r nodf)
\, ^. a. O. @. 555: qui inter se
abito consilio scrininm suum, In quo
rivilegia eoriim erant recondita, licet
viviti aperuerunt et quoddam privile-
ium cujus scriptum vix ex nimia ve-
mistatfi intueri poterat, extraxerunt et
obis exhibuerunt.
2. 3)ic« ^^ot Mon Gengier, Codex
^^Tis municipalis I @. 52 3 angemerft.
3. @. ü6cr bie Ij^icrauf bcjügtid(>c Li-
teratur Gengier, Codex municipalis I,
522.
4. (Stumpf, Äritif @. 20, ü. 9ei^t-
Hen @. 72 unb ebenb. 74 «. 3 bie
(Srtlärnng ^on Sai^, mä^renb (Snnen
leinen früheren Siberf^ru^ {(Sölner
@(i^ieb«ft)rud^ @. 12) nun aufgegeben
XXXII
^ttgemeine (Sinleitung.
fein Vorgänger ©erl^arb ate ©urggraf itad^tDeifen lägt K Untjerctnbar
finb icbenfafld mit bcm 3, 1 1 69 bie 9iamen unb ZM bcr ^tn^m, unb
aud^ eine fpätere SSeurfunbung lägt fid^ bei einem gefptod^enen SBei«*
tl^um, bev 9?ntur ber ©ad^e nadf^, ntd^t annel^mcn. 3ft ^iernad^ bie W>^
[xä)t ber Rälfd^nng^nad^ änderen unb inneren ÜWerfmafen fcl^r toal^rfd^cin*
üäf, fo tDürbe ein benttid^ nod^n^ei^barer ^md fte nod^ mel^r jur ©ctoig*
l^eit bringen 2. SBir fönnen einen fold^en nidf^t in benjcnigen ©efttm*
mnngen be« Söei^tl^um« ober bielmel^r be« bort ongefül^rten atten ^ribt*
leginm^ erfennen, mi6)t fid^ auf bie ©cred^tfame be^ SSurggrafcn unb
M SSogt^, fo tt)ie auf bie Srforberntffe be^ ®d^5ffenamt^ begießen unb
toetd^e im n)efentlid(^en bem, tt)a« »ir fonfl über biefe 2lemter toiffen,
entf^jred^en. Slnber« berl^ält ed fid^ mit ben angebfid^ au^ bem alten ^ri=^
bilegium ober ©tabtred^t hergenommenen grei^eit^red^ten ber SJütger,
bem 9ied^t, in feinem 5^afl Dor ein au«n>ärtige« ®erid^t getaben ju toerben,
unb ber gänjfid^en 3«>öf^'^i^cit berfelben für i^re SBaaren an ben erjbi*
fd^öflid;en 3«>ßftätten. 'Die SSe^nptnng biefer tt)idf^tigen SRcd^te tritt l^ter
jum erften mal auf. Ueber SSegriff unb 3lnioenbung berfelben tt)ar f|)äter^
^in, loie voix noöf feigen werben, f ortbanernb ©treit jioifd^en Srjbifd^of unb
©tabt. Sd ift unben!bar, bag fie fd(^on bon (Srjb. ^^ilipp al« unbebingt
gültig unb im alten ©tabtred(^t begrünbet foHten anerfannt toorben fein ^.
5Re^men loir alfo gälfd^ung be« 3Beidtl^um« an, ju bem ^toed, be^
ftrittene ober erft angeftrebte grci^eit«red(^te ber SSfirger ald längft be*
fte^enbe erfd^einen ju laffen, unb fe^en loir bie 3cit berfelben in bie erfte
^ätfte be« 13. Öa^rl^unbert« , auf toeld^e bie ©d^rift bcr Urfunbc l^in*
ttjei^t, fo bleibt 9taum für SSermut^ungen über bie SScranlaffung unb
ben beftimmteren 3^it})unft. 2luf ben erften S3li(J cm^jfic^lt ftd^ »o^l bie
3lnna^me, bag ber {Regierungsantritt beS (Srjb. ^einrid^ bon ü)iolenart
nad^ Srmorbung bon SngelbertI (1225 9Job.) baju bie ^affenbc ®ele*
gen^eit geboten l^abc, als bie Sürger ben neuen Srjbifd^of jtoangen, il^re
bon (Sngelbert uuterbrüdtten grei^eiten ju erneuern^; nur mö^te man
. bann in bem SKeiStl^um, toenn es jur S3egrünbung ber le^teren bienen foUte,
1. iDIittcIv^cin. U. SB. 1, 713: Ger-
hard ns comes prefectus urbis Colon.
9J{i$güd; mSve c^freilid^, bag in einem unb
bemjelben ^a\)v $>einri(<> unb ©erl^orb in
bcm ©urggvofenomt gelred^felt Ratten,
tt)ie aiicäf^ im 3. 1185 njieber ©erl^aib
unb ^einrid^ iiaä) einanber a\9 $urg«
gvofen auftreten, Soc. @. 352 no. 500
unb 501.
2. 2Ba« @tum^f a. a. O. @. 34 i^kx^
über beibringt, ift nid^t ftic^lj^altig. ^ie
©teile bc« @d^ieb^f^)ruc^S bon 1258:
magistri civium — qui jurant facere et
observare quasdam ordlnatione.«:, que in
littera super hoc conscripta continentur
fann [\6) nid^i auf ba« S^ei«tl)um bejic»
l^en, ba in biefem berartige Orbuungen
gar ntd^t eutl^alten ftnb.
3. @. unten über bie @tabt^)ribiJe*
gien.
4. 2)ie« ifl @tum^f« S.^ermut]S>ung
@. 34 ;. togl. (5ötn. (£^ron. ©b. I, xxxvii.
3ki>eite ^6t^eUung.
xxxin
cttt>a^ mcl^r t)on bicfcn unb natncntUd^ bon bem burd^ Sngctbcrt abge*
fci^afftcn ^at^ ber SSürgct cmartcn. ^anbcttc e« fid^ aber bei ber gät*
f d^ung b(o§ um bie beiben ewä^nten gret^eit^ted^te , f o lönnte fic anäf
in ben änfaiig ber 9Jegierung bon @rib. ßonrab I (1238—1061) fallen,
tpetd^er in ber'5l^at feiner geliebten unb getreuen ©tabt im 3. 1239 bad
alte ^^ä)t be« 9lid^tau«^eifd^en« ber Sürger bor ein au^ioärtige« ®erid^t,
— tt)iett)o]^l mit ber S3efd(^ränlung , für ein in ber ©tabt ober innerl^alb
bed ©urgbann^ begangene« 35erge^en, — betätigte ^
2Bad bagegen in ber Urlunbe nid(^t unmittelbar bem ^totd ber
gälfd^ung bient, erfd^eint an fid^ uuberbädf^tig unb ift bermutl^lid^ einem
ed^ten SBei^t^um über bie Surggrafenred^te entnommen > ba« bon bem
gälfd^er benu|t tourbe, um burd^ biefen 3n]^alt, fo toie burd^ bie au« ber
©eurlunbung über bie Srbberleil^ung ber'SSogtei mit ber Oal^re^jal^l
1169 entlehnte 3ßug^nrei^e unb bie angehängten ed^ten@ieget and) ba«
übrige glaubMrbig ju mad^en. SBStr bürfen unbebenltid^ babon für bie
S3efc^reibung ber 9itc^terämter um bie 3eit t)on 1200 ®ehxand) mad^en.
Senben tt)ir un« juerft ju bem Surggrafenamt. .
3)er Surggraf bon 6öln tl^eilt mit bem Srjbifd^of ben ©erid^t«* '^a«
bann, ipeld^en er bom SReic^e l^at ^ ; er fann bie ©träfe ber 5ld^t au«fpre^ ^vaun--
äftn unb jurüdtne^men , mit bemf elben 5Red^t tt)ie ber (Srjbifd^of , er l^egt
ba« ®erid^t unter eigenem SSann, ber 3Sogt bagegen nur unter bem SSann
^eine«§errn, be« ßrjbifd^of«. SBenn im S3lutgerid(^t bei toeld^em ber
erjbifd^of ben SSorfitä fü^rt, auf 3tt>ctfampf erfannt tt)irb, fo l^egt ber
.^Burggraf ba« Sam^)fgerid^t unter feinem Sann ^ ; fommt eine ©ül^ne ju
©taube, fo erhält ber Srjbifdj^of V4 ber ®erid(^t«bu5e, ber SSurggraf V4
n)egen feine« Saune«. 9tegelmä§ig aber tt)irb ber (Srjbifd^of bei ben
@tabtgerid(^ten burd^ feinen 3Sogt, ben SJogt bon ßöln, bertreten. !t)arum
foll ber ©urggraf fie gemeinfc^aftlid^ mit bem 3Sogt abl^atten ; nur bei'
^em SBtjiigbing unb bem ®erid^t über Srbgüter gebührt ber 3Sorfi| nebft
ben ©inlünften bem ^Burggrafen allein ^.
1 . hierüber liegen fogar jtDet g(ei($«
i^cintenbc Ur!. au« bemfelbcn 3. i239,
S^^bnior unb 3uli, »)or, tön tt)cl(<>cn bie
^^c-ftcre nur toon bem ertüä^tten (Srjbifci^of
C^iectus), bie onbcrc ou(^ toon bcm5)om«
=^<Ä.^itel unterfiegelt ip. Ou. II no. 194.
? ^^ ^. 3n bem 3öci8t{»um jle^t gonj un«
^^'fcingt unb attgemein qood cives nostri
■ ' talem obtinuerunt libertatera, quod
**^^<iue nos — neque burgravius — ipsos
^^^ alicujus instantiam ratione dicti banni
1C*^>*erimu8 extra civitatem Col. ad judi-
cium evocare.
2. Ou. I @. 556. Quod ona no-
biscum bannum judicii ab imperio tenet.
3. Et si ad hoc deventum fuerit,
quod forte pugna fleri debet, idem bur-
gravius pugnam absque advocato nostro
ratione banni sui judicabit.
4. 21. a. O. Quod advocatus noster —
una cum dicto burgravio Coloniensi in
Omnibus causis judicio presidere debet,
exceptio judicio quod wizzeht dinc di-
citur et Judicio de hereditatibus infra Co-
XXXIV
Mgemeine Sinleltuttd.
S33ijjigDing l^cigt l^icr ba« orbentltd^c ©rafcngertd^t, bad ungebotene
ober e6ftt Ding , toeld^e« tegetntägig bretmal im 3a]^r (tria legitima
placita) gehalten lourbe ^ 1)a« nod^ befonber^ baneben genannte ©erteilt
über Srbgüt«r ftel^t nid^t im ®egenfa| ju bem erfteren, ba [a Streitig*
leiten über Siegenfc^aften gerabe gettjö^nfid^ bor bad td)tt 35ing gel^Br^
ten2, fonbern l^at eine heitere SJebeutung, inbem c« fic^ jugfeid^ auf bte
freiioiüige ©crid^t^barleit bei Sefi^t>eränberungen im ©d^Bffengerii^t
tt)ie in anberen ©c^rein^gerid^ten bon Söln bejiel^t ^.
gerner ftel^t bem Surggrafen allein ba« SJed^t ber f. g. {Räumung
JU, bJ. btcSSorbauten ber Käufer (vurgezimbre) ya brechen; bie hierbei
©traffäüigen muffen i^m mit 60 ©d^iü. bü^en ; mit ebenf o biet ber ©d^Bffe,
ttjeld^er jum ®^xnd) aufgeforbcrt, \id) ate fäumig erweist, 35er 83urg*
graf l^at bie ©d^öffentoa^ten ju pxix^tn , bie fBrj)erlid^ untauglid^m »ie
bie »egen SSergel^en befd^olteneu jurüdEjuiDeifen , bie t)on i^m beftätigten
aber in t^r Slmt einjufe^en. Sr l^at ba§ SRed^t, bie 3uben innerhalb ber
35iöcefe in bie ©tabt ß&ln l^inein unb aud biefer ^erau« ju geleiten,
tt)ofür bie SBlnifd^e 3ubenf d^af t i^m iä^lic^ 1 0 aWarf ^f enn. unb 6 ^fb.
"Pfeffer ju geben fd^utbig ift. S3ei jeber neuen SIKünxau«^)rägung gebül^rt
i^m eine aJiarl "^fenn. bon bem ÜWünjmeifter. 3^m unb feinen ^laö)--
folgern gel^brt atö ßrble^en ber Sird^e ba« alte ©urgt^or ber 9iömer^
ftabt, ttjeld^e« @t. Slpern gegenüber liegt*.
loniam sitis, quibus dictus burgravius
8olus presidere debet et questum de
eisdem provenientem recipere.
1. !S)ted tt)irb burc^ folgenbe ^axaU
Iclftcttcn beriefen: Du.I @. 194 'uiSgC"
fc^^eibcn bie brei tüiljgcbingc* ; @. 594
preter tria wizliche dinc; IV @. 287 tri-
bus etiam vicibus in anno jndicio, quod
gewissheit dinghen dicitur , presidere ;
2oc. in @. 669 'bie ungeboibcn ttjitjigc«
gebinge*. Cod. Rheno-Mosell II @. 481 :
in principalibus qiioque diebus judicia-
libus, qui secundum vulgares wissent-
hafte dinck nuncupantur. !S)ie einfac^pe
SBorterllärung möchte tt>o\)i bie V)on toif*
fentUc^en b. i. befannten @eric^ten fein.
^eu«Icr, Urf^rung®. 138 9iote bringt
bie Slbteitung toon a^b. wizod = ®e(c^,
alfo legitimum placitum. SQein fo gut
bie« auf ben (£ölnif(^en «S^ra^gebrau^
pait, fo fommt boc^ ba«felbe Sort 'SBlf-
fig' ober 'SBiffigung' onbermärts in ber
^ebeutung )>on ^fterbing ober ^otf^aft«
bing V)or, tDelc^ed gtDei ober aud; mehrere
mal naS) bem orbentlic^en jDing gel^al«'
ten tDurbe ; f. bie ^eif))ie(e bei Xl^ubic^um,
®au ' unb 9Warfen»)erfaffung (S. 70, ju
benen ici^ l^injuf üge : Jura* archiepiscopi
Treverensis in ülacomblet, S^ieberrl^ein.
^rc^it) I, 383: Item habet scultetus,'
dum obsidet, tria placita in anno et 2
wissigen acht.
2. Unöerftänblic^ ifl mir balj^cr, toit
Neugier, Urf^r. @. 139 fagen fann : 'S>a«
Judicium de hereditatibus gu (SÖIn 'Ott"
\)'dit [xd) iü bem ^igje^tbing tt)te ba9 ge«
botene jum ungebotenen @rafenbing'.
3)enn ber Umflanb, baß ©treitigfeitcn
über ![!tegcnfci^aften in ©täbten aud^ in ge-
botenen @eri(j^ten entfiä^icben »erben f onn«
ten, rechtfertigt biefen @egenfat^bod^ nic^t.
3. ^u^brücfli^ bei ^eri<^übertragun«
gen im 92ieberi^ ifi bie Buftimmung be9
Burggrafen erwähnt, Ou. II @. 129
no. 124. S3on bem Sßci«ttum ber ^a«
roc^ie 9iieberi(<i, toenadf ber @raf unb
ber ^ogt bort bie brei ungebotenen !^inge
abju^alten Ratten, n)irb f^ter bie S^ebe
fein. Ueber anbere Auflegungen ber
obigen ©teile togl. Gengler^ Codex juris
munic. I, 526.
4. Portam antiquam munitlonis ci-
»
Stocite ^bt^citung.
XXXV
®inb in btcfcn Seftintmungcn jum Z^exi nod^ btc ur^rüngfid^en
JRed^tc ber ®raff(j^aft cntl^altcn, namcntüd^ bic fclbftänbige 3uri^biction
mit SRcid^bann unb 60 ©c^iü. Sdn^e , \o lä^t \id) barin anbcrfcitd bie
ijcränbcrtc ©tcüung bc« ©tobt^ ober ^Burggrafen erlenncn , feitbem bie
l^crjogüci^e ®ett)aft an ben (Srjbifd^of übertragen ttjar. 3)er Srgbifd^of
ift ber obcrftc ttjeltlid^e ©erid^tö^err unb erl^ätt barum im Äampfgerid^t
% be« ©ü^negelbe^ ; ift im S5efi| ber SRegalten, be« Subenfc^utje« unb
ber SRünje, XDoxan ber ©urggraf nur burd^ ba« beipaffnete Subengefeit
unb geipiffe Sinfünftc änt^etl l^at. 3Der grjbifd^of ift ^err über ben
öffentlichen ®runb unb SSoben ; ber Surggraf aber übt ba« 9tec^t ber
^Räumung bei Uebergriffen ber "ipritjaten burd(^ Vorbauten ^ unb ift S5a*
faß be« Srjbifd^of« für ein SSurgtl^orfel^n.
S)ie {Redete be^ Surggrafenamt«, ipetd^e«, tok bemerft, im erbtid^en
SSefife ber (Sbel^erren t)on Slrberg tüar, mürben frü^ jerftüdtelt unb tl^eil*
tücife bergeben, ©ereit« t)or Snbe be« 12. Sa^r^unbert^ t)erpfänbete
Surggraf §einrid(^ bie 3uri^biction mit bcm baju gehörigen f)au« unb
§of in ber ©tabt für 200 ÜÄarf an ben SSürger ©imon unb beffcn
@rbcn, »obei er ftc^ jeboc^ ba« ^t6)t ber SRäumung unb bie brei orbent«»
lid^cn ©erid^te ncd^ t)orbe^ielt 2. (giu anberer Surggraf f)einrid^ ber*
jid^tetc 1237 für fid^ unb feine Srben xu®unften ber ^au^befifeer * unter
©abbcmen' gegen B^^Iwng bon 50 SWarf auf ba« 9ted^t bie SSorbauten in
kiefcr ®affe ju bred^en^. gerner befreite Surggraf Sol^ann 1265 eine
®a[fe in bem ©tabtt^eil 5Wieberid^ , mit 3wftimmung ber ©d^öffen unb
Slmtleut^ be« 5Rieberid^, bon feinem ©erid^t, an^ bem auffaüenben ©runbe.
"vitatis, que quondam Agrippina voca-
l>atur, que sita est ex opposito capelle
«ancti Apri. 2)cr crjlc 9lcIatiöfo|5 , que
quondam A. vocabatur, lödc^^cr auf ci-
^itas gc^K, ip nid^t bloß at« ,,gelcf>itc SRc*
mtnidcenj, tt>elc^e bem angeblichen $rb
lotleg einen altert^^ümUd^en (Sbarafter ge«
Ibcn rooüte" aufjujaffen, wie V). S'li^t^o«
^cn a, a. O. 70 %. meint, fonbern mitt
^agcn, baß ba« 2)^or gur ^Befeftigung ber
<iUen 9lömerflabt geborte unb baß ed ba*
l^er }ur 3eit nii^t mci^i ein Süßere^, fon«
"kern ein innere« «StabttlS^or mar, tüeil bic
\>or bemfelben gelegene ujeftlici^e $orflabt
^t. ?[pofietn bereit« gur <Btatt gcjogen
loar. $gl. ben @tabt)}(an bei @nnen,
^\6). 53b. I.
1. 3n bem 33ertrag be« @rjb.$biüp^)
mit ben bürgern V)on 1180 über dtvoti*
terung ber ©tabttoSttc unb ber Sauten
am S^b^mufer ifl baber audbrücfüci^ aud^
bie 3ußimmung bed ^Burggrafen (et as-
sensu burgravii) crtt)äbnt ; Ou. I @.583,
2. Ut predicta domus cum curte sua
et prefata jurisdictio (burggrafschaf) tota
cum omni fructu et utilitate preter4d,
quod ruminge dicitur, et preter tria
wizlicbe dine pignus sint predicti Symo-
nis pro cc marcis; Ou. I @. 594. 2)ie
3al)re«ja?»l 1187 fott toietteicbt 1197 ^ei*«
gen, tt)ie fd^on @nnen, @efcb. I @. 558
21. 1 bemertt M. »eiKSrjbifc^of 2lbolf I,
burtb beffen $anb bic Xrabition gefd;a{»,
crjl 1193 jur 9iegierung getaugte.
3. Ou. II no. 166. 2)ort »urbe bie
©reite fcer SSorl^attcn auf fieben guß fefl«
gefetjt.
XXX VI
Mgemetne (Stniettung.
»eil bort t)icfe 5Die6ftä]^(c, ^Räubereien unb anbcre ®d^änblic!^feiten be*
gangen toörben^
3luffaüenb feiten finbet fid^ ber Burggraf bon 68tn in ben Urlun*
ben be« 13. Sal^r^unbert« unter ben eblen SSafaHen be« ßrjbifci^of^ ge*
nannt. (Sine bebeutenbe unb einflu^reicij^e Stellung l^at er geizig fd^on
bamal« nic^t mel^r befeffen ; nirgenbö ttjirb feiner bei ben ©treitigfeiten
jmifd^en ben ßrjbifd^öfen unb ber ®tabt, bei bem '!ParteteufanH)f ber ®e*
fd^lec^iter int 13. 3a^r]^unbert al^ einer ttjid^tigen 'ißerfönlid^feit gebadet.
^ätk er feine felbftänbige 3lutorität ätö SReidbörid^ter nod^ beiDal^rt, fc
fonnte Srjb. ßcnrab in bem ©d^ieböfpruc^i bon 1258 unmöglid^ bel^au^)*
ten, bag alle ®erid(^t«barfeit nur allein bon i^m abhänge unb Sliemanb
fclc^ie in 2lnfpruc^ nel^men bürfe, ber fie nid^t bon i^nt f)abt 2. 3n bem=
felben ©d^ieb^fpruc^ befc^iperen fid^ bie Sürger über ba« tt)illfürlid^e
unb red^t^toitrige SSerfa^ren ber erjbifd^öflid(^en ®erid^te, oi^ne ba« Surg«
grafengerid(^t ju eripä^nen, bei bem fie einen Mdt^alt Ratten finben fön*
nen, nur ber (Srjbifd^of mad^t gegen fie ba« 5Red^t be« ^Burggrafen, ipie
be^ 3Sogte«, geltenb, bag beibe ^icare einfefeen unb ttjegen fd^led^ter 3luf*
fü^rung auc^ abfefeen fönnen 3.
®er le^te ®urggraf 3o^ann bon 2lrberg nennt fi(J 1279 einen
Se^enömann unb ^Beamten ber Äird^e t)on ßöln unb betennt fid^ afö fo^
dfzx bem Srjbifd;of jur SBaffen^ülfe berpflid^tet S unb atö er furj barauf
t)ollenb« ba« SSurggrafenamt um 1000 ÜWarf ©ilber an Srjb. ©igfrib
unb 9?ad^f olger bertaufte, gel^örte baju noc^ ba« ®urggrafen^au^, ba^
(Sefängni^ unb ein x\xd)t nä^er bejeid^nete« ®txid)t nebft t)erfc^iebenen
©efäüen^
©eitbem fefete ber Srjbifc^of al« 3n]^aber ber Surggraffd^aft bie
gemä^lten ©tabtfc^iöffen ein ^ unb ernannte ben vicecomes ober ®rebc
aU feinen ©tellbertreter, unb jipar regelmäßig au« ber äßitte ber ®rog^
1. @bcnb. @. 534: in Niderig vi-
cum — liberavimus et liberum dimisi-
mus in perpetuum, ita quod nostroju-
dicio semper remanebit exemptus etc.
2. @. oben @. xxvm.
3. <Bä}iM\\iXü6) du. I @. 381 unb
389 3lrt. 12.
4. Urf. 1279 3Käri 23, du. III ®.
146: quod quia liglus homo sumus et
offlciatus ecclesie Coloniensis.
5. Ur!. 3. 1279 Sing. 16, gac. II
no. 727 : Noveritis quod cum nobilis vir
Johannes de Arberch quondam burgra-
vius Col. vasallus et fldelis noster comi-
tatum Coloniensem, qui dicitur burg-
graschaf, a nobis et ecclesia Col. per
successionem paternam teneret in ftodo
— dictum comitatum et officium — cum
domo, que dicitur domus burgraviiy aloc-
huSy judiciOf quindecim solidis annuis
aput Brule et omnibus et singulis atti-
nentiis — in manus nostras resignavit.
6. Urf. 3. 1284, »orin erjb. ^ig-
frib juglcid^ bie freie SÖa^I ber ©d^öjffen
befiätigt, quia burggravia Col. ad nos et
ecclesiam nostram Col. devenit, Ou. III
no. 236.
3toeitc 2lbt]S>ei(ung.
XXXVII
bürget, mlä)e fd^on früher ate ©tctttjcrtretet beö Burggrafen ba« $Rid^*
teramt tjerfel^en l^atten ^ .
®od^ i^atte bte ®urggraffd^aft il^ren urf|)rüng{td^en Si^aralter ate
9?ctd^damt aud^ je^t nod^ nid^t fo gan;; t^ertoren, bag nid^t S. 2(Ibred^t,
al« er bie abl^anben gefoitimenen9Jeid^^red^te gegen bie r^eimfd^en dx^iu
fd^öfe iDieber auffud^te , tt)entgften« in grage fteüen fonnte , 06 biefetbe
nid^t an ba« SReid^ gehöre unb tDieber jurüdxubringen fei 2.
'Der SSogt bcn (5i>ln »vereinigte bie Functionen be« SWinifteriafen*
Dogt« mit benen be« ©tabtbogt«. 3n erfterer Sigenfd^aft nal^nt er bie
oberfte ©teüe unter ben ^ofbeamten M SrjWfd^of« etn^, fpräd^ ba^
Urtl^eit im SHinifteriatengerid^t unb bermaltete einen 5C^eiI ber ^5fe bed
©rjbi^t^nm^ ^ ; in ber anbern ^atte er neben bem ©urggrafen ben SSorfife
in bem ©tabtgerid^t be^ Srjbifd^of« unb tl^eitte mit il^m bie ©erid^t«*
gefalle ^. §ier toax er Bffentlid^er $Rid^ter, ttjie ber Surggraf, rid^tete
aber nid^t ipte btefer mit eigener SSanngetpalt, fonbern mit ber be« Srj*
bifd^of^, in beffen 9lamen unb 2luftrag, ate fein SSeamter ^. @r l^ieg in
bem atten ©tabtred^t, auf iDetd^e« ba« SÖei^tl^um fid^ bejiel^t, ©d^ultl^ei^
be« (Srjbifd^of^^ hiermit ift jutreffenb feine urf^)rfingttd(^e ©teUung afö
Itnterrid^ter unb ©tettbertreter bed ®rafen bejeid^net». Die gteid^e Slmt«*»
Benennung l^at fid^ in anberen ©tobten unb Surgen be« Srjbi^t^um«
für bie eribifd^Bflid^en ©tabtbeamten unb ©tabtrid^ter eri^atten '\
1. S(t8 vicecomes pnbct fic^ 1271 ber
Sürgcr @cr^>arb Otocrflolj genonnt, Du.
III no. 54, ber Jcit 1275 olim vicecomes
^cißt ; ebcnb. no. 113. 118. 323. 3m 3.
1299 erfd^eint unter ben 35ürgcnt unb
SScrtrcteru »ieber ein '^er ©er^orb ber
greöe* ebcnb. no. 480. 3n Urf. 3. 1302
nennt (5rjb. SBicboIb unter ben ©rog«
bürgern , »eld^e für i^>n ben 3ubenbrief
t>crbürgten , Gerardum fllium quondam
CJerardi vicecomitis — Gobelinuin Har-
devust, vicecomitem nostrum.
2. grieben«toertrag bc« tönig« mit
(grgb. ffiicbotß 3. 1302 Oct. 24, Sac. III
no. 21 : *inb ijl baj fi (ebiflid^ ju bem
rid^e ^oret, fo fulen wir fi bc^alben, ijl
aber baj fi an ben flift ^^oret ju f o(en, (o
fal fi ber crjbifc^of be^alben'.
3. @. außer ben (c^on angeführten
(Stellen SBb. I ^. xxrv ^.2 bie 3«"öcn-
reiben au« f^)äterer 3eit: 3- 1153 8ac. I
no. 375. 376—378; 3. 1203, Ou. II
no. 5; 3- 1205 no. 13 u. a.
4. @. oben @. IX a. 1 . 33i«tt)eilen
tommen jttjei SWinifleviolentoögte neben
einanber ^ox, mt 3. 1130— 1139 Alme-
rus unb Curadus, Ou. I @. 503. 504.
507, gac. I no. 335, unter bencn n)obt
bie toerf(<>icbenen gunctionen get^cilt
toaren.
5. SÖ3ci«tbum @. 557 : quod dlctus
burgravius et advocatus questnm judi-
cii, quod situm est in curia nostra epi-
scopali , equaliter dividere debent , ex-
cepto wizzebt dinc et bereditatum.
6. Sflaäi bergormel im 2öei«t]S>um :
*inbe bannenc bit min« ^errin banne Ij^cr
in binc ce rct^eme geriete*.
7. Quod advocatus noster qui In eo-
dem privilegio scultetus arcbiepiscopi
Coloniensis nominabatur.
8. Ueber ba« 2lmt bc« ©d^ultbeißcn
ol« Sentenar unb S^icar in ber fränfifc^en
@eri(<>t«toerfaffung f. @obm, 3)ie fränfi»
fc^c ^ti6)9- unb ®eri^t«tocrf. @. 213 ff.
9. 3. 33. in 3)eutj Urf. 3 1230 Ou.
II @. 123: noster scultetus Tuiciensis
fott bie Uebertreter be« Statut« für ba«
ffiottenamt ju 2)eu<j f^rafen ; al« officium
viUicationis in Urf. 3 1 289 an ben ©rafen
xxxvm
ungemeine (Sinkttung.
^ad) bem iRittct ©crl^arb bon ep^)cnbotf, auf toefd^n 1169 btc
SJogtet etblid^ übertragen »urbe, finben tt>ir ate SbelDögte be^fetben
®t\öfUdft^ ^ermann (feit 1193), bann »ieber einen ©eri^arb, ben ©ol^n
be« borigen (fett 1227), auf tpeld^en meistere ©öl^ne nac^ einanber folg*
ten, namentfid^ JRutger jur ^^xt ber Srjbifd^öfe ßonrab unb (Sngelbert K
Sluf einen 3Serfud^ be« testeten Srjbifd^ofd, bie Srbbogtei läuflid^ an bad
gvjftift xurüdjubringen , beutet ber S5ertrag, n^elc^en SRutger 1263 mit
ber ®tabt einging, tooburd^ er [\d) gegen 3^^I"W9 ^'wer ®e(bfumme Der*
l^fßd^tete, bie 3Sogtei nid^t ju vergeben ober ju bet|)fänben, au^er an einen
SSürger t)on SBtn unb mit 3«ftimmung ber ©d^ßffen , loobei er jugleid^
\>zx\^xa(i) , bie ©tabt in i^ren 9ted^ten unb grei^eiten ju erl^atten , *ti)ie
ein 25ogt unb getreuer Sürger feiner ©tabt ju t^un f c^ufbig iff 2,
35ie ©teüung bed ©tabtuogt« mußte bei ber bo})<)elfeitigen S5erj>fl[id^»
tung gegen ben Srjbifd^of unb bie ©tabt in ben ©treitigteiten beiber
äußerft fd^toierig fein. 3lte ber ©treit unter ben ©efd^led^tern au^brad^,
ergriff SRutger bie "ißartei, loeld^e mit bem Srjbifd^of berbunben xoax unb
fiel in bem Sampf 3. J)er ©o^n {Rutger«, ©eri^arb, ttjurbe be«^alb geinb
ber ©tabt, unb Srjb. ßngelbert berfi)rad^ in ber ©ü^ne 1271, toie aße
anbcre geinbfd^aft ber 3Sertt)anbten ber ©efaüenen ober ©efangenen , fo
aud^ biefe abjutl^un ^ 35erfelbe ©eri^arb, Sbelbogt bon Söln unb 9titter,
erneuerte 1288 gegenüber ber ©tabt bie früi^ere 35er|)flid^tung feine«
SSater« , mit bem SSerf^jred^en , ben Sürgern unb in«bef onbere ben ®e*
fd^tec^tern al« ein loai^rer SSürger treu ju fein, aße« ju t^un, tt)a« t^m
ber ^cA^ ber ©tabt befel^ten toürbe unb im gaß er jur 9tat]^«fi^ung
gejogen ttjürbe, toa« er bort erfal^ren, gel^eim ju i^aüen ^.
aWan fic^t> xoxt bößig bie ©teßung be« erxbifd^öffi^en üKinifteria--
ten* unb ©tabtbogt« fid(^ »eränbert l^atte. @r ttjar, toie anbere 9titter,
V)on SBcrg übertragen, Sac. II no. 865.
^0 ]{^etgt au(i^ ber «Stabtric^ter t>oit ^onn
viUicus 8ac. I. no. 394. 3n 33oc^;ara^
»ar ein erjbifc^öflic^ier ©(j^ultf^eig 3. U22
cb. II no. 106; cbenfo m ?ediieni(^ 3».
1248 cb. no. 336. 432, in @ocft 3. 1248
Gozwinus scultetus Susaciensis.
1. @. bo« 8^egifler bei SacomMct I
@.408, II @. 637 untcrSöIn. 2lI«SSogt
bon Cötn crfc^^eint Üiutöcr jucrft im 3.
1259 Cn. II @. 411, 1260 eb. @. 434.
2. On. II no. 461: '»ont un« SF^ut^»
gere wißelici^c noit toon fdiiulben barju
^abbc braiti>, bat ujir unfe table V)on
^olne toerfoufen wölben'.. 2)a6 hierüber
X(mt\x^ eine ^er^anbtung mit bem (Sr)*
bifd^of ftattfanb, bctoei«t bcv ©d^iebö»
f^rud? a. 1265, ebenb. no. 475 8. 517
unten : Item — pronunciamus de con-
troversia quam dominns noster habet
super emptione advocatie «tc.
3. @. S3b. I @. XLViii.
4. Urf. 3. 1271 SC^ril 16, ?ac. II
no. 607.
5. Urf. 3. 1288 SWai 5, 8ac. no. 842:
Quod lldelis et favorabilis erimus eis-
dem civibus Colon, et precipue proge-
niebus diebus vite nostre tamquam ve-
rus civis et quicquid consulea civitatis
Colon, predicti nos jusserint factre, fa-
ciemus pro civitate etc.
3tt)ette Sbt^etlung.
XXXIX
Sfifger bet @tabt gctoorben unb in feinem 3lmt bem diatf) ber ©tabt
untergeben , nici(^t me^r ber getreue SWintfterial bed Srjbifd^of«, fonbern
ber treue Wiener ber ©tabt. Unb jnjar befaflnte \x(ff ber ©betoogt ®cr*
§arb ju folc^en "ipflic^ten gegen @d(^Bffen , Sonfutn unb ©ürger in bem
•Moment, a(« bie ©tabt mit ben geinben bed Srxbtfd^of« ©igfrib uer*
bünbet unb im Srieg gegen il^n begriffen mar, furj öor ber ©d^tad^t bei
Geringen. 5Die Surggraffd^aft t)on 6i>ln l^atte biefer (grjbifci^of an fid^
gebracht, aber ba^ üKinifteriatenamt ber ©tabtöogtei mar i^m aud ben
^iinbeu gemunben.
SBeibe, ©urggraf unb S5ogt Don SBIn festen SSicare ein , roefd^e, J^^«*«*^
((^(ed^t^in judices genannt, gemö^nlid^ bad SRid^teramt an il^rer ©teile untere
OOilt*
Derfa^en unb megen üblen SSerl^altenö t)on i^ren Auftraggebern, auf
®runb cined ©d^öffenfj>rud^«, nßtl^igenfaü« aud^ bon bem ©rjbifd^of ah
gcfe|t iperbcn fonnten K ©otd^e Unterrid^ter fiub in ben 3^w9^nret^en
berUrfunben, neben bem Surggrafen unb bemSSogt, ate Untergraf (sub-
comes) ober jloeiter ®raf unb afö Unterbogt (subadvocatus) ober
jiDetterSSogt genannt 2. ©i^ipeilen l^ei^en fie aber aud^ in i^rer amt*
liefen gunction fdt^lec^tioeg ®raf imb 35ogt, tote j. 33. in ber alteften
ftabtifd^en Urfunbe t)on 1 149, too bie ben SSorfife in ber SSürgerberfamm*
lung auf bem ©tabtl^aufe fü^renben 3i\6)itx, S5ogt ^\d)ol\ unb ®raf
|)crmann, nur ber Unterbogt unb ber Unter graf maren, mie au« i^ren
Uuterfd^riften in einer Urfunbe bon 1151 erfid^tUc^ ift^. 3lud^ fonft fin*
bet fid^ nic^t feiten ber STitel ®raf (comes) bei einjelnen ©ürgern unb
felbft ©d^öffen, offenbar nicbt al« bloßer ^Mmmt, fonbern al« Slmt^be»
nennung, Dermut^Iid(^ Don Untergrafen in einjelnen ©tabt^eiten ober
®eridS>t«bejtrIen *, toie namentlid^ ber ©tabtbejirf 9lieberid^ einen eigenen
1. @(i^icb«f^iu(j^ t)on 1258 Du. II
@. 381. 389 Slrt. 12. Item ad hoc quod
judim positi a burgravio et ab advocato
non debeant diucius tenere judicia nisi
quam diu bene et honeste se gesseriiit
ßte. Et gi advocatus vel burgravius in
hnJQsinodi amotione fuerint negllgentes
«chiepiscopus monitione premissa pot-
cst dictos judices amovere.
2. Ob. I @. XXIV unb Urf. 3. 1151,
Cu. I @, 617 ; Herimannus nobilis ad-
vocatus^ Henricus urbis prefectus, He-
^imnnus secundus comes et Richolfus
«ctindu« advocatus Ullb XQtxXtX nadd an«*
^<Kn3eugcn Sigewinus comes; 3. 1159
(tv. 6, 552j : Henricus urbis prefectus,
Herimannus advocatus, Albero subcomes^
^trimmnus subadvocatus. ®ic 53cjei^«
nung nobilis advocatus Be^ie^t fi(ti nt(i^t
ouf bcu ©tanb, fonbern bo« 9lmt be«
Oberbogt«, wofür glcid^bcbeutenb ma-
jor advocatus gebrau(!^t mtrb, g. S. Ge-
rardus nobilis advocatus 3. 1176 (Ou.
I @. 573) unb major in Colonia advo-
catus 3-1178 (cb. @. 579) unb öfter.
3. ClU. I @. 329 — ab advocato
Ricolfo, a comite Hermanno , a senato-
ribus, a melioribus quoque totius civi-
tatis; bgl. bie Unterfc^riften bon 1151
in ber borigcn 2lnm.
4. Albero comes, biellet(^t berfelbe
ber in Urf. 1159 f. 2lnm. 2 subcomes
^ti^t, begegnet 3. 1178 (Du. I @. 577)
unter ben Senatoren, b. i. ©d^öffen,
cbenfo 3- 1180 (eb. @. 585) unter sca-
bini : Albero comes et frater suus Hu-
XL
ungemeine (Sinlettung.
fcf^öffen.
®raf unb 3Sogt l^atte, xoüäft 6etbc bort bic brctmaügcn orbentßc^en ®e*
richte über Stegenf c^aftcn , Käufer unb ©runbftfide (de hereditate)
hielten «.
äfö bcfonbcr« bcmerfcn^ttjcrt^ ift fcrtter l^crDorjul^cben, baß bcr t>on
bem Surggraf (burgravius) ernannte Untergraf (comes) nid^t ein an*
berer Sbfer, unb ber Don bem Oberbogt (advocatus Coloniensis, ma-
jor) ernannte Untert)ogt mdft ein anberer aWinifteriat toaren, fonbem
beibe bem ©ürgerftanbe angehörten , f o ba§ alf o biefe orbentltd^en ^idf^
terämter regelmäßig t)on bürgern t)erioaItet lourben 2.
2Bir lommtn bon ben SRid^tern, ate ben bie ©ertc^t^geloatt au«*
übenben SSorfifeem ber ©erid^te, ju ben 9ted^t fpred^enben ober urtl^ei*
tenben ©c^ßffen.
!t)a« ftänbtge ©c^öffenamt ber greien loar att^erfömmtid^ in Söfn
feit ber fränfifd(^en ®eridf)t«t)erfaffung, unb fo aud^ ba« alte ®rafenred^t
be« ^Burggrafen t)on SBln, bie ©d^Bffenioal^len ju i^rüfen unb bie ©df^öffen
einjufe^n^, »obei barauf ju feigen, baß fie el^elid^ geboren loaren, baö
erforberltd^c SlUer bon 24 3a^ren unb fein auffaüenbe« töxptxüd)^^ ®e*
bred^en l^atten , nid^t übel bcleumunbet loaren unb t>a^ 3lmt ntd^t burc^
©elbbefted^ung erlangt Ratten *.
®ie SBal^l ber ©d^öffen aber ftanb bem ©d^öffcncoüegium felbft ju,
mld)t^ ba« Siecht ber ©elbftergänjung ^atte^. Srjb. ßonrab nal^m in
pertus — Conradus frater comitis, au-
|crbcm unter cWes ein Herimannus co-
mes ; cbcnfo in Urf. 3. 1176 (cb. @. 573)
Vogelo comes unter scabini. Unter ben
öon (Srjb. Sonrab im 3- 1258 abgefe^
ten ^C^Bffen if) Hermannus comes ge«
nannt (du. II @. 410), meld^er naäf
Olafen, 3)a« cbele (5öin @. 5, bem ®c»
]6iitö)t ber ^orn))or}en angehörte.
1. Ou. I @. 223 f. weiter unten bei
ben ^ir(^f^ie(en.
2. 3n bcr citirten Urt. bon 1 149 i|l
bei ber Unterfc^rift be« advocatus Ricol-
fus ber 3"namc Sporger, offenbar ein
Sürgemame, ^injugefügt. 211« Sfu«»
na^mc erfd^eint in Urf. 3. 1166 (2ac. I
no. 415) unter ben ä^uQm ber @blen
Heinricus de Arberg vicecomes, ber bcu
Xitel ipa^rf(^ein(t(i& als Anwärter ber
erblichen Suvggraffci^aft fü(>rt; benn
Burggraf war 1167 @crf>arb, f. oben @.
XXIX a. 2, unb jicKbertretenber @raf
ein SBÜrger Herimannus vicecomes, totU
(j^er neben Gerardus subadvocatus in ber
äeugenrcibe bcr SBürger aufgeführt iji,
2ac. IV no. 631 unb Cod. Rheno- Mo-
sel!. I no. 182. m« blog boltdtbümlid^er
Beiname, toit berglci(!tien in @rmange«
lung bon gamiliennamcn unter ben bür-
gern üblid; waren, tommt bor comes,
wie rex, dux, calvus, cauda bovis, oc-
cisor ursi, in bem alten ^ürgerberjcid^»
niß ber ?5aro(^ie @t. Sorenj f. (Slafen,
3)a« ebele (£8In unb Ou. I @. 148 —
155, V)gl. enncn, @ef(^. II @. 549. ©ine
Sammlung bon bcrglcii^cn fonberbaren
unb (ä(^erUc^cn@^i|$namen aud bem 12.
— 14. 3a^r^. gicbt SKcrto in 35onncr
3a^rb. §. 59 @. 122 iRote.
3. @. oben @. xxxnr, ögl. 2Bai^,
2). S3erf.*®efc^. IV @. 328,
4. 2Bci«ttum, Ou. I @. 557 — ne
scabini, quos locare debet, sint gibbosi,
curvi, monoculi, claudi, surdi, balbu-
tientes, paralytici vel aliqua specie le-
pre notati, homicidae vel perjuri etc.
bgt. ben @c^ieb8f^ruc^ bon 1258, Ou.
II @. 381 ^xt 4.
5. 2(u«brü(fUti^ ancrfannt bon (Srjb.
(Sonrab — sicut hactenus habuerunt:
U. »on 1249 2ac. II no. 351, Ou. II
no. 285, unb wicber toon örjb. ©igfrib
3tt)eitc ?[6t^cUung.
XLI
biefct ©ejicl^ung 1258 Slnla^ jut Sefd^tperfce über t)iclcrtet aWt^bräuci^e,
namcntüc^ bog ju 3^itcn bic crtcbtgtcn ©c^bffenftü^Ic unbefc^t blieben,
iDoburd^ bte ^(äfl ber @ci(^öffcn aüju fcl^r berminbert ipüvbe, »ö^tenb ju
anbeten 3citen »ieber eine übermäßig groge ^a^ bon neuen ®ci(^i>ffen
gett)ä^(t tDürbe, inbent jeber SBä^fer, bloß um bed ®elbgett)inned ttnllcn,
jttjei ober brei jugteid^ borfci(^lage ; tt)e«]^alb bie ©d^teb^rid^ter beftimniten,
baß neue SBa^ten nur bei Srtebigung bon ©df^öffenftü^ten ftattfinben
unb bie ©emä^tten bloß ben übUd^en ©^Sffenfc^mau« au^rid^ten foütcn^
©a^ ©d^öffenamt »ar teben^tänglid^ ; bal^er lonute eine 3lzntoaf)i
regelmäßig nur bei bem ÜCobe^falt eine^ ©d(^ßffcn erfolgen 2, 3Die Slb^
fefeung ber ©d^ßffen unb Srnennung bon anberen an beren ©teile burd^
(Srjb. Sonrab im 3. 1259 toax ein außerorbcntlid^er 3lct ber ®ett)alt
toeld^en berfelbe t>nxd) bie Bffenttid^en SSerge^en ber ©d^öffen unb ba«
atigemeine SBo^l red^tfertigte ; aud^ bel^ielt er fid^ oor, bie neuen auf
Sebcn^jeit ernannten ©d^Bffen an^ bem gleid^en ®runbe loieber ju ent*
fernen ^.
SBie groß bie normale ^ai)l ber ©c^&ffen mar, finbet \\6) n\6)t an*
gegeben *, !t)aß fie in SEBirf lid(^feit oft gefd^ipanft ^at , jeigen bie Unter*
fd^rtften in ben Urfunben, tt)o nid^t bloß, loie gcioBl^nlid^, mel^r ober toeni«'
ger aniocfenbe, fonbern fämmtlid^e ©c^Bffen aufgeführt finb, toie j. 33.
in Urfunbc bon 1178 23 ©dj^öffen nebft 22 ©c^öffenbrübern unb in
Url. üon 1180 28 ©d^öffen^ (grab, ßonrab fefete 1259 m\ fämmtlid^cn
17 ©d^öffen, bie im 3lmte roaxen, 16 ab unb ernannte ju bem einen,
kx blieb, 24 neue l^inju. ^iernad^ fd^eint 25 ober 24 bie normale ^af)l
ber ©tabtfd^öffen geU)efen ju fein, bopjjett fo groß loie bie in ber ^arod^ie
äiieberid^, 100 12 ftänbige ©d^Bffen jum ®erid^t gel^örten^.
3Da^ SRed^t ber ©elbftergäujung mad^te ba« ©d^öffencoUegium ju
3^. 1284, Ou. III no. 236 mit bem ^u-
fd^S*. quotiescunque ipsis videbitur ex-
1. 9Hit 8 (gd^üffeln, o^nc brcuncnbc
^ic3^t« am i^tütxi Xag unb fonftigcn
?5irun!. @^icb«^ruc^; du. II @. 384
ii.xi:l)390.
2. ©totutcn Ou. I @. 179: '3tcm
^«> «n fall mau gcinc fc^cffcnc ficfcn ib en
^ "^an bat cinrc boit i« inb bat bic jiat
3. Urf. 3. 1259 Sl^rll 11, Ou. II
ftc> . 394 : attendentes quod respublica
^^"^it&tis in talium manibus iniquorum
^a.gistratuuin deperire deberet omniiio,
*^ diutius sustiiieretUT ipsorum domi-
nium ; üJ^ai 7 (cb. no. 395) : ita quod
officium usque ad flnem vite sue qui-
libet obtinet nisi, quod absit, in tan-
tum excesserint, quod propter ejus ex-
cessus privationem offlcii mereatur.
4. (gnncn, ©cfc^;. I @. 587 (afjt furj*
\ocg of>ne 53cmci« : „^t)xt Sluja^^l war auf
25 fcflgcfctjt."
5. Ou. I @. 577 unb 585.
6. @. bic f^on cit. ©tatutcn : In Ms
autem legalibus placitis XII senatores
nostre parochie super hereditates no-
stras jura dicent. *S>o6) ftub tu Ucf. t>on
1297, Ou. III no. 441, Wicbcr nur 16
scabini ber @tabt, unter i^ncn 4 mili-
tes, genannt.
\
XLII
Sdgemeine (Stniettung.
cuiet gcfd^toffcncn ßorj)oratton, in \s>ti(i)tx ba« ©d^öffcnamt bei einer
geringen Slnja^l t)on ®efci(^Ied^tern fo gut »ic crtUd^ xx>ax. 2luf bie ©df^öf^
fen rid^tcte be^^alb (Srjb. ßonrab feinen §aui)tangriff , af« er bie ®c»^
fc^|Ieci^ter^errfci(^aft mit §ülfe ber ©emeinbe brad^ unb neben einigen ^a^
triciern jumcift ^anbtoerfer in bie ©d^öffenftü^Ie einfette ^
Da« ©d^öff enamt l^eifet officium scabinatus 2. SSon ben tt)irl(id^en
©d^öffen, scabini, »efd^e ba« 2lmt befagen, iparen öerfd^ieben bie fratres
scabinorum 3, al« aufeerotbentttd^e SKitglieber be« ßottegiuntd unb 2ln^
toärter be« 2lmt« , aud beten aWitte bie erlebigten ©c^ßff enftül^le burd(^
bie SBa^I ber ©c^ßffen befefet tourben *, 35ie ©c^iöffenbrüber ttjurben itoar
ate Seifiger be« ®erid^t« jugejogen, burften aber nid^t mit urt^eilen^.
!t)en SSorfife im ®d^5ffencoüeg filierte in älterer 3^i^^ ^ic ^^ fc^eint,
nur ein au« bemfelben gemä^lter aWeifter (magister), in fpäterer jtoei
SReifter , ipetdj^e alle fieben Söoc^en toed^felten ^. Unb bieienigen »eld^e
biefe« SWeifteramt »erfe^en l^atten , bilbeten ipieber einen engeren äu«*
fc^u^ ber f. g. Officiales scabinorum ober t)erbienten ©d^öffen, meldte,
al« bie älteften unb angefel^enfteh SWitglieber, bie Drbnung be« Kollegium«
tnx6) ©tatuten feftfe^ten unb ba« yitd)t l^atten, neue ©d^ßffenbrüber auf»
junel^men \
1. S3b. I @. xLvi.
2. @. ob. @. xLi %, 3 unb SBciSt^um
Ou. I @. 557 — seu mediante pecu-
nia ad officium scabinatus electi.
3. Urf. t)on 1169, «Bc^er, mitUU
rKm. U. SB. no. 658 @. 714: De cu-
ria scabini etiam aderant — 14 9ktnen
— et alii quam plures fratres scabino-
rum et plurimi burgensium.
4. (Statuten, du. I @. 179: '3nb
tt>ann cinre a'ot gegangen i9 , fo fottten
bie anbeten f^effcnc jo famen fo*
men unb einen anbeten uifd ge^alen
ber f(<>cffcne btubeten ben bitfjien,
eitfamften unb toüften tiefen bie batgo
goit fii'.
5. 31. a. O. @. 176: 'SBott fo folen
unb moigcn bie fc^effcnbtobere — bi bie
fc^effene gaen in bat getititite clagen gu
betoatcn, monben ju fien — met fi en
folen engein ^)att maci^en'.
6. %. a.D. I @. 192. @in artete«
^Statut citirt Slafen, @(^rein«^tajci« @.
69 : Notura quod officiales scabinorum
— statuerunt, quod qiiemcunque inma-
gistrum scabinorum elegerint. 3n Utf.
3. 1171, du. I ®. 564, nennt fic^ nut
ein magister senatorum, Gerardus telo-
nearius. 92i6td beflimmte« ifl p f(^Ue«
6en au« bct (ötette im 2ßei«tbum, Ciu. I
@. 588, quod dictus burgravius — una
cum scabinis gaudere debent omni jure
et servicio quod ipsis a magistris scabi-
norum et civium Coloniensium consue-
tum est exhlberi, n^otauf i(^ \pättx lU^
türffomme.
7. «So naä) 2(na(ogie aütv übtigei
(Sor^otationen unb SBirübctfc^^aften, tt>i(
pt^ au« bet ©teile bei Olafen a. a. O.
etgicbt, »elc^^e alf o fortfä^tt : ipse Omni-
bus scabinis et fratribus cereos ammi
nistrare debet — = cuique officialium sca — -^
binorum quatuor, aliis vero scabini»^'^
cuique duos, fratribus autem scabino — ^
rum cuique totum cereum de libra ; bi^ ^
2$etotbnung fclbfi ifl butt^ bie officiales ^
scabinorum etkffen Sßon ber Slufua^nt* ^«^
neuet ©(VJJffenbtübet butc^ biefelbeinr -
giebt ein S3eit^ie( Du. II no. 418, nxxrMr^
1250. Notum sit — quod officiales sca--^^
binorum unanimi consilio — in fratres
scabinorum elegerunt; e« folgen bie9^a ^
men öon 15 $atricietfi5^nen. 2)ie beul
fcj^e ^Benennung giebt : 'SBit bei gctoeL^ -
bige inb bctbienbc f^effen bc« ffocw '^^
getit^fe', Öiu. I @. 201.
Stotitt ^Stl^etlung.
XLIII
Die ©d^öffen l^atten unter bem 3Sovfife bet SRidf^ter, fei c« be« ©urg*
grafen, be« SSogt^ ober t^rer ©tcöbertreter , fei e^ be« ©rxbifd^of« ober
beö Ä'ßnig« felbft, ^i^dfi ju fpred^cn ^ uub jmar in geringen ©ad^en auf
ber ©teile, in fd^njerern (ängften^ innerhalb breier STage 2. 2öie bie ovbent*
lid^en SRid^ter an iebem SBod^entage , nur mit "än^m^mt ber gef^tage,
©erid^t galten foüten, fo »aren bie ©d^öffen berjjflid^tet in jeber ©iftung
ju erfd^einen, um $Red^t ju fj3red^en unb bie ©efd^äfte ju erlebigen ^.
St)xz 6om|>etenj erftredte fid^ über alle Sriminat* unb ßibilfad^en
unb umfaßte, toie bie ftreitige, fo aud^ bie freiwillige ®erid^t^barfeit ;
aufgenommen toaren iebod^ bon ii^rem ®erid^t fotoo^l bie geifttid(|en ^er*
fönen unb bereu ®üter, ate aud^ bie bem geifttid^en ©eridf^t, bem f. g.
©enbgerid^t, Dorbcl^altenen ©ad^en, nämlid^ SBud^er, 3)Zeineib, ß^ebrud^
unb ß^efad^en überl^aupt^. Srjb, ßonrab loollte 1258 bem lefeteren
außerbem aud^ Etagen über falfd(|ed üJiag unb betrügerifd^en ^quf (3Kein==
coif) vorbehalten loiffen; allein bie ©d^iefc^rid^ter entfd^ieben , ba§ in
berartigen ©ad^en, ebenfo tt>ie bei ©d^lägereien in ben Immunitäten ober
an gefttagen, folool^l bie geiftlid^en ate bie meltlid^en $Rid^ter erfennen
ioltten \
35on bem 2luöf<)rud^ be^ ©d^öffengerid&t« fonnte an ben Srjbifdf^of
a|)|)elltrt »erben, in meld^em gall ein jmeiter ©d(|5ffenf)3rud^ an bem erj*
Mfc^öflid^en ^of (in curia) erfolgte : nur burften bann nid^t n)ieber biefet
Ben @d(^öffen, loeld^e ben erften Slu^fprudf^ getrau, and) ben jmeiten tl^un ^,
®aö Slmt berbSd^öffen toar aber ni(^t blofe auf bie rid^terlid^e
it^ätigfeit befd^ränft. 3^re Slufgabe in ben tägtid^en ©iftungen toar nid^t
btofe ba^ ©erid^t abjuioarten (Judicium exspectare), fonbern aud^ ®e*
1 . Ä. SBüHm bei S3cftäti.qung bc«
Jus de non evocando 3. 1247 (Üac. II
Xio. 318, du. II no. 265): sed nos et
^uccessores nostri in palatio nostro Co-
loiiie presidere debemus et ibi secuii-
^um quod seuteiitia scabinorum dicta-
"V'erit judicare.
2. @d^icb8[^ru(^ toou 1258, Du. II
^^. 381 ^rt. 7 : Item quod ipsi scabini
Xn arduis negociis infra triduum senten-
^ias suas dicere tenentur, nisi de judicis
^t parcium consensu negotium suspen-
<iatur: togl. @. 389 Slrt. 9.
3. 31. a. £). @. 381 mt 5: Item
ci^uod judices Colonienses cottidie pre-
s>idere debent judicio, et scabini judi-
c^ium exspectare et negotia expedire et
Jtidicia non omittere — feriatis diebus
exceptis. dlaä) ben ())äteien ©tatutcii
^c« 14. ^a\}x\), fottten bie ©d^öffen an
ben toier erpen Söed^entagen jum ©erici^t,
an ben gtuei legten jum (S^rein gef^en,
abgelesen üon ben brei orbentUd^en 'an^»
gebingcn'; du. I @. 193 f.
4. 21. a. O. ®. 382 Slit. 20: Item
quod cum spectet ad ipsum archiepisco-
pum atque suum ofticialem, seil, capi-
tulum Coloniense, suum burdecanum
et suos plebanos Col. specialiter judi-
care de usuris, perjuriis, adulteriis, ma-
trimoniis etc.
5. 31. a. O. 392 %xt. 20: De bellis
autem, que diebus festivis vel in immu-
nitatibus flunt, de falsis mensuris et de
hiis que vulgariter meinchoif dicuntur,
que in synodis accusari debent, dicimus
cognoscere debere tarn judicem eccle-
siasticuni quam secularem.-
6. (Sbenb. ^. 384 2lrt. 40; i?gl.390
gn bem(. 2lit.
XLIV
^[Ilgemetne (Stniettung.
fd^äfte ju ertebigen (negotia expedire) ^ : fic toaren burd^ i^rcn bcm
®r jbif d^of gefd^morencn Sib t)er|>fltd^tet , ba« JRcd^t ber Sird^c unb bet
©tabt mit $Rat^ unb ^ü(fe ju bcrt^eibtgen unb ju betpal^ren 2 ; fie i)er*
traten bte Sürgerfd^aft ate beten ftänbige Dbrigfeit in aüen Slngetegen^*
Reiten gegenüber beut Srjbifd^of toie nad^ außen ; furj, fie bilbeten ben
alten JRatl^ ber ® tabt , unb in bief em ©inne Reißen fie in ben Urfunben
beö 12. 3a]^r]^unbert« aud^ Senatoren 3.
3n biefer ©tettung unb ©igenfd^aft finben toir fie fogteid^ in ber
ätteften ftäbtifd^en Urfunbe bon 1 1 49, toorin eine öffentliche §anbtung
ber ©tabtobrigf eit bejengt ift ^ : nämtid^ ben ©ettjeugmebern tpurbe baö
5Red^t ber Srüberfd^aft (fraternitas) burd^ ben SSogt unb ben ®rafen,
in tt>e(d^en beiben mir bereit« ben Unterbogt unb Untergraf> ate bürgcr*
(id^e ©tetlüertreter, erfannt l^aben, burd^ bie Senatoren b. l^. ©d^öffen
unb anbere ©ropürger (meliores civitatis) in einer 35erfammlung auf
bem SSürger^aufe (in domo civium) Derliel^en, unb bie hierüber au«*
gcftetlte Urfunbe mit bem Sürgerfieget unb burd^ bie Unterfd^riften ber
Dörfer genannten angefel^enften üKänner ber ©tabt (totius civitatis
probatissimi) beglaubigt.
35ie'©d^Bffen aüein, o^ne bie ©tabtrid^ter, aber mit 3uftimmung
ber Siümx, bon benen einer, ©erwarb, jugteid^ ©d^5ffenmeifter l^eißt,
beftötigten 1171 ben fiaufleuten bon ÜDinant bie 3«>ßf^ßi^^it tu 6B(n^.
SSlaö) üfxtm unb ber ©eifen $Ratl^ fd^loß 1178 6ßtn mit SSerbun einen
SSertvag über ba« 3Serfa^ren bei ©jd^utbf tagen ß. Sei ber Sntfd^eibung,
meldte ßrjb. ^l^i(i<))3 in bemfelben 3a^r jmifd^en ben ßölnern unb ®en*
tern über ba« $Red^t ber ©d^ifffa^rt auf bem 5R^ein traf , finben fidf^
außer ben geiftlid^en ^erren, ber Oberbogt Don Solu, ber ^iüna, ber
Uijiterbogt, ein bürgerßd^er Untergraf {Fugelo comes) unb 9 ©d(^öffen
1. @. bie Stelle oBcn @.xliii ^. 3.
2. 9^a(^ ^[uöfage be« (SrjB. (Sonrab
üBev bad alte beßel^enbe 9^ec^t a. a. D.
@. 385 Slrt. 43 : Item quod cum scabini
Colonienses, ex debito juramenti, cou-
silio et auxilio jus ecclesie atque civi-
tatis Colon, teneantur defendere et coii-
servare, ac ea ratione de ipsorum con-
silio civitas Col., consentiente tarnen ar-
chiepiscopo^ ab antiquo consueverit gu-
bemari etc.
3. 3)a6 senatores unb scabini iben*
tif(^ finb, ergiebt bie 33ergleidi^ung ber
balb unter ber einen bdb unter ber an*
bem 33enennung aufgcfiH^rten Siiamen;
j. 53. ber senatores toon 1178 in Du. I
@. 577 mit ben scabini beSfelbett Sa^re«
unb benjenigcn toon 1180 eb. 0. 579.
585 ; bal^^er aud^ fratres senatorum al9
(S^öffenbrüber toorfommen @. 552. 577.
Sbenfo Reißen bie 12 @^öffen im 9He*
beridj^ senatores seu scabini, Ou. I
@. 224.
4. Cu. I @. 329.
5. du. I @. 563 : Nos Coloniensiam
senatores omnibus — notum facimus
unb baju bie Unterld^riftcn.
6. l»ac. I no. 469, On. I @. 577:
unter^eid^net ftnb 23 senatores unb 22
confratres eorum, fein @tabtri(^ter; a((
bicfe gufantmen bilbeten im gegebene
gatte ben 9lat^> ber ^tabt.
^mitt ^6t^et(ung.
XLV
namenttid^ untcrfd^rtcben K 3n bem 35crtrag bc^felben etjbifd^of« mit
bcn Sürgcrn bon S5(n 1180 über (Srtpeiterung bcr ©tabtnjäflc unb
anbete ftöbtifd^e Slngelegenl^eiten etfci^einen 28 scabiui, unter benen brei
Si^ümx, ein Untergraf (comes) unb einer ber ben S^itet ate ©d^utt^ei^
Don äd&en fü^rt, afö 35ertreter ber Sürgerfd^af 1 2. 3n änfe^ng ber
guten 35ienfte , meldte i^m SRid^ter , ©^öffen unb (Semeinbe (judices,
scabini et commune civitatis) gegen bie ^erjoge bon Srabant unb
Simburg geleiftet l^atteu, tPoüteSrjb. Sonrab 1240 nid^t me^r ben SBein^
jod bon il^nen bertangen^; fpäter getpäl^rte er ben ©d^öffen-unb ©ür*
gern Don 6öln bie Bööftei^eit ju SBaffer unb ju Sanb bei 9ieu6 ^. ^Der^^
fclbe Srjbifd^of gemattete 1242 eine ©teuerauflage nadf^ 3lnorbnung ber
©d^öffen unb be« 3iat^« unb anberer angefel^ener Sürger (juxta ordi-
nationem scabinorum et consilii ac aliorum diseretorum civium) ,
JU erl^eben, um bie bon ber ©ürgerfd^aft berfjjrod^ene- ®e(bf umme jur
3erftorung ber SWauern unb ÜCprme bon 35eufe auf jubringen 5. ©ein
Streit mit ©d^Bffen unb Sürgern Don 6öln über äßünje unb ^oü lourbe
1252 burd^ ©d^ieb^f|>rud^ bergüd^^en^. 9tid^ter, ©d^öffen unb fämmt*
lid^e öürger nal^men 1258 bei ber neuen (Sntjtoeiung mit ©rjb. ßonrab
ba^ crtoä^Ite ©d^ieb^gerid^t an unb ertl^eilten aäft äßitbürgern S5oümad^t,
benSJertrag l^ierüber ju befd^toören^ 5Jlad(|bem3[u^fj}rud^biefe«@d(|ieb«=^
9erid(^t6 foüten geroä^tte S5erorbnete ber ©d^öffen , ber SSrüberfd^aften
unb ber übrigen Sürger bie ßr^ebung unb 25ertt)altung ber öffentlichen
ßinfünfte beforgen, unb roieberum je 12 SSerorbnete au^ benfelben Stoffen
bü ber öierteliä^rlid^en ated^enfd^aftdablegung bießontrole ausüben ^. 3m
folgenbcn 3ai^r 1259 führen ßonfutn, Srfiberfd^aften unb ©emeinbe
fpopulus communitatis) Slage bei @rjb. Sonrab über ba^ brüdfenbe
SJegimcnt ber SSürgermeifter unb ©d^bffen, looburd^ bie ärmeren ©ürger
ober bie ®emeinbe ju ®runbe geridi^tet ttjürben ^ ; unb ber ©rjbifdbof
1. Du. I @. 579.
2. Ou. I @. 585. Richolfus judex
«juensis ifl f(!^on 1176 al9 villicus
quensis unb 1178 ai9 scultetus de
<iui8 unter bcn «Sd^öffen genannt (eb.
. 573 unb 577) ; tt>ar bic(er (Sötner
ürger unb (S^Bffe jugleic^ ^'id^kx in
en, fo fonnte er (ein ämt am (elfteren
tt boct^ mo^t nur burc^ einen ©tellter»
er Dcrfef^en.
3. Du. II no. 204.
4. ^U. i)on 1248, Cu. II uo. 279.
5. Ou. II no. 225. 3lu(^ in ber erg«
^MWiti^n @tabt 3lnbernac^ legten bie
d^Sfjen berfetben 'Sd^afeungen unb S3e*
ben auf secundum suam providentiam,
juramentum et secundum consuetudi-
nem, f. bie Ur!. @rjb. Sonrab« bon 1255,
Codex Rheno-Mosell. II no. 169.
6. Ou. II no. 304 unb 306.
7. gbenb. no. 381. 383.
8. 5(. a. O. @. 393 5(rt. 23 : Dici-
mus, a communitate debere eligi de ho-
nestioiibus et fldedignioribus aliquot de
scabinis et aliquot de fraternitatibus et
aliquot de aliis civibus, sub quorum cu-
stodia signata sub tribus clavibus sint,
quae coUiguntur etc.
9. Ou. II no. 394 @. 410: quod
respublica civitatis in talium manibus
XLVI
fingememe @tn(ettttng.
fetjte in gotge bcffen bie ©d^bffcn au^ bcn ©efd^Ied^tcrn ab, ÜDic neuen
©d^öffen, toefd^e er jnm gtcßten. I^eit au« ben f)anbmerfcm toä^ltc,
n)aren nun bie ctgentttd^en SRegenten ber ®tabt, toie t)or i^nen bie ©d^of*
fen au« ben ®efc^(ed^tern ^
3lu« allem ergiebt fid^ jur ®enüge, bafe int 12. unb 13. Sal^rl^un^
bert, iDie ba« öffentlid^e ®erid^t, fo aud^ bie ©tabtregierung in ben §än^
ben be« ftänbigen ©d^offencoüegium« ttjar , meiere« in 3Serttetung ber
«ürgerfdi^att beren Dbrigfeit unb ftänbigen ^iatf) au^mad^te^. !Die atid^^
ter, tt)eld^e in ben öffenttid^en ©erid^ten ben SSorfitä führten, finb jtoar
immer nod^ in ber ftel^enben formet: Judices, scabini et universi
cives mit genannt, aber fetten ift bod& t)on i^nen bie 9?ebe, njo bie ©tabt
ate fold^e auftritt, unb ganj gteidf^bebeutenb mit iener tjottftänbigeren
gprmel tt)irb aud^ bloß scabini et cives gebraudfft ^.
®Uxdf tt)ie bie 3uri«biction be« Srjbifd^of« in ber ©tabt t)on feinen
5Rid{ftern unb ©d^öffen ausgeübt mürbe , )a>d6)z jugleid^ bie ©tabtregie*
rung t)ern)atteten , f o nal?men auc^ bie er jbifd^öf (id^^en Seamten , todö)^
ba« ÜRünj* unb 3»ötpefen in ber ©tabt ju beforgen Ratten, eine ä^ntid^
jDo|))>eIfteflung ein. 'Die oberfte S5ertt)attung beiber 5Regatien ftanb bem
Kämmerer atö äßinifterialen unb ^ofbeamten ju *. 3lfö befonbere Seamtc
aber »aren äßünjer unb Büttner angeftetlt.
iniquorum magistratuum deperire debe-
ret omnino, si dlutius sustiiieretur ipso-
rum dominiumf et quod pauperes et ple-
bei, immo generali ter qui communitas
appeltanlur redigerentur ad nichilum.
1. 3n bev furj na6^ bcm JBorgang
toerfaßten 3)cu!id;iift ber ben ®efd^lcc(?»
terii angc^förigen SWü^lcncrben ift bor*
übevflcjogtlDu.I @.323): Sane accidit,
quod fraternitates et populäres civitatis
Col. majores suos (b. i. i^rc Obrigfeit)
civitatis Col. providos utique gubema-
tores reipublicae dedignantes solitoque
eorum regimini subesse nolentes
omnino se procuraverunt in offlcia eo-
rum institui et de regimine civitatis in-
tromittere maliciosis ausibus presurapse-
runt. Unb ©otfrib $agcn wirft ben
neuen @d^öffen am mciften bie f(fctt)crcn
^ä^üi^nriQtn bor, toomit fie arm unb
reid? bcbrürften, Seeimt^ronif SB. 1263.
1408.
2. &ani richtig fagt f(^on Söilba,
©ilbennjcfen @. 180: .,3)ie@c^8ffen in
(SBln xoaxtn ntd^t nur iD^itgtieber bed
®mäft», fonbern gugleid^ au($ bie Sltefie
SÄegierung«* unb SSertt)aItung«bc^|örbe."
Unb fo \)aht i6) auc^ bie ^ebeutung unb
©tettui^ ber ©(^^iJffen in ber (Stabtöer*
faffung bon (5ö(n unb anberen ©täbten,
toeit^c au« alter 3"t ein flänbigeö @(i^i>t»
fencottcgium benja(^rten, aufgefaßt, 3ta*
lien. ©täbtetoerf. II @. 419. 2)agegen
]^at gtbar b, aj^aurer, ©eftft. ber <Stäbte«
berf. 1 @. 157 ff. no(^ Sßiber[^>ru* er»»
^foben, bieten aber f^ater Sb. III @. xxiv
be« SSormort« in @m)iebemng auf meine
9Jecenfion [o gut »ic jurttcfgenommcn.
3. 3n 3itl«^i^iftcn unb ^ribilegien»
bcrtei^ungen an bie ©tabt, j. SB. @^rci»
ben bcö $. Snnoccnj III 3. 1203 unb
1205 (Du. II no. 7. 16) : Dilectis flliis
scabinis et populo Coloniensi ; Urf. Ä.
§cinricf?8 3. 1231 (eb. no. 122) : quod
dilectos nostros scabinos et cives Colon.
— in jure suo et libertate cupimus pror
movere; Ä. griebrid^« II 3. 1236 (eb.
no. 159): quod predicti dilecti fldeles
nostri tarn scabini, quam cives Colon.
4. 3m latein. 3). 91. Du. I @.pl2:
Camerarius redditus thelonei et mone-
tae — colligat et conservet.
3tDette flbtl^eilung.
XLVII ,
üDic 3luffidbt übet bie äu^torägung ber aÄünjc, bcr 3lnfauf bci^ ©Jünjcr.
gbctractaü« unb am metftcn ba^ ©efdf^äft bc^ ©clbtped^fete tpurbc bon gcnoffcn.
einet ©enoffenfdf^aft (universitas, consortium, societas) bcr SRünjcr
(monetarii) ober 2Bed{f«ter (campsores) bcf orgt , tpeld^c in^befonbere
$au«genoffen l^eigen ^ ®ie ^atte ba« 5Red{ft fid^ burd^ eigene SBal^I ju
ergänzen 2 UBb toar feitbem h)ir fie in Söln fennen, b. i. feit Anfang be^
13. 3a^r^nnbert« ^ fd^fon eine @r6genoffenfd^aft, fo bafe biebnrdf^ben
lob eine« SRitgtieb« ertebigte ©tette t)on bem 35ater auf ben ©o^n über^*
ging unb nur in örmangetung eine« ßrben bie SBal^t be« 5Rad^folger«
frei gegeben toar*. 9?ur ben SSorftel^er ober SKünjmeifter (magister
monetae) , )ocx tt^eld^em bie aßünjer in aJiünjfad^fen ^u SRed^t [teilen
mußten, ernannte ber Srjbifd^of s. !Dod^ berfprad^ fd^on Srjb. ßonrab,
über bie Slemter ber SDiünje unb indbefonbere bie SKünjmeifterfd^aft (de
magistratibus) nid^t ol^ne ben SBiöen unb bie 3wpiiniWMng ber ^au«=*
genoffen ju t^erfügen ^.
Da« $Red^t ber §au«genoffen ober Srbgenoffen ber äßünje (here-
des monetae) Reifet ein Slmt (officium) unb bie ©ered^ftigten Seantte
ober Slmtleute (officiati) \ 2Rit bem kirnte toaren Selben ober ^frünben
1. Urf. Ä. Wüipp^ i)on 1207 Ou.
II no. 25 : quidam monetarii Colonien-
ses ex parte universitatis eorum 914t*
husgenoiz nuncupantur — nee aliquis
— consorcio ipsorum et societati ali-
quem adjimgere del)eat moi^etarium.
in oommunitas campsoram , qui hus-
genoze dicuntur crfd^eint biefclbe in U.
(Srjb. Conrab« toon 1252 ülac. II no. 383
(fcbtt in Ou. II). @o i|l and) im ©^ieb««
frrud^ löon 1258 Du. II, 386 § 50 nuv
bon campsores Colon, bte 9?ebe.
2. @rjb. ^ibolf onerfennt in U. toon
1205, Ou.II no. 13, a\9 S3crlefeung x\)>
re9 ^td)t9, bag einige {einer Vorgänger
9^uatuor monetarios qni husgenoiz ap-
pellantur, gegen ben Sitten ber ®cnof»
fcnfc^aft emonnt ^^atten unb toerf^ri^t,
bag er unb feine 92act^foIger bied nicif^t
lieber tbun mürben. 3)a«fetbe ^ritite*
Bium tomht ton ^Snig $^i(t^^ 1207,
elbenb. no. 25 unb 'om ben festeren ^rj«
^ifd^öfen immer aufd neue bcßStigt.
3. 2öie aber au« ber cit. U. öon 1205
^ert>orgc]^t, baß bie ©enoffenft^aft ft^on
Teit lang in il^rem 9?cci^t bejlanb, fo be*
tätigte fie (gvsb. ©einrieb 1225, Ou. no.
i^O, in omni jure et gratia, qua ipsi a
t;«mpore predecessoris nostri Reynoldi
arcbiep. f. m. ad nos pervenerunt, ögl.
no. 175.
4. U. erjb. ^einric^S toon 1230 Ou.
Uno. 121 : ita quod cum aliquem vel
aliquos ex eis sine flUo laico legitimo
decedere contingeret, jus illud apud eos
maueret, quod liberam baberent l'acul-
tatem unum vel plures eligendi. (Sbeufo
in U. @rgb. (Sonrab« öon 1238 no. 180,
tt>o ba« ^e(^t ber ©enoffenf c^aft au6) al9
jils tanquam bereditarium bejeid^net ifl,
unb in ber cit. Urf. be«f. toon 1252: ex
tunc ipse et beres suus de bereditate de
moneta , que husgenozscbaf dicitur , in
perpetuum eliminabitur.
5. ^a^ bem cit.' ^ritoileg Ä. W"
Ii!|)!|)9: quod monetarii ipsi, qui vocan-
tur busgenoiz, quamdiu magistro mo-
nete ab archiepiscopo Coloniensi insti-
tuto secundum jus monete obedientes
fuerint , ad nullius arcbiepiscopi vel
alterius cujusque presenciam vocandi
sunt; n)ie bie« anä) @r}b. (Sonrab 1238
(Ou. II no. 180) betätigte: nullus con-
tra ipsos sententiam proferet, nisi com-
monetarii Colonienses qui busgenoze
Yocantur.
6. U. öon 1248, Ou. II no. 280.
7. U. Sonrab« 3. 1259 no. 393:
omnes monetarios — a monetariorum
officio quod husgenoizschaf dicitur —
XLyiii
Mgenictne (Stnleititng.
öctbunbcn ^ ; tnebcf onbcre l^attcn bic §au«genoffen 3lntl^ct( am ®ctt>inn
bei bem Slnfauf bed ßbelntctatfe, 4 ^cnn. i)on ber SKatI, unter S5otbe=
l^alt be« bem Stibifd^fof gebü^renben ®d^tagf(j(^a^e«. äud^ bad 3[mt fetbft
l^eigt Selben 2, benn fein JRed^t leitete \x6) ou« bem SWünjregal be6 (Srjbi*
fd^of« l^et, meld^er e« felbft i>on bem Sleid^e befaß 3. ,
Slud ber Benennung öon §au«genoffen; »eldf^e im 13. Sal^tl^unbert
utib fpäter ju ßöln »ie an anberen Orten t)on ben äKihtjern gebrandet
tt>irb, ift ntd^t auf ben aKinifteriatenftanb berfelben ju fd^IieBen, tt>iett)o]^I
aud^ bie 3Äinifteria(eu »ie bie^of porigen über^au|>t domestici unb cu-
riales l^eigen^. @ben bie«, baß nur bie äßünjer t^orjug^ipeife §au«^ ,
genoffen genannt finb, »ei^t auf ein eigent^ümlidf^eiS genoffenfd^aftlid^e«
SSerl^ältniß i^in, in »eld^em fie burdf^ i^r Slmt mit einanber tjcrbunben
waren. Unb getoiß ift, Daß bic Korporation ber f)au«genoffen in ßöln,
»ie anbcrttjärt«, aud erbberechtigten Sürgem beftanb ^, unb jtoar ge]^5r*
ten fie bort ju ben ©efd^tcci^tern. ©eine getreuen Süxger t)on ßßln nennt
fie Srjb. fionrab in ber fdf^on angeführten Urfunbe t)on 1248 6, unb afe
er im 3. 1259 ba« ^Regiment ber ©efd^ted^ter umftürjte, begann er ba«^
mit, atleüWünjer üon H^rem Slmt, ba« ^au^genoffenfc^aft l^eißf, fo toie
bie ÜRünjmeifter unb ben 3flünjj}rüfer Don i^ren Slemtern abjufe^en^
ÜDod^f ujar biefe ©eloaltmaßreget nur Dorübergel^enb unb tt)ir!ung«Io« auf
bie 1)auer, ttjie bie furj nad^^er t)on bemfelben Srjbifd^of erlaffene SSer^
orbnung, baß fünftig fein Sürger außer t)on il^m fetbft, fei e« üon einem
Söiagnaten ober S3afalleu ber Sird^e , Selben tragen unb baß a\x6) fein
®d^ßffe üon (Solu SWünjer ober ©elbtoedji^ler fein unb ba« 8e^en ber
^au^genoffenfd^aft bcfi(jen foüe ^. "©enn nid^t nur beftanb bie J)atricifd^e
amovemus etc. (grjB. (SngelbeitS H 3.
1263 no. 447 : quod nos dilectis fldeli-
bu8 nostris offlciatis monete nostre Co-
loniensis.
1. @v}b. (Sonrab fagt bei ^bfe^ung
ber SD'iünjer 1259 : et feoda, que habe-
bant ratione dicte monete, abjudicamus
singulis et universis, Ou. II no. 393.
2. Ur!. Sonrab« toon 1259 Du. II
<S. 416 : nuUus scabinus Col. debet esse
monetarius sive campsor, ant habere
sibl licebit officium vel feodum^ quod
husgenozschaf vulgariter appellatur.
3. Söie Ä. W^m ^ci «eftätigung
be« 9fiet(^t8 ber ^au«genoffen 1207 no.
25 ^^crvor^ebt: et hac inducti ratione,
quod moneta quamvis ad usum spectet
archiepiscoporum , tarnen dubium non
est, dono eos imperiali possidere.
4. @. blc 53ctt)ei«fleaen au« bem 10.
unb 11. 3abrb. bei ^aitj, 3). SSerfaf«
fung«öcW- V @. 434.
5. @. mel^rcrc« hierüber in ber ©eil.
Ergänzungen unb ^u^fUbrungen.
6. Du. II no. 280 : nisi de fldelitim
nostrorum civium Colonienslum , qui
vulgariter busgenoz appellantur, con-
silio et assensu.
7. (gbenb. no. 393 @. 408 : omnes
monetarios qui vulgariter husgenoze di-
cuntur — a monetariorum officio^ quod
husgenoizBchaf dicitur, et monete custo-
dia amovemus etc.
8. Ou. II no. 396 @. 416 : aut ha-
bere sibi licebit officium vel feodum
quod husgenozschaf vulgariter appella-
tur.
3toette Sbtl^eilung.
XLIX
^aii^cnoffcnfd^aft auf bcr SDiünjc ju 68ln fort, fonbem e« flnbcn fld^
ani) in bcn f^>atcrcn SScrjeid^niffen bcrfclben nid^t toenigc ©d^öffen unb
Slittcrbfitger, toeld^c auf a5orfd{fIag il^rer SJäter, SBrübct, ober anbetet
Senoanbten tu bic Sotpotation aufgenommen toutben^
®er etibifd^öf Itd^e ä^ttnet , einer obet mel^tete jugteid^ , toitb in aaanft.
Urfunben be^ 12. Sal^tl^unbett« in ben 3cugenteil^n bi^toeilen neben ben
SDJiniftctialen anfgefül^tt , f o bag et ju biefen ju gelösten fd^^eint ^ : n>o
aber bie 3^wg^n au« SWiniftetiaten unb ®ütgern beftimmt unterfdj^ieben
iDerbcu, finbet man bie ^iünex regelmäßig unter ben (enteren, unb jtoar
jaulten fic ju ben geeierten unb angefel^enen bürgern, bi«tt>ei(en felbft ju
bcn Senatoren ober ©d^öffen ^.
9?ur burd^ ba« Slmt unb ba« Selben toaren bie Unterrid^ter , bie
®c^5ffen, 3ßünier unb ^iümx ben SDiinifterialen bernjanbt , aber ba«
ämt unb ber 35ienft änberte nid^t ben ^erfonenftanb ber ©ürger, er*
^k fie nid^ft ju bem 5Rang erjbifd^öf (id^er SKinifteriaten \
SSon ben Slemtern , burd^ toetd^e ber Srjbifd^of feine ^errfd^aft«*
ted^te über bie ©tabt ausübte, unb toetd^e, abgefel^en bon ben Dberrid^f*
tetn, burd^ ^Bürger bertoaltet tourben, ge^en loir ju ben Sor^jorationen
1. Du. I @. 312 ff.
2. Urf. 3. 1125 (?ac. I no. 300).
^wnherns tunc Colon iensis thelonea-
"«9 i|l nad^ mel^rercn SWiniflcriden t)iel*
^^i nur bc«^alb genannt , »eil er bcr
äntragfteücr bei 35ertelf^ung bcr äo^ttfrci*
W an bic @iegburgcr »ar — qui et
tunc praesens fuit et hoc fleri expetiit.
l 3n Urf. bc« (grjb. 2(rnolb I toon
Jl49finb na6^ ben ®eipU(^en, ©raferi
unbgbicn a(« 3eugen genannt: Mini-
sterialibus Adolfo dapifero, Philippo
Pincenia, Rudolfo marscalco. Burgen-
«'^«Daniele Uloneario, Herimanno. . .
[Günther, Cod. Rheno-Mosell, I @. 322) .
^i« äößncr SJogcI unb §einrid^, »elt^e
•nUr!. 3. 1152 (ülac. I no. 373) unter
jaici neben SKiniperialen genannt finb,
mm ftd^ in einer anberen Urf. au« bem=
ifl^m Sa^r [du. I @. 539) mit com-
PJures de optimatibus hujus civitatis;
'ßUtf. 3[. 1155? eb. @. 545 aU bur-
gensium honoratiores unb im 3- 1 ' 57
<°ac. 1 no. 392) de civibus : Fugelo the-
lonearius— Heinricus tbelon. 3n Urf.
>^- 1171 (Du. I @. 564) erjc^eint Ge-
'*fdus tbelonearius a(8 magister sena-
Stäbted}ronifcn. XIV.
torum, bcrmut^lic^ bcrfelbe, todd^tm
@rgbi[(^of W^ipp 1174 für ein 3)ar'
Ie^>en töon 600 aWorf ben Sott ber @tabt
auf bad laufcnbe unb noc^ gn^et tt)ettere
3a^re toer^fänbete (Du. I @. 570) unb
n)e((ber na^^cr tDiebev neben Karolus
tbelon. unter ben ©c^öffen toon 1171
unb 1178 (Du. I @. 564. 577) unb noci^
mit einem britten Herimannus tbelon.
unter bcn @(^öffen toon 1 1 80 Dorfommt
(ebenb. @. 585).
4. ^6) fet^c noä) eine befonberd bcle^«
renbc 3«ngenrei^e au« Urf. be€ @rjb.
d^ainalb 1167, Cod. Rbeno-Mosell. 1
no. 182, aü6) bei 2ac. im Sfiat^^trag IV
no. 631 abgebrudt, \)itx\)tx: auf eine
große ä^^l bon ©eiflüc^en, ©rofen, (Sb«
leu unb üWinifteriaten, unter n?elc(?en (e^*
tcrcn au6) ber 33ogt öon (Söln, Gerardus
in Colonia advocatus borfcmmt, folgen
julefet, offenbar a(« Bürger: Carolus the-
lonearius, Ricboldus theLonearius^ Ger-
hardus subadvocatus et f rater ejusTbeo-
dericus, Uermannus vicecomes, Edmun-
dus, Margmannus u. a. bcfountc S3ür*
gernamen.
inigememe ^inUitiing.
3)ie
Über, an^ miöfm f)a\xpt\aä)ii6f bie ©elBflregierung bet ^urgerffi^ in
bcr ®tabt fccrul^te.
$aben tDir in bem SoQegüim ber ®äfJi^zn, xodd^^ eine geft^Ioflene
5e5e!' ßor^yorotion toat, abet bod^ nid^t eiaie 33räberfxi^aft (fratemitas) f^tijgt,
bie ftänbige SScrttetung bcr ©ürgerfd^aft im öffentüci^n ©erid^t mib in
ber ©tabtregiernng erfannt, f o ftanb bemfelbcn ein« anbere grß^e. ®e*
noffenf d^a^t gnr ©eite, ö)etd^e mit bef onberen 3icd^ten bei ber ®tabtt)er^
n)a(tung betbeiligt \x>ax, nämlid^ bie düc^erjed^ieit ober 3iid^erjed^e ^.
©a^ SBort *5Rigirieg^eibe', »eld^e« ®enoffenfdf^aft bcr SJeid^ b.e^
beutet, erflärt im aügemeinen bie (Sadfc^. Sie 2llt* Mnb ©rppör^r,
tpeldf^e im 12. unb 13. 3a^rl^unbert tJorjugdtDeife cives ^ei^n, bie 9iei^
d^en nnb SWäd^tigen, »eld^e in bcr ©tabt l^crrfd^en, lurj ba^ ^triciat
ber ®efd(|led^ter ttjar in biefer ©cnoffcnfd^aft begriffen.
Wlan ^at fie bemnad^ tddffl a(d äUtbürgergitbe bejetd^net , mtr ba|
bie SJid^erjed^e nid^t« Don bem eigent^ümlid^cn S^araltet.ber alten ®iU
ben an fid^ trägt unb i^r 2llter felbft fraglid^ ift ^.
Urlunblidf^ ertoäl^nt finb bie Slmtleutc ber SRid^erjed^ neben ben
SBürgermeiflern unb ©d^föfjfen juerft in bem angcbUd^n SBci^ti^m über
bie SSurggrafenred^te öon 1169, ti)o fie auf SSertongen beö 6rgb. ^l^ilipf
ba^ alte ©tabt|)rit)itegium aud bem ©ürgerfd^rein ^erijori^oten ^. Wim
bie« B^wß^ife bebeutet nid^t«, toenigfleu« für biefc 3^it ba bie Urlunbe
uned^ft ift ^.
3)iit ©id^erbeit foüte man bie aöüttoirfung bcr 9iid^erjed^c tttoaxtm
bei SSertcil^ung be« Srüberfd^af t^red^t« an bie Settgeugtoeber in ber ötte^
ftcn ftäbtifd^fcn Urhmbe t)on 1149«. !S)enn cd gci^örtc ftet« ju ben be*
1 . dhhtn bcr älteren ©d^rcibimg 'IftU
girjeg^eibe* fommt aud^ '^tc^rjed^' im
14. 3abr^. toor, Du. I <B. 144.
2. 3(uf bie abfonberUd^e @r!(ärung
v>on ^üttmann mit 3l6Icitung bon 9?cid^,
aU ^eic^^Ieute, toctd^e ben ben iReueren
attein Lambert IT, 258 »ieber aufgenom»
men ^at, ifl nidtit ni^t^ig gurüdjufom^
mcn; bgl. $eu«Icr, Urf^mng @. 183
3. Slrnolb I @. 401 erflärt fic mit
Silba, ®ilbentt?efen @. 176 ff. für eine
@ilbe bcr Slltfrcicn, au« tt>cld(^cr au6} bie
@(i^8ffcnbrüberf(^a|t b^rb orgegangen fei ;
®ierfc, @enoffcnf(]^aft«re(^t I @. 265,
für eine gefd^toorenc ^d^u^gilbe au« bcr
altfreicn^larfgcmeinbc; äf^nlid^ b.9Wau=
rcr I @. 180 für bie junftartig abge«
fdbtoffenc ©tabtmarfgcmcinbc ; @nncn.
®t\6). I <B. 540, mB((te fie bon einer
aUen ^aufmanndgilbc, toon ber jjebodt^
fonfi nic^t« todux befonnt i^, Vi^kitcn;
Sombert II @. 256 bon bcr conjuratio
pro libertate im 3. 1 1 12 ([. I <B. xxvii);
§cu«(cr @. 195 ^(t fic für bic®cfammt»
beit ber im burggräflici^en ^rid^t fc^Bf»
fenbaren ?cute, „nenne man fic nun iiiu
freie ober freie ÜJ^iniflerialen unb (Sen«
fualcn { ! )"; cnblid^ ^Jifefd^ @. 21. 274.
mit ^ejug auf bie Benennung Don Of«
ftcialcn, für ^ofredl^tUcibs 'Jlmtüute be«
@rjf!ift« unb anberer «Stifter bon (S.'6in.
4. du. I@.555: vocari fecimns raa-
gistros civium* et scabinos nostros Colon,
ac offlciales de Riglrzegheide.
5. (S. oben @. xxx ff.
6. @. oben @. xLiv.
Breite ?l6t]^ctlung.
LI
fotibieren aicd^tett bct ßor^joratton , ba« Steffi bct ©tübetf'd^aft att gc^
mxUxäft ©enoffcnfd^aftcn ober Hcmtcr p tjerlci^cn. 3>od^ e« finb bort
äußct bcn ©tabtrid^ern uub ©d^öff^n tüol^f ®rof bütger (meliores ci-
vitatis) genannt, »etij^e ouf bent ©ürgetl^aufe ba« neue ^anbtoerferamt
beftStigteti , aber nld^t bie SRid^etjed^e ai^ f old^ nnb nid^t bie Sfirgct*
metftct, beren SSorftel^er.
®id^er tft auf ba« 35otl^anbenfein ber SRid^crjed^c ju fd^{ie|en / tt)o
bie ©firgermeifter (magistri civium) genannt finb, benn biefe toaren
bie üWeifter tVtn berientgen ©enoffenfd^ft, n^efd^e borgng^toeife bie 23ür*
gerfd^oft tjorftefite,
3m atten ®tabH}ribiteg, anf n^etd^e^ fid^ ba« ertt)ä^nte SBei^tl^utn
be^id^t, finb jtDor ©d^öffen* unb Sürgernteifter (magistri scabinorum
et civium Coloniensium) genannt, bod^ finb biefe nad^ bent ÜDienft,
ben fle bem ®nrggrafen nnb ben ©d^Bffen teifteten, nnr für ©d^öffen»»
meifler ju Italien, metd^e jngteid^ ©ürgermeiftet l^ei^en fonnten, fo lange
aüein ba« ©d^öffencottedtum bei ber ©tabtrcgietung bie SBürger bertrat
nnb c^ ttod^ feine befonbere Sor|>oration ber ©toßbürger gab K
2totx ^nXQttmtx^ttx finb mit 5Wamen in einer Urtunbe bon 1177
genannt, nad^ toeld^er bie Uebertragung eine« §aufe« in Stblei^e bon
Letten ber 3lbtei ®t. Sronb in Oegentoart berfetben ftatt fanb^. Unb
t)ertnut^tid^ pnb in Urlunbe bon 1178, n^etd^e nad^ Uebereinfommen
jtoifd^en ben Sfirgern bon SBtn nnb SJerbnn ba^ SSerfal^ren in ©d^ulb*
fad^eit feftfteBte, unter officiales Coloniae bie Slmtfeute ber SRid^erjed^e
^xt öetftel^n^.
3Benn alfo hai SJorl^anbenfeiu ber Diid^erjed^e erft feit ber i^eiten
^äCfte be« 12. 3a^r^unbert« fidler bezeugt ift, fo lann man fie eine
^Itbürgergifbe nur in bem ©inne mit $Red^t nennen, bag biefe ©enoffen*
1. Ou. I @. 558: Item contineba-
-tur in eodem privilegio, quod dictus bur-
.^ravins et sni Biic^essores una cum sca-
^inis gaudere debent omni jure et ser-
-wicio, quod ipais a magistris scabino-
-^/iim et civium Colon, eonsuetum est ex-
Liberi, S>a8 servitium b. t. bie üblt(j^en
^ef^enfe, befonberd bei bem ^mt^an*
tritt, »urbcn toon ben aWetftcrn ber Cor«
Rotationen an bie @enof|en geleipet, a(fc
i90n ben @(i^i5ffenmetpern an bie@d;öffen
:iinb@(it8ffenbräber, f. oben®. xlii^I. 1,
>oon ben 8ürgermetflem an bie @enoffen
^er ^i(!lft^t6}t, f. im @(^iebsf^ru(i^ bon
1258 ^trt. 1 nnb 2, Ou. Ii @. 391.
hiermit erlebigt ft^ atö gmnb(o9 , toad
•^eu«lcr, Urj^)rung @. 1U2 ou« obiger
©teOe über baS ^rl^Sttnig bon<S(!^öff6n'.
meiper unb^ürgermcifter bebuciren tt)ill.
2. On. I <ö. 576 : facta sunt hec
coram magistris civium Waldevero et
Gerardo aliisque Omnibus.
:J. Ou. I @. 577 : ipse creditor, si
debitorem testimonio duorum virorum,
qui scabini sunt vel confratres scabino-
rum vel officiales Colonie , eonvincere
potuerit. (JfÖciales Colonie fönneu bi^r
nic^t ftSbti(d^c 55camte aller 2lrt, fonbem
nnr eine beflimmte ©el^örbe bebeuten,
bei »eld^er man enttueber an bie Officia*
len ber 9Jicberjc(^e ober an bie ber ^}3avo«
(j^ien beuten fann, bie Unteren aber tüür«
ben nid^t allgemein officiales Colonie
beißen. Sgl. autb ^eu^ler <B. 186.
Ln
90f)eineine (Sinlettung.
fc^aft au« ältbütgcrn, ober bcffer ®ro§bürgcrn, beftanb, ni^t aber in
bent, ba§ fie felbft au« alter ^eit l^erftamme unb, fei e« ate urfprüngüd^e
3ßarfgenoffenfcl(|af t ober gefd^iDome ©d^u^gilbe, bie ©runblage ter ©tabt*
t)etfoffun9 gebilbet ^bc. 35ie ©ntfte^ung ber iRic^erjed^e l^ängt nid^t mit
ben anfangen be« ^atriciat«, fonbetn oietme^r mit ber legten 3lu«bi(bung
unb Slbfc^tießung beöfetben jufammen.
!Die 9tid^erjec^e Reifet eine SSrüberfd^aft , fratemitas, unb toie bie
3]?ünjer^au«genoffenfc|^aft unb bie getperblid^en S3rüberfd^aften, ein älmt,
officium, i^re 3Äitglieber aügcmein älmtleute, officiales^
6« ttjerten aber jttjeierlei Officialen ber ^Ric^erjed^e unterfc^iebcn,
fold^e »eld^e, tt)ie ber 2lu«brucE Iqutet, ba« ©ürgermeifteramt 'berbient*
b. 1^. bie mit bem 3lmt berbunbenen Dienfte geteiftet l^aben, unb barum
'Derbiente Slmtteute' ^ei^cn, unb bie übrigen Sßitglieber ber 6or|)oration
aU 'unt)erbiente Slmtleute'^. Unb vdxx finben in einer Steige t)on gäflen,
bafe allein bie Serbien ten Slmtleute , g(eid^u>ie ein engerer 2lu«fd^u6, ^i^
i)otten Siedete ber Korporation ausübten, roä^renb in anbercn gäücn bie
gebrauchte Sejeid^nung officiales de Rigerzecheit unbeftimmt lägt, ob
gleichfalls nur bie Derbienten, ober alle 3tmtleute b. i. ba« gange älmt ber
atid^erjed^e, gemeint feien. ®o j. 33. ift in bem2Bei«t^um über bic33urg^
graf^nred^te, wobei Srib. ^^ilij))) bieSSürgermeifter, ©d^öffen unb Of pcia^
len ber JRid^erjedl^e jujog, unter ben Icfeteren fidler nid^ft bie gcfammtc 6or^
poration, fonbern nur ber SluSfd^ug ber bcrbienten Slmtteute auf bemSür*
ger^aufe ju Derfte^en ; benn e« ift nid(|t anjunel^men, bag gu biefem ^md
fämmtlid^eaWitgliefcer ber Korporation berufen tporben feien. @^cr lagt fic^
an bie Set^eiligung ber (Sefammtl^eit bei ber iäl^rlid^en ffial^l ber Sürger^
meifter beuten, bon njeld^er in ben Steten be« ® d(|ieb«fprud^« bon 1258 an
1. @(^i€b«fpru(i^ 3. 1258 (Du. II
(&. 391) : a fraiemitate que Rigerzegeit
vocatur; Urf. 3. 1259 (ebenb. @. 41 o):
illis qui rectores erant officii dicti Ri-
gercegheit. Du. I @. 144: 'Söir —
t>erbtenbe amptlube ber ^terlicf^ett inb
be^ am^ genant bie dttd^er^ecit^ u)) ber
burger l?ui« ber jtat öan (Soelne*. SBeöcr^
flai^t 35. 238 : 'bat ampt töan ber rit^er«
jeci^gc'. Statuten ber gärbergunft Ou. I
lg. 383 : 'bort ^oint fi oetprbragen bot
gbetn amp^man beffelben amp^ beme
anberen fm gefmbe af(paenen enfocie'.
3)ie rii^tige (Srflärung ber Ojficialen ber
Wi&itxyt^ilt gaben {(^on Silba @. 186,
ennen, ©cjc^. I e. 542. @« ijl nit^t
mit Slrnolb I @. 406, b. SWaurer I e.
219 an ©camtc b. i. SSorflc^cr ber 9Jid^cr-
gec^e gu benfen, no^i »weniger an ^ofred^t«
licj^e Beamte, mt Sfi\%\^ mü.
2. Seibe 3(btbcUungen finben ficb
beutlic^ unterfd^ieben im <Sc^iebdf)>ntd^
1258, njo bie Seifhxngen ber gcmä^Itcn
^ürgermeißer an bie ©enoffen nac^ altem
$er!ommen fePgejleUt finb ; Du. II @.
391 : videlicet quod sex libre cere dan-
tuT ei qui functus est officio magistri
civium et due cuilibet aliorum qui est
de fratemiiaie; ebcnfo in ben fpätcren
Statuten bei bcbeutenb bermebrten 9?eii=
niffen: Du. I @. 139: '»ort folen bie
burgermeiftere berbicncn unfen ^eren bie
ire ampt berbient b^ent — bort foIcn bie
burgermeiftere berbienen 361 unberbicn*'
ten amptluben' 2c.
>
mcl^rcrcn ©teilen bic SRebe tft, »enn bort etnmat gefagt ift, bag fie burd^
bie Of ficialen beratid^erjed^eit, unb ba« anbete mal, baß fie burd^ bieSrü*
berfd^af t gefc^e^e ; bod^ fd^eint eine brtttc ©teüe, toeld^e bon ber 35ereibigung
ber 2öä^(er ^anbelt, tpieber nur auf eine befd^ränf te 3a^l berfetben ju beu^
ten ^ Unb hiermit im ßinttang ftel^t, baß auc^ bei ben übrigen Srübevfc^af =
ten unbSlemternbieäöa^lber SKeifter nur beni)erbientenaD'ieiftern juftanb.
SHfo bilbete fic^ au« ber ®efammtcorj)oration ber ©efd^Ied^ter noc^
eine engere Otigard^ie ber üotlbered^tigten Slmtleute l^erau« , unb biefen
tefeteren ftanb ba« 9?ed^t, toie ber jä^rlic^en SBa^t ber SSürgermeifter, fo
aud^ ber *Äür' ober ©elbftergänjung ber Sorj)oration burc^ Slufna^me
neuer Slmtleute ju 2. ^Jäl^ere« über bie S3ebingungen ber älufna^me ift ntc^t
befannt; fo biet aber aU fidler anjunel^men, baß nid^t aüe männlid^en
unb ju i^ren Salären gefommenen 3lnge^örige ber ©efd^Ied^ter aud^ fd^on
geborene SWitglieber ber 9Hd^erjed^e loaren, fonbern bie äRitgtiebfc^aft toar
ein 2lmt, toeld^e« auä) loieber berloren gelten fonnte ^. Uebrigen« tpar bie
3a^l ber SDiitgtieber immerhin groß , ba bloß bie ber unberbienten 2lmt*
tcute einmal, im 14. Sal^r^unbert, ju 361 angegeben toirb^ unb ber^ält*
ntßmäßtg gering bie ber berbienten Slmtleute, loenn fie im 3. 1297 toirf*
tic^ nid^t me^r afö 16, »orunter 4 $Ritter genannt finb, betrug ^'
Die atid^erjed^e ate bie Korporation ber ©roßbürger (teilte bie
Bürger fd^aft im engeren (Sinne bor ; fie ^eißt barum andsf *ba« Slmt auf
bem ©ürger^aufe', loie bie Don i^r getoä^lten 33orfte^er SSürgermeifter
(magistri civium) 6. "©iefe unb bie berbienten 2lmtleute bebienten fid^
be« großen toie be« Meinen ©tabtfiegetö ^ ®ie bema^rten mit ben ©d^öffen
1. Ou. II @. 383 %xi. 25 ber «c» 4. du. I @. 140.
f (^tocrbctt bc« (Srjb. : quod officiales qui 5. @o toiel flnben fi(^ uamentUc^f un»
<iicuniur de Biehgerzecheit magistris ci- terjeti^net in Ur!. Du. 11 iio. 4U, tDO'
-vium quos quolibet anno eligunt, ögl. mit ba8 in Du. II @. 145 angcbU^? ÖOtt
^rt. 28 : quod licet officialea de R. eli- 129t>-niitgct^ciUc, aber toermutf^tic^ nur
^ant sab debito juramenti magistros ci- au9 jener Urfunbe bon 1297 entnommene
-vium. -ö. 391 3lu«f^m(^ ber @(^ieb«« SSerjcid^niß übereinftimmt.
Tt^ter : ellguntur a fratemitate que Ri- t>. '2Öir — toerbienbe amj)tlube ber
«erzegeit vocatur — Ordinamus et dif- ^>ierUc(?eibe inb beö aml^)^ U^) ber bur»
:finimus quod de cetero iUi qui etigunt ger ^utd ber flat üan (Soelne*. Du. I
magistros civlam corporale juramentum ^. 143. 144. 'SBir bie am^tlube bie tr
:i>resteut, quod etc. ampt )9erbetnt ^atnt u^ ber burger
2. Statuten I @. 141 ^anbelt toon . Ijjui« toan ber 9tiggerjeg^eibe.
\tx *Äür' am 'regten Äürtag^ an toel- 7. Du. I @. 330 3. 1225: Sigil-
^mbciber(eiSöa^^ieniä^>rÜ(^ftattfanben. lum civitatis — decrevimus appenden-
3. ©rjb. <£onrab in Urt. 3. 1259 dum; ebenb. @. 382 3. 1332: '[o ^n
(Du. II no. 396 @. 416) bebro^t bie tt)ir bat minjfee ingefigel ber fteebe öan
llebcrtrctcr feine« @tatut« mit SSerlufl Seine boin f^aingcn an bifm brtef ; @.
\)e« ?(mt«: st scabinus vel frater scabi- 389 3. 1330: *fo ^>ai^ tüir ber flebe in=
nornm sea officialia de Richerzegheide gefegel bat metfle an befen bretf buu
^el etiam offlcialis parocfaiarum fuerit ]^angen\
— ab officio 8U0 quod ienet cadet.
LIV
ungemeine $tn(fiittng
^Bürger«
meifier.
pfammen ten ^rtöilegien* unb Utfunbcnfci(^tein , ftcfiten Urfunben über
©twnbbcfi^ au« unb beglauMflten bavauf bejügltd^ SRed^t^l^anbtungcu ^.
ÜDic wid^ftigften SRcd^te, votl6)t bic Äid^crjec^c bi« auf bic le^te 3^t
i^re« ©cfte^en« bcfafe, leiten ]idf t>on i^rer uvfjjrüngüd^en SSebeutung
ate SSerttetung ber ©efammtbürgerf^aft ^er. @o ba« ateci^t bct 9luf^
nannte neuer Sfirger »ie ba6 bev SScrlei^ung bet S33etnküber{ci^aft^
®ie fetbft, bie JRid^er jed^^e , tft eine Stüberfd^aft, aber ate bie bet ©roß*
bärger, bie oberfte, toetd^e ben getoerblid^fen Innungen bad SRed^t ber
®rüberfcl^aft b. i. ^wnftred^t unb Statuten terlei^t, toogegcn i^r biefe
jum ©el^prfam Derpflid^ftet jinb ; fie befteflt au« t^rcr SKitte 'Dbermei*
fter' af« Patrone über gemiffe ^anbmerferämter unb bejiel^t einen %i)di
ber ©ebü^ren bei ber Slufna^me neuer 3unftmitgüeber, fo toie ber ©traf«»
getber bei Uebertretung ber 3unftorbnungen ^.
®a6 bie Dfficialen ber 5Rid[icrjed^e auf bem ®ürger^aufe Statuten
mad^en, n>ie e« i^nen geföUt, bie al« fpecieQe ©etool^nl^eit unb yitäfi gelten
fotten, finbet ^xd) unter ben ©efd^toerben be« Srjb.ßonrab im 3. 1258^.
Site atte« l^ergebrad^te« 5Redbt ift bon grjb. griebrid^ 1375 anertannt,
baß fie gebieten unb t)erbieten in ©ad^en be« feiten SSerlaufd unb ©a^un^
gen jum gemeinen Seften ber ©tabt mad(^en^.
!Die t)on ber $Ridf^erjed^e gettjä^lten Sürgermeifter, magistri civium,
in ber 9tege( jmei, finb bie aWeifter ber 6or|)cration , führen ben S5orfife
S3crlet^ung i)on Statuten an bicÄanncn*
gteger 1330: 'Sir bei am^trube bie ir
ampt )>erbeint l^atnt np bev burgerlt^ui^
toaii ber riggerjeg^eibe bun !unt — bot
xoant Uninge a(re bruberf^af
am^t binnen ^clne t>an gnber atber
gett)oinben inbe t>an xtd^tt an u n 6 g e *
boirt^ unb in ben Statuten fe(b{i bie
^eßimmung, *aUo hcäf bat n>tt einen
t)an unfen am^tüiben in ^ufciden fotben
ben meißeren }u einte ot)ermeifler' k. ;
t>g(. ebenb. @. 367 d^atf^dorbnung t>on
1352 für ba6 Soaenamt nnb Ur!. beS
©rjb. griebrici^ 3. 1375 bei SacomMet
m @. 670. «gl. toeiter unten über bie
$anbn)er!erämter.
4. Ou. II @. 385 ^rt. 42.
5. SBeiötbttm bei gac. III @. 668.
^er Sortlaut be^üglic^ ber ©a^ungen
iß einigermagen unbeftimmt : 'bat bie
am)}ttube toan ber ric^er^ed^eit , bat ftnt
bie griene bie ire burgermeißerampt t>er^
bient ^aint, mögen gebieben, toerbieben,
fe^en inb entfe^en ban altem beilen
touffe inbban fa^ingebcr fletbe
umb gemein bcpc'.
1. @. ob. @. LI %. 2. iSt(>ieb«f<)rud^
toon 1258, Du. II @. 384 3lrt. 32. 3n
biejer untergcorbneteng^nction bei,, gut;»
rung ber ^(^reindbüi^er unb als Ui»
funb«j)erfoncn für Slbf^liegung ber 53cr*
tröge" Witt ©euSler @. 188 „baS ur-
fprüngücJSie Sefcn" ber Officialen ber 91.
nadif Analogie ber ^{^arod^ialofficialen er«
fennen.
2. (Sibbuci^ toon 1382. Du. I @.57
3lrt. 9. *SSort mit unfen Ferren toan ber
92i(j^erje(^t td man oe)>crbragen, bat fl
gt^eine burgerfc^af nod) tt>inbroiberf(it^af
öiirba^ lencn en folen'. S5gl. bic 33er*
gcit(>niffe Du. I »S. 157 ff.
3. Du. I e. 330 33erleibung ber
fraternitas an bic ^utmac^er bur(^ SBÜr»
germeifler unb DfPcialcn ber Slid^erjed^e
1225 — ita quod ipsi obedientes erunt
et devoti officialibus predictis et mitati,
et consilio officialium et civium in Om-
nibus stabunt requisiti; ebenb. @. 335
Statuten ber Suc^^^änbler u. a. 1247:
jura nostra de domo civium et de offi-
cialibus de richirzegheide in hunc mo-
dum hactenus perduximus ; eb. @. 386
gn^ette Kbt^cilung^
LV,
Hi im )i>^xhmitn amtierten unb üben mt liefen bie ®mäfi\ßm ber
Siid^Xi^t aw«^. 9?ä^cre« über i^re ^fugniffe unb i^re ämtdfü^tttnfl
eingeben bie äc$en be« ®dfitt^\\;^xn(S}^ öon 1258 ; bcnu jum guten SE^ctl
oaf fie bejfe^en fici^ bie ©efd^metben b?Ä ferjb. ßonrab: nntzx ben onädf^*
tigeu ®»vgern, über beren ©elpatttl^ätigteit gegen bie geringeren er fiagt,
finb' fie ödt aüen genannt 2; »eiter iß bon tl^nen gefagt, ba6 fie jum
Slft^ti^U fce« ßrjbif^^of « unb feiner SRidbter fic^ ®erid^töbar!eit anmaßen,
votidft il^nen bod^ ni(j^t }u!omme, ba il^re^äfyler bie 9|bnt(eute ber 9{i^
dberged^e fe(bft feine l^ätten, a(fo auci^ fo((i(^e nidf^t übertragen fi)nn>
ten^; ferner baß fie toegen Ungebühr ('ungeiDoinbe') Unfd^ulbige mit
®etb [trafen unb anbere ®clber<)reffiingen berüben^, um \\df für ben
2liiftt>anb an (Sefd^nfen, ben il^re ©al^l berurf ad^t l^atte^ beja^It ju
mad^n ; baß (ie bie geift(id(^en 3mmuniläten megen angeblid^ unbefugten
SBeinberfauf« beriefen, fid^ in bie ®erid(^t«barfeit be« ^ro})fte^ bon ®t.
©eöerin einmifd^en ; baß fie ein eigene^ <5trafgcfängniß eingerid^tet l^aben
unb bort ay^ Sriminalftrafen bottjiel^en ^:, enbUd^ baß fie unb bie ©d^öf *
f en fid^ l^erau^nel^men ju beftimmen , ob eine @treitfad^e bor ben geift^
Otiten ober ben toettüd^en 9?id^ter gel^bre, ba tcdf im 3tt)eifetefatte hierüber
nur ber geiftKd(^e 9tid^ter ju entfi^eiben l^abe ®-
^u^ allem bem gel^t ^erbor, baß bie ^ürgermeifter eine rid^terlid^e
<SeQ)att ausübten, toetd^e itoax ber Srjbifd^of nidf^t aU foldf^e b. i. nid^t
ote öff entßd^e anjuerf ennen »itten« loar , unb baß i^re ®erid^t«barf eit
lefonber^ <)oüjeiüd^e Uebertretungen betraf , fid^f ate ))ottjeitid^c ©traf^
^ematt betätigte. !iDarum faffen aud^f bie ©d^ieb^rid^ter ba^ ma^ fie in
4Begug auf ba^ Öürgermeifteramt beftimmen , unter bem Slrtitel über bie
3uti^biction jufammen, in bem fie jipar einerfeit^ bem ©rjbifd^of bie
^odj^fte ®erid^t«gett>aü foiDol^l in geiftlid^en ate aud^ in toeltlid^en ©ad^en
juerfennen, anbererfeit^ aber betonen, baß ju beren SluMbung {Rid^ter
unter i^m beftettt feien unb ®eamte, nömlid^ bie t)on ber JRid^erjed^e ge^
tt)ä]^tten Sürgermeifter, toeld^e eiblid^ ber|>fli^tet feien, geioiffe gefd^rie^*
bene iBerorbnungen ju beobadf^ten , looran für (Srl^attung ber ©tabt biet
getegen fei ' ; ben ®runb ber fd^lec^ten 35erh)a(tung ber SSürgermeifter
1. ^ei^erleil^ung be^Snnftred^td an
bie$utma(i^er 3. 1225 (f. ob. ®.nv2l. 3)
etf (lernen bie Offictalen ber 91. tute ein
9tat^ neben ben ^ürgermeipem: de con-
sensu offlcialium de R. — consilium of-
flcialium.
2. On. II @. 384 2(it. 35: Item
quod si aliquis judex , magister civiom
vel aliquis potens delinquat etc.
3. (gbenb. @. 383 Slrt. 25.
4. @. 382 an. 21 : quod cujuscum-
que generis mercatores et maxime ali-
mentorum angariant — ad servitia inde-
bita et extorsiones injustas unb ^rt. 26.
5. @. bieSlrt. 28.29. 37. 51.
6. @. 383 2(rt. 31.
7. du. II @, 391 : judices juris-
dictionem babentes etofflciati, qui dicun-
LVI
%tlQtmt\nt d^tnUitung.
aber finben fie in ten \<i)kd^ttn Saluten , mUfft bitrd^ ®e(b6efted^ung
unb anbete ®e[d^en!e erlangt märben, me^^alb bie Dienfte ober 9tetfi^«
ni[[e an SEBetn unb ^ac^, [o mit fie nac^ alter @eiDo^n^t ben 9Unt^
(euten ber dtid^ferjec^e üon @eiten ber getoa^lten Sörgermeifter gebü^«^
ten, auf^ neue feftgefe^t merben.
^iernac^ betraf bie äntt^eiDatt ber Surgermeißer borjugdmetfe
bie Slu^fü^rung ober äufrec^tl^altung ber ^otijeiflatuten, toeld^ bie Dcr*
bienten ämtleute ber JRic^rjec^e auf bem Sfirgcr^aufe »erorbneten. 'Die
©efugnig ber Sürgerraeifter, Uebertretungen unb SSerge^n gegen bie
Statuten ber äßartt» unb ®ett)erbej)oIijei ju beftrafen, fonnte Srjb.
Sonrab faum ernftKc^ beftreiten looflen; ifattt \a boc^^ erft fein SSorgan*^
ger erjb. $einri(^, in einer SSerorbnung für bad ©ottenamt in 3>eufe
3. 1230, bie Sürgermeifter oon 6öln beauftragt, gegen feine Sürget in
Deufe loegen Uebertretungen ftrafred^tüdj^ ju »erfahren, im galt ber
®6fnltf}A^ oon Deut} bie« ju tl^un untertoffen toürbe K wnb grjb. 6on*
rab felbft befallt, bei Srtl^eitung eine« 3ubenfd{fufebrief« im 3. 1252,
Den Sürgermeiftem, loie ben ©d^öffen unb Stätten, bie 3uben gegen
Singriffe unb 33eleibigungen ju fd^füfeen 2, Site aber ber jetbe ßribifc^of
1 259 bie ©efd^tec^ter^errfd^aft ju ftürgen unternahm, mürbe gegen Sür*
germcifter unb ©c^öffen bon Seiten ber ®emeinbe bie Slnflage toegcn
ßrpreff ung unb ®ett>altt^ätigfett erhoben , unb ber grjbifd^of f e|te bie
SlngeHagten ab 3.
33ürgermeifter unb ©d^öffen loaren bie $äu^>ter ber ©tabtregierung
unter ber ©efd^ted^ter^errfd^aft um bie 2ßitte be« 13. 3a^r^unbertö,
nic^t mel^r bie ©tabtrid^fter unb ©d^öffen toie im 12. 3n ber immer nod^
gebraud^ten fte^nben formet judices, scabini et civps universi, JRic^*
ter, ©d^ßffen unb gemeine Sürger, finb jloar bie orbentüd^en ©tabt*
rid^ter nid^t au«gefd{floffen, aber ate judices boc^ borjug«tt)eife bie ®fir*
germeifter berftanben^
tur magistri civium — qui jurant facere
et observare quasdam ordinationes, que
in litera super hoc conscripta conti aen-
tur. 2lbfic^tli(3^ (d^cint (^ier ber 2Cu«bru(f
officiati qui dicuntur magistri civium
geivä^It für Seamte, im Unterfd^teb ton
ben offlc.ales, ben Slmtlcutcn ber SJi^er*
1. Ou. II @. 123.
2. du. II @. 322.
3. (Sbenb. no. 394. ^uffattcnber
SBcife ifl ^>icr nur c i n SBürgermeijler ge*
nannt: Ludewico fllio Theoderici de
Mulengazen hac vice magistro civium
existenti officium magistratus — abju-
dicamus; bon bcm gleiten ijl nic^t bie
92ebe, boc^ fte^e hierüber toeiter unten.
Unter ben n^eiter ermäf^nten qui rectores
erant offlcii dicti rigercegbeit , toelc^e
bid auf tDeitered in tf^ren Senttern beiaf^
fen mürben, ftnb bie berbienten Amtleute
)u berfle^en.
4. 33ergt. @nnen, @t]6). II (». 477.
^llerbingd ftnben ft6f bUtoeilen judices
unb magistri civium ougbrüdlii^ unter-
[einleben, tt>ie im@t(^ieb«fprud^ bon 1265.
Du. II no. 475 @. 514: quod judices,
scabini, magistri cfvium et cives Colon.
3weite ^tl^Uting.
Lvn
'Denn au6) bicfc l^etfeen judices*, unb nur an fic ift jn benfen,
tocnn bei tüid^tigcn ^anbtungcn bcr ©tabtrcgterung, h)fe j. ®: Bei 95ct»
pfänbung bc« ftäbtifd^en SBran})fcnnig^, bei Slufnal^me bort ©belbfitgern,
bei äu^f&^nnng ber »ärger mit bent (Srjbifc^of SRt^ter, Schöffen unb
9?at^ atö Obere ber ©tabt (majores civitatis) genannt tberben, ti)o aud^
in ben Unterfci^riftcn ber Urlunben *aßetn bie SBürgetmeifter neben ben
@ci^5ff en erfiä^einen 2.
1>ie ©ürgermeifter »aren alfo nid^t bie SReifter b. i. SSorfte^er be«
®ci(^öffencoüegiuntd — bie« toaren bie ©(3^Bffennteifter ; aud^ nidf^t bie
äßeifter be« SRatl^« — bied maren bie JRatl^dmeifter ; fonbern bie SKei*
fter bcr IRid^eried^e ^ meldte tl^eite attein, t^eite in ®emeinfd^aft mit bem
äuefd^ng ber berbienten älmtteute bie ber Sorjjoration ber ©ropürger
Snfte^enben 8tec^te du^übten. Uebrigen^ mugfe immer einer ber beiben
JBürgermeifter ein @<^öffe fein^.
Die (grrid&tung bed ©tabtratl^« bitbet bie britte @nttt)idtelung«ftufe ^n
ber ©tabtöerfaffung bon Solu 35ie crfte, ttJetd^c mir ium-Sludgang«^ etabt.
pnntt nahmen, n>ar bie ©tabtregierung burd^ bie erjbifd^öftid^en SRid^ter .
unb anbere 3Sern)a(tung«beamte neben bem ©d^öffencoflegium ber Sürger
unb ben Korporationen ber ßird^fj)iele , bon benen nod^f bie 9Jebe fein
»irb. Die jtüeite ift burd^ bie Slbfd^Iießnng be« ^atriciat« oor Sube be«
12. 3a]^r]^unbert« bejeid^net: bie bon ber 5Rid{ferjed^e jä^rlid^ gen?ä]^Iten
veniant in occursam domino nostro ar-
cbiepiscopo.
1. (Srgb. (Sonrob treibt in Urf. 1252
(du. U no. 308): dilectis Üdelibos suis
judicibus magistris aivium scabinis et
consolibns aniversis Gol. , uub gebraui^t
im Scjt bafür ben Sluöbrurf nostris ju-
dicibns seu magistris clvium , scabinis
etc.
2. @. bie Urf. 3. 1265 du. II no.
478; 3. 1275 Ou. III no, 109. 113;
3. 1286 cb. no. 265: majores civitatis,
videl. jadices, scabini, consilium et uni-
versitas clvium Col., in bcrcn S^^amen
bie magistri civium bem@bel^erm ^aV
lam bon SRontjioie f^reunbfci^aft \6)to'6'
ren; Urf. 3. 1289, ?ac. n no. 870, tt>o
bie magistri civium flatt bcr judices
neben «Sd^öffen nnb aiat^männern er«
fc^cinen; Urf. 3. 1279, C^n, III no. 441,
gegeben bon judices, scabini, offlciales
de richerzecheit qui offlcia sua deser-
vierunt et consules civitatis Colon., nnb
mit 9lamen nnterjei(j^nct bon ben betten
©ürgermeljlern, ben @d(>i)ffen n. f. to.
3. 3n Urf. 3. 1297 On. III no.442
jtnb je Jtoei magistri civium , magistri
scabinorum, magistri consilii civitatis
nnterjeti^net.
4. SBir (äffen ba^ingeftettt, ob bie«
bon ie^er bie Siegel xoav. Sebenfatt« tt>ar
e« fo fdi^on im 13. 3a^>r(). no^ Urf. bon
1299, Ou. III no. 480, tt)o at« einer
bon bier SBeboümäi^tigtcn bcr @tabt be*
flimmt ttjirb : 'ber burgermeifler be Wef»
fene i«, toe fce ii*\ bgl. U bon 1375,
?ac. III no. 769 : 'ain ber burgermeifier
ber atloege ein ft^effcn fm fal'. SSiettcici^t
lägt ftd^ hieraus erfiären, marum in U.
bon 1259 unter ben bon (Srjb. Sonrab
abgefegten @tabtregcnteu nur ein SBür*
germeifler d« foldjer genannt ift; bcr
anbre gehörte gu ben weiter genoniitcn
@(i^Bffen ; f. oben @. lvi ^nm. 3.
LVUl
'äH^tmim (SinUituttg.
beitett Sntetflet t»x doxp^tati^n bet (^rolbürger traten oi^^mffxim^
neben ten ©d^dffm atö ft&ottf^e Dbrtgteit ein ; bie Slid^tetämlei r feil^ft
tpurben tesebnägtg but^ ^rger, a(^ ^kore be^ Surggmf d unb ht^
SSpgt«, ^ tmtDülUt, bte ^fc^äfte bet äOtünge irnb be^ ©elbkoeij^fet^ bittci(^
eine (Sfbgenpffenf^ftft bev ^rerlbärger, fKut^genjoffen genannt , beforgt;
anc^ ibie «3^ne^ ^^^ <St}bif(^afd unb bet ®tabt maren S&rgier. ^ierju
fam nun atö (e^te @tufe ber (Snttoid elung ber ftäubige diaüf ber @tabt
conaitium civitatis ober consules, ^nju ^.
Uebet (Sntfte^ung unb ^ebeutung ^e^ Slati^ ban (§<ji(n. ftnb )>9n
ben neueren ©d^rif tfteKern abä)eid^enbe Slnfid^ften gettenb gemad^^t mor^
ben : na(^ ben einen foU man in bemfe^n nur bie bidl^erigen Officialen,
befttmmter bie i^erbienten 9ltnt(eute, ber 'Stidfmeäft ertennen ^ ; no^ an^
beren ymax nid^t biefe, aber bod^ einen ^eUKil^ÜenSudfd^ugaud berdUd^^
it6ft ^ ober einen 3lu^fd^ug au^ biefer unb ou^ ben Dfficialen ber ^rd^^
f j)ie(e ^ ; nad^ einer britteh 3lnfid(^t tt>ar ber neue 5Rat^ ein ©emeinberot^
in Sßertretung nic^t b(o6 ber ®ro§bürger, fonbern ber ©efammti^it ber
ädärger (conimuuitas) \
Sreilid^ liegt e^ na^ , ben ©tabtratl^ für ibentifd^ mit ben früher
betonnten i^erbienten Of ficia(en ber 9iid(feried(^e ju i^alten, totiäfe, koie \m
fa^n, ben©eirat^ ber ©ürgermeifter bilbeten, Statuten abfaßten, 3"«ft*
red^t ert^eiUen unb in beren engere ®enQffenfd(^aft bie gekpefenen ®ürger^
gcc^^c, aber ehi 'patticifd^er ^atf)' unb
^^u^fc^ug ber ^: (e. 342) . «e^nlt^
$eu«Icr @. 197: '2)ic Slmtlcutc ber ^U
d^ergec^e finb nic^t felber bad consilium
-— aber fte controliren ben &tnat ber
«Sd^öffen burc^ einen $(udf(!^ug, ben fte
au9 tbrer Wliitt to&\)Utt, tt)ie antif Qtvo'i^
bie üon tbnen ^m&iflttn Sürgetmetßer
)um 9tat^ geboren'. 2>ad Untere i^ ent«
{(j^ieben \ai\ö), f. meiter unten.
4. (&tnen, €kf(^. I @. 633 f^m bie
consules für gewählte ä)^italieber ber
dti6)txit6)i unb jugleic^ Of^cialen ber
Äirt^fpicle ober öurbänfer; bgt. II @.
479. ^e^nlicb 9»^f(b, @. 318, toelt^er
ben 92atb and bem ^egenfo^j gkoifcben ben
offlciales curiae unb ben flabtif^en of-
flciales ^ert)i>rge^en lägt, freiü^ ober
unter beiben ^ofrecbtU^e Beamte berficbt.
5. geltere «nfn^t babe i^ felbfi in
Italien. @täbtet>erf . II @. 402 aufgeflettt
unb feitbem öfter loertreten, aud^ gegen
bie ^olemil )}on llambert a. a O. bereite
bemerft, bog i^b ^tnter bem ©emeinbe^
rat^ fe(bfiberftänbli(^ ntc^t einen „p(ebe«
iiftb^u ^tabtrat^ " gemeint babe.
1. $eu«Ier, Urfpr. @. 153 polemirirt
unnötbiger SS^etfe gegen ben ^udbruct
@tabtrat^ al8 irrcfübrenb unb »ertoerf*
\\6): es ifl gemig febr gleicbgültig , ob
man consilium civitatis mit ^tabtrat^
ober 9lat^ ber @tabt überfe^t ; moberne
3been mirb man barum mit ben mittel*
alterlic^en (gtabträtben fo toenig )}erbin'
ben, ald dntif römifti^e mit bem (Sonful«
titel. Uebrigend fagte man aucb im Ttit^
telaltcr 'ber fiebe laif , {. (Stbbucb )»on
1341, Ou. I @. 15.
2. «rnolb, greifiöbte I @. 407—109,
^(t ben 9{atb für „bie Amtleute ober ben
^u^f^ug ber ^(tbürgergilbe mit ben Der«
bienten ^ürgermeiftem'' na(if 'Itnalogie
ber SSerfaffung ber <Stabt 92eug im $ri^
)}iUgium be9 (Srjb. (Sonrab bon 1259,
Sac. II no. 470, mo neben ben scabini
12 ober 14 offlciati 'qui amptman vul-
garitei appellantui', bie fpäter (Sonfuln
beigen, borfommen. (Sbenfo b. üRaurer
I 221 223
3. Lambert II @. 314 ff.; 3)cr mO}
'eine neue für fi^ beflebenbe ^ebörbe'
t>erf^ieben bon ben Officialen ber Stierer«
S»tiit HM^lHflg:
ttJL
meFfter citttrafen K allein btc Stticj^tung be« 9i<rt^^ l^et bei^ ©tofeti^gte*
rting tpatbo^ im 3. 1258 no(i(f eine fel^ neue ©ä^e ilnb eben be^^rttt
® egerfftanb "M S9ef(ä^tBerbe be« grjb . Sonrob, ipobei biefet? bemetf t; e« ^et '
ber SSetfmd^ baju bereit« in ben Reiten «Ägetbette (1216^1225) ge«
maäft^ aber atd unetiattbt bon bem @rgb. n)ieber obgefttdttt^iorbtn^j
§ier ift offenbar niii^t bon netten ®efugtt*ffett einer fd^ b«^d^enbeit
®e^»rbe ober iwn einef neuen ©enenrtung berfelben, fottbern bon einher
böUig neuen 3nftitution bie 5Rebe. äud^ btteben bie Df ficialcn ber 9«ti^*
jet^e foTtbauernb bon ben^onfnln ütlterfd(^ieben'Uttb ilbtcn nlid^ nÄfe bor
nur bie bcfonberen ^Sered^tfame ber 9iicl^rje(i^e an^ : ni6ft fie, fonbern
bic (Sonfttta traten att Obtigleit in bie erftc «etl^c bfer ftäbtlft^en ®e^ör*
ben ein unb finb in bem nnnme^ ftblid^en SitöbrucE: judicee, scabina,
consules ceterique cives (ober civcs universi) genannt'.
^$% ferner bie gemäl^Ittn Sonfnln ni^t blog ein anberer äudfc^
au« ber Siid^rged^e tt)arert, ergiebt fid^ au« bem, »a« tt)ir weiter burd^
ben^@dHeb«f)>rud^ bon 1258 über ttt^Oii unb Sef ^aff en^it be« %at^«
erfal^ren. 3wbörberft entnel^men toxx au« ber fd^on cttoä^nten erjbifd^»f^
lic^n ©efd^wetbe im Slrt. 43: ipsi tarnen cives — suos concives —
eligunt in consilium civitatis, ut^ spretis aliquibus scabinis jura^
tis, de consilio non juratorum civitas ipsa regatur — ba| bie
©örgcr ben neuen 5Rat^, ber bic regierenbe ©el^örbe bebeutete unb ber
bem ßribifd^of nid^t, mie bie @cl^5ffen, ben (Sib be« ©ei^orfam« fd^mor,
unter fid^ toä^tten unb ba^ 2n>ar aud^ @d^5ffen , aber feine«n)eg« aUe
@dtföffen in benfelben getoä^lt tourben. Sir derben feigen, ba^ aud^f nod^
in f|)äterer ^^xt regelmäßig mei^rere ©d^Sffen im 9iatl^ waren, aber i^re
3a^l g^MK^ Befdf^ränft »urbe.
änber« brüden fid^ bie ®d^ieb«rid^ter ju bemfelben 3lrtife[ 43 über
ben SRatl^ an^ : Dicimus quod ab hiis quorura interest, de antiqua
consuetudine de communitate civium quidam probi et prudentes
1 . @. oben ®. Lui.
2. Ou. II @. 385 9(rt. 43 : quod
quidem cum temporibus Engilberti epi-
scopi bone memorie committeretur, ipse
obtinuit, id ipsam rejici atque tanquam
inicitum reprobari.
3. ^onbiei^ergleti^ung beeilt. 43
mit bem t>oraudgegangenen ^rt. 42, mh
äftc fiäf auf bie Offictalen bei ^. begießt,
bctoeidt bag biefe unb ber 92at^ nid{^t
ibentif^ fein tonnten. 2)adfelbe jetgt ein
^efcbtug t)om 3* 1297, an melc^em ant!^
bie Ofpcialen ber ^. mit ben ©c^öffen
unb (Sonfnln Zfftii nabmen, toeit es ftäf
um bie Uebertretung eined @tatutö über
^einberfauf t^anbelte, Du. III no. 441 :
quod domini judices, scabini, offieialea
de ficherzecheit qui offieia sua deser-
vieruntf et consnüs civitatis Colon, cori-
cordaverunt et statuerunt : unterzeichnet
finb 2 magistri civium, barunter ein mi-
les, IG scabini, barunter 4 milites, 16
offlciales , barunter ebenfalls 4 milites,
8 consules civitatis^ unter i^n^n ein m\-
les,
LX
fiti^mtint ^nCeltniig.
ttsdunii pößdüüt ad cönßüiam eivitalds. ®te i^eti^en z^ignt,' ba^ ifcu^
attet ®en>o\fnSft\t rcc^tf^cnc unb »crftänbtge «SÖütget jum 3lat^. bec
©tabtflcj^tt »erben. Offenfedt finb bifcfe ®ottc jc^r öovfid^g unb,
mie H f^citit, mit abfielt ^»eibentig gfewä^ft. ®er rigentUd^e SBef d^tpctbc^
)mnlt be9 (^jMfci^f^ ift faum beruht; gegtn t^ne alte ©emc^Al^eit
mon«4 <^Ac^ ^^ @^bi^^^t fet^ afigefe^ bürget in Angelegenheiten
bet ©tabt ju JRatll^e jogen, l^tte berf ette fici^er nid^t« einjnttjenben. SSiet
mel^ um« ben bon ben Äürgeni gewählten ftänbtgen dtütf^ l^anbette t» f^
ie^. 5)ie ©orte ber <Sc^icb«ri(Hftcr (äffen t» unbeftittunt, toer biqemgen
»tfren/ benen e« anliegt (hü quorum interest) , ben SRat^ jn tocLffkn,
nnb ebenfo, »ad man unt^r ber ©efammtl^it ber ©ärger (communitas
civium), au« mldftx ber Siatl^ gewählt tourbe, berftel^en foß unb fetfeft,
ob ber 9tatl^ nur ein borfiberge^etib gemä^fter <>ber fd^on ei» ftänbtger
«Mar U @o biet ift aber bod^ beurtid^, ba^ ^ler nidjit bon bcr 9iid^erjcd^e
unb einem aßein au« biefer ju »äl^enben Äat^ bte Siebe ift. Commu-
nitas civium fann nid^t aU fd^ted^tl^in gfeid^bebeutenb mit btefer ob»
gefd^Ioffenen unb mit bcfonbeten Sefugniffen auögeftatteten (Sor})oratton
ber @To§bfirger genommen »erben ^ : ber äiu^brudt »irb in bem 'tft>ppzU
ten @tnne gebrau<l(^t, erften« bon bcr ©emeinbe im ©egenfafe gegen bic
©efc^Ied^ter -^ unbj^eiten« bon ber ®efammt^tt berSürger, inioeU
d^r fott)o^ bie ©efd^ted^ter, at« anäf bie ®firger in ben Jörüberfd^af ten
unb ougerl^alb berfcfben begriffen »aten. Da« tefetere jeigt beutöc^ eine
^raüelfteüe im @d^ieb«fprud^ , »elc^e bon ber SBal^t einer (Sommiffion
ffir bie 3Sertt)aItung ber ®tabtlaffe l^anbcU : dicimus a communitate
debere eligi de hon^^tioribus et fidedignioribus aliquot de scabi-
nis et aliquot de fraternitatibus et aliquot de aliis civibus ^, too bie
1 . ^tx ^U^brutf assumi possunt ad
consiliani civitatis (jctgt n\(i)t9 anbete«
al8 : fönncn ju ^ai\) gegogen b. i. ge»
tDci^^It werben. 3n einem anbcrcn dc»
flimmtcren @inne beuten Sambcrt <S. 320
unb $eu8(cc ®. 197 bie Sorte, inbcm
fte bie $rä)>o{ttion in assumi betonen:
'tonnen gum 9lat(^ (^ i n j u gcgogen »er-
ben', fo bag bie d^at^^männer nur a(d ein
3ufa^ ju bem fdfion bcjle^^enben ^at^,
nämli^ bem ber (^(^öffen, ^ngugetom»
men mären: allein e9 ^anbclt fid^ an
biefer ©teUe mit mdfxd^i auf bie ^e«
Mwerbe (Sonrab« gerabe um ben 9{atl^
jelbp unb beffen (^ri^tung unb ^a\)i ;
bgl. für assumere = (^ineinmöf^lett <il8
^arattetpettc Urf. bon 1259 Ou. II @.
416: nee ad civitatis consilium — as-
sumetur ober ba8 öo^pottet @tatut !>on
1291 in Cod. Rheno-MoseU. II (S. 48 t:
due partes militum et ministerialium,
tertia vero de numero civium et scabi-
iiorum assumentur^ too bon ber ^a\)i
bed ^tabtrat^S bie 9tebe ifi.
2. @o freili(j^ erflärt Lambert @. :i21
bie communitas mit fünftU(J^er Slu^bcu«
tung anberer ©teilen.
3. @. bie ®cn3ci«peUen oben ^. xxv
%. 6 unb toeitcr unten.
4. Ou. II @. 393 2(rt. 23. %n6f
bei ber9{e(!^enf(^aftdablcgnng. biermal im
3a(^r, fotten 12 @(^öffen, 12 SWeiflev bcr
^rüberfd^aften unb 12 anbere ^Bürger
autoefenb fein.
ärmtg['Xbi\^üU\n^4
ULI
nbö^tetibe ©etneinbe md^t ald Detfd^iebeii )»on benJBütgevttoffen /|u bettlen
ift mcl^e «in fcer Sommiffion mtteten fein feüteiii - i
S)et gut ©tab^rcgietung ewäl^fte SRot^lPat a(fo ciwcmiie 3n^itu*
tion bed 13. 3a^]^nbeTt6; ate f^Id^e nnrb ef , tote bon^rgbr^oftrab»
fo <m<j^ in fväterer ßcit bcjeid^nctS uub et J^ottc bie ©e^^^^ in
Vertretung bet ©efamtnftürgjetff^aft, bie ©tabdregierung }u bilben (ut
de consilio uon juratorum civitas ipsa riegaturj. Dl^ne;3)^eifeliiHtrbii
berfetbe ^orgug^tocife an« ben ©efd^fed^tern ge»)ä]^tt, a6er ler luar fewl^
iDc^r b(o^ ein ^atf) ber ©efd^ted^ter, nod^ ein SluiSfcl^u^ and ber dtid^«'
iedfc . £)enn baju beburf te ed f eineir neuen 3n[titution . ^k t^rbienleit
Öfficialen ber JRid^erjed^e unb bt« aud ber SRid^erjed^e jäl^rticl^ acn)fii^ten
Sörgemteiftcr tt)aren, »ie mir gefeiten, ber ftänbige 9tati^ besr ©efil^teci^«
ter. S&enn man nun aber bod^ einen 9iat^ ber @tabt i^l^lte^lo mvi%
biefet eine anbere^ebeutung gehabt unb au^ einon anbern JQebürfnif
l^erborgegangen fein, nämUd^ aud bent, ein gemeinfamciS Organ ber ge«
faittmten ^nrgerfd^aft gn f (Raffen unb p befi^en> in n)e(cl^ein neben ben
©efci^Icd^tern aud^ bie ©emeinbe, f ei ed in ©irfüd^ffeit ober aud^ nur bem
9ianien md), fid^ repräfentirt fanb. Unb »ie mare e« in ber Z^t ju
begreifen, ba§ ^rjb. @onrab, ai^ er ben ©emaUftreid^ gegen bie®efd^(e(^
ter 1259 au^fü^rte, »ürgermeifter unb ©Söffen abfegte unb bie ©d^äf*
fenftül^k jumeift mit$anbtt)erfern mieberbefeftte, bog er fid^ b^bei gerabe
ber fionfuln bebienen tonnte, meld^ie nebft ben S3rfibcrfd^aften unb ber
©cmeinbe al« änttäger berfelben bor feinem ©erid^t auftraten 2, toenn
man fid^ unter i^nen fe(bft nur u^ieber einen ^udfd^u§ aud ber Stid^er«
jed^e ober einen Statl^ ber ©efd^ted^ter borfteüen foüte? 1)a6bietme^r aud^
anbere Sürger au« ber ©emeinbe in ben 9?at^ ber @tabt gew>ä^(t toer*
benjonnten, ergiebt fid^ aud einer anberen Urtunbe Sonrabd bon bem*
felben3a^r, toorin er bie Uebertreter feiner barin enthaltenen SSerorbnun^
gen mit 3ludfd^Iie6ung au« bem 9?at^ ber ®tabt bebrol^t, unb jtoar fo*
roo^t bie ©d^Bffen unb ©d^öffenbrüber , Officiaten ber iRid^erjed^e unb
ber Sird^fpiele, afö aud^ t>ie Bürger geringeren ©tanbed in ben 3önften
unb auger benfelben 3.
1. Urf. bed (Sigb. gviebrit^ III am
1375, 2ac. III no. 769: 'ad bat tan aU
berd f^xccmtn is, tan ber qit bat ber
rait eirpe t}uubeu rnart'.
2. Urf. »Ott 1259, 5(pril 17, Ou. II
110. «^94 ^. 410: Petebant instanter
consuUs, frateroitates, populiis commu-
Ditatis et generaliter tota universitas ci-
vium predictorum, ut eis justitiam de
premissis debitam faeere dignaremur.
3. Url. ^. 1259, 2Rai 7, ebenb. no.
39ti ^. 416: similitei civia inferioris
ordinie privabitur fraternitate, si ha-
buerit, — nee ad civitatis consüium uUo
unquam tempore assumetur. Lambert
II ^. 330 tDcnbet ein, bted feien nur
^udna^mejiuftänbe n>&^renb ber furgen
S)auer ber 2)emo!ratie, meU^e (Sr)b. (Son<
li^JXII
%U^tmt'mc ©mltftuiig.
«nfana ©0 nad^ bft «udfage be« €1^8. Contob bet juctff unter ©tjb. @n*
«at^«. gclbctt entd^tetc ©tobttatl^ »tefccr obgcfc^afft trorbeittoot , fo !onnl>er
anfftnfl bc^fetbeii al« f in:ü)aucrribc 3nfWtnttwi itld^t fräßet ate ht bie^tit
be« Qxsff). C)etnrtd^ iwnaWatcnatf (1225—1238); bc^ uitmtffcIWrcn
SSerginger« öim ßimifab, gefegt tpctben. Utib obtt>o]^t festerer bcffen
bcrfaffung^mä^gc ejtftcni no^ im 3. 1258 bcfttttt, fo bcHbelfrtt bcti^
ftü^fte Ufhinben fionrab«/ ba^ er fet8ft il^tt »otl^er anerfahnt utib feine
3)?it»>r!un9 in ättfptttd^ gctronmrcn i^af. ©ö geftattete er int 3. 12'42
ben bürgern bon Söta> niti bie bon il^ntn betfi^tod^^ne ®ümtt!C ®efee«
für bie ^fKebcrret^ung ber Zffütmt nnb aWaucrn bon S>cuft önftuBringen,
eine Auflage gu ma6ftn mä} SSerorbnutig ber ©d^Sffen nnb be$ 9}at^^
unb «nberer berfiänbiger Sfirgcr ^ Utib in einet Urfunbc \>tn 1252
befolgt berfelbe beit 9?ici^ctn, ©ütgermetftern, ©d^öffen nnb aflen JRoti^*
mätmern (coiisulibus universis Colon.) bie ^Vi\i<i)mm^tn feinet 9tt*
benfd^tttsbrief«, für ben fte fid^ verbärgt Ratten, a\xfc^6ft ju erlitten ^.
3n anerfonttter®tettnng unb SBirffamfeit ond^ nad^ on^en ^in fe^n
»tr ben »ot^ bon (5ötn um bie aJKtte be« Sal^r^unberW. ®ie ©eittift««
etftärüngen ber ©tSbte bed r^emifd^n ©unbe« bon 1255 prtb cm eön-
sules universique cives sancte Colonie ober gteid^bebentenb an judex
ober judices, scabini, consules et universi cives in Colonia gerid^*
tü^ unb in gfeid^er ©eife ift ein aufreiben ber @tabt Sötn wott ju-
dices, scabini ceterique consules et cives Colon, etlaffen*. 3)cr
9tat]^ bilbete bemnad^ mit ben ©dfföffen jufammen bie ©tabtregierting^ ;
erft mit ber 3^^ i^rbrängtc berfelbe bie atte ©tabtobtigleit, inbem er
bie ©d^bff en auf ba« ®erid^t bef c^rönfte .
rab einführte; ber mQt^atlf fei bi« 1396
immer in ben $änben ber ^africter ge«
loefen. SlUein »oad bte9[udna^me|upnbe
betrifft, fo toiffen tDir jmar, bag ber (grj'
bifii^cf neue <^c^Sffen gumetfl au9 $anb>
tDerfern einfette, nic^t aber, bag er bie
befle^enbe 9lat^dtoerfaffung toerSnberte,
nnb tt>ad ferner ben ^atricifc^en 9tatb an»
ge^t, fo mirb toon biefem meitcr bie SJebe
fein.
1. Ou. II @. 229: ut juxta ordi-
nationem sGabinoram et eonsilH ac alio-
mm discietoram civiam yel majeris par-
tis eomndem dietam pecnniam dispo-
naRt colUgendam , pront eis competen-
tiiis et decentlüs videbitur expedire.
2. @benb. no. 308.
3. Cu. II no. 343. 344. 359. 360.
4. Ou. II no. 365. ©i«»eilen »irb
au^ nod^ bie afte gormel : jodices, sca-
bini et cives Colon, o^nc 9{ä(fftd^t auf
bie )}eranberte 9{egierungdt>erfaffung ge^
brandtit, fo %, SB. im ^ofiM^ptaä^ toon
1265, ?ac. n no. 550 im Einfang, too
weiterhin aud^ btog cives Oolonienses im
aügemeinen für bte Sfirgerfd^ nnb
@tabtregiernng flc^^t, g. ©.- @. 318: ar-
cbiepiscoptis snstineat, qnod cives Co-
lonierues assisiam statuant, diminoant
vel augmentent pro velle suo.
5. 3^ mad^c ^icr auf bie intereffantc
Urf.toon 1283 anfmerffam, wci^t ^erlo
in ?liebcrr^;cin. «nn. ^. 24 @. 3öO mit«
getbeitt ^at. ^arin machen judices, sca-
bini, consilium et cives universi Col.
befannt, baß fie jwei llcjtd ber früheren
©robl^afle auf bem Sdtmarft (ediflciomm
cnm areis que quondam vocabantnr
broithalle jacencinm in foro veteri) an
ben 8Jitter SWatIbia« toon ©bieget (Äffatbie
3t»ei4e WitfftHm^.
LXtll
' 't
^efe^ fidf 6d(b atO^ tct^ aSer^äftntf be^ erj6(f(i(fdfßd^n SSogtd
unJ? ©tabtrid^mjttt ©taMtcgicrmig burt^ ba« Smpotlottttnett be« fff6«
ftönbigen @tabrtfl*^«üiiber*e/ bcweifcn bte SBct^ögcy weft^fe bte Sbetbö^te
3iutgeif,unb ©erwarb 1263 »nb 128& mit ber <Stabt ctngingcn/ worin
fic ^te ©ötöcr be^fclbe« flcfy gmn ®el^orfam gegen ken Wofi^ fii^tbtg
befannteti^^
Der Äat^ beftanb im 13, 9«]^rl^bett nnr au<6 einer geringen ^«^*^«;
Änjöl^t b0n .©togbtogetn ate Cansules, Stat^ännet. 9?ad^ einet Ut^ f«««.
fuÄbe bon 1265 ^Itttt ni^ mcl^ ott 13 SWitSfieber 2. 9n einer an=^
bew bon 1 297 ftnb neben 2 Sfitgermetftern, 1 6 @c^6ffen nnb 1 6 «ntt*
feuten bet Mtd^rje^ (afßciales) no6f S <S,oit\nin unterfd^eBen^ ben
mete^eti (^tcn gtoei (fiilbegct fifeingd^ffnl nnb ©ötfrib SW^tetge)
au^ otö 9?at]^dmeifter (magietri consilü) neben jioei Sütgemietftetn
unb }met @()(^emeifteTn genannt ftnb^ 3m 3. 130& finb a(^ fi^enbe
99lttgtk^bed 9}ati^ — qui in hoc annoiin consilio cmtatis^ nostro
cpüsedenrnt — 15, bai?unter 5 9ietter nnb 3 ®d^i^n, genannt unb
nebe» biefen, ate anger bem SJatl^ fle^enb , jmei {Rentmeifter unb 8»ei
JÖürgermeifter, bcn toel<i^ festeren einet ein @ci^*ffe tmxK 3>te 3^^
bott 15 SRi^t^ännern teor im 14. 3a|rl^unbert bie JRegeC fär ben engen
jf>Ätricifc|«n Statl^ — consilium artum — neben loelci^em ein »ettet —
consilium amplum i>ber generale — an« ben Äitiä^fpielen beftanb, Unb
fo xo\tp>^ mif in ben 9tatl|«berjeiei^mffen bet eben ermähnte diat^ bon
1305 f^n ate enger 9tat^ auf gefö^rt^.
ö« fragt fi^ nu« , feit »ann bie 5Rat^«berfaff ung be« engen unb
»eiten ^iatif^, »efd^e in bem äfteftcn nod^ bcrl^anbenen 6ibb«^ öon 1321
ate beftel^enbe Sinrid^tung borau^gefefet mirb ^ juerft eingefül^rt »orben
dieto de speculo railiti) leerlauft \fahm,
um bie Stimme junr ^u \>i» ^taht-
grabend p loenoenben.
1. @. oben @. XXXVIII.
2. ?ctc. II no. 557 : lidem vero ci-
ves statueruat ipsi demino archiepiscopo
XIII cives, qui sunt conaüivm civitatis ,
fldejQssores.
3. Xin. III Bo. 441. ^an ifl ntc^t
befugt, mit llambert @. 315, ^kraud }u
idfU^m, bag gur ßeit im ganzen nur 8
(&»vMn »aren, benn ed tonnten an(!^
00a ben t>0r^ei: aenannten (S(!^9ffen unb
Offtctalen ein X^ett ^um 9tatb gehören ;
no^ aud^ mit (Snnen l @. 635 ftn^u»
iK^en, bag fämmtli(!^e 16 Officialen
(»orum Ri(^ aud^ fammtUc^e 16 @c^Bf«
fen?) jugtcid^igonfutn getoefen feien unb
jo im gan^n 24 Sonfnin I^erau^^nred^'
nen.
4. (Sbenb. no. 442, in bemfelben
Wlcnat gebruar 1297 »ie no. 441 aM-
gefleUt.
5. (Sbenb. no. 528: promiserunt
(nSm(i4 bie (Sonfuln) ttna cmn Johanne
Overstolt de Lintgassen et Johanne de
Kusine, magistris nostris redditunm,
MarslUo dicto Grin scabine et Rkholfo
dieto Hirtzeliny magistris' nostris eivinm.
qui ipsis adfaaerent in hac parte etc.
6. Ou. I @. 77 ^icr gtt)or al« 9totb
ton 1304, aber nrit ben gleichen Flamen
tok inberUrf. ton 1305.
7. Ou. I @. 1-15.
LXIV
^flgememe (SinUttung.
ift, unb ob fie nid^t üieücid^t fd^on bic urf^)rüng(iei^c im 13. Sal^tl^utibert
tt)ar? ©cgcn bicfc üKögtid^fcit bzxm^t möfi^ , tag bct 9tat]^ bi« bol^tn
immer nur al« einer, unb neben bem ^jatvicifc^en ^ati) t)on 1 5 SDiitgüe*
bern fein anbcrer größerer ®emeinberat^ erfd^eint. 5Denn antS) fpäter im
14. Sa^rl^unbert ift ber JRatl^, tt)o er ate ®efd^Iu| faffenb unb ^anbetnb,
aU ftäbtifd^e Obrtgfeit unb SSertretung ber Sürgerfd^aft auftritt, immer
nur einer unb gwar ber regierenbe 9?at^ ber ©efd^Ied^ter K 'Der n^eite
9iat^, tpeld^er au« ben Äir^fpielen ber ©tabt getpä^It tt)urbe, ober ber
® emeinberat^ , wie tt)ir i^n tt)ol^t im Unterfc^ieb t)on bem patrtcifd^en
nennen bürfen, l^atte, tt)iett)ir nod^näl^er feigen »erben, bi« jum Sßeber*
aufftanb im 3. 1370 nur eine untcrgeorbnete ©tcttung unb tt)urbc bloß
in befonbereu gälten, tt)o man bie 3uftimmung ber »eiteren ©emcinbc
für erforberlid^ l^ielt, t)on bem engen 9tatl^ 'geboten' ober einberufen.
>Daß nun ein bcrartiger ©emeinberat^ fc^on bon äLnfang an, fei e« in
SSerbinbung mit bem ^)atricifd^en 9tat^, fei e« neben biefem, beftanben
ffahe, finb toir nad^ ben oben angeführten Semei^fteüen au« bem ©d^ieb«:^
\pxn^ unb ber Urfunbe 6rgb. ßonrab« t)on 1259 anjune^men genöt^tgt,
au« tt)e(d^en eine gett)iffe ©et^eitigung aud^ anberer SürgerMaffen afe
ber ^^atricifd^en an bem ^atS) ber ©tabt ^erborgel^t^. Unb tt>enn (Srjb.
ßonrab in ber anberen Urtunbe ijon 1259, toorin er bie äbfe^ung t)on
SSürgermeifter unb ©d^öffen oerfünbigt, bon einer SKel^r^eit ber Statine
— consilia civitatis — fprid^t, fo ift man bälget too^l bered^tigt , bie«
auf bie boppetteStepräfentation ber SSfirgerf d^af t im engen unb im toeitea
"SiaÜ) ju begießen 3. "Jinr fo laffen fid^ bie anfd^einenb »iberf^jred^enbca
eingaben au« biefer ^dt über ben 9tat]^ ijon 6öln bereinigen.
1. gortbaucrnb ifl ber getrö^nlid^e
Xitel ber Obiigfcit : '9Sir rigt^^erc, f(^ef^
fencn inbc ber roit ber pebc toonÄolne',
mie g. 53. bei SSeilei^^ung bc« SubenWu^»
fcrief« 1327 (Du. IV no. 134 unb 135),
bei ber ^udfö^nung bed (Srjb. ^einrid^
mit ben Tigt^crcn. ben f(^e^enen , bem
roibe inb ben gemeinen un[en bürgeren
ban Äolne' 1328 (ebenb. no. 146 ©.436
togl. @. 168); in Urf. toon 1334 (ebenb.
no. 205) n.Hrb ber ^at\) bon (£öln ju
aKeijlern unb ^rotoiforen be« §o«^itaI8
Sppertüalb öon bem 53ruber be« Stifter«
erforen, fiti^er nur ber enge Sflat^.
2. @. oben @. lx unb @. lxi
^nm. 3. @o nimmt antif Snnen, ®e»
fd?i(^te I @. 633 im ©inblidt auf bie
citirte urfunblid^e @teKc: — si scabi-
nus vel frater scabinornm seu offl-
cialis de richerzegheide , vel etiam of*
flcialis parochtarum fuerit — ab offlci(>
suo quod tenetj cadet nee ad hoc offl^
ciiim neque ad consilium civitatis ullc^
modo reaurget, similiter civis inferioris
ordinis — nee ad civitatis consilium uUo
unquam tempore assumetur, — an, ba§
*im consilium civitatis fotOOl^I SRitglie«
ber ber9li(j^erie(!^e ki^ie Officialen beri^ur«
l^äüfer Ja6en^ mobei er nur o^ne @runb
bie gtei(^fott« genannten cives inferioris
ordinis übcige^t.
3. du. II no. 394 @. 411 : ne de
premissis ofiiciis de cetero se intromit-
tant vel consiUis civitatis audeant In-
teresse. 3)ie 3>nterpretation ber ©teile
fann aUerbtngd jn^eifel^aft erfc^inen,
n>eil aox\)tv autif bon Ulis, qui pie-
beum in parrochiis consilium et regi-
Btoeite Slbt^eilung. LXV
©te ©Söffen, bic Süd^etjcd^ unb bcr IRatl^ bcr ©tobt tporcn bic
(SotppoTationen, fi>eld^ im 9iamen ber gefammten Sürgerfd^ft bte ©tabt^
regierung im ®er^t unb in ber äSertt)a(tung bifbeten. ^oäf bie @tabt,
»ie bic gcfommtc SSütgcrf d^af t , tt>aren fctbft crft au6 ber äMf^w^J"^"*
faffung ber 3l(tftabt mit i^ren ^rc^)>te(en unb äSorftäbten ju einem
©aujen ertoaiä^feu, luib biefe i^re urf|)rünglid^n ©eftanbt^eile führten,
U)ic lebenbige ©lieber eine6 organifc^en ©anjen, tl^r politifd^e^ Seben in
eigent^iimli^er aSerfaffung unb fetbftänbiger SSerttjaitung fort; onbe»^
rerfeitd beftanben ober bilbeten fi^ neben ber {Rid^eriec^e , ate ber ober*
ften ©rüberfd^aft, eine SReil^e t)on anberen SSrüberfd^aften unb ®eno[fen*
fd^aften für getpcrblid^e, »trt^fd^aftlid^e oDer retigiöje ^xozdt, in meldten
bie toerfd^iebenen Ä(a[fen ber Siirgerfd^aft fid^ Don einanber abfonberten,
unb tebe einjetne fid^ für fid^ }ufammen fc^tog. ^ir betrachten bemnad^
im folgenben juerft bie potitifd^e mie bie ®eri^tdberfaffung ber ©onber*
gemeuiben in ^ird^{:))ie(en unb SSorftäbten, fobann ba^ übrige ©enoffen^
fd^ft^toefen ber ©ürger.
3n bem ©d^ieb^f ^>rud^ bon 1 258 , au^ »etdjiem »ir ^au})tf äd^tid^ äit««
biefiemitnit ber ®tabtt)erf affung um bieSDtitte be« Sal^rl^unbert^ fd^Spfen, u.«ur::
jinb bie *©urgerid^te' ermäl^nt, toetd^e in ben Äird^f|)iei[^äufern (domus®*" ***
parochialesj gel^alten tourben. J)iefe Sird^f piel^äuf er , berfd^ieben bon
bem ©ürger^aufe bcr ©tabt (domus civium) , l^i^en aud^ ^äufer ber
%ntCetttc (domus officialium) ; t)on ben 9lmtleuten (officiati, officiales)
iibcr ift gefogt, ba| fie in ben cinjelnen Pfarreien mäf alter ©emol^n*
l^cit gett)äl^It tt>ürben ^ erjbifc^of (Sonrab befc^rterte fid^ über bie ^ar*
oc^iatgerid^te , »egen Ueberfc^rcitung il^rer ^ompttmi, ipcfd^c bod^ in
©treitfa^en nur auf ben SBertl^ bon 5 ©d^itltngen unb barunter be^
fd^ränlt fei (ärt. 18), ferner über bie ju gro^e Slnja^I ber Dfficialcn in
ben cinjetncn ^aroc^ien (3lrt. 27) 2, unb über bie ungebührlichen gorbe*
rungen bon ©eiten ber Slmttcute unb ©d^iJffcn bei Ausfertigung bon Ur*
men hactenus optinebant, bic Äebe ifl, S(rt. 1 unb 2 : Similiter dicimus de aliis
fo ba| unter ben consilia civitatis bie offlciatis, quod ab antiqua consuetudine
»ät^c bcr ^aro^ictt bcrflanbcn tocrbcn in parrocÄiw o/'/Iciati eliguntur, qui que-
Wnnten, oftein bie letzteren bepanbcn au« dam ibi judicaveruat et judicant secun-
bcn officiati 'ber ^aroc^ien unb flltb ba- dum ejus formam, quod hurgeriethe vul-
fftx in bcrfciben @tefle aU offlcia bejet^* gariter appeUatury quorum electionem
uet: de cetero offlciorum ipsorum regi- sine precio et pacto dicimuf debere fleri.
mine ßint carentia; jle tonnten nit^t con- 2. Item quod in qualibet parrochia
silia civitatis feigen. Coloniensi sunt plures officiales quam
1. du. II @.382 'äxt 18; @. 383 esse debeant et quam consueverunt ab
«rt. 27; @. 384 %xt. 32. <B. 392 ^u antiquo.
€tabte(^om!tn. XIV. ♦*♦♦!
LXVI
Mgetnetne Einleitung.
funfccti Über (Srbgüter unb ßicgcnfd^aftcn (Wct 32) ; vorauf btc ©d^ieb^*
rid^ter Aber btc etnjclnen fünfte im ©tnnc be« ßtsbifd^of« bcfd^tebcti
unb namentltd^ über bic SBa^t ber Slmtfeute, toel^e in ben 'SSurgertci^ten'
^zdft fi>raci^en, befttmraten, ba^ fold^e ol^ne SSefted^ung ftattfinben foüe^
äfö ber ©rjbifd^of im folgenben Sal^r mit ®ett)ölt gegen bic ®e*
fd^ted^tcr etnfc^ritt, bieäKünjer, ©ürgermeifter nnb ©d^öffen öfefefete,
tta^ er jugleic^ bie fd^on crtpä^nte SSerfügung, ba| toic bie @d^5ff enbrüber
unb bic SSorftcl^cr Der 9itd^erjcd^c, f o auäf bic njcld^e bi^^er gu ben 9?ät^cn
ber ^farrgemeinben gcl^örten^, faüö fic fid^ fd^Ied^t bcrl^alten l^ätten,
it;re Slemtcr bertieren unb fortan tpcber an btefcn , noc^ an ben JRStl^en
ber ®tabt üE^ctt nehmen foüten ^,
SBa6 nun ba^ SSer^ältnt^ ber ©onbergemeinben in ben Äird^fpiclen
ju ber ©efammtgcmcinbe ber Sürger betrifft, fo erfennt man fogleid^
bie ?[na(ogic, »eld^c jtpifd^en ben Sird^fpiel^äufcrn ober 3lmtleute]^äufern
unb bem^aufe ber Sürger, jwifdben ben nieberen Surgerid^ten unb bem
®d^5ffengerid^t ber ®tabt, jtDifd^en ben Slmtleuten ber Sird^fj>te(c unb
ben 5lmt(euten ber 9tid^erjed^e beftanb^.
9iad^ ßtafen'^ 'Sölnifd^er ©d^rcin^praji«* ää^Itc man in ber 9llt*
ftabt bon Söln fieben *®ebur^äufer' ober '2lmtteutel^aufer', nämlid^ bie
Don ®t. ^cter, Solumba, Sllban, l^oarentiu«, äWartin, ©tigiben unb
apoftetn*. ^ierju tamen burd^ mehrmalige @tabtertt)citcrung bi« ju
ainfang be« 13. 3a]^rl^unbert« bie nörblid^c SSorftobt Siieberid^ unb bie
fübtid^e Dur^burg, toeld^e beibe ©onbergemeinben blieben ^, ferner eine
9lnja]^t bon 3lu§enftiftern unb ipöfen, @t, ^antateon, ®t. SDiauritiu«,
®t. ®ereon, @t. iSl^rifto^))^, ®t. ßunibert, mit i^rcn befonbercn ©d^ei*
neu unb (Serid^t^bejirfen.
Ueber ba^ SSerl^ältni^ einer fotd^en Slugengemeinbe bor il^rcr SScr*»
einigung mit ber @tabt giebt ertoünfd^ten 5tuffd^(u§ eine Urfunbe Srjb.
1 . <B, lixv Slnm. 5.
2. Plebeum in parocfaiis consillum
l^eigt feIbflt)erfiänbUc6 ni(j^t ein pUUiu
f(^er 9tat^ , fonbern ^at\f ber plebs ber
^oro^ie b. ^. ber ^farrgemeinbe.
3. Ott. 11^.410.
4. to. SWourer ll @. 96. 102 unb
$cu«ler @. 188 ge^eii beibe, bejügltci^
ber 3lna(ogic gteif^en ben Officialen ber
^ir(i|j))iele unb ben Officialeu htx'Siitiitt^
}e(^e, t>on ber irrigen ^orau^fe^ung au9,
bag bie Äir(<rf^)iele 33orpäbte ber «Itftabt
gewefen feien, n>orau9 n^eitere unrid^tige
@(i^(üffe gejpgen tt>erben : bie Äir*f|)iele
unb ^urgeric^te ge^Brten bielme^r gum
größeren X^eik ber «Itflabt fclb^ an.
5. ^Katt^eid (Skfen, @rfle ©rünbe
ber (Sölnifd^en ^c^reind^rajri^ mit WlU'
flern u. f. id. 1782. @. 36 ff.
6. Our^burg, au^Oirburc^, ^r9«
burg/^irdberg, ifi glel(!^bebeutenb mit
Oberftabt, mie 9iicberic^> mit S'iiebcrfiabt.
®ie gleite Unterfd^eibung bon ilRittel'^
flabt , Oberjlabt (Oüir« * ober aiireburg)
unb 9{ieberburg finbet fi^ in ^o^parb,
53onner 3a^rb. ^. 50 u. 51 ©op^crb,
ba9 rl$m. ^ontobrica )9on (Sitefhr, unb
baju 'Stabt^jfan Xaf. 1.
Btoeite Kbtl^eilung.
LXVII
ätnolb« II 3* 1154 \ tporin btefct ju ©unften bct Sinttjo^nct t)on ®t.
^antatcon (habitatores villae s. Pantaleonis) entfd^tcb, ba^ fie, fo
lange fic nod^ nid^t burd^ SBaü unb SWöuetn mit ber ©tabt bereinigt
feien, tt)ie bi^^ct frei fein f otlten Don bent 3^0 nnb allen ©tenetn ber
®ürger (civilium coUectarum) ; mürben fie aber fünftig in bie ©tabt
aufgenommen, fo foüten fie aud^ ju bem gemeinen 9te(i^t ber Sürger ber-
pflid^tet fein ^, ebenfo tt)ie bicjenigen t)on it;nen , toeld^e fd^on jur ^tit
SBol^nung nnb (Sigentl^itm innerhalb ber ©tabtmauern l^attcn.
Die in' bie ©tabt unb ba^ gemeine 9ted^t ber Sürger aufgenommene
Sinjelgemeinbe betoa^rte aud^ fpäter, fo toeit mögtid^, i^re l^ergebrad^ten
^täftt, ©emeinbeberfaffung unb Autonomie unb gab nur not^gebrungen
i^ren ©onberbefi^ an bie ©efammtl^eit ber Sürger ober bie ©tabt auf 3.
üßan lann felbft in ©ejug auf bie 9lltftabt im ä^cif^l barüber fein,
ob nid^t bie JCl^eilgemeinben ber ^arod^ien früher beftanben ^aben , aU
bie ©efammtgemeinbe ober Sürgerfd^aft ber ©tabt. 9D?and&e« toei^t bar^^
auf l^in, bag tefetere erft jiemlid^ f^^ät burc^ ben ßwföwimentritt ber t)er*
fdf^iebenen Äird^fpietegemeinben ertt)ad^fen ift. 1)ie bebeutfamc 5Kad^rid^t
t)on einer conjuratio pro libertate im 3, 1112, bie tt)ir ate eine ge^
fc^morene Sinigung ber Sürger er!lärt ^aben *, Vx^t fid^ fe^r ttjol^l ^ier==
Quf beiiel^en. Da« SSürgerl^au« mitten im 3ubenbiertel (domus civium
inter Judeos sita) im 3. 11 49 ftammt fd^tt)erlid^ au« alter ^dt l^er.
9io^ im 3. 1 174 bei aSerpfänbung ber aWünägefälle unb 35ae tie^ erjb.
^]^ili})p ben SSertrag verbürgen burd^ bie antoefenben Sblen, SWinifteria*
Icn unb magistri parochiarum pro universis civibus unb beurfunbeu
burd^ scabini et magistratus urbis pro universis civibus ^. Die SSor-
fte^er ber Äird^f|)iele alfo mad^ten mit ben ©d^öffen jufammen bie SSer*
tretung ber gefammten ©ürgerfd^aft au«. 511« urf^^rünglid^e (Sinigung«*
jjunite ber ©tabt unb ber 33ürgerfd^aft »)arcn ba« (Srafengerid^t unb ba«
©c^öffencoüegium gegeben ; außerbem beruhte bie Slutonomie ber ©ürger
junäd^ft auf ben einjetnen Sird^f^)iel«gemeinben , »eld^e fid^ toeiterl^in
ju einer ^}olitifd^en ©efammtgemeinbe ber Sürger jufammenfd^loffen.
Da« Dafein ber tefeteren ift burd^ bie ©rtoSl^nung be« Sürgerl^aufe« unb
1. Ou. I @. 542 no. 67.
2. ^n @egen{a|^ jit bem jus com-
mune civium bUbet ba« Ocmcinbercd^t,
iDel^ed borget ald jus viciniae be}ei(i^^
m ift.
3. (Sin öcif^iel bicfer 9lrt entlj<
ber SSertrag jwif^cn Srjb. W^üpP nnb
ben »ürgcm »on (£81n im 3. 1180,
toorin unter aoberejn befttmmt ifl (Ou. I
@. 583) : Adjectum est autem, ut edi-
flcia quae in veteri foro parrochiani s.
Martini et parrochiani s. Brigidae et
iUi de Ouersburg absque jure heredita-
rio hactenus tenuerunt, .universitati ci-
vium bereditario jure possidenda con-
ferrent.
4. S5b. I @. XXVII.
5. Ou. I no. 85 @. 570.
Lxvin
Slttgememe (Smiettung.
bc« ©tabtficgctö in bcr ftäbtifc^en Urlunbe bon 1149 bejcugt^ tote bie
Untctotbnung ber Strd^fpieteborftänbc unb bcr ®ctt)cr6gcno[fcnfd^aften
unter btefclbe burd^ eine obrigfeitüd^e SScrorbnung bon 1159, morin
Rectores, judices ei totus populus sanctae Coloniae um be^ ge*
meinen Seften mitlen beftimmten , ba^ in aüen SSrüberfd^af ten unb ®e*
rid^t^ämtern binnen ben näd^ften 10 3a^ren fein neuer üßeiftcr ober
Slmtmann ernannt tocrben fottte 2.
15ic SSerfaffung ber ©onbergemeinben in ben Sird^ft>ielen ber Wi-
[tabt f 0 tt)ie in ben früheren SSorftäbten , bereu Senntnig wir au« ben
@d^rein«ur!unben unb Statuten fd^öj)fen ^, jeigt bei einer gemiffen Ueber^
einftimmung in ben ©runbxügen bod^ aud^ lieber mcfentlid^ 3Serfc^ie^
ben^eiten, befonber« bei benjenigen ©cmeinbcn, meldte gegenüber bem
©tabtgerid^t unb ber ®e[ammtobrig!eit größere ©elbftänbigfeit ate anbere
bewahrten. Da« lefetere ift namentlid^ ber gaü in ben alten SSorftäbten
5Kieberic^ auf ber 5Rorbfeite, unb Our«burg (3lir«berg, 3lir«bad^) auf ber
®übfeiteber3Utftabt4.
ridl um» ^^^ ^^^ l^ergebrad^ten 9ted^t, »eld^e« in bem älteren 2Bei«tl^um
our«^ bon 5Kieberid^ au« bem 12. Oal^rl^unbert befd^rieben ift, l^ielten bort ber
"'^^* ®raf unb ber S3ogt ber ^arod^ie bie brei orbentlid^en ©erid^te ab , in
meldten 12 Senatoren, b. i. ©d^öffen, nad^ ^ufforberung burd^ ben
©rjbifd^of ober beffen ©oten, 9ted^t über ©rbe fprad^en, unb bei meldten
Ä(agen ber (Singefeffenen (civium nostrorum) gegen anbere (de cive
suo) bor ben aJfeiftern, ben ©d^öffen unb 5Rid^tem be« tird^f<)iel« (co-
ram magistris civium et senatoribus et judieibus nostris) anju-
bringen waren. 9Ber fid^ bem ©erid^t entgie^t, toirb at« Ungel^orfamer
au« bem öürgerbergeid^ni^ geftrid^en unb au« bcr ©cmcinfd^aft au«ge*
f
1. @. oben @. xLiv,
2. ClU. 1 no. 73 @. 550. Nos ita-
que utilitati universorum pie consulen-
tes communiter per totam sacrosanctam
Coloniam statuimas, ut in cunctis fra-
ternitatibiis aut offlciis, quae dvilem re-
spiciunt justitiam (o^^ne 3^^^^'^ P^b bie
53urgeri(l^te ju tocrjlc^cn) in X annis ne-
mo magister (55orpc^>er ber ©rüberft^af«'
ten) aut offlcialis homo (Amtleute ber
©ur^äufer) mutetnr, innovetur aut ali-
quo modo substituatur. ^iif bie Ueber>^
tretung n>irb nöt^igenjaUd bie Strafe bed
©annd unb eine ©elbbuge Mon 10 Maxi
fleje^t. 2)er ^votd ber SScrorbnung ifl
nt(!^t ct^6fiü6f.
3. 3)ie ]äfon cit. @(ä^rift toon SW. diu'
\m, (S0(ni{^e@c^reind:|)ra;:td, giebt 9u9'
/(üge aud ben <S(^reindurfunben. (Sine F
9lei^e t)on Statuten, n^eld^e iebo(^ meifl
crfl bem 14. 3a^r]j>. angehören, finb ab-f
gebrudt in Cu. 1, ©eri^^te unb@c^reinej
@. 178-302.
4. !Die Statuten ber ?5arod6ie 9iiel
x\6f finben fi(S) abgebrudtt in CueQen
@. 223. 224 m^ bem gnerfl toon
(Slafen i)eriJffentn^ten Sejrt, aWaterialk
gur getfUid^en unb tt>tUüti}m (^tat^
bed nieberr^eintfdtien unb mefifätifc
trei(e« 1 @. 492 unb 505; tromif
Duetten ©b. II ^ortrort @. x eine m
t)on Berichtigungen nati} bem tDf
aufgefunbenen Original ^in^iugefUgt
@nnen {e^t bie ^anbf^rift ber ät
Statuten in \>a9 (Snbe bed 12., b|
f:|>äteren in bad 1 4. 3a^r^.
I
3»ettc «btlS^cUmig.
LXDC
fielen (de carta civium et communione nostra repudiabitur) . !E)ie
SBal^I tcr SKcifter unb bet SSicare bct 9ttd^tet fotl in ber orbentüd^cn
(äetid^t^fifeung mit 3wpttninung ber 3)?eifter unb Sürgcr gcfd^c^cn K
9leue unb abtoeid^enbe Scftintmungen entl^alten bic fpätercn ®ta*
tuten au^ bem 14. Qal^r^unbcrt. ®tatt ber 3Keiftct finb l^ier neben
®raf, SSogt unb 12 ©d^öffen bie 5lnitleute bev ^arod^ie genannt 2. Die*
fen adein ftel^t e^ ju, ba^ Slmtleutel^au« (domus offieiatorum) jur 5tb*
Haltung be« ©erid^t« ju öffnen ; fie l^aben bie ©d^öffenau^fprüc^e nie--
berjufc^reiben unb int @d&rein ju betpa^ren; [teilen aud^, menn e« ber*
(angt mirb , urfunbttd^e^ B^wgniß barüber au^ ; bor i^nen gefd^ie^t ber
3Serfauf unb bie 5luf (affung t)on ^m^ unb Srbc , wobei für bie ©eftäti*
gung unter (Srafenbann, toenn fie bertangt toirb, nod^ eine befonbere
©ebü^r ju entrid^ten ift^.
üßit 9ted^t l^at fd^on Slafen bemerft, ba^ bie fpäteren Statuten be«
?iieberid^, mit ben früfjeren berglic^en, auf eine SSeränbcrung ber ®e*
meinbet>erfaffung fd^Iiegen (äffen ^. ÜDemnad^ fc^eint erft fpäter an bie
©tette ber getoä^tten a)?eifter ober SSorfte^er ber®emeinbe bie gefd^toffene
ariftofratifd^e ßor^jor^tion ber 3lmtleute (officiati) getreten ju fein,
gleichwie au^ ber ©efammtl^eit ber ©rogbürger ber ©tabt bte patricifd^e
Korporation ber 3?id^erjed^e ^erborging. Unb tt)ir bürfen mit SBa^r«'
Jc^^einlid^feit annehmen, ba| bie gteid^e SSeränberung, toie in ber *i|Jarod^ie
Stiebjerid^ \o aud^ in ben übrigen Sird^fpiefen ftattgefunben ^at, mofür
al« ©ctoei^ bienen fanrr, baß nod& in ber angeführten Ur!unbe ßrjb.
^^ilipp^ bon 1 1 74 bie SBeifter ber Sird^fpiete (magistri parochiarum)
im Flamen ber ganjen ©ürgerfc^aft fid^ berbürgten, mä^renb im ©d^iebö^
fprud^ bon 1 258 nid^t me^r bon biefen , f onbern bon ben 3lmtleuten ber
öutgcrtd^te unb in ber Urfunbe Srjb.Sonrab« bon 1259 gteid^faü« bon
tenen, meldte bie ©emeinberät^c in ben ^ird^fpielen bitbeten, bie 9tebe ift ^.
Unxtpeifetl^aft erftredte fic^ bie 3uri^biction be« ©urggrafen, be«
1 . Si qnandoqae magister eligendus
est, quod quidem flet legali placito, vel
si opus nobis fuerit ministro, coiisensu
magistrorum et civium eliguntur. 2Öer
unter bcm minister ju t>crfte^cn ip, er*
giebt jtt^ au« ber anbercn ©tettc : si au-
tem ministri nostri, vicarii scilicet eo-
rum, nämüd^ beö ©rafen unb be« 5Bogt«,
t)on benen unmittelbar bor^er bte 9^ebe
toar.
2. Ad declarandum jura et leges co-
mitis, advocati, senatorum, scilicet duo-
decim scabinorum, et offieiatorum pa-
rochie de Niderig statutum est.
3. Et quicunque habet necesse de
banno comitis dabit pro jure banni qua-
tuor denarios, ita si est domus integra
(magna) 15. i. ein ganjer ^of mit So^n»
gebäuben unb @runt»püdcn. 35gl. ben
@(^ieb8fprudfi über bie Siedete ber 3lmt*
leute unb @d?öffen be« 9iieberi(^ in Ur!.
3. 1344, Ou. IV no. 273.
4. 2«atcrialien a. a. £). @. 503.
5. Magi^tri, 9Kciper, feigen bann al-
lerbing« auc^> bie bon ben 3lmtleutcn ge*
lüä^ltcn SBorpe^er ober Sorfifecnben, j. u.
LXX
ungemeine (SinUititng.
crjbtfd^öffid^n SSogt« unb bc^ ©d^öffencotlcgium^ bcr ©tabt anäf üBcr
ba« Äird^f^)icf 5Riebctt^. 'Die rid^tcrlid^c S^tigfett bc^ »urggrafen
tocnigften« ift burd^ cinjctnc ©d^rein^urfunben ktütefen ^ uub auf feine
Suri^bictton im aügemeineu bejie^t fid^ icuev fd^toer t)erftänbtid^ SSetjic^t
be« SSurggvafen Sodann im 3. 1265 in einem I^eit be« 9?teberidf^ 2^
Slüein in beu Statuten be^ tird^fpiete ift toeber bon bem Surggrafen,
xit>ä) bon bem ©tabtüogt bie Stebe, unb nur bte JBet^eiligung bed @tj*
bifd^of« am ©etid^t butd^ feinen beboümäd^tigten SSoten (nuntius po-
teus) tpirb ertoä^nt. 3)er ®taf, ber S3ogt unb bie 12 ©d^öffen in 5Rie*
berid^ finb nid^t bie ber ©tabt, fonbern ber ^aroc^ie, fie ^ei^en comes
et advocatus noster, judices nostri, unb Don bem ®rafen ift gefagt,
ba§ er immer ein ©d^ffe fein \oü , unb bon ben ©d^öffen , ba^ fie im
Äird^fpiet felbft angefeffen unb tpo^nl^aft fein muffen, um bie bort »or*
fommenben ©ad^en beffer ertebigen ju fönnen ^. @^ ift alfo nur an ben
Untergrafen unb ben Untert)ogt ber ^^arod^ie 9iieberid^ ju benfen, unb
fo finben fid^ aud^ in ben geric^tlid^en Urfunben ®rafen ober SSicegrafen
fomo^t t)on 9iieberid^ ate aud^ t)on Dur^burg ermähnt*,
cftfen^r ^^^^^ befonberen ®rafen, 3Sögte unb ©d^iJffen Ratten bagegen bie
siitfiabt. ficben 'ißarct^ien ber Slltftabt. 8eiber tennen n?ir bie SSerfaffung biefer
©onbergemeinben ^aijptfäd^Iic^ nur in ber f|)äteren gorm corporatioer
3lbfdb[ie|ung an^ ben ©tatuten be« 14. Sa^r^unbert^ ^. Ueberatt finb
e^ ^ier bie 5lmtleute ber ^arod^ie (officiales ober officiati parochjae),
tt)e(d^e bie Korporation bi(ben. ®teid^toie bei ber SRid^erjec^e unb anberen
Srütcrfd^aften toerben ebenfatt^ bie berbientcn unb bie unberbienten ämt*
leute (deserviti unb indeserviti, b. i. officiati qui officia eorum de-
servierunt unb non deservierunt) unterf (Rieben. !J)ie oerbienten 3lmt*
leute allein üben bie toefenttic^en Siechte ber Korporation au^ : toä^len
aUjä^rlid^ bie SKeifter (magistri), metd;e fie bei 35erric^tung i^rer 2lmt«*
1. Ciu.II no. 124 au8 bem 3. 1231.
2. @. @. XXXV.
3. Item quicuDque fuerit comes,
debet esse Senator seu scabinus, et qui-
curique erit scabinus seu Senator debet
esse heredatus infra parocbiam de Ni-
derig et residens in eadem, ut eo melius
de bis que contingunt in eadem parocbia
se valeant expedire.
4. Urf. 3. 1344 (Ou. IV no. 273):
Item quia comes de Nederich conque-
febatur de sale (n^o^l sala ju kfen).
©djreinsurf. 3. 1347 {(glafcn in aWotc
cialicn @. 513 %nm.) ; Notum sit quod
dominus Johannes Loef miles vicecomes^
Gerhardus Birckelin et Tilmannus Over-
stolz ceterique scabini de Nederich nobis
officiatis sunt protestati. f^ür Dur^burg
3. 1352: Constantinijs de Lysenkir-
chen, comes de Oirsherg, unb öfter 'So*
ftitt toan ÜÜfcnfirgiti gretoe ya Oir«burc^'.
3a^^t 1351 8ac. III @. 402, 3. 1362
Ou. I @. 198, 3. 1365 IV @. 510, 3-
1378 I @.316. 2)ic ©emeinbetoerfaffung
ber SSorflabt Our^burg toax ber toon
9Ueberid^ gang ät^nüci^. $gL (Slafen,
@d?rei«|)ra5iö ^. 55.
5. du. I @. 235—302.
3n)ette ^btl^etlung.
LXXl
gefd^äftc ate ftänbtger 9tati^ unterftüfecn, ffobm ebcnfo bic 'tut* bei Sc*
fe^ung bon erlebigten ©teilen ber älmtteute, ert^eilen bte ©ebutfcif^aft
(urbanitas) bnrd^ Slufnal^me neuer S!ircl&f)>ietegeno[fen ^ bcfc^lie^en über
©afeungen ber ßorporation unb bejie^en bie üoUen (Sebü^reu bon bcn
3)ienften ber aßeifter in (Sffen, (Selb unb ©od^«.
J)ie ßprporation ber Slmtleute unter bem SSorfife ber getuä^lten ober
na^ einigen Statuten au^geloo^ten SKeiftcr, in ber SRegel jmei, mäf
SSorbere genannt, bilbet jugleic!^ ba« ©eric^t unb bie SSertoaltung^bcl^örbc
für bie Sirc^{<)ietegemeinbe. äßeifter unb Slmtleute gebieten ju ©erid^t
mit bier (Geboten, erlaffen ©trafmanbate unb rid^ten über ©ci^ulbftagen
unb 3Serge^en uadf ^©eburred^t' bi^ jum SSBertl^ bon 5 ©d^iUiugen^,
wobei ber bon bem SSorfifeenben baju aufgeforberte Seifiger ba« Urt|feil
jprid^t ^. 3;)iefelben bottjie^en bie freiwilligen SRed^ti^gefd^äfte, t)er^)ad^ten
äßarft^jlä^ ober Sänfe, §äufer, felbft ©tabtt^oreS berrid^ten bie
^erlömmlid^en 8ei[tungen an bietird(^e, ba« ^o^pital, bie Slrmen ber
^arod^ie^.
Sefonbere ©d^reinömcifter, fieben an ber ^a^, tourben an^ ben
älmtleuten füi bie Setoa^rung bc^ ©d^rein^ ber ^arod^ie, Worin \xif bie
Urf unben unb bie ©d^rein^faffc befanben , beftellt. ©iefelben ober ein
anberer 2lu^fc^u| bilbeten baö einmal iä^rlid^ abiu^alteube JRügegcricj^t,
weld^eö SSergel^en ober ^anblungen ber 2lmtleute, bie bem 2lmt jur Un^
e^re gereid^ten, ftrafte^. Slblel^nung be^ SJieifteramt« bon ©eiten eine«
Slmtmann« ^^atte Slu^fd^ließung au« ber Korporation jur golge ; ebcnf o
bie Säeigerung auf oiermalige« ®ebot bor bem ©eric^t ber Slmtleute ju
erfd^einen 7. ®oten unb ©d^reiber ftanben im Dienft ber Sor|)oration.
1. ^ifi^ielc au« ber ^aroc^ic @t.
3Rartin, 3. 1302 unb 1316, mit ber pe»
^enben formet: concessa est urbanitas
que dicitur gebuirschaf ab offlcialibus
parochiae S. Martini, gtebt (£la{en in ber
•^c^^reiuspraji« @. 31 ^nm.
2. (Statuten toon <Bt (Solumba Ou.
1 <S. 265: ille tenebitur ei facere jus
commune quod dicitur gebur regth quln-
que solidorum; t)gl. ^(i^iebdfpruc!^^ ^Olt
1258 f. oben @. lxv.
3. (Statuten toon (St. Martin a. a. O.
<B. 252. 253; ög(. bic Urfunbenauöjüge
OU9 bem CEolumbajc^rein bei (Slafen,
^S^j^reiuÄpra^i« <S. 48 2lnm.: Notum sit
quod "Winricus dictus de Tulpeto ex
Judicio et definitiojie offlcialium.obtinuit
11. a. m.
' 4. (Statuten bon (St. ^rigibeu <S.
239, et. 3Kartin (S. 248 unb bie ur*
funblid^en ^ufjeidtinungen über folc^e
SSer^)ad^tungcn (S. 254; tog(. ©jiiwn,
@c\6). I (S. 628, über bie SBetoa^rung
ber (StabttlS>ore, tüdäft ben Slmtleuten ber
^irc^f^iele oblag unb bon biefen al^ ^t"
fym an @injetue übertragen tourbe.
5. (Statuten bon. (St. (Solumba "S.
268 : bic SRciller ober an i^rer (Stelle
jttjei toerbiente Amtleute follen bic ^m\m
)ur Beleuchtung ber ^ircbe aufbringen ;
bgl. @tot. bon (St. S3iigiben (S. 243.245.
6. (Statuten toon @t. S3rigiben (S.
237 : *inbc ju fagene ^^eimelic^e, of ir tu
nid^ xo'mt ban ein^me unfeme ambt^
manne, bat ncit guit in ft, inbe meiber
bed amb) ere, inbe bat man melben fal
öur ben feiöenen bie gefuiren fint jum
[ciffrine'; bgt. (St. (Sotumba <S. 263.
7. (St. ^g^artin S. 249: exibit ot-
flcium suum nee erit officialis.
I
LXXIL
Siagemeine (Stnleitung.
35tc Sitc^>f^)icWgcnicinbcn toatcn fclbftänbigc potitifd^e ©liebet bcr
©tabt unb bcr ©efamnttbütflcrfc^oft, aber ter ©tabttcgierung unb bem
©tabtgerid^t untergeorbnet. 5Ktd^t nur bte« l^ö^erc ©ertd^t^barfett war
ben ©tabtrtd^tern unb ©d^öffen borbe^atten , btefe concurrirten auc^ bei
ber nieberen in ben Sird^fpielen : SSerlautbarungen über SSeränberungen
t)on ^an^* unb (ärunbbefife fonnten »ie bei bem Äird^fpietefd^rein, fo
aud^ bei bem ©d^öff epfd^rein ber ©tabt gefd^e^en * ; Sl^^^^etlattonen U)ur*
ben bon ben ©ebur^äufern an ba« Sfirger^au« gebradbt, Sefd^tüffe bcr
Ätrd^f|)te(e burd^ bie ©tabtregierung aufgehobene. 5luf ber anberen
©eite finben n?ir in ben ©tatuten ber ^rd^fpiete, toie fel^r (entere beforgt
tparen, i^re ©etbftänbigfeit burd^ @rfd^tt>erung ber 9lp|)ettationcn an ba«
Sürgerl^au^ unb SSerl^inberung bcr ©nfd^reibungen bom ©runbbcfi^
anberött)o at« in bem ©eburl^au^ nad^ 3Jiögtid^feit gu wahren ^.
«nfe«< Sieben ben ©erid^ten unb ©d^rcinen ber Sird^fpiefe beftanben nod^
n*«* eine 9?ei^e bon befonberen ©erid^t^bcjtrlcn geiftlid^cr unb toclttid^er^öfc,
^^^^ *' »ic ba« erjbifd^öf tid^c ©crid^t ^aä)t auf bem Dcml^of für bie ^fanct
©t. 3o^ann, ba« ®crid^t, genannt 'Siüc«, bc« *i|Jro^)fte« üon ©t 3Äarien*
graben, ba« 'ißropftcigerii^t ju ©t. ©euer in, ba« ®crid^t Unterlal^n,
meldte« nur einen ^äufcrcomplcf auf bem 5lttmar!t umfaßte, bie @rb*
bogtei auf bem ©getftein, tpcld^c fid^ über brei §Bfc inncrl^alb unb anbere
au^erl^alb ber ©tabt erftredtte u. a. m. -*. Die Sinrid^tung biefer ©pccial*
gerid^tc tcar bei fe^r Dcrfd^icbcncr ßom^)ctenj bcr ®erid^t«t?erfaffung ber
Sird^fpicle äl^ntid^. ©o toar ju ©t. ©euer in ba^ ©erid^t auf bem
gronl^of, tpcld^er bem Sapitcl be« ©tift^ gehörte, unb ber ^ropft l^atte
ba^ 9ted^t ben ©d^uttl^ci^ unb bie ©d^öffen einjufe^en, neben tpctd^en aud^
Slmtleutc, officiales s. Severini genannt finb ^. ^aö^ einem SBei^tl^um
über bie SRed^te be« 9Sogt« auf bem @ige(ftein bon 1286 l^atte ber (Srb*
1 . S8ci(piclc aus bcr ^arod^ic @t. ?o*
xmi. toc bie SniDefen^ett bed Potestas
civitatis b. i. bc8 33ogt8 ermähnt ifl,
gicbt (Slafcn, @bek« (£ßln @. 28 f., tgl.
Stafen, ©d^rcinöpia^iS @. 45. Sir fem»
mcn barauf bcjüglit^ bcr Subcn jurütf .
2. Urf. 3. 1238, O«. II no. J87.
2)ic Officiolcn »on @t. Sorenj fügen bei
2(btrctung eine« bem Äir(^[i)ie( gehörigen
©rabcn« an bie Äird^e @t. ^nbrca« ben
SBorbebatt ^^inju : Si vero civitas Colon.
— factum nostrum et concessionem, ali-
qna magna necessitate interveniente,
ratum servare noluerit etc.
3. (Statuten öon @t. 2ßartin @. 253,
@t. (Solumba @. 266 : Si qnis offlcia-
lium nostroTum aliquem hominem ad
hoc induxerit — ut quis faereditatem
aliquam in parrochia sancte Columbe
sitam et ad scrinium nostrum pertinen-
tem scribi faciat super domum civium
yel alibi preter in parrochia nostra et
domo — solvet marcam pro pena, de
qua nichil demittetiir ei.
4. (Slafcn, ©c^^rcinS^raji« @. 56—
63, (Snncn, ®cf*. I @. 591— 601. 2)ie
mcipen toon btcfeit ©cridfiten befianben
nociff bi« auf bie leiste 3eit bc« Äirfür*
flentbum« fort, f. ©alter, 3)a« alte @rj-
flift unb bie SRcid^öflabt (£8Itt @. 322.
5. (Slafcn a. a. O. @. 62.
Btotitt «bti^ctteng. Lxxni
t>ogt, 3:ietmann öan bcr "^oc f^fau) , in bcn bret jur SSogtet gcl^örtgcn
^öfcn innctl^atb bcr ©tabt nur über Srbc ju rtd^tcn , in bcn anbcren
au^erl^atb rid^tete er ate ©d^ult^eife aud^ über §ate unb 8eib (ban l^atfe
inb ban bud^e) ; 1 4 ©d^öffen, 2 au« iebem §ofc. fa|en alle bicrjcl^n läge
gu ®erid&t unb alle etngcfeffencn ^el^nleutc mußten ben brei ungebotenen
!üingen folgen ^
ß« ift entlid^ nod^ mit einem SBort be« SSer^ältniffe« jtoifd^en ber ®"ft=^
geiftlid^en unb toettlid^en ®eric^t«batfeit ju gebenfen , toetc^e« in 65tn mu. *
toie überaß eine unerfd^öpffid^e Queüe be« ©treit« abgab. @rjb. 6on=
rab mod^te mit Dietem S^iad^brudE ben ©runbfafe beö Sirc^enred^t« geltenb,
toonad^ geiftfid^e ^erfpnen unb (Süter nid^t bem toeltfid^en ©ertd^t untere
toorfen fein foüten, unb bebrol^te mit ©träfe ber ßjcommunication bie
3Wad^tigen unb Saien (potentes et alios laicos), toeld^e im fflefi^ einer
roelttid^en ©erid^t^barfeit in ber ©tabt ober in ber !Diöcefe bie 3lu«fü^*
rung ber ®ebote ber geiftlid^en SJid^ter berl^inbern, ober gegen ®eiftüdbe
unb Slid^ter, ober bereu ®üter, mit gerid^tüd^em ^roceg Dorgel^en toür*
ben 2. ^Dagegen gab berfelbe ber geifttid^en 3uriöbiction, toel^e bon il^m
fetbft unb bem S)omcapiteI, ober in ben ©cnbgerid^ten burd^ ben J)ed^ant
(burdecanus) unb bie Pfarrer ausgeübt tourbe, bie toeitefte 3luöbe]^nung.
Sei bem ©d^ieb^gerid^t bon 1258 brad^te er bie S3efd^n?erbe Dor, ba| bie
gcifttid^en 9iid^ter burd^ ba« SSerbot ber SBürger feit lange berl^inbert
mürben, über Sudler, SDieineib, ßl^ebrud^ unb ßl^efad^en überl^aupt, fat*
fd^e« 3Dla5 unb betrügerifd^en SSerfauf (quod vulgariter meincoif di-
citur) ated^t ju fpred^en unb ju ftrafen ^. ferner Hagte ber Srjbifd^of
über 33ertefeung ber lird^Iid^en 3mn(unitäten n?egen SBeinoerfauf«, fo toie
über Eingriffe ber ©ürgermeifter in bie 3uri«biction be« tropfte« bon
©t. ©eberin *. 2luf ber anberen ©eite befd^ulbigten bie SBürger ben Sri^*
bifd^of, bag er in bcn SIBftern unb Immunitäten öffenttid^e ©d^enfen
für ben SBeinberfauf geftatte, unb Wogten, baß ba« toeftlid^e ®erid^t
bäufig burd^ ba« gciftlid^e gel^inbert toürbe, im SSSiberfprud^ mit bem
9icd^t unb ter grei^eit ber ©tabt ^
!Die loic^tige grage, toer im jtoeifel^aften gatt barüber ju cntfd^ei^
ben l^abe, ob eine ^^xi^t gciftlid^ ober loeltlid^ fei, lourbe gteid^fatt« bon
bem Sr^bif d^of gur ©prad&e gebrad^t , inbem er fid^ barüber befd^toerte,
ba§ oft toenn eine Sfage bei bem geifttid^en SRid^ter eingeleitet fei, bie
1. Ou. I @. 225 f. 4. @6cnb. 5lrt. 29. 51.
2. Urf. 3. 1248 Ou. II no. 273. 5. @. 388 5lrt. 18. 21.
3. Ou. n @. 382 «rt. 20.
Lxxiv SWgemcinc Einleitung.
©ürgermcifter unb ©d^öffen ben Som^^ctcnjftreil erj^öfccn unb felbji über
bie Sompetcnj entfd^cibcn tooiUmK
ß^araftcrtfttfc^ finb bie 2lu«fprüd^e bcr ©c^ieb^rid^ter, toetd^c fctbft
beut getfttid^en @tanbe angehörten unb ballet tt)ol^( ntd^t ganj unbefangen
in biefer ©ad^ urtl^eilten. ^tx>ax ben Umfang ber geift ticken 3uri«bic^
tion »Otiten fie auf ffiud^er, äReineib unb S^efac^en befc^ränlt toiffen,
toä^renb über §änbel an geiertagen unb in ben Smmunitäten, über fal^
fc^e^ 3Ka6 unb äßeinfauf fotool^t ber geiftlid^e, afö aud^ ber tt)eltlid|c
atid^ter erfennen foüe 2, 3Ba« aber bie ßom^etenjfrage betrifft, f 0 toarcn
fie ber äReinung, ba| hierüber aüein ber geiftlid^e SJid^ter ju entfc^eibcn
l^abe , unb jtoar au« beut ®runbe meil in aüen ÜDingen ba« ©eiftlic^c
beut ffielttid^en borge^en muffe ^.
fibanln ^" jo^Ireic^en ©enoffenfd^aften einigten fid^ bie ®ürger jur SBet^ä*
tigungflemeinfamer3^ecfe. 2lügemeine®ejeic^nung ber®enoffenfd^aftift
Sörüfcerf d^af t , fratemitas. ®o ^ei^t biefmeifen aud^ bie SRid^erjec^e eine
©rüfcerfd^aft*, obtoo^f fie ben anbern nic^t neben fonbern üfcergeorbnct
tt>ar. T)tnn fie toar bie Innung ber ®ro§bürger unb bilbete eine |)olitifd(ie
6or|)oration, bon toelc^er bie geiDerbtic^en 2lemter abhängig toaren, über
. toelcj^e fie bie Jluffid^t führte. ®o finb unter bem allgemeinen 3lu«bru(E
t)on ®rüberfc^aften in ber 9Jegef nur bie ^anbtoerferämter i^erftanben^
2luf ba« ÜDafein einer Sauf mann^gitbe im 1 1 . ^a^rl^unbert Iä§t
bie gelegenttid^e @rn?ä^nung eine« SSorfte^er« ber Äaufteute (negoiia-
torum propositus) fc^lie^en ^. 2lucj^ fe^t bie ©itb^alle ber ßölner in
Sonbon, toeld^er bie Könige bon SngtanD fc^on im 12. Sal^r^unbert
©^ufe^ribilegien geiDä^rten '^, eine ©enoffenfd^aft üorau«, toetd^^e in bie*
femSBaaren* unb^anb(ung«^aujei^ren3Sereiuigung«punft ^atte. 3ll(ein
toie bie ©ilbl^aße ju !t?onbon f^on im 13. 3a^r^unbert nic^t me^r blo^
Sauf^au« ber ßöluer, fonbern ber beutfc^en Sauf leute toar ®, fo gel^örtcn
JU biefer ®ilbe, früher toie fpäter, immer nur bie Saufleute, toeld^e ben
1. @. 383 %xt 31. 4. e. oben @. lu 31. 1. 2.
2. ©. 393 ?Jrt.20. Unter beUa, que 5. @. oben @. lxi 51. 2. 3.
diebus.festlvis vel in emunitatibus fiunt 6. Vita Heriberti c. 9 öou SBaijJ-
ftnb tüo^il ©d^Iägereien ju öcrfle^en, bie 3$crf.*@efc^. V 'B. 367 5(nm. 4 na%*
am meifien an geiertagen unb in ben micfcn.
@d^enfen ber Älöftcr bortamen. 7. (g. hierüber meitev unten (Sola
3. @. 394 ad 31: cum in omnibus unb bie ^anfe.
spiritualia secularil)us sint anteponenda 8. iüappenbeig, Urf.^i^efci^. bed I^anj.
et leges etiam secularium principum ©tal^^'ll^ofd p ^nbon ^. 11. 14.
sacros canones imitari non dedignentur.
3)veite ^btljieiCung.
IJCXV
in (gnglanfe fetrtcBen. ©onft ift t)on einer ®tlbe ober ©rüber*
»er Sauflcnte in Sota burd^au^ nid^t« befonnt ^ J)ie aflgemeincn
gen^eiten bed ^anbete unb ber Saufmannfd^aft h)urben atö ®aci^e
ammten SSürgerfd^aft bon ber ©tabtobrigfcit beforgt , in älterer
>n ben ©d^öffen, in f|)äterer bon bem SRot^ ber ©tabt^.
)ie (jrögte ©enoffenfd^aft , näd^ft ber SSürgerfdJKxft felbft, mar bie
rüberfd^aft, fratemitas vini, jn toeld^er ©rogbürger nnb Stein«
aüer 3lrt gehörten, benen ba« SRed^t be^ 9Beinia|)f « ober be« SBein^^
>erüe]^en toar. 5Rid^t bloß au^erl^alb, fonbern audb innerhalb ber
nauern, in ben ®ärten ber ©tifter, Älöfter, ber SBürger unb ®au*
irbe ber SQSeinbau in großer 2lu«be]^nung gepflegt ^ ; nnb oorjug«*
>er ffiein^anbel lonrbe bon Sofa nad^ außen, befonber^ nad^ Sng*
jefübrt*.
5ie Siid^erjed^e l^atte ba« Sted^t, bie SBeinbrüberfd^aft toie bie SBür*
ift ju berlei^en^. 3n' ben SSerjeid^niffen ber SSürgeraufnal^men,
regetmä^g burd^ jttjei beputirte '§erren' ftattfanben, ift bei ein^
neuen SSürgern bemer!t , ba| fie jugteid^ in bie SBeinbrüberf d^af t
lommen tourben, ober e^ [inb bie Siften bon beiben ^lufnal^mcn be«
:« geführt«. 5Rad^ ben Statuten auö bem 13. ober 14. 3a^r^un»
— bie 3rit ift nic^t nä^er angegeben, — f oüte ba^ ditd)t ber SBein*
cfc^aft nur an geborne ober gefdS^toorne SBürger, »etd^e festere brei
ju §au« in eigener Soft gefeff en toaren, berfiel&en werben ; unb bie
brüber?
fdjaft.
tin bloged ^^ß^antaftegebilbe ifi
iitf^>mc@nncn'8(®cf(i^. I @. 531 ff.)
iner grcgen' ^auftnanndgUbe in
meiere aUe Elemente ber Bürger«
j^aufleute , ^anbloerfer , freie
bejifeer, eingetoanberte grembc unb
ilinifterialen, umfagt \)aht, an be*
eile na<if\}tx bie S^ic^ergeci^e getreten
Die atö ^en^eid angeführte ^uf«
eines alten $ürgerioerjet(i^niffe9
nitas mercatorum, gilde*, beben»
mbar nichts toeiter a(d xoai bie
rlc^af auf ben jtoci anberen Ülofien,
it «ürgerfc^aft nnb SBeinbrübcr«
loelc^e Untere ^ier mit bem ^ud»
,®ilbe" bejcid^net ifl. ®. bie 3Scr.
ffcinOu. I@. 148— 155.
@. oben <S. xliv.
(gnnen, @ef*. I @. 537. ^o6f
. ^a\^x\f. ging nac^ Eingabe Don g.
I (3)a8 alte (Sr^flift unb bie 92eid^8«
Eöln @. 298) etwa ein SSicrtel ber
: auf bie SBeingävtcu, in »deinen
burti^fd^nittlid^ 9000 Olimen gcjogcn
tourben, unb 'ber 2öeinga:|)' »urbe afö
^orred^t ber (Sölner Bürger mit fold^er
Si(i^tigfeit bebanbelt, a(d ob bie \)aiht
etabt t)on biefem ©ef^äft gelebt ^&tte
{(g. 352). S3gl. @. 33ßei?ben, (£öln üor
50 Sahiren, 1862 @. 17 : *SWe^^r ate ein
2)ritte( bed inneren ^eringd ber @tabt
nal{imen bie SBeingärten ein\
4. Sap^jenbcrg a. a. O. Urf. ©ein»
ric^g II 3. 1157 no. 3 : Concedo ut ho-
mines Colonienses vendant vinum suum
ad forum etc. ©d^ut^brief 3obannd 3.
1204 no. 8 — cum vinis et aliis mer-
chandisis suis, 3. 1205 no. 9.
5. (gibbuc^ öon 1382, 2lrt. 9 Ou. I
(^. 57 : 'bat fti g^et^ne burgerfd^af nod^
n>iin6roiberf(i^af t)ur6ad lenen en folen* ;
ügl. bie Statuten @. 155.
6. Ou. I @. 157—177 — inb ou*
n)iinbrotberfd^af — civilitatem et etiam
vinorum fraternitatem — recepimus, ober
recepti sunt in cives — in fratres vini.
I
LXXVI
SOgemetneiStnUttuttg.
neu aufgenottitticncn l^atten bafür eine bef onbetc ®ti&ffx ju entrid^ten,
öcn toetd^cr ein I^eil an ba^ Wxtt bet SRid^erjed^e fiel K
S)ie Seinbrüberfd^aft mar feine aenoffenfd^attüd^c 35etbinbun8 mit
ßor^oration^tcd^tcn, toie bie getoerbüc^en 2lemter, fonbern bebeutete (ebig*
lid^ bie Söered^tigung jum öffentüd^en SBeinüerlauf, unb bie auf leiteten
bejügüd^en aSotfd^riften »urben nid^t butd^ bie bered^tigten felbft, fonbern
burd^ bie SRid^erjed^e unb ben SRatl^ gegeben 2.
»er?er= ^"*^^ ^^^ allgemeinen ©excid^nung bon ©rüberfd^aften (fraterni-
ämtcr. tates) fiub in 6ötn, mie fc^on bemer!t, Dotiug^meife bie Innungen ber
^anbtoerfer unb ©etoerbtteibenben begriffen, toetd^e nad^ bem in 5Wicber*
beutfdj^lanb toie am Stl^ein üblid^en ©prad^gebraucb, äemter (officia)
genannt n?urben, »obei 3lmt fotoo^t ba« ©etoerbe felbft, tpie bie ®cnof*
fenfd^aft berjenigen bie eö ausüben bebeutet ^.
3lu^ ber Benennung ber ^anbtoerfergenoffenfd^aften ate Slemtcr ift
nic^t auf beren ^ofred^tlidj^en Urfprung ju fd^tie^en. Sie gleid^e Sejeid^^^
nung mirb gebraud^t für ben öffentlid^en, toie für ben privaten Dienft.
2luc^ bie aJid^erjed^e ^ei^t ein officium b. i. Smt unb ©enoffenfd^aft*»
33on ben §anbn?erferinnungen ift im allgemeinen nur gu fagcn, bag fie
ebenfo gut au^ freier ©nigung, mt au^ älteren l^ofred^tlid^en SSerbänben
hervorgegangen fein f önnen ^. @^ finben fic^ in ben ©ifd^of^ftäbten tote
in l^errfd^aftlid^en ^öfen ^ofred^tUd^e Innungen ber ^anbtoerfer; bod^ ate
allgemeine Slnalogie fann bieö nid^t gelten ^. 9tid^t^ beutet bei Den ^em*
tern in Sbln auf urfprünglid^e l^ofred^tlid^e ©efd^affenl^eit , feine ®pur
1. Ciu. I @. 155 f. 2)ie neuen S3ür«
ger Ufattcn 6, bejlefiunggtüeife 12 fti^wcrc
(Bulben, bie neuen SSeinbrüber 3 ' olte
©(i^ilbc ' ju entrid^ten. 2)er Untcrfc^ieb,
tt>el(^cn (Snncn, ©efd^. I @. 534 jttjifcben
'©urfd^aft' al8 bem Keinen unb 'Söein»
brüberf(!taft' ate bem größern S3ürgenecbt
mac^>en tt>ttt, beruht auf bloßem mißtoer«
Pänbniß. 2)a8 bc(onbere 9led^t be« SBein*
gapffi würbe großen unb fkinen 33ürgern,
aut^ grauen o^ne Unterfd^teb ert^eilt unb
(efete ba« attgemeine Bürgerrecht, bie *33u»
rerfd^af, üorau«.
2. @in «eifpiel ijl Ou. I e. 134.
3. llrf. 3. 1230 (Clu. II no. 117):
cives iiostri Colonienses exercentes of-
ficium lanei operis. @c^ieb8fpruci^ 1258,
Ou. II @. 385: Item quod cum diver-
sorum officiorum diverse sint fratenii-
tates in civitate Colon. (Statuten ber
gilj^^utma^cr (Ou. I @. 331) : '3nb
»eirt fad^e bat einit^ mcifler of brober
bau onöme am:^te'; ber gärber. ebb.
@. 383 : 'SSort f>aint fte oeberbragcn bat
g^ein am^)|jman beö fdben amp^
bem anbeien jln gefinbe of|<)annen nod^
afmiebcn enfoele*; ber 2)e(ftafenmati^er
(ebenb. @. 397): 'fo ttjilt^ man — unfe
broibcrft^af »inen teilt inbe unfc
ompt oiben*. 9SgI. SBebrmann, 2)ie
ölteren Sübecfifi^en 3unf trotten ®. 23.
4. Ou. I @. 410: de illis qui recto-
res erant offlcii dicti rigercegheit.
5. ^g(. hierüber bie gute SWonogra»
pl^ie bou 2B. Otieba: 3ur @ntfte^^nng
be« bcutfc^en 3«nfttt)efen«, 1876. wo in
ber Einleitung bon ben berfc^iebenen §^*
potl^efeu gel^anbelt iji.
(i. Unricbtig generaft|trenbfagtC>eu6'
ler, ^crf.«®efd^. ber @tabt SBofel @. 83 :
•SBie übeiaU Waren aucb Hficr bie §anb»
werfet nat^ 53ef(t>affen](>eit i^rer 2)ienji»
^)flicbt in ^^ofret^tlic^e Innungen, offlcia,
get^cilt'.
t>on 35icnftcn ober Slbgabcn an ben ßrjbtfd^of, SBol^I toaten einjctnc
§anbtt>erfcr, ^ißtmcrleutc, ÜKaurer, ©olbfd^mtebc, 3iBad^^te|er u. a. im
©icnft ber ttrd^e unb bcr erjbifd&öfüd^en §ofmtung angcftettt , tpctd^e
bie gctoöl^nUci^ borfommcnbcn 3lrbciten gegen Senepcien Derrid^tctcn unb
im bef onbercn ©inne anä) §au«genoffen b. i. §au^leutc l^ißcn ^ ; aber
bie« tt>ar tebigüd^ ein ^ritjatberl^ältnig, »eld^e« bie 9lemter unb ®rüber*
fc^aften ber ^anbtperfer nic^tö anging, ©ie (enteren [inb in ßöln, fo
öiet mir miffen , au« freier Sinigung ^erborgegangen , unb ein ©eifpiel
babon — ba« frü^efte , meldte« urfunbüd^ fcejeugt ift — giebt bie ßr*
ric^tung ber ©rüberfc^aft ber ©ettgeugmeber im 3. 11492.
5Rac^bem, mic e« im Eingang ber Urfunbe l^ei^t , einige ©ered^tig*
feit liebenbe Scanner mit ben übrigen ©emcrb^gcnoffen in ber frommen
Hoffnung be« etoigen Seben« bie 33rüberfc^aft ber ©ettjcugtoeber errichtet
^ben ^, tt>urbe biefelbe i)on ben ©tabtrid^tern , ©d^ßffen unb ®ro^bür*
gern, meldte aud^ ate Beugen mit Siamcn unterjeid^net finb, unter bcm
33eifaü bc« 9Sotf« (vulgi etiam favore applaudente) , alfo in öffentli*
d^er SSerfammtung, auf bem Öürgerl^aufe beftätigt. 33on bem angebeute»»
ten teligibfcn ^md ift in ber ®eftätigung nid^t weiter bie Siebe, fonbern
biefc tt)irb mit ber golge unb Sraft üertie^en, bag fortan alle SSettjeug^
meber in ber ©tabt , fei e« einl^eimifc^e ober frembe, bcr ®rüberfdj^aft
m6) bem Steckte, toctd^e« fie fic^ f elbft gegeben , untergeben fein fotten,
unb biefe« SRec^t foö burd^ bie rid^tcrlic^e ®ett)alt gegen bie Uebertreter
unb Ungel^orfamen gefd^ü^t merben^, ferner tt)irb bejeugt, ba^ bie ge*
nannten ©rüber au« i^rem gemeinfamen 33ermögen (a communi bono)
ben ©ctoanbtoebern einen ©eitrag geteiftet l^aben ju bem 3^edE, um bie
3)Jatf tfteUe , tt)o bie Octoanber berfauft lourben, mit f)olj unb ©teineu
trodfen ju legen, toe«^atb biefelbe fortan beiben Innungen gemeinfd^aftüd^
geböten foU.
1. @. oben @. XV. Sluf bie ^of* 2. Ciu. I @. 329.
Haltung beö (Srjb. grtebrtd^ III (1370 — 3. Quosdam viros justicle amatores
1414) bejief>t pd^ eine ©tctte in bem (4 9iomcn) ceterosque ejusdem operis
Sebn« unb ä^annbltd^ beS @r)fltftd ^üln cultores fratemitatem textorum culei-
(im 2)Üffelborfer @taat«avc^ii)). iPClc^C trarum pulvinarium pia spe peihennis
öon (Erccciili« in 3^itWr. beö ©ergifcj^en vite conformasse.
®ef(j^id^tdt)eretnd IX ^. 100 mttgetl^eKt 4. Hac scilicet ratione, ut omnes
ifl, morin e« i^zi^t : '3n ber jit toaren 1 2 textorici operis cultores — huic frater-
^erfonen, bat toaren f>ui8becferc, jimmer* nitati, quo jure a supra memoratis fra-
(ube, ftcinmc^ere, bie ben fal plagen \\i tribus constat disposita , sponte subji-
bttn^en unb JU 6etoairen, bie ftti^ noem» ciantur ; ei vero aliqüa enormitate ob-
ben bie ^ui 8g en offen, toont fte barju viantes et subire non coacti nolentes,
üerbunben »aren inb OUt^ efeUi^ fmal judiciaria severitate refrenati cum re-
rcic^t bitten imnte bointe inb Oüäf in efe» rum suarum detrimento subire et obse-
lici^en anbeten ge^id^tcn, »ant fic cundari tandem compellantur.
^ieffen merfluibe bed buf(i^of9\
LXXVIII
ungemeine (Stnfettting.
^xtxoM etgicfct fi^ crftcn« , bafe bic neue ©tfiberfd^aft but^ frei*
toiüige (Sintgung ber ©etoerbdgenoffcu enic^tet tourbe unb ba^ fie felbft
[id^ babei il^re Orbnung gab, unb jn>eiten«, ba^ burc^ bte ©eftätigung
ber öffentüAen ©el^örbc i^r für bte B^^^f^ «'^ S^ans^xtöft gegenüber
aüen anbem, toeld^e bcröfelbe ®en>erbe in 6öln betreiben tooüten, unter
3uflci^erung bed rid^terltc^n ©eiftanbe^ gen>ä^rt n>utbe. ©old^c &ffent*
üc^e ©eftätigung bebeutete unb ^ie| 3Jer(ei^ung ber ©rüberfd^aft.
Die beftätigenbe Öe^örbe, ate toefd^e ^ier ber Unterzogt unb ber
Untergraf nebft niedreren ®d(^öffen unb ©rofebürgem (meliores) erfd^ei^
nen S übte bamit ein SRed^t ber ©tabtregierung au«, n>eld^ed o^ne 3®#'
minbeften« ebenfo gut aud^ ber gribifc^of ald ©tabt^err in änfprud^
nehmen fonnte. ^toax ift fein galt bon aSerleil^ung ber ©rüberfd^oft an
ein §anbn>erleramt burd^ ben (Srgbifd^of befannt, bod^ bel^au^ptetc nod^ in
fpäter ^eit ©rjb. griebrid^, bei ©elegen^eit ber (Sntjtoeiung jtoifdf^n
SRatl^ unb ©d^öffen im 3. 1 375, ba§ il^m, gleic^toie feinen SBorfal^ren,
f old^e« SRed^t bei gemiffen Srüberfc^^aften ober 9lemtem gufte)^ 2.
5Ratürlidj^ nal^nten bie Slerater felbft aud^ »on bem ßrjbifd^of, fei e^
bie ©eftätigung ober bic 95erbefferung i^re« Srüberfd^aftdred^td, banfbar
an. ©0 erlief Srgb. ^einric^ im 3. 1230 eine SSerotbnung, toorin er
bie SBoltentoeber in bem i^m untertänigen Ort Deu^ bem Slmt ber
SBoüentoeber ju 6&fn bergeftalt unterorbncte , bafe pe bei Anfertigung
unb 35erfauf ber SEüd^er an bie aSorfd^riften be^felben gebunben fein
f oüten : würben aber bie ffioüeutoeber in 6&In für gut flnben, il^re Arbeit
einiufteüen, fo foQen bied gteid^faUd bie t)on !Deu^ tl^un unb nid^t el^er
n>ieber gu arbeiten anfangen , a(« mie bie (SS(ner , unb ba bad %mt ju
Söln burd^ feine SSerorbneten neben benen bon J)eufe bie SWitauffid^t über
bie ^u^übung be« ©etoerbe« gu fül^ren l^at, fo gebül^rt il^m aud^ bie
§älf te ber bort fäüigen ©trafgelber ^. §ier ift atf 0 bie ©etoctbeorbnung
be« ffioüenamt« ju 6öln unb beffen Autonomie, bei bem ®en>erbebetricb
nad^ eigener ©eliebung gu Derfal^ren , fd^on al« ju 9?ed^t befte^enb t>or*
au^gefe^t *.
1. @. oben <S. XXXIX.
2. 2>ic bctreffcnbe @tettc in ber Url.
toom 12. 3ua 1375, bei Sacomblct III
no. 769, unterfd^etbet (<B. 670) gkoifc^en
193rüberf(^af ten, tt>e(c^e man bon bem ^mt
ber 9{ic^er}e(i^it em)>fangen foQ unb \oU
eben, toeldj^e ibrc ^eftätigung t>on bem
@c}bif(i^of er^iten : '3nb tu a t broibei>
fci^aff of ampu ice CDn^rmacien ^ten
t)an und er^bifd^of of i»an unfen t)uriDa-
reu inb geflid^te, bat bat eudf in flme
redete bttbe\ 3n bem tooraudgegangenen
mtmum bei- ©(i^öffen (no. 768) ijl
ni(j^t baioon bte 92ebe.
3. Clu. II no. 117.
4. Attendentes laudabilem ordina-
tionem, quam bonesti viri, cives nostri
Colonienses exercentes (Mfficium lanei
operis diatius observaverant.
ätDtitc 9Cbt^^ct(uKg.
LXXIX
®cit bem 13. Sai^rl^unbert befag bie Sfü^erjeii^e ba« äic^t, ben
2lcmtcm bic Sräberfd^aft ju Der feilten unb il^rc Orbnunpjeu ya betätigen K
3>r ctfte belannte galt biefcr 3ltt tft bic aScrteil^ung bcr fflrübctfci^ft an
bie •Sitj^utmod^cr im 3. 1225, toetd^c burd^ bic ©ürgermeiftct, b.i. S3or*
ftcl^er ber 9ttc!^ericd^e , mit B^ftimmung bcr ämöeute ber SRid^rjec^c
gefd^al^, »obci ate SBebingung andgefprod^cn iji, ba^ fie ber ©tabt unb
bem diaü) ber genannten Slmtleutc unb ©rogbürger gcl^orfam fein fcUen 2.
(Sbenfo leiteten bie Suc^^änbler c^ber ©etoanbfd^neiber in il^ren Statuten
t>on 1247 i^re SRed^te Don ben Slmtteuten ber SRic^erjed^ auf bem S3ür^
ger^aufe l^r ^.
3luö (enteren Statuten ift aud) ein naiverer (Sinblid in bie Drgani* ®et»ant>.
jation ber ©rüberfd^aft ju geu)innen. SWit ben Xud^l^änblern, toeld^e ut!'
lüd^er im 2lu^fc^nitt berlauften (pannatores qui suos pannos inci-
dunt) , ba^er ©etoanbf d^neiber genannt, toaren bie Seinwanb^änbler (lin-
watmengere), bie ©d^neiber (incisores vestium, ©d^robere), bie SSer*
fäufer r>onXüäftxn im ganjen (BtM (integros pannos vendentes), bie
SBirti^e unb UnterDerfäufer, metd^e f rembe X^ud^i^änbler bei^erbergten (hos-
pitantes, submercatores) , bie S^uc^fc^eerer (schorren) ju einer gemein*
famen fflrüberfc^aft berbunben, toetc^e bie *33rüberfd^aft unter ben ®abbe*
men' l^ieß^ Slic^tba^ ®ett>erbe ber lud^fabrication, toeld^e« bemffioKen*
amt gehörte, f onbern ber ©etüanbf d^nitt unbS3er!auf bon f remben 2!üd^ern
unter ben ©acbemen, b. i. SSertauföl^atten lang« ber SBeftfeite beö ^zu^^
martt^, f 0 tDie bie 3u6ereitung unb 95erarbeitung berfetben, waren bie ®e*
fd^äfte, meldte bie genannten äemter unb ©rüberfd^aften mit einanber be*
trieben. 3]^r ®efammtDorftanb, genannt 'bie Ferren (domini) unter ben
©abbemen' ^ l^atte über bie Slufnal^me neuer Srüber in eine ber befagten
Slbt^eilungen, bereu Sintritt^getb bei ben ©etoanbfd^neibern 2 SWarf, bei
ben anbem nur 1 3)?arf betrug , ju beftimmen * ; berf efbe rid^tete über
1 . @. oben @. Liv.
2. Olt. I @. 330: fratemitatem
concessimus, ita quod ipsi obedientes
erunt et devoti offlcialibus predictis, et
civitati et consilio offlcialium et civium
in Omnibus stabunt requisiti.
3. (Sbenb. <^. 335: jura nostra de
domo civium et de offlcialibus de richir-
zegheide in hunc modum bactenus per-
duximus.
4. du. a. 0. O. : qui stamns inter
domum Ykonis et moRetam, beutf(i^ 'UU«
ter ben iSabbetnen' @. 338.
5. Offenbar (tnb unter ben öfter ge»
nannten domini nostri in ben lateinifd^eit
©latutcn t>on 1247 niöft bie^crren ber
9{tc^er}ed^e, fonbern bie ju t)erfte^en, \r>iU
c^e in ben beutfc^en Statuten unb iD^it*
glieberDerjeii^niffen *bie ^tmn ber <Se«
n)anb{(^neiber, bie i^re ^überfd^aft bcr«
bient baben' beißen : bgl. Ou. I @. 338.
343.
6. dum modo acceptabilis sit domi-
nis nostris; bie @ö^ne ber Gröber
htauäfUn nur bad i^tlbe (Stntrittdgelb gu
sagten.
LXXX
Mflemeine Einleitung.
©trcitf oc^en unter ben ©rübern * , [traf te Ungel^orfam ober Ucbcrtrctung
ber ©a^ungcn mit ©elbbugen ober Slu^fc^ücgung au« ber ©rüberfd^ft,
fafete binbenbc ©efc^tüffe unb erlief Statuten fotoo^l für bte ®efamnit*
brübcrfc^aft ate auc^ für bie einjelnen 9lbt^eilungen 2. S)ie ®en>anb*
fc^neiber nal^men ju 6ötn unb anbercn Orten, toic fd^on bie el^renbe Se-
jeic^nung öon Ferren bie« anbeutet, eine l^ö^ere ©teöung unter ben ®t*
»erbtreibenben ein unb gehörten, toie mir nod^ fpäter feigen »erben, junt
X^eil fetbft ben <)atricifci^en ®efd^feci(^tern an.
^anbtoerfer unb ©etoerbtreibenbe aüer 9lrt finb in ben ©c^rein^^*
urfunben be« 13. Sal^ri^unbertö ermähnt, ol^ne ba| man cttoa^ 3lä^ere«
über bie Sinric^tung ober bieä^^l ber9lemter erfäl^rt^. 3m allgemeinen
gilt Don i^nen , ba^ fie i)on ben ©ro^ürgern in 2lb^ängigfeit gel^alteu
lourbeu unb felbftüerftänblid^ t)on jebem Slntl^cit an bem ©tabtregiment
au^gefd^toffen njaren. ©ei bem ©d^iebögerid^t bon 1258 fü^rt «5rib.
ßonrab ©efc^toerbe barüber, ba| bie ©rüberfd^aften ber f)anbtt>erfer
(diversorum officiorum fratemitates) mäd^tige ©ürger ju i^ren ©or*
ftel^ern (magistri) toä^tten, tt>etd^e i^nen für ®e(b ©c^u^ geioäi^rten unb
aud^ f onft ungebül^rlid^e !Dienfte t)ertangten *. SSSir ^ben gefeiten , ti)ie
berfeCbe (ärgbifd^of im 3. 1259 mit ^ülfe ber ©rüberfd()aften unb ber
übrigen ®emeinbe bie ^errfc^aft ber ®efd^tec^ter umftürjte unb $anb»
toerfer in bie ©c^öffenftül^le einfette, ol^nebod^bie beftel^enbeJRegierungö*
form ber ©tabt gu »eränbern. ©I06 burd^ 5Reubefe|ung ber ©tabtämter
tt)urbe ba« bemofratifc^e ^rincip ju ®unften ber ®efammtgemeinbe ba*
mal« juerft, toenn aud^ nur tjorübergei^enb, gur ®eltung gebracht.
gromme ©ie ba« bürgerüd^e Seben unb ®emeintoefen überaü bon bem fird^*
(«haften. Ixäftn burd^bmugeu »ar , fid^ in ®efd^äf ten unb 3nftitutionen mit ber
Sirene berührte, fo beftanben neben ben getoerblid^en ©rüberfdj^aften auc^
gal^Ireic^e refigiöfe, loetc^e im J)ienft unb unter bem ®äfVi% eine« Zeitigen
1. quod nnllus fratrum pro aliquo
facto ad plauitum dominorum nostrorum
aliquem extraneum adducat.
2. @. bie Sei'orbnung bejügUc^ beS
9[u8let^end t)on ©emänbetn, tctläft im
3. 1260 t)on gmei genannten 'SJ'^eijtevn
ber ^rüberfc^aft unter ben ©abbemen'
unb 16 anberen genannten Ferren, bie
baju t)erorbnet maren 'ban gemeinre ge«
werfci^affe ber bruberfci^affe unber ben
gabbamen* erlaffen n>urben, du. II no.
416. Ungebrudte Statuten für bie W>'
t^^eifung ber @^orren, ^u^fd^erer» t)om
3. 1293 pnben p* i« ber «ibliotl^cf ber
©t^mnapen gu dUn; gleich 3U Anfang
Pej^t : 'bat p funt — bat bic ^^erren un«
ber ben gebemeu je ^olne unber in gefat
tnbe georbenet ^abent inbe bed ober ein
gebragin ^abent, bat bie fd^orre unber
ben gebemen ^u ^olne unber in gein ge«
rid^te bau einiger^anbe fagge fufeu en«
fulen bau unber un(en ntejleren unber
ben gebemen'.
3. dünnen, ®t\ö}, 1 @. 538, ga^ne,
gorf^ungen 2. $eft @. 120.
4. Du. U @. 385 m, 44.
3»eitc abt^eilung.
LXXXI
unb feinet Strd^ fid^ in frommen ffierlen bnrd^ ©tiftung bon ^aä)^*
lergen, ©etl^eitigung 6ei SBeerbiguna bcr SSrüber, äbi^altung bon ©eelen«'
meffen für bie 3Jerftorbenen u. f. m. betl^tigten. Unb jtDar gingen biefe
religiöfen ©rüberfd^aften jnm großen SE^eil au« benen bcr ®ett)erbtrei^
benben l^erbor, inbem biefe ftc^ ju frommen SSJerfen t)er<)fli(j^teten unb
bofür bon ber Äird^ bie ©eftätigung erlangten : fo j. ©. errid^teten bie
©gröber ober ©c^neiber, meldte eine äbti^eitung ber großen ßor^oration
ber SEud^l^änbler bilbeten, eine SBrüberfc^aft ju (S^ren bed ^. Sreujc« bei
ber Domfird^e, tt)eld;e Don bem ÜDomca^itet beftätigt mürbe ^ ; ober aber
bie gett>erbüd^e ®rüberfc^aft mar »on f)au« au« jugleid^ eine retigiöfe,
fo bafe ber gemeinfame ®etricb be« Oemerbe« nur bem fird^lid^en ^md
ju (gieren ®otte« unb ber f)eiligen untergeorbnet fc^ien: n>ie j. ®. in
ben ©tatuten ber ©rfiberfc^aft bon ©t. 3acob bie ©eftimmungcn über
bie frommen IDienfte boran ftel^en, Vorauf erft bieienigen folgen, meldte
fi^ auf ben §anbel mit SBaib (xandix), ber jum SSlaufärben berioenbet
tourbe, bejie^en 2. %ndf ifaittn bie religiöfen Örüberfd^aften bie gleiche
3Jerein«berfaffung tt)ie bie meltlic^en, mit gemä^lten SSorfte^ern ober 9)iei*
ftcrn, mit Unterfc^eibung ber berbienten unb umjevbienten ©ruber unb
ben üblid^en Seiftungen in ffiac^«, ©ein unb 3a]^re«fc^mau« oon ©eiten
ber ÜWeifter an bie »erbienten unb unoerbienten ©ruber 3.
äu^er ben })olitifc^en, gemcrblid^en unb religiöfen ©enoffenfc^aften «aun:
beftanben auc^ lanbmirt^fd^aftlic^e ober äJiarfgenoffenfc^aften in ben
aiiigcnbcjirfeu ber ©tabt. 3n tiefen toaren bie ®runbbefi^er ber gelb*
warfen al« ®eburfd^often , ©auerbänfe, (Srbgenoffen, i^ul^rgen offen.
Dereinigt, meldte bie ©enufeung ber gelbmarf bejüglid^ be« 3Sie^^alten8
unb anberer lanbmirt^fc^aftlid^er SSerric^tungen burc^ Orbnungen, f. g.
©auerbriefe, regelten unb bie ©eforgung i^rer gemeinfamen Slngelegen*
leiten, fo loie bie Slufred^t^altung il^rer ©a^ungen unb ©emo^n^eitcn,
getoä^lten '©eburmeiftern' übertrugen, ©old^er ärt mar bie Srbgenoffen*
fc^aft in ber ©üljer gelbmarf, meldte auc^ bie '©eburfd^aft auf berSBei*
^erftrafee' f)k% meil fie ju bem S5Jei^erftra§engeric^t bon ©t. ^antaleon
gehörte, mo ber 2lbt Srbgenoffe ber ®eburfd^aft toar^; ferner bie ®e*
1. Uli. 3. 1360 Ou. 1 @. 411.
lieber anbcre Don ^irc^en unb ^eiligen
benannte ^vüberfc^aften bei ^ebec, ber
^teinme^en unb äimmerleute, bcr ®er*
ber, ber 3RaIer u. f. m. f. (guncn, ®cfc^.
II e. 458.
2. Ou. I @. 412 ff.
3. %(. nod^ bte Statuten ber 8uü'
berf(i^ft St. 9{icoIaud Don 1201 unb bie
et&Mcd^conifcn. XIV.
ber <Bi. 3lflat^abrüberf(i^aft Don 1391
Ou. 1 <S. 407. 419.
4. Orbuung Don 1240 in Ou. II
@. 210 unb bie äücre Don 1201 nefcft
bem löerjcic^niß Don Dcrbicntcn unb un«
Derbicnten Srbgcnoffen bei ö. 3Kaurer,
®efd). ber 2). (Stäbteberfaffung ©b. 2 im
^ul>ang Sm Eingang ^eißt c^ "B'n
erfgenoiffen Dan bem goebe unb Dan bem
I
LXXX1I
Mgrmeiiie @tn(cituiifl.
Die
3ubcn.
noffcnfc^ft bcr ©runbScfi^cr, 'gu^r gen offen', in bcr jum ®crid^t *on
®t. ®crcon gel^örigen gelbmart * ; bic ®enoffenf(J^aft ber yiadfboxn auf
bem ßigelftein aufeerl^atb be« Zf^ox^, unb onberc mel^t 2.
«te eine befonber« tm^tige ©enoffenf^aft in 65{n finb cnblid^ no^
bie 3uben p nennen 3. 3Jian fann fic fogar gu bcn 2lltbfirgem jö^Ien
unb, minbeftend mit gleid^em 9ied^t n>ie bie alten ®efci^(ecif^tet oon
65ln, bon ben SRömern ^er ableiten. S)enn fd^on in römifc^er 3^^^ P^
fie bnrd^ eine SJetorbnung bon Äaifer ßonftantin bort bejeugt*. ®cit
alter 3^^^ »ernten bie Snben in ber SRömerftabt, mo bie 3ubengaffe, bet
©d^ul^of , ba^ ©emeinbeöaud genannt ©piel^au«, bcr Subenbrunnen,
ba« Oubenbab ermö^nt merben ^. ®ie l^atten i^ren bef onbercn Äirci^^of
augeri^alb ber ©tabtmauern *; ein S^or ber Slltftabt auf ber 9iorbfeite
bei ® t. ^au{ ^ieß bie 3uben^forte ; unb f 0 gut »ertrug fid^ mit i^nen
bie cl^riftti(j^e Sürgerfd^aft, bag biefe i^r SRatl^l^au« mitten im 3uben^
quartier ^atte \ 3uben fauften ^ufer unb ©runbftüde bon ß^riften
in Srbfei^e, fonnten aber aud^ burd^ 2lblöfung be« Srbjinfe« ba« t>oUe
(anbe bat gelegen tß im ^u(|^er t>e(be ge«
metnlic^en unb femeutüc^en unber nm
\)a\n o)9ei'bragen einer einunge' k.
1. (&ia\m, @(^iein«^)raj:i« @ 7J.
3l(« ©cnoffen finb in bcm 33auerbricf
)9cn 1351 genannt: bie i0{ci{lerin bed
mo\ttx^ m\i}cx, bie ^btifßn t)on ^tdf-
tein, 2)cd;aut unb (£a^>itci toon @t. ?ln=
bread unb eine ^nja^t Bürger t)on(£i>(n.
2. 35gl. (gnnen, @efc^. II @. 452 ff.
t). 5D?aurer'ö $^pot^?cfe über bie @ntpe»=
^ung ber @tabttoerfaffung au8 ber 3War!«
t>eifaffung finbet für dUn feine anberen
^n^alt«punftc alö bie|e untcrgeorbneten
^auerbänfe, tt>e^e toon i(>m irrt^üm*
lid^er ^ije für ibenttfci^ mit ben ^irc^«
fpiel«gemeinben ber 2lltpabt gehalten trei-
ben; f. ©b. II <B. 97—110.
3. 35gl. @nnen, ©efc^. I @. 461-
—477; @tobbc. S)ie 3uben 2)eutic^Ianb^
»ö^^renb beö 3Wittc(a(ter« @. 88 — 9«;
(5. SBc^ben, ®ef(<^it^te ber 3nben in Cöln
bi« auf bie ©egenmart, 1S67 (nur burc^
bie Urtunbenabbrüde für ba« 2KittcIaItcr
bon SBertfi) .
4. c. 3 Cod. Theodos. XVI, 8 : De-
cnrionibas Agrippinensibus. Cunotis or-
dinibus — concedimiis Jiidaeos vorare
ad cnriam.
5. 3n @(!^rein«fartcn Ou. Ill no. 3:
sexta pars domus site in arto vico que
retro contingit curiam eorum , que di-
ditur scholhof. no. 31: quod Liverman-
nus Judeus novam posiiit edificium in
aream jacentem in platea Judeorum
prope transitum qno itnr ad puteuvn Ju-
deorum versus marporze. ^ie^ neue
^ai\^ tt?urbe erbaut super antiquam mu-
mm paganorum ab angnlo hostii , quo
lapis lavatorius Judeorum positas est.
Ur!. 3. 1288 (ebcnb. no. :i05) begiebt
fx6) auf domus universitatis eorum-, que
dicitnr Speilhuz , für XDtidfi^ $aud ber
3ubenbif^of bem (^rif!lid;en ©runbbcrm
einen (Srbgind bon 10 ^art j(u jablen
^atte, beffen ^blöfung gum ge^nfa^en
betrag borbel^alten n^ar.
6. 3n Urt. toon 1212, Ou.II no.38
beftättgt $ro^f} Engelbert bon <^t. ^eter
unb @t. @e»erin ben 3ubeu 5 3Korgen
?anbc^, »eld^e ibnen ba« @tift ®t. @e*
toerin gegen jä^rlic^en 3in« für H>ren
Äird^^of außerfialb ber @tabt überlaffen
batte. 3n bem $rit>i(eg bed (Srjb. (Sn«
geleert t)on 1266, eb. no. 495, tfl be«
ftimmt , bag feine {Einrichtung auf bem
3ubenfir(^^of ober in beffen '^äf^t patt-
finbcn foü.
7. Urf. 3. 1149 (On. I @. 329):
in domo civinm inter Judeos sita. 9ladf
bem @ibbnc^ t>on 1341 c. 125 (ebenb.
@. 31) (oUte ber ©tabtbote jcbcu »bcnb
bie Pforte gur 3ubengaffc gufc^Iicgen.
auger n>enn ber 9{atb noö^ auf bem ^ür*
ger^aufc berfammelt n?or: 'ib in »crc
bat unfe Ferren u^ bem ^uid merett*.
3^i>citc 3(bt^cit«ug.
liXXXIII
(Stgcntl^um crtuctBcn ^ ©ctbft gciftltd^c ©tifter Derfd^mäljtcn ed nicä^t,
tl^rc Sefi^ungcn an bic Subengcmctube ober an cinjctnc 3ubcn ju Dcr^
teilten 2. Slfle barauf bejügttd&cn ©efi^ücränbctungcn, fei e^ tmäf @rt*
fd^aft ober9Ser!auf nnb 33er})fänbung, tourbeu beibem befonberen Suben-
[darein gu @t. Sotcnj in ber 9lftftabt hnxd) bie Beamten be« Äird^fpiet^
in bie ©runbbfid^er eingetragen 3. Srft in f})äterer ^txt f)kU man e^ für
nöt^ig, bie Snüerbung »on ßl^riftenl^äufern bnrd^ 3uben baburd^ ju er^^
fd^toeren , baß bajn bie ß^enel^ntigung atter JRätl^e ber ©tabt »erlangt
ti)urbe^ tt)ofür bic jübifd^en Käufer nod^ befonber^ jal^Ien mußten^.
2lfle in ber ©tabt mol^nenben 3uben, fottjol^t bie erft an^ ber grentbe
l^creingejogenen, tt)ie bie fd^on länger angefeffenen, maren SBürger bon
S5In ^, ©ie ftanben aber in einem ©d^ufeDer^ältniß fomo^t ju bem Qxy
bifc^of, ate anc^ ju ber ©tabt, tt)orau^ beibe ba^ Siedet herleiteten, einer*
feitd fie ju bebrüdfen unb ju befteuern, anbererfeit^ fie, einer gegen ben
1. @. oben @. Lxxxii ?[. 5.
2. e. cbcnb. %. 6. ^nbcrc ©eif»)ic(c
fü^rt (Srntcn I <S. 469 aus @c^rein8=
{arten t)om 12. 3a^r^. an.
3. 2>ie f rü^cftcn ©eif|)ic(€ t)on 3uben-
^au«!äufcn geben jwei @(!^iein«notljen
aud ber ^aroci^ie @t. Soreng, tt>e(^e (Sla-
fen in feiner ©c^rift : ^ad ebele (Sötten
(1769) @. 25—31 mitflctbeilHiat, ujor»
an9 fte Serben, @efc^id^te ber 3uben in
(£öln, im 3lnf>ang @. 349 tt>ieber abge*
brudt \)at SBenn aber letzterer fte fc^on
in bie Seit be« @vjb. ^nno 11 fcfet, fo be*
rubt bie« blog auf ber Ueberfdfjrift be«
^iantenStjerjei^niffe« ber ^JJfarreingefeffe«
mn 'tempore Annonis archiep.', naä)
meli^ent jene Eintragungen and unbe«
flimmter äeit folgen. ?aut ber erfreu t)on
biefen gefc^al^ ber ^auf eine« ^ofantl^etU
burd^ ben 3uben S5iöeö unb feine grau
^gned presentibus parochianis parochie
s. Laurentii etiamqne potestate civita-
tis (unter n^elc^em offenbar ber <Stabt*
toogt JU tjerfle^en ifl) consistente. 33emer=
tendtt)ert^ ift nod^ befonberd bie h)eitere
Angabe : hoc totum factum est eo tem-
pore, quo Egebreth qni Judeus fuit et
Harduwlc fllius Giroldi erant mayistri
vicinorum parochiae sanrti Laurentii et
Wezel Noldere et Marchman ftlius suus
vocatores erant vicinorum predictorum.
moraud beröorge^t, baß gur ^nt ein
3ube fogar S3orftef>er ber (Singefeffenen
ober (Seburen (vlcini) Mon @t. Vereng
ttHir, unb ferner, baß neben ben beiben
magistri nod^ in>ei anbere ^a6)haxm bad
^mt al9 Säufer ober 8oten Ratten. 9lü(if
ber jtr^eiten Eintragung taufte ein 3ube
@almann unb feine grau ^a(i)ti $au8
unb $of, n>e(d^ed ber 3ube 3faac gebaut
batte, aU jiu^Iofed Erbgut, iDctd^en ^auf
ber ^ogt ^einrid^ ante omnibus urbanis
et eorum judicibus, b. \). @(i^8ffen, be»
[tätigte, tt)obei al^^tUQtn aufgefiH^rt ftnb
bie magistri civium s. Laurentii, pri-
mum iUi duo Henricus et Herimanims
qui tune offtclum deserviebant, b. t. bie
beiben , n>elti^e jur ^t\t magistri Ovaren,
et alii qnorum nomina sunt, nänitid^ bie
übrigen 3lmtleute (officiati) be« Äir^-
f^iclö. 2)ieferÄauf tt)urbe alfo inKSc^öf*
fengeri^t ber @tabt beftätigt; bgl. oben
über bie Stitä)\pUU unb 8urgerit^te ^.
LXII.
4. @. baö Eibbuti^ t)on 1341 %xt 27
Ou. 1 @. 19.
5. Urf. 3. 1322 (Ou. IV no. 109
au« bem Eibbud^), toorin ber Slnfauf ei-
ne« $)aufe« unb ©runbftücf« in ber
(Straße @teffe bem 3uben «Simon öom
9htl^ gemattet, gugleic^ aber beftimmt
ioirb, baß, hJenn Suben Käufer t)on E^iri»
flen taufen , fie ben 33etiag be« feierten
X^eil^ feom .^aufpreife an bie ©tabt ial>»
len foHen; bgl. bie Urt!. no. 124 unb
199.
6. Eibbu^ feon 1321 c 58 (Ou. I
@. N): 'bat n)ir be Soibin \>an tolne —
genomin })aMm — in unfe ^loibe inbe jn
unfin famen bürg er in. c. 59: @al*
mau toan 93afi( inbe 3ofe^ fean ^ru>ihc,
3oibin, burgerin gu ^olne'.
LXXXIV
KQgemeine @tiifcitung.
anbern Scfd^üfecr, p vertreten. (Selegenttid^ na^m fid^ i^ter aud^ bet
Äaifct an, meim er au^ anbeten Urfad^en mit bem ©rsbifd^of jürnte: fo
im 3. 1188 griebrid^ I gegen dxih. W^^^PP ^^9^« ©elberpreffung,
toelc^e biefer an ben 3uben berübt l^aben fottte^
SSon bem 2lmte be« atten ©tabtgrafen l^er [tammt o^ne B^^if^f
ba^ ^e6)t, ioelc^e^ bem önrggrafen bon ßötn guftanb, ben 3uben bie in
6öln au^ nnb eingingen baö ®eteit ju geben, njofür fie i^m iä^rüd^ jn
üßartini 10 Wlaxt in ®elb unb 6 ^fnnb Pfeffer entrichten mußten 2.
Ueber ben 3ubenfc^nfe toar ©treit jmifc^en Srjb. ßonrab nnb bet ©tabt:
im ©d^ieb^fprnd^ bon 1258 bringen bie ®ürger bor, bag bie 3uben bon
©citen be6 (Srjbifd^of^ fd^lec^t be^anbett, ol^ne Stic^terfprnd^ eingefpcrrt
mürben, it)ogegen jener ben 5lnfj>rnd^ ber Bürger in folc^er ©ac^e mit*
jureben jurüdnjei^t, ba er felbft bie Snben bom JReic^e ju Se^en l^abe unb
[ie nac^ ©efaüen befteuern nnb [trafen tonne; bie ©c^ieb^ric^ter bagegen
fagen : aUerbing^ gel^bren bie 3uben jnt ergbifd^öf lid^en Sammer, ti)a«
aber ber @rjbifd;of ber ©tabt unb ben Suben berfd^rieben l^abe , ba«
muffe et aud^ l^aften ^, ©et (Srjbifd^of tonnte um fo weniger mit diziit
behaupten, baß bie 3ubenfad^en bie ®ürger nid^t« angingen, atö er felbft
ben ©d^u(jbrief, u^eld^en er ben 3uben 1252 ertl^eilt l^atte, auc^ bon ben
©tabtbe^5rben berbfirgen Ue^ unb biefe aufforberte bafür ©orge ju
tragen, baß ben 3uben tein 8eib gefd^el^e, bamit burd^ bie gute SBel^anb*
tung, meldte fie erführen, auc^ frembc 3uben jum ^ereinjiel^en. belogen
mürben *. Unb in gleid^er SBeife berlangte er bie ®ürgfd^aft ber ©tabt
für ben neuen ©d^u^brief , meldten er ben 3uben 1 259 i^erlie^, mobci er
i(;r einen Slnt^eil an ben 3ubengetbern, 4©d^iü. auf (ebe 3Rart, bie er
felbft erl^ielt, juftd^erte^. 2llfo mürbe ber 3ubenfd^u^ gemeinfd^aftlid^ bon
bem Srjbifd^of unb ben Sürgern ausgeübt, mie benn im 14. 3a^r]^un*
bert bie ©tabt aud^ felbftänbig i^re ©d^u^btiefe neben ben etgbifd^öf*
(id^en ett^eilte«.
1. Ann. max. Mon. SS. XVII, 794:
pro Judeis quos in contumeliam impe-
ratoris diffamatns erat pecunia multasse.
(S8 ift ein Moßc« 9Ri6^erftänbnii trenn
@tob6e @. 94 bie l^ierauf folgcnbc ©tcüe
ber 3Cnnalen über bie ^luöfö^nung be§
Äaifcr« mit bem (Srjbifti^of unb ben (&'6U
nern fo inter^jretirt, baß bie Stuben ein
S^or bis auf einen X^ürflügel (ad nnam
testitudinem l^etgt aber nic^t ^^ürflügel,
fonbern Oetüölbc, ^iler ©todnjcrf) Ratten
jerftören unb ben @tabtgrabcn an öier
(Stellen juMütten muffen. ^Hd^t ben
3ubcn, fonbern fe(bflr)erftänbUc^ b'en (£ßl--
nern würben biefe 33ebin9ungen nebft
einer ©elbbugc tooii 22()03Wart auferlegt.
2. @. bo« 2Bei«t^um Du. l @. 557.
3. Ou. II @. 386 lart. 52; (B. 388
^rt. 20 ; @. 396.
4. Du. II no. 308: Vobis fldelibns
nostris jiidicibus seu magistris civiom
— qui ad nostram requisitionem vos
fldejussores pro nobis etiam de ipsornm
observantia statuistis, iiijungimus etc.
5. (Sbenb. no. 402.
6. 2)a«3uben^)rit)ile9 be« (grjb. 2Bic-
bolb t)on 1302 (?acomblet III no. 24)
xomht noc^ t>on einer ^n^a^I namhafter
Sweite ^btf>ctlung.
LXXXV
35ur^ bic ®ci^u^|)rtDtte9ien , ipeld^c immei: auf befttmmtc längere
ober lürjere ^^itbauer lauteten ^ »urben bic SRed^te unb ^flid^ten ber
3ubenbürger feftgefteüt. i^üx bie SBefc^ü^er maren natürltd^ bte ®elb*
jal^tungen, fomol^t einmalige für bie (Erneuerung be« ^ribitegium^ , ate
and) iä^rlid^e, mldft bei jeber SSertei^ung gefteigert würben, nebft au^er*
orbentlid^en S)arlel^en, bie ^auptfac^e^. ^afür mod^ten fid^ bie 3uben
tnxii) 3i«^^w^^^ f i" ^^^ P^ au^fc^üe^tici^ pribilegirt rnaren , f d^ablo«
galten 3. aud^ maren [ie frei bon allen bürgerlid^en ©teuern unb Saften,
tt)ie bon bem Srieg^bienft ; nur l^atten fie in Äriegöjeiten bic Serpflid^*
tung, ein ©tabttl^or, beffen Db^ut i^nen bon alter^^cr befohlen toax,
befonberö ju bemad^en^; aud^ tuirb gelcgentlid^ rü^menb anerlannt, bag
fie mit ben ßl^riftcn jufammen in ber ^t\t ber 3^^ictrad^t bie ©tabt be*
ptet l^ättcn^.
Sine ttjeitgc^cnbc Autonomie toar bemnad^ ber 3nbengemeinbe, uni-
versitas Judeorum, in 65ln eingeräumt, ©ie l^attc baö SRed^t fid^ Jäl^r*
lid^ ein ^anpt , ©if d^of genannt , ju toasten , tueld^em ein SRatl^ ober
ßapitcl jur ©eite ftanb *. Die ©^nagoge (schola) übte bie 3uri«biction
über bie 3uben au«, unb men fie in 85ann erflärte, ber tt)urbe auf i^ren
Eintrag aud^ au« ber ©tabt bermiefen. Srjb. ßonrab behielt fid^ im
©c^u^brief bon 1252 ba« ttjcltlidbc ©erid^t über bie 3uben bei fd^ttjc»
Ten SSergetjen , tt)ie ©iebfta^l, gälfd^ung, SSertuunbung , Sl^cbrud^ bor.
©|)ätcr tt)irb aud^ biefer SSotbel^alt nic^t me^r gemad^t, fonbern im ®c*
Bürger, totiäft für bie Sudfül^rung ^af*
tctcn, t)crbürgt ; in ciiter Äunbmad^ung
öon VS2\, (gibbud^ c 58 (Du. I @. 14),
(fi ^ejug genommen auf ben ^ä^ni^hxitl
metci^en bie «^tabt unter i^rem gcogen
Siegel bcn3uben auf 10 3a^^re auSge*
fleHt (Kitte.
1. 2)er SBrief bon 1252 auf 2 3a^re,
1302 auf 9, 1321 auf 10, 1331 auf 10,
1335 auf iveitere 7, 1342 auf 13 3a(>re;
alfo nid^t burd^ge^enbö auf 10 3a^rc,
wie (Snnen, ®cf^. I, 475 angicbt. Sei
2Bct?ben, ®t\ä^. ber Suben in (£8In, im
Slu^^ang finben fid^ fammtüt^c Urfunben
noc^ einmal abgebrudt.
2. (5rx. SBicbolb lie§ fld^ für fein
^riüileg t)on 1302 1200 SWarf einmal
unb 60 m. iä^irlid^ jaf>Ien (gac. III no.
24); erjb. ©einrid^ II für ba« feinige
bcu 1330: 8000 3«. unb 70 SW. jä^r-
lid^. 3*^ei 3ubenbürger öon (581n liefen
ber @tabt, ber eine 1059 3K., ber anbere
1746 3W., toofür i^uen ein ^nt^^eil an
ben «^tabtjöUen überlaffen tvurbe: (Sib«
buci^ bon 1321 c. 59.
3. ^ü6f bem ^riöileg (Sngetbertö II
3. 1266 (Ou. II HO. 495) foUte fein
(Saorcincr ober <£^rifl, tt)el(i^cr gum '^aä)-
t^eil ber 3uben auf 3in« teilten würbe,
in ber @tabt gcbulbet tüerben.
4. Urf. 3. 1373 2ac. III no. 752:
'fo foilen fi bie ^or^e bie in t)an alberS
beöoilen i8 — trumellti^en ^^ueben inb
betoaren*.
5. @ti^ieb8f^)ru(i^ Don 1252 (Ou. II
@. 313). Unter ben grata obsequia et
servitia que nobis Judei Colonienses ad
utiles et necessarlos usus civitatis Co-
lon, hactenus impenderunt , beren baS
fläbtifd^e $ribi(eg 3. 1325 (eb. IV no.
126) gebenft, ^nb n>of>I ^^auptfäc^^tid^
©clbborfc^üffe gu berfle^^en.
6. @t^ufebrief (£onrab8 1252. SBgl.
Urf. 3. 1288 (Ou. III no. 305), tt>e%
ben S3efti^Iu6 ber 3ubenfc^aft ent^ätt, ba«
<^))iel^au^ i^rem Sifc^of gn übertragen,
per magistjatum et consilium eorum.
LXXXVI
ungemeine (Scnleitung.
gent^ett ancrfannt, ba§ bic 3uben nur nad^ 3ubentcc^t foüteu beuttl^cilt
tpcrben ^ baß ßl^tiften i^re gorberungen gegen 3uben bei bem ©ifc^of
ber leiteten cinflagen unb ben Urti^eitefpruc^^ ber ajfe^r^eit bet Ouben--
fc^ule annehmen fottten, n)ä^renb bie 3uben befreit tparen bon ben geift*
liefen ©eric^ten mie üon bem ©tabtgerid^t , and) ju feinem anberen @ib
ate m6) jübifc^er 95orfc^rif t gejtoungen iüerben burf ten 2.
Dod^ aüe biefe SSerbriefungen bermcd^ten bie Oubenbürger nic^t
fidler ju [teilen gegen ben Slu^brud^ ber 3Solt«tt)ut]^ in ber 3ubenfd^lac^t
bon 1 349, md) metd^er felbft i^re ®efc^ü(jer, ber erjbifd^of unb bie ©tabt,
ba« geraubte §ab unb ®ut ber 3uben unter fid^ t^eilten^.
©tatet* Setrad^ten totr, nad^ i;)artegung ber ©tabtoerfaffung in i^rcr dnU
ugiei' toidEetung feit bem 12. bi^ jum 93eginn be« 14. Sa^r^unbert«, jum
©d(^tu6 noc^ bie Stellung , totldft bie Bürger bon ßötn am @nbe bicfer
^eriobe gegenüber ben SrjbifdS^öfen, fo tt)ie gegenüber Äaifer unb SRcid^
errungen Ratten. SSladf beiben ©eiten ^in ift fie burd^ bie ^ribilegtcn
bejeid^net, totldfz ben bürgern unb ber ®tabt berlte^en tourben.
'Die erjbifc^öflic^^en tt)ie bie tönigtic^en ^ribtlegten, iu benen aud&
nod^ ^ä})ftlid^e ^injufamen, geben [id^ im allgemeinen meift nur für S3e*
ftätigung aller ber ©tabt juftel^enbeu 9?ed^te unb guten ®eti)o^n]^eiten
au^, o^ne ben 3nt;alt ober bie ©ubftanj berfelben anjugeben. ßbenfo
allgemein gehalten ift ber SSorbei^alt ber di^dftt ber Äird^e unb be« (Srj*
bifc^of^ t)on SBln , momit gctoö^nlic^ bie Slnerfennung ber ftäbtifd^cn
gret^eiten bon ©eiten ber (Srjbifd^bfe berbunben mar 4.
(Srft tt)enn e« jum ©treit über einzelne 'tR^dftt jtoifdj^en (Srjbifd^of
unb ©tabt fam unb menn man fid^ auf bem 333ege be« SSertrag^ bar^
über einigte, erfolgte bie eigentlid^e geftftellung, aber aud^ nur für ben
aWoment, nac^ ben obttjaltenben Umftänben, ein bloße« ^räinbij, toeld^e«
I.^rbilcg.3. 1302(l301,29.2)cc.)
?acomb(et III no. 24; si aliquis dicto-
rum Judeorura nostrorum aliquid com-
miserit vel Ibrefecerit et de hoc con-
victus fuerit eo jure quo Judei coiivinci
solent; ebcufo in ^rlt). öon 1331 (1330)
cbcnb. no. 259, unb i?on 1335, cb. no.
295.
2. @. außer ben angeführten ^ritoi»
Icgien aut^ ben 9?at^i«bcf(^(ug toon 1327
im eibbnd^ toon 1321 c 50 (Du. I @.
12): '3nbctoan bcnic3«bcn otocSubinnc
— fol ^lec clagen öur bcni bifc^füffe iube
bemc ca^itete ber 3oifefd;af inbc (al ba
nemcn funber toebcrrebc 3>oi<jrcigtb twii
in bit nu'ifle ))ait loan beme ca)>tttele ber
SoiOTaf tt)ii^t'.
3. ©. über bie 3»ubcntocrbrcnnung
im folgcuben 3lbfti&nitt.
4. 3«. @vgb. ^tinx'id) I 3. 1226
(Ou. II no. 95); (Si'ib. eiflfrib 3. 1287
(du. III no. 285) : ita etiam judices,
scabini, cousilium et cives universi Co-
lon. Jura, libertates et bonas consuetu-
dines nostras et ecclesiae Colon., quoad
vixerimus, tenebunt nobis similiter ;
eijb. Sffiicbolb 3. 1302, ?ac. IU no. 20.
22.
3ö)cite 3l6t^ici(ung. LXXXVll
\pattx »icbet bcftritten »erben fonntc unb totrflic^e^ 9iec^t erft burd^
baucrnbe ©etool^nl^ett tpurbe.
S)te 3"8cpnbniffe, toetc^e bic @r jbifd^öfe auf f otc^e SSSeifc bcn ©ür*
gern machten , unb bie gtei^citen , toelc^e bie ©tabt babutd^ getoann,
toaten cbenfo Dte( SSerminbcrungcn bcr ben Stifeifd^öfen pfte^enbcn
§o]^ett«red^te, fei e« burd^ ®efd^rSnfung in beten 2lu«übung, fei e« burc^
änt^eilnal^me ber Sfirger an bcr öffenttid^en (Setpatt.
3toeietIei SRed^te ober Steilheiten bet SSütget bon Sota finben fid^,
gleid^fam ate fnnbamentale, fd^cn in ienem ftül^et etioä^nten angeblichen
3£Bei«t^um bon 1 1 69 ^etbotge^oben, tpetd^e« auf ein alte« ©tabtptioile*
gium jutüdEging: t>a^ JRec^t bet 33ütget, nid^t au§et^a(b bet @tabt ju
®ctid^t gef otbett ju n)etben, unb bie ©efteiung i^tet ®ütet unb SBaaten
»om ^oü an ben etjbifc^öftid^en ^oü^iknK
SBit l^aben beteit« in 3^^*!^* geftetlt, ba§ fd^on Stjb, 'iß^ilijjp biefe
SRed^te fo attgemein unb unbebingt, toie fie ^iet audgefptod^en finb, foüte
anetlannt l^aben ; getoig tft nut, bag bie ©ütget fie iebetjeit mit 9?ad^*
btudE be^au^jtcten. ©etgeben« etl^iett bet 95otgänget ßontab«, @tjb.
§cintic^ I, im 3. 1237 bon Saifet gtiebrid^ II einen 2lu«f|)tud^ auf bem
JReidj^tag ju ©peiet, ba| e« bem Stjbifd^of bei feinet 3utt«biction übet
bie ©tabt juftel^en fotte, fottjol^t augeti^alb in bet ©annmeite, toit innet*
^alb bet ©tabt ju OJetidf^t ju fi^en 2; fc^on 1239 betätigte (Sontab ben
©ütgetn tt>iebet t^t angeblid^e« atte^ {Red^t^, unb auf 2(nfud^en bon
atid^tetn, ©c^öffen unb ©ütgetn beftätigte aud^ S. gtiebtid^ II baöfelbe
*^}tibtleg *. Sbenfo mutbe bie Slbfd^affung bet ungebü^tttd^en ^UU, toic
im ©c^ieb^fptud^ bon 1 258, f o bei ben fpäteten ©ü^nebetttägen jttjifc^en
(gtjbtfd^of unb ©tabt jugefagt, bagegen abet ben ©ütgetn ate ©ebingung
t^tct 3öüftei^eit an ben etsbifd^öfUd^en 3oUftätten ju 9?cu§ unb anbete-
tt)o bie eiblid^e 33etfic^etung aufctiegt, ba| bie SBaaten i^nen felbft at«
©gentium gesotten ^.
5Die au^übung be« SRünstegate butd^ ^tägung neuet SÄünje, loetc^e
füt ben SWünil^ettn ebenfo bott^eit^aft ate befäftigenb füt ben ^anbete*
»etfel^t toat , fotttc nad^ altet ©etoo^nl^eit , toie bet ©d^ieb^fj>tud^ bon
1252 auf« neue feftfteUte, nut auf bie itoei gälte bei bem 9Jegietung«*
antritt eine« neuen Stjbifd^ofö unb bei feinet diMUf)X bon bem §eete«*
jug über bie Sllpen befc^räntt fein, unb »at jugtcidj^ untet bic ßonttote
J . @. oben @. XXXI. no. 304. 306. ©ü^nctoertrag bc« @rjb.
2. Ou. II DO. 164. Engelbert II 3. 1271 gac. II no. 607
3. @. oben ©. XXXIII. e. 358. Urf. (Srjb. ©igfrib« 3. 1287
4. Ou. II no. 222. ebcnb. no. 828.
5. ^(^teb8{))ru^ t)on 1252, ebenb.
LXXXVIII
SlQgetnetne (Sinlettung.
bcr ©ütgcr gcftcöt, tpcld^c btc ^tobcftüdcn bcr neuen SWünje unter tl^re
S3ett)a]^tun9 nal^men, bantit btefe möf ®eti)id(^t unb 5Retn^ett batan ge*
prüft tperben lönne ^
3n ben ^o^eit^red^ten be« (Srjbtfc^^of« tpar ntd^t aud^ ba« Siedet
begriffen, bie Sürger tjon (Söln ju befteuern; tt)o^( aber ntod^ten bieje
fid^ fctbft für aügemetne ^mde ber ©tabt befteuern 2. hierauf gel^t bie
S3efd^tt)erbe ßrjb. ßonrab« int ®d()ieb^fj)rudS^ tjon 1258, bag bie regier
renben ®roPürger, jo oft e^ il^nen beliebte, neue 9luftagen mad(^ten o^nc
bie erforbertid^e 3wftintntung bon i^m unb feinen geifttid^en JRätl^en ein-
iuf;o(en3. 3n ber 2(;at genel^ntigte berfetbe 1242 eine ©teuerumlagc
ber Sürger, um bie Soften jur 3ctfti>rung ber Öefeftigung bon S)eu|
auf jubringen ^ ; man erfährt ntd^t, nad^ tt)etd(^er 5Korm bie birecte ©teuer,
fei e^ bon jegtid^em 3Serm5gen ober blog bom ©runbbeftfe ber Sürger
unb Sintt)o]^ner, eri^oben tourbe.
@d^tt)ieriger n^ar bie Sinfü^rung neuer inbirecter ©teuern, toütfft
i^rer ©irfung md) nid^t b(o6 bie Öürger unb (Sinmol^ner bon Söln,
fonbern aud^ bie 3lu^tt)ärtigen , mläft bort SBaaren einfauften ober ber*
fauften, trafen : fo bie ^büe, ber 9)?a]^(|)fennig unb ©terpfennig unb tüa^
man überhaupt unter bem ^Jlamen ber 3lccife (assisia) begriff. Site eine
unbefugte ©teuer biefer Slrt n^irb in ber Urfunbe S. ^^ilippö 1206 bie
üon ben ©ürgern auf ©ein, ©alj unb anbere Dinge gelegte 3lbgabe be*
jeid^net^ ^Dagegen betpiöigte Otto IV im 3. 1212 benfelben ben SKa^t*
unb ben SSierpfennig auf bie Dauer bon brei Sauren jum 3^^ i^cr
©tabtbefeftigung ^. ©efonber^ bemerfen^toert^ für ba^SSerl^ältnig jiDtfd^en
ßrjbifd^of unb ©tabt bejügüd^ ber ©efteuerung ift, bafe Srjb. Sonrab
felbft, nad^bem er bon Ä. griebrid^ II ba« ^ribilegium be^ ©ierpfennig«
auf brei 3a^re erl^alten l^atte, biefe« faiferlidf^e 3"gßftönbnig nad(^trägtid^
1. du. II nö. 306 — ita videlicet
quod prime percussure idea, qucMl stal
Yulgariter appellatur, in sacrarium b.
Petri majoris ecciesie in Colonia repo-
natur, in summa tredecim solidorum ei
quatuor denariorum Colon, et tantiim-
dem ejusdem numismatis custodiendum
bone fldei dictoram civium committatur
etc
2. m6) Urf. bc« (Srjb. Slrnolb II
öon 1154, Ou.l @. 543 foltten bie(Sin=
tüol^ner öon @t. ^antalcon ni^t gc»
Jti^ungen fein, ut ad communem civium
coUectam ipsi pro parte sua cooperaren-
tur, auger tücnn fle in bie ^tabt aufge*
nommcn würben; bgl. oben @. lxvii.
3. Ou. II @. 382 %vi. 22: Cum
tarnen nihil novi hujusmodi debeat de
jure fleri in civitate Coloniensi sine
ipsius archiepiscopi et priorum suorum
consensu, cum sit summus judex et do-
minus civitatis Coloniensis.
4. Ou. II 110. 225.
5. Du. II no. 23. Item quicquid
cives Colonienses vel (in) sale vel in vino
seu quacumque alia re per indebitum
exactionem cuiquam (damjni intulere.
6. Ou. II no. 36 : ut ad spaciuin
trium annorum liceat ipsis — pro mu-
nitione et opere civitatis Colon, infra
civitatem accipere denarinm uuum Co-
lon, de unoquoque maldro annonae,
quae molitur, et simili modo de maldro
anrionae, quae braxatur.
3ki>ette Slbt^eilung.
LXXXIX
für ungültig ctflärte, toctt er, tote er in Utfunbe t)on 1240 fagt, crfal^ren
l^atte, bag i^m fein 9icd^t an fotc^er ©teuer jufte^e K S)eög(etci^en ber*
jid^tete er , in SSetgettung ber i^m bon ben ©ürgern geleifteten S)ienfte,
auf bie il^m früher jugefagten SBeinpfenntge 2. @^ ift Mar, ba§ ber ßrä-
bifd^of ol^ne ben SBiöen ber S3ürger toeber ba« SRed^t nod^ bie 3Kad(^t
l^atte, eine ©teuer in ber ©tabt ju ergeben. S3eibe, ber (Srjbifci^of unb
bie SSürger, toaren gteid^mägig bei ber ©rl^ebung inbirecter ©teuevn
bctl^eiligt, unb e« gefd^al^ bal^er getPö^nlid^, ba§ fie fici^ über bie X^eitung
be« Sicr* unb S3rau^)fennig« jur C>älfte auf eine beftimmte 9?ei^e Don
3a]^ren bergtid^en ^. S)ie fogenannte Slccife bon ®ütern unb SBaaren.
mit Inbegriff be« S3ter* unb be^ 3)?a^(|)fennig^, bleute ber ©tabt befon«
bcr^ jur ©ci^u(benti(gung unb tourbe i^r ju biefem 3toe(f in ben ©ü^ne«
bcrträgcn be« Srjb. Engelbert II toieberl^ott jngeftanben, bann aber aud^
allgemein ate beftel^enbe ©etool^nl^eit in ben ^rit)itegien bon S'önig $Ru*
bolf unb feinen ?Rad^fotgcrn beftätigt, aufgenommen fotttcn jebod^ bie
@üter ber gremben, ber ®eiftlid^en unb Äird^en fein^.
• !©ie ©etbja^fungen, toeld^e bie ©tabt an bie @ribifd(^öfe leiftete unb
bnxä) 3*0^ wnb ©teuern aufbrad^te, berul^ten auf ben mit i^nen gefd^loffe*
ncn ©ertragen , nid^t auf einem Sefteucrung^red^t ber (efetereu. Unb
ebcnfo toenig l^atten bie ßrjbifd^öfe ba^ 9?ed^t bie SBaffenl^fitfe ber SÖür'
ger bon Sö(n ju forbern. ©rjb. ßonrab bejeugte benfelben 1239 au«-
txü<a\6), bag fie i^m i^re SBaffenl^ülfe , innerhalb wie aufeer^alb ber
©tabt, nid^t an^ ©d^ufbigleit , fonbern au« reinem guten SBttten, gegen
1. Comperti postmodum et certo
certiores redditi, nos in eisdem dena-
riis ex concessione dicti doinini Iinpe-
ratoris nichil juris habere vel habere
posse et in posterum, quod ctiam literis
presentibus profitemur. 92atürli(i^ Xoax
bicfe«3ugcpänbni6 mit Kingenber SKünje
toon ben Sürgcrn crfauft tüorbcn.
2. 3. 1240 cBcnb. no. 204.
3. 1258 auf 10 3o^rc, du. II no.
385.
4. Engelbert II bewilligte 1262 bei*
©tabt bie ©rl^cbung ber ganjen 5lccifc
hi^ jur 3lbtragung ibrer @dS>nIb toon
6000 SDlaitr ÖU. II no. 434 ijgl. no.
460. 9?ad)@cbieb8f^)rut^ ijon 12(i5, ebb.
no. 475 ^. 519, foHtc ben bürgern ge*
pattet fein, bie ^ccifc ju erböben ober ju
»crntinbern, bi« fie alle ibve ©ti^utben
»on ben 3^iten @rjb. (Sonrabö b«i' ^^''
getragen bitten ; bo^ buvften fie i)on geifl=
liefen ^erfonen mebcr ©ier^)fennlg. no^
5KabI|>fcnnig erbeben, unb naci^ SCbtra-
gung ber^^ulb foHte bicSlccifc gans auf»
boren. 3n bem ©übne^ertrag @ngel«^
bert« II mit ber @tabt öon 1271 {?ac. II
no. 607 e. 358j ifi blefelbe 31u«nabme
au^ bcjüglid^ ber grcmben gemacjf^t : ab
hac tarnen assisia exempta esse volu-
nius bona extrancoruni , clericorum et
ecclesiarum, in eo quod vulgariter raail-
penning et birpenning appellatur. üDie
gleiti^e ^efc^>ränfung ifi in bem ^riöileg
Ä. »lubolfö 1274 au«gef^>rod;en (?ac. II
no. 657) : quod prefati cives — inter
se, propter conservationem reipublicae
ac defen.sionem seu conürmationem boni
Status civitatis ejusdem , super bona et
merces suas et omni um concivium suo-
nim laicorum, non extraneorwn aliunde
ad ipsam civitatem sua bona vel merces
adducentiuui, conti ibutionem, que assi-
sia vocatur, statuere, imponere, ipsam-
que recipere consueverunt etc. S^on ben
SBaaren ber gremben ttjurbe, fiatt ber
^ccife, ber3ȧbei ber@iuf^^^r entric^^tet.
xc
^gemeine (Stniettung.
btc ©ctool^n^it unb bic 5Redf|tc bet ©tabt, gciciftct ^tten, unb cd fotte
bicd in ä^^fw^ft bon feinen ^Jlad^folgern ntemate at« ©eifpicl angejogen
tpetbcn *.
S)ie ^o^eit«reci(^te bed ©rjbifci^ofd in ber ©tabt toarcn butc^ Sin*
t^eilna^me ber SSütget an il^ret Sludübung befd^ränft ; im übrigen tpurbe
ba« beiberfeittge SSerl^ältnig, toie jtoifdffen fclbftänbigen Wa<Sfttn, hnxöf
befonbere SSerträge feftgeftellt.
S)ie Kniglid^en unb faiferlid^en 'JJriDUegien für 6i>ln am bem 12.
unb 13. 3a^r^unbert bejiel^en ftd^, auger ber aögemeincn ©eftätigung
aller JReci^te unb guten ©etpol^nl^eiten ber ©tabt junteift auf bie SBefrei*
ung ber ^Bürger t)om ^oü bei ben 5Rctciff«jollftätten am 9i^ein, ju ^au
ferdtoertl^, ©o^))>arb, 3)uidburg2. Slud^ bie Unangreifbarfeit »egen
©d^ulben ober 3Serfpreci()ungen ber ßrjbifciffi^fe bon 6i>ln tmrb il^neu gc*
legentlid^ auf ®runb eined 5Reid^derfenntniffed jugeftd^^ert ^. Seit über
ba« gett)i>^nti(i^e SWag ber ©tabtfrei^eit l^inaud gingen aber bie 3wftci(^c*
rungen ber Sinnige SBill^elm unb 9tici(^arb, 1247 unb 1257, toeld^^e lebtg*
lid^ bie 2lnerfennung i^red mod^ttofen Äonigtl^um« bon Seiten ber ©tabt
bejtoed ten, toobei fie ben ©ürgern fo n^enig befd^toerlid^ atd möglid^ faUen
sollten, inbem [ie tjerfjjrad^en, toeber ein §eer in bie ©tabt hinein julegen,
nod^ einen ^oftag bort abjul^alten, noc^ aud^ eine Sieid^dl^ülfe jn>angd«
toeife t)on i^nen ju forbern ^. 6&(n fonnte ^iernadjf mo^l im mciteften
©inne ate eine freie 9?eid^«ftabt gelten. ®oc^ toar nad(^ SBieber^erfteüung
be« S'i^nigt^umd burc^ 5Rubolf bon ^ab«burg nid^t mel^r t)on bcrartigen
3ugeftänbniffen bie 9Jebe ; f onbern nur auf bie altl^ergebrad^ten SRed^te
ber ©tabt, nameutti^ bad 9iec^t ber S3ürger niöft auger^atb Sölnd bor
©erid^t getaben jutoerben, fo tt)ie bad 9Jed^t berfelben bieSlccife bon il^ren
eigenen SBaaren ju ergeben , famen bie "ißriDilegien ^. 9tubolfd jurüd ^
unb tt)enn biefer ÄBnig ber ©tabt feinen ©d^ufe unb SBnigdfrieben gegen
©törung i^red ^anbete ober Sebrüdungen alter 3lrt, fei e« bon ©eiten
1. du. II 110. 197.
2. 3)a8 $rit)U. $einri^8 VI öon
1190 nennt ben BoH toon Äai|er«mert^^
(apud Werdam), bad t)on 1193 an(^ ben
toon S3o^>^>arb, du. I no. 106. 108. 2)ie
3ottfieli>eit muibc ^ux noc^> bem (ärjbi*
f(^>of gewä^irt, ni(^t bloß füv feine söüv*
ger t>on (üUn, [onbern and) für bie in
9ien6 unb anberen erjbifci^öft. ©täbten.
Ä. ^?>iti^)^) befiätigte fie 1207 aber aucb
ber @tabt (5b(n felbfi, inbem er omiiia
theloiiea injusta et de novo instituta
aufl^ob {ebenb. Il no. 24). Otto'« IV
^^ut)Ueg bon 1212 (no. 37) nennt au^
Duisburg, hierauf folgen bie Q[onpr«
mationen bon Sriebriti^ li 1216 unb bie
f^äteren.
3. Ur!. toon Ä. ^einrid^ 1231 ju
SßormS, per sententiam in presentia
nostre majestatis latam a principibus et
aliis fldelibus astantibus approbatam,
Du. II no. 122; wieber befiätigt buiti^
t. griebric^ II 3. 1237, ebenb. no. 164.
4. Ou. II no. 266. 372.
5. Sac. II no. 644. 657 , 3. 1273
unb 1274.
Btoette ^bt^ttung.
xci
bcö Stjbifd^ofö ober bon anbeten jufid^erte, fo fnüjjfte et batan boc^ ben
föntgtid^en SSotbel^alt, bafe fie bot feinet aWaieftät fetbft ju JRecifft ju ftc^en
beteit fein toütbe^ Sben biefetben 9tubolfinifd^en ^tibilegien tt)utben
nad^mate öon ben tönigen Slbolf t)on 9Jaffan unb SHbtedf^t bon Deftev^
teid^ tpiebetl^ott^.
Satfet gtiebttd^ II nannte fd^on bie SSütget bon ßö(n , benen et aiitt«*
1216 bie ^ttbtlegien feinet SSotfal^ten beftätigte, ebeleÖütget (nobiles Snc'*
burgenses Colonienses) tote bie ©tabt felbft ba^ ebele ßiJln ^. S)en* türglr.
felben 3ln«btu(f gebtaud^te auc^ S:ßnig 9tuboIf in feinem @d(^u|H)timtcg
üon 1274. ®ie felbft, bie ®to§bütget bon (Söln, — benn nnt biefe
fönnen nntet ben ebelen b. i. angefel^enen nnb Dotjügtid^en Sütgetn
üctftanben toetben, fügten in ben Utfunben ba^ ^täbicat 'fetten' im
Untetfd(^ieb Don ben getingeten SSütgetn. S)iefe fetten au^ bem ^atti--
ciat bet ®t\äfUdfttx, toeld^eö bie ©tabt tegiette unb ben 9teid^tl^um be«
©tunbbefifee^ toie bet Äaufmannfd^aft Deteinigte, bilbeten jugleid^ ben
Sctn bed ftäbtifd^en Stteg^l^eete«, unb mand^e dou il^nen gelangten butc^
ben ttieg«bienfl aud^ jut 9Jittettt)ütbe. 5Rittetbütget finben fic^ ju
(gnbe be^ 13. 3al^t]^. unb l^äufiget im 14. in bet SRic^etjed^fe, unb nutet
ben @d[f offen, ben äRünjet^au^genoffen, unb felbft untet ben Z\\äf^n't>''
lern unb ©etoanbfd^neibetn ^. ©leid^tvie bie 3Kiniftetialen be^ ßtjftiftd
im 12. Sa^tl^unbett altgemein bet tittetlid^en (S^te, bie juetft nnt ben
eblen :petten äuftanb, t^eill^aftig toutben, fo tücften nun aud^ einzelne
f)ctten an^ ben Sütgetn in ben SRittetftaub auf, otjue batum aufjul;5-
tcn, 33ütget unb ^aufteilte ju fein: bie bütgetlid^e (S^te u>at uic^t un*
üeteinbat mit bet tittetlidf^en, fo toenig toie bie bütgetlid^en ®efc^äfte mit
bem ^ieg^bienft. Umgefel^tt toat abet anä) bie ^Bl^ete ®tanbe«e^te bei*
etäbifd^Sflidf^en SWiniftetialen unb felbft bie bet gütften, ®tafen unb
fetten nid^t unbeteinbat mit bem Sütgett^um i)on ßöln. ®ie @bet*
üSgte bet ©tabt an^ bem alten SWiniftetiatengefd^ledf^t tjon @j)^3enbotf
1. Urf. öom 8. ^ioto. 1274, Ou.iii
no. 93.
2. 3. 1292 uttb 1298, 8ac. II no.
934. Du. lU no. 378, ?ac. no. 1003.
3. Clu. II no. 48 (mit unrichtiger
3a^rc8ja^t 1215).
4. @iujelne ^ei[))iele toou 92itterbür«
gern fommen jucrfl in Urfuubcn tor: 3.
1263 (Du. II no. 459) '^erren Ocrarbe
(Sc^crfginne, beule ribbcre iub bem bur»
gcre öan Äolne'; 3. 1285 (Du. Ill no.
250) Johannem Kaze filium meum, HU-
degerum dictum deStessa milites. ^rei
@öbne bes 3lu«ftcUer8 biejer Urfunbe,
Theodericus dictus Raze scabinus Col.
beißen in Urf. 1289 (no. 312) SJitter unb
^Bürger. @. ferner bie SSerjeicbniffc ber
Dfficialen ber 9ii(Jberjccbc i>on 1296, Du.
I @. 145, ber $au«genoffen @. 304.
312, ber ®en?aubfc^^neiber e. 339. 343.
xcu
Mgetnetne (Stntettung.
bcfanntcn ftd(^ 1263 unb 1288, m^xt «ürget öon ßöln ju fetn^. Unb
feit biefer 3^^^ bctparben ftci() aud^ J^ürften unb ^crrcn , tüte au^tpärtigc
äKinifterialen be^ ©tjbifc^of^, um ba^ SJed^t ber äWitbütgerfc^aft (jus
concivilitatis), tpelci^e« für fie unb bte ©tabt ^kxöf Dottl^eill^aft toax.
©0 tpurben butd^ befonbere SSetträße juerft im 3. 1263 ber ®raf bon
Sütid^, ber ^erjog üon Süneburg, ber ®raf t)on Sa^jeneöenbogen unb
meutere Surgl^erten bon ber ©tabt in i^te SDiitbürgerfdf^aft aufgenom*
men , bergeftatt bag (entere biefeu Sbelbütgetn eine jä^tüd^^e ®e(brente
unb au§etbem bewaffnete ^ülfleiftung jufic^erte, wogegen fie ftd^ ber*
<)flici^teten auf Srforbern ber ©tabt gleiei(^fa(l^ eine befttmmte Slnja^t bon
bewaffneten ju 5)tenft ju fteöen 2.
Unb biefe« jjerföntic^e 3Ser^ö(tni6 ber ©betbürger jur ©tabt geftal*
tete fic^ fofort ju einem Wal^ren Se^nöber^ältntg, weld^e« burd^ Uebertra^
gung eine^ ftäbtifd^en Sel^ngut« al« ein bauernbe^ aud^ für bte Sfladftom^
men befeftigt Würbe. Die^ gcfd^^i^ in ber SBetfe , ba§ bie ©tabt bte ju*
gefiederte 3a]^re^rente mit einem ßajjital jum je^nfad^en ©etrag ablöste,
gegen beffen Slu^jal^lung ber Sbetbfirger ein innerl^alb be^ SSurgbann«
ber ©tabt gelegene« 3lüobia(gut üon gleidf^em SEBert^ an fie aufgab unb
al« ewige« Se^en bon i^r jurüdtem<)fing ^.
3)ie ©tabt würbe baburd^ ?e^n«^errin bon gürften, ©rafen unb
Surg^enen, bon weld^en mä)t Wenige auc^ mit^öfen unb SEBol^n^äufern
fid^ bei i^r anfäf fig mad^ten *.
6. @ef$i$te ber @tabt im 14* 3<^^^^unbert bi« jum ©turj
ber ®ef*Ie*terl)errf*aft 1396.
erjbif*öfe.
$einriti^II3. 1304 3)^oi fl. 1332 San. 6.
S5on 35trneburg, 2)om|)vo|)fl ; gttt)ä^^lt 1304 Einfang Wiai neben 9ieinarb öon
1. @. oben @. XXXVIII.
2. Ou. II no. 449— 175 '2)ic @ra^
fen öon 3üliti^ j. 53. toerf^)recf;en i^ren
aWitbürgcrn toon (£8ln mit 99eittern unb
1 5 Änalp^)en in $ülfe ju f omnten, woge-
gen jene il^nen im 9Jotl^faU mit 25 m-
waffneten au« ben ®e[^Iet^tein f^tlfen
werben. SDafür foUen bie ©rafen 100
Tiaxt iix\)xi\6f *an rebelic^iem eute' in (£8In
a\)aiUn, we^eö icbot^ weber öerfauft,
no^ fonfl veräußert njeiben barf.
3. 3n bem 35ertrag mit bem ©rafcn
2)tetl)er öon ta|jenettenbogen 1263 (Ou.
II 110. 457) töar jc^on bie (£a^)itatifirung
ber auf 40 SDlaxt fcftgefejjten 9?ente tor*
gefc^jen, wtläft naci^^er 1285 erfolgte,
?ac. II no. 810; ögl. bie Slblöfung«-
»ertrage mit ben ©rafen öon Mü^ 1 27 1 ,
Sac. II no. 613, mit bem ©urgj^errn
V)on grenj 1277, ebenb. no. 705.
4. 3u ben ob. @. xxiv %. 3 angefübr»
ten 53eif^>ieIcH füge idf binju : ®raf ^cin»
ri^ öon ©a^n, feine gtau aKcd^tilb unb
@räfln ^leibiö toon ?oen fauftcn 1232
ein $au8 in 9?ieberi(jf^ (ga^ne, gorfdl^un=
gen I @. 8 J ). 2)emfelbcn ©rafen gehörte
ein $au« in ber SKtftabt bei ben ÜÄiuo*
riten, Ur!. 3. 1246 bei Sac. II no. 307.
3h>eitc SlBt^^cilung. xciii
SBeperBtirg uub Shlf^elm toon 3üli(i^, Cionica presulum in 9^icben^^ein. Sinn. II
@. 216, ?et)olb toon dloxi\)o\ @. 138, confcciiit öon ^. ©cmcns V gn ?t?on t)oi'
SBcH^na^ten 1305. Ann. Agripp. SS. XVI, 737 ; jlarb 1332 in epiphania domini
circa auroram, Anon. chron. Würdtwein, Nova subs. XII, 338.
SBalram (Salraöe) 3. 1332 3an. 27 ji. 1349 «ug. 14.
$on 3ü(i(i^, trüber bed (trafen Stl^elm, $ro))ß }U mHä^ unb ^^efaurar t)on
(£8(n, toon ^.3ol^ann XXII ernannt, sexta kalend. Febr. Anon. bei Würdtwein I.e.
p. JU $arld 1349 in vigilia assumptionis beate Marie. Gron. pres. 222. (Sö(n.
3al^rb. 36.
SBiU^etm 3- 1349 SDec. 18 jl. 1362 @c^)t. 15.
SSon ®ennc^), ^ro^>[i jn @oc|i unb 3)om^crr ju (5ßln burti^ $a^)fl Giemen« VI
craonnt, Cron. pres. 2^3, togl. Matthias Nuwenb. 272 (Böhmer F. IV) XV Cal. Jan.
Ann. Agripp. 1. c. ; fl. 1362 die Sept. XV in Colonia, Cron. pres., Codd. Colon.
(Jaff^ et Wattenbach) p. 157.
©ebidtoacang per decem circiter menses Cron. pres. 226, nac^bem bie fßaf^l beS
^ombe(^anten 3ol{^ann t)on ^irneburg burci^ ben a^ofloüfc^en <Stu^I cafftrt n^orben.
Slbolf II 3. 1363 3unibi8 1364 %\ix'a 15.
@raf tjon 9Jiarf, 53ift^of ijon 9)fiün(ier o^ne ^ricflenüeil^e Cron. Pres. 227, burc^f
$. Urban V ernannt, Wießt a(8 electns ecclesiae Col. ^tx^Uid} mit 3o^^ann t>on
SSireneburg, electus eccl. Monast., ?ac. III no. 645, reflgnirt naäf IOV2 SKonaten,
aspirans ad laicatum 1364, 15 ^rif, Cron. pres., unb n7Urbe®raf t)on (SIeloe 1368,
Cron. comitum de Clivis et Marca, @eibcr^, OueHeu II, 250.
Engelbert III 1364 3uni bi« 1368 STug. 23.
Oraf toon 9Karf, Obeim Slbolf« II, 33if(^of V)on ?ütti*, bur^ ^. Urban V er»
nannt ijor 25. 3nnt 1364, nac^> Urf. ijon biefem 2)atum, xoo er archiep. beißt, ?ac.
III no. 654, ernennt ben (Srjb. (£uno Mcn %xux junt Soabiutor, in coadjutorem no-
bis ad tempus vite nostre assumpsimus, 1366 üDec. 23, Ülac. III no. 671, ft. }U
«rübl 1368 STug. 13, ÜUn. 3a^^rb. @. 39 togl. über abtt)ei(^fcnbe eingaben bort
bie ^nm.
Cuno (Srjb. t>on Srier, mminiprator 1368—1371.
SBon gaUenftein , t)om (Sa))itel ju (t[i5(n aH ^bminißrator angenommen , bann
al« erjbiWof crtt>ä^^It, le^nt bie SBabl ah, V)on ^. Urban V jnm ^>ä^)piit^en ©eneral*
toicar in (58In, unb »ieber mit toeränbertem 2^itc( jnm 5(Dmini(irator ernannt, Cron.
pres. 231, t>erglet(i^t noc^ al9 'momber inb abminiprator bed f)e{!i(i^^ t>an (Soelne'
1371, ^))ril 11, ben (Streit jtDifi^en (Si5In unb bem Burggrafen t>on Obenürci^en,
Ou. V no. 514, obtt)o](>t griebriti^ t>on @aartt)erben bereit« i)on Urban V al« gen)äbl«
ter (Siibi{(^of betätigt »ar.
griebriti^ III 1370 ««oto 13 jl. 1414, 2l^>rU 9.
i^raf t)ou ®aarn)erben , ^omf^err indUn, t)om (Sa^itel ge\i>ä^It unb t)on $.
Urban V befiätigt burti^ Urf. 1370 9^0V). 13, ?ac. III no. 704 togl. Cron. pres. 233
(abn)ei(^enb giebt 3a!ob öon @oeft, «Seibevtj Oucllen I, 208 an, baß bie ©epätignng
erfl burc^ ©regor XI erfolgt fei) ; bätt ben Einritt in (58In erft 1372, 3nni 21, (£8In.
3a^rb. @.40. 71, Codd. Colon. @. 156; ft. auf @(^lo6 ^o^J^Sborf 1414, 2r^>ri( 9,
(Söfn. 3abrb. 51, (£ß(ner ^ifc^of«febbe SBb. I @. 349 %,
XCTV Mflemcine (Sinleitttng.
^«nri* 35ci bcr ffial^l te« neuen (Srjbifd^of^ , Anfang SDTat 1304, trennte
wbtirg'' pci^ ba« (5a|)ttel in btei Parteien, bon welken s'^^^iciHfl S)ctnrtc]^ bon
aJitneburg, J)ottH)ro<)ft ju Sö(n, 9?einarb bon Sßefterbutg, ^rot)ft gu
Sonn, nnb 9Bi(^(m bon 3fi(ici^, ^xop\i ju ÜKaa^tric^t, gemault »nrben.
3Son biefen erlangte bcr erftgenannte 35om<>ro})ft naäf faft itocijä^rigen
SSemfil^ungcn am j>ä))ftltci^ ^of, bie ©eftätigung bnrd^ ^. ßtcmen« V
jn S^on ^ 9Bie biet an ©efc^enfen unb Aufgaben Srjb. ^einrtci^II bort
für feine SEBal^l aufgetoenbet, fogt bie ©tfci^of«d(^rontf . baö bett)tefen nad^^
nta(« bie ©teuern, bie er feinem 6(ernö auferlegte 2. äuger bem ^ef^n^
ten, meldten il^m biefer felbft bon Jeinem (Sinfommen bett)i(ligte, bergütete
i^m ani^ ber ^a})ft feinen ©cbaben burd^ ®ett)ä^ung ber erften 3a^re«*
einnal^men au« ben erfebigten ^frünben unb burc^ bie (Srmäc^ttgnng bie
abgefd^afften 3ööe ju ©onn unb Slnbernad^ auf« neue ju ergeben, glett^
atö ob e« tem getftlid^en Oberl^au)>t gu Stbijgnon juftel^e, nid^t aflein über
bie Steckte ber kixdfe, fonbern audj^ bie be« 9ieid^« ju berfügen ^.
^eiüä) n\6ft blo§ jene 3öüe, fonbern nod^ üiek« anbere bon 9?etd^««=
gutem, 9teid^red^ten unb SJogteien nebft unerfc^toingüd^en ®etbfummen
berfprad^ @raf ^einrid^ bon Sujemburg für bie Säa^lftimme be« Srj*
bifd(^of« bei ber ftonig«tt)a]^l im 3. 1308, tt)ot>on jebod^nad^ ber Ärönnng
§etnrid^« VII ju Sld^en am 6. 3anuar 1309 nur tt)enig in Erfüllung
ging^. 3^^ii"^t benpeilte ber Äönig in bemfelben 3a]^r gu ßß(n , l^ielt
bort glängenben ^of am 93Jei^nad^t«fefte unb cm|)fing bie §utbigung ber
©tabt, tt)orauf er im folgenben 3a^re ben ©d^offen, (Sonfuln unb ®ür*
gern fämmtlic^e ^ribitegien fottjol^t feiner SJorgänger, a(« aud^ bcr @rj*
bife^öfc beftätigte^.
@rgb. ^inxxä) l^atte ba« ®lüdt nod^ eine gmeite Ä5nig«tt)a^t 1314
gu erleben, tt)obei er ben ^rei« feiner SBa^lftimme für griebrid^ öon
Defterreit^ nod^ l^ö^er fteigerte. 2)ie SSebingungcn, tpcld^e ibm ^rg. 8eo*
))olfc 5Kamen« feine« 93ruber« betpilligte, »aren fd^amlo« Don Seite bc«
©mjjfänger« tt)te bou ©eite be« @cber«. 3lUe« anbere nid^t gu crtoäl^ncn,
fo follte ber ffinftige Sönig tpol^l bem Srgbifd^of gur §fllfc gegen feine
geinbe ber<)flid^tet fein, aber nic^t biefer i^m, ba e« gang in fein Selieben
1. Urf. 3. J306 %nc^. 13, 2ac. III 1308 ^cpt 20, 2ac. III no. 68; togl.
no. 46 : ut taceamns de hiis , qne fere ?acomblet'« Pcißigc an* ben Urfnnben
per bienninm in curia passi snnius, re- Qt]ä}'6p^c @c\dfid}tt i)on 2)üf|elborf , n>el<^e
versi tandem in terram arcbiepiscopa- eigentlich i'anbc^gej^td^te )>on ^rg ^et'
tus nostri etc. 6cn foUte, im 3lid?i\) f. bie ®ef(^. bc«
2. Cron. presul. @. 216. ^«ieberr^einö 33b. IV e. 35.
3. Urf. 3. 1306 2)cc. 25, ?oc. III 5. Urf. ju grantfmt 1310, 3uU 26,
no. 50. ?ac. no. 89.
4. Urf. $finri(^8 bon ?U|rembnrg 3».
Streite 2(bt^ct(ung. xcv
gcftcttt blieb, ob er bem föntglid^en Slufgebot jum ^eerjuge ober ber
öobung ju ^of ober an beu Slcid^^tag folgen tdoüt ober ntd^t : folgt er
junt §eere«gug , fo brandet er , fall« il^m nid^t aud^ ba« ju befd^tDer^
lid^ fällt (dum absquegravitatefacere potest), nic^t me^r a(« 20 33e*
toaffnete jn ftetten ; fommt er jum 9teid^«tag, fo toirb er bort auf Soften
be« Äönig« leben, ^voex grennbe be« Srjbtfd^of« fottcn beftäubtg im ge*
Reimen SRat^e be« fünf tigen König« fi^cn , um alle« n)ibrige bon i^m
abjuttjenben, unb ber Sönig rnirb benjenigen au« feinem 5Rat^ entfernen,
n)elc^en ber ©rjbifci^of für feinen SBiberf ac^er erKärt * .
35od^ nadj^ ber 'Do|)j>eln)a^l ber Könige J^tiebrid^ unb 8ubtt)ig am
19. unb 20. Dctober 1314 bei granffurt, trennte fid^ bie ©tabt Solu
üon il^rem (Srjbifd^of unb fteflte fid^ auf ©eite be« SSaiern, im Sunbe
mit ben @rjbtfd^8fen bon 3Rainj unb Jrier unb ber Sße^rja^l ber nieber*
r^einifd^en gürften ^. Subtoig, ju 3ld^en bon SKainj unb Girier gefrönt
em^>fing ju Slnf ang December bie §ulbigung ber S3ürger gu 6öln unb ge*
luäl^rte il^nen jtt)ei greibriefe, morin er nid^t blo§ alle früheren ^rioile*
gien ber ©tabt beftötigte, fonbern biefe aud^ mit einigen neuen t)erme^rte,
lüie Befreiung bom ©tranbred^t unb S5efugni§ ber ©d^öffen ben 9Jid^*
ter felbft au« i^rer SKitte p beftetlen \
2Biett>o]^t bei feiner SBal^l bereit« ein ©ed^«jiger beftanb bod^ §ein*
rid| II, \m bie ®ifd^of«d^ronif rül^mt^ mit 3)hit]^ unb Kraft eine lange
9Jei^e »on Kriegen gegen bie ®rafen bon 3ülid(; , 9)Zart unb ßlet)e unb
befonbcr« gegen bie ©tabt Solu. 3)em ?anbfrieben, meli^en K. 8ubtt>ig
JU SSad^arad^, 22. 3uni 1317, mit üWainj unb Srier, K. Sodann tjon
©ö^men unb nod^ anberen gürftcn unb Ferren, fo tt)ie mit ben ©tobten
am SRl^ein errichtetet trat er jmar anfang« bei, brad^ i^n aber ^ernad^
tDieber infolge einer SÄufforberung K. griebrid^« bie t)on ben ©tätten
aufgelegten B^öc ju 6öln , ßobtenj unb {Remagen abjufc^affen unb ba^^
gegen bie ^rfömmüd^en erjbifd^öflid^en ^^üt ju Sonn unb Slnbernad^
mieber l^erjufteüenß; befeftigte juerft Deu^, toelc^e« }eboc^ burd^ 6öln
gejtoungen tt)urbe, bie ©efeftigung«n.>erfe mieber nieberjulegen ' , unb
1. Urf. 3. 1314, Wlai 9, 2ac. no. 3. Urff. öom 5. 2)cc. 1314, 2ac. no.
128. 142. 143. (g. l^icrübcr bei bcv 35crfaf-
2. 3n jtoci Urfuttbcn toom 3. 2>ec. fung.
1314 ijcrf^eigcn bie genannten nnbanbere 4. Cron. pres. @. 217 a. a. O.
^rbünbctc ben (Sölnem @d?ut5 gegen 5. 2ac. III no. 159.
iebcn, ber |ie beö^atb anfeinben roüiDe, 6. Urt. 3. 1318 gebr. 10, ebcnb.
XDtii pe ben Ä. ?nbtt)ig mit greubc bei no. 168.
fi(^ anfgenommen unb i^m 2:ieue gelobt 7. Urf. toom 21. SWSrj 1317, 2ac.
^6cn: On. IV no. 19, gac. III no. III no 156.
141.
XCVI
^ttgetneine Einleitung.
mad^tc l^ierauf bie ®tabt unb ©urg ®rü^( gum üKittelpunft feinet S5Jt*
tcrftanbe« im fortbauernbeu Kriege. S)ie Söfnet mit i^ten ^d^txn,
Sbetbürgcru unb Safaöen ber ©tabt , belagerten S3rü^l im grü^Jal^t
1318, bi^ ber ©rjbifd^cf ®tabt unb S3urg an bie bon bciben 2^^eiten er-
torenen ©d^ieb^rici^ter, bie (£rjbifci()öfe i)on Syrier unb SWainj unb ben
ÜDeutf^ Orben« ^ SReiftcr a(« Unterpf anb be^ trieben« übergab ^ .
J)a« 3^^tt)ürfni6 jtoifc^en (Srjbifd^^of unb ©tabt l^atte aud^ eine biJfe
Sntjtoeiung innerhalb bed 6(erud bon (Sö(n pr golge. 'Denn ate ßrjb.
^einrid(^ 33ann unb 3nterbict gegen bie ©tabt au^gef|)rod(^en l^atte unb
bie ©eiftlid^feit bon bort abberief, folgte i^m biefe nur jum 2^^eil nad^
S3rü^l, toä^renb bie anberen jurücfblieben, unb e« gefc^al^ ba^er^ bag bie
in ber näc^ften ^tit erlebigten ^rälaturen unb ^frünben »on ben au^ge*
toiäfznm unb ben jurücf gebliebenen ßapitel^erren bo|)^)ett befefet tourben.
Die ©tabt a|)peUirte an ben ^apft , unb biefer befteüte ßommiffarien,
tozliift , al^ e«^ 1 320 jnjifd^en ©rgbifd^of unb ©tabt jum Sergleid^ lam,
aud^ ben 83ann lieber aufl^oben 2. Den testen ?lu«f|)ruclSf be^ aSergteid^^
t^at am 15. Sluguft be^Sa^re^ ®raf ©erwarb bon 3ülid() unter S3eirat^
be^ ^ro)>fte« 3o]^ann bon ßüttid^ ^ . er betraf bie Slu^fö^nung ber ®eift*
lidfffeit unter ^iä), bie erjbifd^öflid^en ^büt ju S3onn unb Slnbernad^ , auf
toeld^e aud^ bie ©d^ulbforberungen eingelner SSürger an ben Srjbifd^of
angetoiefen ttjurben, bie ©id^er^eit be^ ^anbete unb bie ©emal^rung be^
grieben^ jtoifd^en ben Sln^ängern ber beiben ®egen!i>nige ; ©tabt unb
SurgSrü^l follte nod^ 4 3a^re lang ben ßölnern al« Unterj^fanb ^aften.
?flod^ eine 9?ei^e t)on weiteren ©treitigteiten unb SSerträgen bejogen fid^
auf biefe« ^fanb objecto toeld^e« bie ©ürger bem ßrjbifd^of nur gegen
boUfommene ©id^er^eit, um nid^t auf« neue i)on bort au« angegriffen ju
»erben , jurüdferftatten toollten , f 0 toie auf bie ©d^ulbf orberungen ber
©laubiger be« Srjbifc^of«, für meldte biefer aße i^m in ber ©tabt ju«
fte^enben ^Renten au« ben aWül^len, ber ©raufteuer, ber SDJünje, bon ben
1. 9^0(3^ ber (Srgäfelung ber Cron.
pres. (S. 218 tt)ären bie (Sölncr na^ ein*
mouaüici^er Belagerung, intervenienti-
bus tandem pactis, nnt>erri(^teter (Sa^e
»icber abgezogen. (Genauer jagen Gesta
TreviroTum II 'B. 238: Tandem hoc
castrum voluntate civium in manus do-
mini Baldewini fuerat collatum in hunc
tarnen modum, qaod si Henricus Colon,
archiepiscopup pacem terrae non serva-
ret, ipse dominus Baldewinus hoc ca-
strum in manus Coloniensium traderet
destruenduro. 2)er ä^it^^untt ber Söcla»
gerung ergtebt ^äf and ben Urtunben;
am 4. aWai I3J8, du. IV no. 59, l^atte
ftc bereit« begonnen ; bie SSottmad^t ber
@(^>ieb«ri(bter ifi öom 1 7. 3uni, ebenb.
no. 60. 93gl. im übrigen bie au^fü^r*
liti^e eijä^Iung bei ennen II ^. 286—
a08.
2. ?ac. III no. 176 unb««ote, (Sn-
nen a. a. O. @. 298.
3. 31. a. O. no. 180. 3o^>ann »ar
niti^t Bijc^of )>on Miti(if, mie (Snnen if^n
nennt, fonbern ^ro^>ft gu @t. (SeröatiuÄ
in 9)?aadtri(^t.
Btoette Kbtl^eilung.
XCVII
3ubcn unb bcm ©icget bc« Dfficiate ote ©t^crl^ctt befteötc^ Snbltd^
gelobten betbe 2^]^eile gegenfeittg aße ^ergebrad^ten JRed^tc, gret^etten
unb guten ©emol^n^eiten ju beiual^ren, anä) fein fetnbfid^e« ©ünbni§
gegen einanber einjuge^en 2.
!J)urci^ Srjb. ^einrici^ II tourbe ber nun erft boüenbete l^enlici^e
S^ot be^ neuen Dom^, ju toeld^em Stjb. ßontab 1248 ben ®runb ge*
(egt, auf einem ^robinctatconcit am 27. ©e^Jtember 1322 eingemei^t imb
bie 5Re(iquien ber ^eiligen brei Könige bottl^in gebtad^t^.
5Rad^ bem Slbfd^eiben bed ^od^beja^rten Sird^enfürften bon @ö(n ju aBarram
änfang be« 3. 1332 tourbe no^ in bemfetben aWonat Sanuar SBalram *7i|"'
ober SBaftabe* bon 3äü^, ^ro^ft ju giittid^ unb 2^^ef antat bon 68tn,
im jugenbüd^en Sitter bon 26 Salären, infolge ber Semül^ung feine«
Sruber«, be« ®rafen ©ttl^etm bon 3üli^, ber eö fi^ 40000 ®utben am
^>ä^>fttid^en §ofe loften liefe, bon 3o^ann XXII in Slbignon, o^ne SRüd*
fid^t auf bie SBa^t be« 5)omca|)itete, burd^ ^jäpftlid^e ^robtfion ernannt^.
O^ne 3ö)eifel tpoüte ber ^ap^t tozlöftx bem Äßnig gubtoig bie JReid^«*
regierung abfj^rad^, fidfi ba« mäd^tige ^au« 3ütid(^ ber|)flid^ten, toeld^e«
fd^on feit lange eng mit ber ®tabt 6öln berbunben toar «. Der neue Srj*
bifd^of ^ielt ber legieren gegenüber an ber ^olitil feine« ^aufe« feft, be^
(tätigte i^r nid^t blog bei feinem feicrtid^en Sinritt bie l^ergebrad^ten
9itä^tt unb greil^eiten, fonbern fdf^tofe aud^ 1334 ein enge« greunbfd^aft«*
bünbnife mit i^r, momit beibe fid^ gegenfeitigen ®ä)Vii^ unb SBaffen^filfe
gegen feinbtidben 9lngriff jufid^erten'. äBä^renb feiner ganjen 5Regte^
rung beftanb ber griebe jtoifdf^en il^m unb ber ®tabt fort. ÜDagegen tourbe
er in einen f^toeren ^ieg in ©eftfaten mit bem ®rafen Slbolf bon S3erg
in ben Sauren 1344 unb 1345 tjertoidtett, toorau« nad^^ ber 9lieberlage
be« erjbifd^öftidben ^eere« bei 5Redtting^aufen ein für i^n nad^t^etltger
unb in feinen golgen ber^ängnifeboöer griebenöfd^lufe ^erborging».
!Denn ber (Srjbifd^iof tourbe baburd^ ungeheuer berfd^ulbet, unb bie« ma^te
i^n ab^ngig bon bem Domca|)itet, toelc^e« einen 2^^eit ber ©d^utben
1 . 3n ber cntfe^Uci^ »citläuflflen Ur»
lunbc toom 27. 3iiU 1329, Du. IV @.
164.
2. (Sbenb. 3. 1330, om 31. Oct.
inii^t 30.) no. 165.
3. toolb t)on yi. @. 160, (gnnen,
@ef(^>. III @. 972. SluffaOcnber Seife
f*»eigen hierüber bie (£öln. 3a&rbü*cr,
*cld^« gerabe in bie(er 3«t äugerfl bürf*
% flnb.
4. @o nennen il^n bie teutft^cn Urf.
tolc bicSa^rbü^er.
►WbtedÖronifen. XIV.
5. Cron. pres. (g. 219. Levoldi Ca-
tal. (Böhmer, Fontes II @. 294) : ipso
marchione in curia apud papam hoc pro-
curante.- 2)en ^ofieuaufwanb giebt Urf.
be« ®r. SBiU^elm 3. 1349 on, 8ac. m
no. 479.
6. SacomMet im Slr^ito IV @. 51.
7. Urf. öom 23. SKärg Sac. Hl no.
8. gcöolb'ö (S^ronif @. 192 f. Cro-
nica piesulum 22 1 .
xcvin
Mgetneine (Einleitung.
nitxxKitim, baffir ober auc^ bte SRcgictung bed Srjftift^ an fid^ jog, bcn
3oö bei 9?^einbcrg unb anbete @in!ünfte mit Scfc^lag belegte ^ mäl^renb
ein onberer ^am)tg(äubiger, 9titter 5Retnatb bon @d^5nau , ben gt&^ten
S^eil bc« 8anbe« mit ©c^teffern unb ®ülben im ^fanbbcfife ^atte 2.
3n fotd^er Scbtängnife !am bem ßvjbifd^of bie Scmerbung be^ S.
Sodann bcn Sö^men 1346 nm bieSBa^l Jeinc« @o^ne«, Satt bon ÜÄä^^
ren, jum r5mifc^en S5nig [e^r jn ftatten, ba il^m berfelbe nid^t bloß aüc
SRed^te unb SSort^eile, meld&e feinem SSorgänger bon griebrid^ bon Deftep
teic^ jugeftanbcn tt)orben, auf^ neue jufid^crte, fonbetn borncl^mtid^ aud^
gänjlid^e Befreiung bon feinen ©c^utbcn burd^ 3<^^tung bon 1 00000 3D?arf
©ilber in ^offnung^öoüe Slu^fi^t [teilte ».
Sari IV mürbe nad^ bem SEBtüen be^ ^a^)fte3 Stemen^ VI t)on ben
rl^einifd^en ßrjbif d^ßfen , t)on ©öl^mcn unb ©ad^fcn am 11. 3uli 1346
ju 9tenfe ate ©cgcnfönig getoä^lt, bon SBatram ju 93onn am 26. 9?o*
bember gefrönt*. J)od^@5tn, bieStabt, ^ing gteic^ mie 3td^en , fort^
baucrnb bem gegen|)äpft(id^en Saifer Subtoig an unb ^ulbigtc erft nad^
beffen 2!obc bem neuen Sönig, ate biefer im 3. 1349 lieber an ben
JR^ein fam unb nod^ einmal bon bem Srjb. öalbuin bon 5Erier ju 5ld^en
am 25. 3uli gefrönt tourbc ; fie erl^ielt bafür t)on i^m eine überreid^e
glitte bon ^ribilegien , morin atte früheren i5^ei^eit«beioittigungen ber
Könige unb Saifer, barunter aud^ jene augerorbentlic^en t)on Ä. äöill^etm
unb S. JRid^arb nod^ einmal mieberl^olt unb unter anberem bie 3wfi^^*
rung enthalten toar, ba§ ber Sönig bie ©tabt nid^t gegen i^ren SBJitten ju
irgenb einem ©unbni^ ober einer Uebereinfunft mit i^m nöt^igen motte ^.
^rit)ilegicn unb befonber^ ©elbberfpred^ungen be^ beutf^en Sönig^
bebeuteten jur 3^^ fel^r menig, menn biejenigen, meldten fie gemalert
mürben, nic^t aud^ bie SDIad^t befagen, bereu Erfüllung ju ergmingen;
©id^er ^at Sari IV bem Srjb. JBalram nii^t bon feinen ©d^ulben gc-
l^olfen. Site biefer fid^ gar riid^t mel^r anber^ ju retten mußte, berlicß
1. Urf. t>on 1344 9ioö. 11 unb 1345
SKörj 30 bei ?ac. no. 416 unb 422.
2. 3n Urf.toom 15.3uni 1346. ?ac.
no. 432, nennt Ä. Sol^ann t>on 338^nten
ben 9ieinarb toon @c^>on^>oV)en feinen lie'»
ben ©etieuen unb üßann, bcnrbcr @i'g*
hi\(ifo\ 'a9 XQai lunbic^ i^, fin lant, jloid
inb gnibe — üur groi« fd^uU — beifat
3. @. bie beibcn Ulf. Ä. 3obann«
Dom 15. 3uni. 2ac. III no. 432. 433,
unb bie ^eftätigung burc^ ben gciväl()lten
tönifl Äail IV felbft im folg. 3flTE>r 1346,
92ot>. 26, ebenb. 438 nebft 2lnni.
4. Uutev biefem 5)atum beflätigtc er
bem @vjbiWof feine S^egdien unb befon«
beien 9iec^>te, ?ac. no. 438.
5. 2)ie erfte 9lei^e biefer Ur!unben ift
unter bem gleichen S)atum be8 8. gebr.
1349 au^gcflettt: On. IV no. 305. 306
(beibe nur 55iieber(>oIung ber Privilegien
^. ?ubn)ig8tom 3 1314) unb 2oc. lll
no. 466 — 468. SBeiter famen ^inju bie
bei ©elegcn^eit feiner jtveiten Ärönuug
ert(^eilten ^^3ritoitegien öom 13. 3uU unb
11. ^ug., Ou. no. 311. 312: »gl. über
bie 2)aten bie 9iegeften ^arl« IV von
33ö^mer unb ©über @. 90.
3n>eite ^UffdinnQ.
xcix
er f ein Stxftift , nad^tem er feinen ^u|)tgläubiger unb SSaf allen, bcn
SRitter 5Reinarb t)on ©d^önau , ate ®enerafeicar für bie wtiüidfz SRegie«'
rung eingefefet l^atte, ging mdf^xanhzxdf nnb ftarb ju^ari« am 14. %n^
guft 13491.
®a^ 3a^r 1349, in tpelci^em grjbifd^of SBatram in ber SSerban* Sujen.
nung ftarb, bxa(i)tt ben ©tabten am 9i^ein unter ben ©d^reden ber ^eft,
bie man ben f d^ttjarjen Xob nannte , ben ganati«mu^ ber ©eigetfal^rten
unb bie @räue( ber 3ubenmorbe. !J)ie @ötner Sal^rbüd^er ertoä^nen nur
mit wenigen SBorten biefe furd^tbaren unb aufregenben (Sreigniffe. 3n
ber S5art^olomäu«nad^t 23. auf 24. 3luguft 1349, fagen bie tateinifd^en
3[nna(en, mürben bie 3uben ju ßötn berbrannt; Derbrannten fie fidff
fetbft, beridf^tigen bie beutfd^cn 2. dagegen (efen mir in einem Sluöfd^rei*
ben beö eribifd^ßfüd^en Dfficial« bom 26. ®ej)tember, a(fo einen STOonat
fjjöter, morin er ba« geraubte 3ubengut unter Slnbro^ung beö ©anne^
t)on ben ^tünberern ober f)e]^Iern jurüd forbert : e« feien in biefen I^agen
Seute beibertet ©efc^led^t^ bei 5lag unb yiaäft in ba^ Subenbiertel ein^
gebrungen unb ptten bort tjicte 3ubcn umgebrad^t ^. !©teö ftimmt toeber
beiilglid^ ber ^txt, noäf a\x6f be^ SSorgang« fetbft mit ber Slac^rid^t ber
Qal^rbfid^er überein. 3Dennod^ (äfet fid^ bie tefetere in feiner SBeife be*
jmeifefn. 3Die erfd^redlid^e 2!^atfac^e Don bem 3ubenbranbe ju Sota
ift mel^rfad^ gtaubmürbig bejeugt. ©rjbifd^of SBitl^etm berührt fie in
ber Urfunbe morin er xtoei 3a^re f|)äter fid^ mit ber ©tabt über ba^
geraubte 3ubengut Dergüc^ ^ ; er unterfd^eibet barin jmei STOomente ber
3ubcnberfo(gung, ben etften nod^ jur 3eit feine« SSorgänger« SBalram,
afe ring« um auf bem Sanbe unb in ben ©tobten bie Suben burd^
Sluf lauf ber ©emeinben erfd^tagcn mürben , unb ben jmeiten nad^ bem
SCobe SBalram« beöor er fetbft bie ^Regierung antrat, b. i. jmifd^en
14. Sluguft unb 18. IDecember, al« bie Suben in S6(n im nädbttid^en
1. Cron. pres. 222. ©crcit« am 3.
SWärj 1349, ?ac. III no. 474, crfti^cint
ber @tcttöcrtrctcr: *3Bir 9lct?nart ^an
@c^oinoutt>c ^icrc gu @concn\)or|l, gc*
mtint mdertd in atten mernUiti^en fad^en
ber eirtulrbigen in(S^rtflo t>aberd tnb und
^eren, ^eren SOäalraöen« cr^jcb.' 2)od^
ioerabrcbetc Salram no(^> am 1 . 3uU mit
®raf ^il^elm t>on Süücid unb ©ö^neu
eine S^fammcntunft in CEiJln, 2ac. Ill
no. 479. 480. (Seine Slbveife nad^ granf*
reid^ fd^eint atfo eifl f^)ätcr erfolgt gu
fein. 3)em SobcStag am 14. S[ugufl tcU
berf|>ri(i^t nic^t bie an SQSalram gerichtete
Urf. Äorr» IV. »eld^e in (5öln am 16.
au9gef!ellt if!; ba ber^önig Don bem ^b«
teben bed (Srgbifc^ofd in $arid nod^ nid(ft
unterrid^tet fein !onnte.
2. Ann. Agripp. @. 738 unb ^aifX"
büd^er ©b. H @. 22. 36.
3. Ou. IV no. 314: Alias petitio-
nem — recepioius continentem quod
hiis diebus nonnulli utriasque sexus
homines vicum judeornm — tarn diurno
quam noctarnfo teniporibus accessissent
et habitationes seu domos eorundem ju-
deorum violenter intrassent et quampla-
res de dictis judels interfecissent.
4. 3. 1350, @e^)t. 23, 2ac. III no.
489.
C ^ttgemetne (Stniettung.
äuflauf erfc^lagen, t^r ^ab unb ®\\t tjctbrmmt uub gcjjlfinbert tourbc,
ol^nc SBtücn unb 3ut^«n tc« 9iat^« unb bcr guten ©ürgcr, bie c« nid^t
l^tnbcrn lonntcn, rpte er entfci^ufbtgcnb ^injufügt^ Sluci^ aKartgtaf SBtt
l^elnt t)on 3ültc^ tommt barauf in einer fpäteren ben SSla6fla^ ber 3uben
betreffenben Urfunbe mit ben SBorten jurüd : afe bie Suben fid^ attba
insgemein berbrannten 2. @« »erftel^t \\6), bafe bie ©etbftüerbrennung
ber Suben bie (Srmorbung burc^ bie fanatifc^e ÜJienge nid^t au^fd^tießt,
ba§ cin^ mit bem anbern jufammenl^ängt. Um ber gejmungenen STaufe
ju entgelten, brad^ten bie 3uben ju ßötn fic^ felbft mit äSeibern unb Äin*
bem jum S3ranbo)>fer, mie ein anbercr ©c^riftfteüer ber ^üt berid^tet^.
i^reilid^ tourbe ba« 3ubenbiertel nur t^eitoeife burc^ ben S3ranb jerftört,
mie aud bem f^)äteren SSerfauf bon Subeni^äufern l^erborgel^t , unb bie
^(ünberung ber i>crfaffenen ^äufer toarb nad^ bem ä^^B^^ife ^^^ Officiafö,
wefd^er t)on bem übrigen fd^meigt, noc^ nac^träglid^ fortgefcfet.
®ett)i6 waren ber 9tat^ unb bie guten ©ürger, mie ber Srsbifd^of
berfid^ert, unfd^ufbtg an bem Subenmorbe. IDer erftere fal^ ba^ brol^enbe
Unl^eil feit lang t>orau«, glaubte nid^t an ba« alberne SSotfömärd^en bon
ber ©runnent)crgiftung, mie auö mehreren ©df^reiben beöfelbcn an ©trag«*
bürg ^erborgel^t, unb war entfd^loffen, bie ©d^u^^juben ber ©tabt gegen
ben rafenben burd(^ 3lberglauben, ^ag unb ^abfud^t aufgeftac^elten "^öbel
JU befd[^üfeen * : altein unauf^altfam berbrcitete fid^ ber Slufru^r jum 35er*
berben ber 3fuben ben ben oberen nad^ ben unteren JReid^^tanben unb in
S5ln lobcrten bie flammen be« 3ubenbranbe^ auf, gleic^tpie in ©träfe*
bürg unb einer SRei^e bon anberen ©täfcten^.
1 . '2)te iueben bie )u (Soelne gefejfen
tnbe tDoenenbe iDairen, albat bt na\6}ti
gclouffe beibe bcrg^ecnre bie
buiffen (Socinc gcfeffcn maren
inb bcrg^cnve bie nict gu t>er*
liefen en^atten, evflageu inbe boit
bteijen fmt inb ire gnct inb ire ^atoe' jc.
5)ic ^>ert)orge]^obenen Sorte, ttjcld^e @n-
nen, ®efti^. II @. 232 auf bie crft^Iage.
nen 3uben, fon>of^( bie tt)tl6)t auger^alb
ber (^tabt anfäfftg waren, aU bie xot\(ift
ni(i(ft9 }u t>erUeren Ratten, begief^t, ftnb
rid^tig nur ju t>erf)e^enjoon bem Auflauf
(ge(oufe) bed t)on audn)ärt9 f^erein ge*
fontmenen »ie bc« fläbtif^en ^Bbel«,
bem ^ier ber 3«benmorb jugefc^rieben
tt)irb.
2. Urf. öon 1356 Sing. 20, du. IV
no. 385 : 'toan unfen {neben tocgen, bie
in bemc Qt\6)i(i)U bat in berfelber flat gc»
](i^aäf, bo ftc^ bie jueben alba gemein«
Heiden loerbranten, boit bnet)en\
3. Gesta abbatum Trudon. SS. X,
432 : Inter quos villicus civitatis Colo-
niensis (ber Unterzogt?) occiditur a Ju-
deis, qui ibidem stratam cum multis
domibus hereditarie possidentes iiolen-
tesque ad baptismum convolare , igne
immisso sese cum uxoribus et iiberis
intra domos proprias comburunt. S5gl.
$einri^ t>on 2)ieffen^ot>en , Böhmer,
Fontes IV, 70, tt)o au(^ ba8 2)atnm be«
23. ^ug. bemerlt ifi: in Moguncia vero
ac Colonia X cal. Septembris cremati
fuerunt.
4. @. bie beibcn ©(^reiben öon (£ö(n
an@tra6burg t>om 19. 2)ec. 1348 unb
toom 12. 3an. 1349 in @d^ilter»« ^u«g.
t)onÄönig«^ofen, im ?ln^>ana @. 1021
--J024.
5. SSgl. bcfonber« bie ergä^^tung toon
Slofcner über ba«(Srcigni6 in<Stra|burg
3»eitc abt^eilung.
ci
ißac^bcrl^anb nal^m ber SRatl^ bon 6i^(n btc ^ü(fe bcr gciftlid^cn
S3e^8rbe in Slnfprudb, um ba^ 8e^)lünberte Subenflut bon bcn 9täubern,
btc cd fortgcfc^tc^)pt, öcvfauft ober »crftcdt ifattm, an btc ©cntcinbc ju«^
rücfjuforbern unb bic bartn 6efinbli(j^en J)cpofitcn an bic ©d^utbncr jn*
tüiigugcbcn K Sd ftc^t bal^tn, bon lüctd^cm @rfotg bcr bcn SRäubcrn angc*
brol^tc gctftKd^c S3ann gcnjcfcn ift. Slbcr nid^t blog btc ©tabt crl^ob Sin*
fpruc^ an bad Snbcngut; ®rjb. SEBH^dm bc^au|)tctc nad^ bcnt 9tcci^tc,
tDcld^cd il^m allein an bcn 3ubcn jufte^c, ba^ attcd, Stbc unb fa^rcnbe
§abc bcrfclben, i^nt betfaöcn fei, fanb aber bod^ nad^^cr für gut, bcn
äiaub mit bcr ©tabt jur §ötftc ju t^ci(cn, xxm gcmcinfam mit il^r aöc
2lnf<)rfid^c brittcr ^erfoncn , nöt^tgenfatl« mit bctt)affnctcr 3Wad^t abju*
»Clären 2. hierauf nal^m bcr SScrfauf bcr nod^ übrigen Suben^äufer burd^
i^tpct betoßmäd^tigtc Sürgcr ungcl^inbcrtcn Fortgang K
(Srjbifd^of 2Bi(^etm bon ®cnncp, ÜDom^err ju 6i>(n unb tropft ju ^^
®oeft, tourbe, tuie f ein SJorgänger, burd^ j)äj)ft(id^c ^rcbifion am 18. J)ec. ». ®€n:
1349 ernannt, mictoo^t S. ^art IV fic^ um bic ©a^t feinet tanjtcrd "'^'
9iicolaud bon ^rag bcmül^t ^atte ^, ©ie ©ifd^ofdd^ronil rü^mt bon bcm
neuen Srjbifd^of, bag er afö mtrauter SRat^ feine« SSorgängerd bereit«
in bcn ®cfd(^äften erfal^rcn unb bor allem barauf bebad^t n>ar , ba« Srj*
ftift bon ©d^ulbcn ju befreien, ©d^löffer unt) ©cfifenngen surüdfjubrin*
gen ; ba§ er tt)cnig ^iege geführt, geinbfd^af teu lieber burd^ ©elbjal^lung
abgctl^an l^abe ^. 3n bcr 2^^at erneuerte er fogteic^ ba« grcunbfd^aft«*
bünbnife mit ber ©tabt ßöln, toobei beibe Steile fic^ gcgenfeitige ^ütf*
Iciftung mit ®etoaffnctcn in beftimmter äluja^l oerfprad^en ^ unb fdf^lofe
8anbfrieben«bünt)niffe mit bcn benad^barten Surften unb sperren toie mit
am 14. gebr. 1349, ©tvagburgev (S^ro»
nifen 1 @. 104. 130 unb im attö^mci»
ncn ©rät?, ®efti^. bcr 3ubcn ®b. Vll
2. «ufl. ©. 360-384 unb @tobbc, 3)ie
3uben in 2)eutfc^>Ianb <B. 188 f.
1 . @. bic cit. Urfunbc bc« crjbif^.
Dfficial«.
2. SDcr 9?ertrag toom 23. ®c^>t. 1350
(gac 111 no. 489y tt>ar toic c« fcibctnt
ntc^t cnbgültig, ba nec^ imi fpätere ^u9'
f)>rücbe ber iD^annen beS @rjfliftd ^ox\)an*
bcn finb— 16. ^ioö. 1351 unb 24. gebr.
1352, Ou. IV no. 330 unb ?ac. III no.
508, — bur(<> toetd^c bcm (Srgbifc^iof aU
lein aUcö öcrfaflenc Subcngut im (Srjjiift
unb bcr @tabt (iUn gucrfannt tDurbc.
3. SoHma^t für bic Ferren 3oli>anu
t>om ^cmc« 9{ittcr unb @c^öffc, unb
^munb ©irfün, fo n>ic bcrcn S5crf^>rc(i(^cn,
1352 Ou. IV no. 337. 338, bann bie
g3crfauf«ur!. an9 bcn 3. 1352 — 1356
no. 342 — 387 ; cnMic^ ba« urfunbli(^c
^rotofoK über 58 (bis 3. 1358) öcrlaufte
Käufer unb ^au8i)läfee bcr 3uben id
SJci?bcn, ©cW. ber Suben in SiJln, im
3ln^ong @. 330.
4. @lci4 nacib bcm ^obe $i^a(ram'd
fprid(^t bcr Äönig in Urf. öom 28. ^lug.
1349 (8ac. 111 no. 487) bic (grmartung
au«, baß fein Äan^Icr @rjbifci^ot njcrbcn
ttjürbc.
5. Cron. pres. <S. 43 : memorans
dictum sapientis, videlicet quod melius
est, marsupiis accommodare dolores,
quam mentem curis continuis anxiari.
6. Urf. 20. ©c^t. 1350, Ou. IV
no. 321.
CII
^Ilgetnetne Einleitung.
Sld^en unb Si>ln K SU« er aber eine ©urg unb ©efcftigungen auf Stolanb«*
tpertl^ anjulegen unternahm, tereintgten \\äf bie SR^ctnftäbte (S5(n, Sob^
(enj, ainbernoci^ unb ®onn, um bie« mit gefammter 3Äac^t ju tjerl^inberU;
tpobet Sö(n aßetn 3000 ©etoaffnete unb 100 ©d^üfeen ju ®^iff p
fteöen berfjjrad^ , bamit nidf^t ber Srjbifd^of größere ©emalt am atl^etn*
ftrom gewinne , al« feine SBorf a^ren befeffen l^attcn 2. gelterer jog e«
aud^ in btefem gaß Dor nad^jugeben unb auf bie Öefeftigung bon 9Jo*
tanb«n)ert^ ju tjerii^ten , tpte aud^ f onft ber ®tabt 6ßln ju SBttten ju
fein 3.
35urd^ gräulid^en 3Korb, begangen bon einigen mäd^ttgen ©ärgern
au« ben ®efd^(ed^tern an ben !Dom,^erreu Srnft öon 2J?o(enar! unb ätei*
narb bon @<>anl^etm im ^aufe be« erjbifc^öflid^en Officio!« ju Söln fiel
bie @tabt in 3nterbict unb 5Reid^«ac^t, 13524 ; bod^ gelang e« bem 9tat^
ftd^ bon ber SWitfd^^ulb ju reinigen , tt)orauf ber Srjbifd^of ba« Snterbict
unb t. Äarl IV bie 9ieid^«ac^t toieber aufhoben ^.
3Sie(bebeutenb, im S3orau«bIidE auf bie ä^^^nft/ ift bie Dereinjeltc
3tadfxi(i)t ber Sa^rbüd^er, bafe im 3. 1364 bie §erren, b. t. bie ®e^
fdSfted^ter, ber SBeberbrüberfd^aft in SBaffen auf bem aWatjbüd^et gegen*
übergeftanben feien ; bod^ legten bamal« ber ®raf bon ber SWarf unb ber
35ogt bon Si>ln ben ^tox\i, beffeu Slnlag nic^t angegeben ift, gütlid^ bei \
«bocfii. 5Rad^ bem Slbleben be« (£rjb. SBil^etm, im @c|)tember 1262, blieb
ber eribifd(^öflid^e ©tul^l bi« ÜRitte be« folgenben Saläre« ertebigt, mäl^
renb welcher 3^it ^i^ bon bem le^jten Äird^enfürften forgfam jufammen*
gebrad^ten ©df^äfee unb SSorrätl^e tl^eil« t)on bem jum S^iad^fotger ertoä^l*
ten J)ombedf>anten Sol^ann bon Sirneburg üerfc^teubert, tl^eil« i>on bem
j)äj)ftttc^en ^of ju Slbignon, h>e(d^er beffen SBal^t caffirte, burd^ einen
nad^ Sfttn gefc^idten SJuntiu« mit gieriger ^abfuc^t Derf^lungen n)ur*
ben^ ^. Urban V ernannte enbtidff bnrd^ ^robifion ot« er^bifd^of ben
1. 3ucrft 13. 2Woi 1351 mit $erjog
3ol^ann toon Sotl^ringcn, Simbuvg unb
©rafcant unb ben genonnten @täbten,
gac. III no. 496, toogu anbcrc §crrcn
beitraten ; nac^l^cr mit Sßcnjet, 3o&ann«
Sf^at^folgcr, $erjog öou ?ujccmbuvg unb
©rabaut 1355 unb 1358 (du. IV no.
397). tarl IV bcttjiaigte ibm bie ^Hp
rung be« 9leic^8banncr8 gegen bie grie*
bcn«pörer, Sac. lll no. 530, 14. gebr.
1354.
2. SSertrag toom 1. SWSrj 1359 (du.
IV no. 404).
3. Urf. V)om 14. Wl'dxi unb 4. '^pxii
1359, ebenb. no. 405. 406.
4. Ann. Agripp. p. 738, toonod^ bie
3abrbü^er in unferem S^ejct @. 23 unb
37 bie 'iRadfilöft geben unb jmar in S^ec.
B mit bem 3uf<^^ '^^^ eine fnobe faci^e
inb bomobe« töitten*. 2)ie Sßerantaffung
ifl fonft nid^t befannt. 2)ic Sb^ter, in
Ann. Agripp. alÖ superiores cives, in
^tc. B als 'oöerfle Dan (£oUcn' bcjeitbnet,
fmb in Ur!. du. IV no. 351 genannt
tog(. no. 339. 340.
5. (gnnen II @. 346. 349.
6. @. ben Zti^i @. 38.
7. 3)ie 33iWot«tbronif finbet eben
barin ben ®runb ber langen ^ebidt>a'
can^, nam famatae ipsins (ber ^r(^e)
3u>eitc äbt^icilung.
cm
®rafcn Slbolf toon bev 9Kart, tvelrf^ev yivax \ä)o\\ feit fünf 3a^ren ©ifd^of
bon 9Wünfter gemefen, aber immer noä) nid;t bie geiftlid^en ©ei^eu em^
pfangen iiattt unb bereite im fofgenben 3a^r (3l^)ril 1364), um tozlU
lid^er Sluöfid^ten »iden, tt)ieber auf ba« Srjbi^tl^um berjid^tete, nad^bem
er biefe^ gleid&fatl^ nur jum eigenen klugen ausgebeutet ifatk ^
3lbolf« D^etm @rjb. ßngetbert III bou ber 9WarI, gfeid^fatls hnxäf^m^^^
jjäpfttid^e ^robifion ernannt, faub atfo baö Srjftift überfd^ulbet unb
nutzte aufs neue ©d^lBffer unb öeftfeungen ber|)fänben. Sr erneuerte
im 3. 1 365 baS SaubfriebenSbünbnife mit §erjog SBenjel bon Sujem*
bürg, §erjog SBit^etm bonSüIid;, mifSöhi unbSld^en^ unb gtpang
bie 9t^einftäbte burd^ (Srrid^tung einer S3urg ju Sinj unb 3lufftellung
eines §eereS bafelbft auf i^r ©onberbünbni^ ju Derjid^ten ^. ®ie ©tabt
Sötn aber »ar fortbauernb burd^ Serben mit ritterlid^en griebebred^ern
befc^äftigt*.
T)urd^ ßranf^eit gelähmt na^m (Sr^b. (Sngelbert fc^on (Snbe bes 3. ««no
13G6 mit ®ene{|migung beS "ißajjfteS ben (Srjb. ßuno bon STrier als Jirur.
Soabjutor an, tvefd^er bie ^Regierung beS SrjftiftS mit l^of^er Siufic^t
unb Sraft and; nad^ bem im Sluguft 1368 erfolgten S^obe SngetbertS III
bis 1371 fortführte, ol^ne fein ßrjbist^um bon 5lrier mit bem bon SBln
üertaufd^en ju n)otten5. 'Die »eftfälifd^e ®raffd^aft SlrnSberg fam 1369
burd^ fromme ©d^enfung beS legten ®rafen ®otfrieb unb feiner ®ema^*
Un 3lnna bon Stebe, tvetd^e in finberlofer @^e lebten , an baS Sr^ftift «.
3u berfetben ^üt fam eS ju einem l^eftigen unb lang anbauernben
3ermürfni^ jmifd^en ber ©tabt unb i^rcr ®eiftlid^teit, über tDeld^eS bie
Sifc^ofsd^ronif offenbar einfeitig berid^tet, trenn fie bcn eigentlid^en
®runb nur in bem feinbfeligen ®eift unb ber berfel^rteu SoS^eit beS
Status unb ber ®rogen ber ©tabt gegen ben SÜeruS finben mü \ Den
Slnla^ beS ©treits gaben bie SSerorbnungen beS 9tat^S über bie 3lccife
beim Skrtauf bon Söein unb anberen Lebensmitteln, meldte aud^ bon ber
divltiae in satlabilem avaritiam Roma-
nae curiae ad modum voraginis semper
pecunias sitieiitem irritaverunt et ei-
dem occasionem prestiterunt ad aspor-
tandam omnia.
1. Cron. presul. 227. Äoc(b.S^)ron.
e. 693.
2. Urf. öom 22. 3)ec. Du. IV no.
443.
3. Cron. pres. 229.
4. (Snncn II «S. 362 ff.
5. Cron. pres. 231. S)a« (£a^)itcl
toon (5öln :|)ofiii(ii1c i^n d« (Sqbifci^of
unb ber 'ipa^ft gcnel^migtc bie Wa\)i,
mad^te ahtv ^iieberlegung ber eribift^öf»»
lici^cu Söürbe öon Xricr jur SBebingung.
6. toelt (S^ron. @. 699, togt. Sa-
combict, 3Irc!^iöIV @. 89. 3)ic«elc^-
niing beö Srgbifc^iof« griebrid^ III burd^
Ä. äaxi IV erfolgte crfl am 20. «Roö.
1371.
7. Cron. pres. 232; öergl. ÄoeH^.
(S^ron.
CIV
ungemeine Einleitung.
®cift{ic^!cit geforbert tourbe, obtool^l fic frei baöon ju fein ht^anpttk K
©in ©ürgcrmciftcr fd^ritt mit ©cmalt gegen ben SBeint)erfauf auf glafd^en
in einer geiftUd^en 3mmunitat ein 2. ©er erjbifd^öflic^e äbminiftrator '
belegte bie ©tabt mit unterbiet unb befal^l, al^ ber $Rat^ bennod(^ nid^t
nad^gab, ben Prälaten unb bem t(eru^ bei ©träfe be« ©ann« bie ®tabt
gu berlaffen. 3lud^ Jefet »id^ ber diatf) noäf nid^t, fd^Io^ bielmel^r am
27. @ept. 1369 SSünbnig gegen ben SSormunb be^ ®tift« (*mumber be«
geftid^t«') mit ^erjog SBil^elm bon Sülid^^ bi« enbtid^ im folgenben
äal^r 1370 ein 3Serg(eic^ gu ©tanbe lam, bei miäftm,tou e^ fd^ctnt, bie
©eiftlid^feit i^ren 3lnfpruc^ in ber §au|>tfad^e burd^fefete*.
iÄn "^^^ Slbminiftrator bewirf te, nac^ Beilegung biefe^ ©treit^, bei
€aar« bem 6a|}itel bie SBa^I feinet SSermanbten griebric^ bon ©aartperben,
©om^errn ju Sö(n, toeld^er trofe ben ©egenbemü^ungen be« S'aifer«^
ber ben S3if(^of ju ©traPurg, 3ol^ann bon gu^emburg, auf ben ©tul^t
bon ßßln beförbern mollte, bie Seftätigung be^ ^apfte^ Urban V erftiett^
tt)ofür er bie ungeheure ©umme toon 120000 ©ulben an bie ßuric ju
jal^Ien berfprad^ ^
3B«^«* 9J?it bem ern)ä^nten B^^mürfniß jtt)ifc^en ber ©ürgerfd(^aft unb
1370. bem Stern« burd^freujte fid^ ein anbere« fd^on länger borbereitete« jtoi*
fd^en ben regierenben ©efd^lec^tern unb ber ©emeinbe. SBäl^renb eine«
boüen 3a^r]^unbert« ^atte fid^ feit i^rer SBieberl^erfteüung unter ßrjb.
Engelbert II im 3. 12626 bie ariftofratifd^e ^errfd^aft bon ©c^öffeit,
5Ratl^ unb 5Rid^erjed^e unangefod^ten iz^anpkt, 3n anberen ©täbten be^
5Reic^«, namentlid^ ben rl^einifd^en bon ©afet bi« Wainj, tDar bie SRac^t
ber ©efc^led^ter bereit« gebrod^en unb l^atten bie Bü^fte enttoeber Slnt^cil
.am ©tabtregiment erlangt ober, toie in ©tra^urg feit 1332, \x(tf be«*
felben ganj bemäd^tigt. äud^ für ßöln mar nun bie ^dt ber Srifi« ge^
1. 25gt. außer Cron. pres. ben Ano-
nymus in Würdtwein, Nova subsidia
XII, 339, »0 ba« trafencngelb ncbji
^Ibgaben toon ©aringcn, 53ü(!üngcn (bu-
ckingis) unb ^alj emät^nt ftnb.
2 Sa^vbüd^er @. 24 *umb einer fte*
\d)Qn »itte be ber burgermeifler \)tx ^O"
\)an ban ^otbel9^ot)en nam binnen mit^
taten\
3. Ur!r. in 0u. IV no. 492 unb 2ac.
III no. 693.
4. dla6) Cron. presul. l^&tten recto-
res et populns civitatis nid^t b(og i^^re
(Statuten unb SScrorbnungen gegen bie
@eijlüd^!eit ^urüdgenommen , fonbern
bie bereit« er^fobenen ©teuern jurücfer»
jiattet. 2)ie ^iitan^aUn beöfetben Slu»
tord, monadft bad unterbiet jmei 3a^re
lang gebauert unb ber Äleru« ncä} »ei-
tere anbert^^alb ^af^xt lang au6er^^aIb ber
@tabt geblieben »äre, pub offenbar un»
ri(](|tig , ba ber @treit bloß in ben ^a\f»
reu 1369 unb 1370 »erlief (»gl. Sa^^r»
büd)er @. 24) . 3lu* fc^>eint ber SBeric^t
fonft übertrieben, ögl. @nnen II (S. 373.
5 2)te Urf. öom 13. 9iot}. 1370 bei
Sacomblet III no. 704 entbält bie ©eflS*
tigung. @nnen ll @. 645 bejie^^t fwi^
Ij^inftd^tlid^ ber @elb)ablung auf eine an«
bere ungebrucfte Urfunbe.
6. 8b. I @. XLVII.
f
3t»eite Slfet^fcKunö-
cv
ncn, too bic ®cfd(^lcd(^ter^errfc^aft tDonlenb unb cnblid^ burd^ bic
ütl^igc (Stl^ebung ber erftarltcn ®emcinbc ijollcnb^ 8^P^i^ nmtbc.
35crfd^icbene änläffe be« gcgcnfeittgen ^affc«, ber juetft im SBcber*
u^r bon 1370 junt 3lu^bru^ tarn, tpcrbcn au« ben 60eT Sal&ren in
)om cntgegcngcfe^ten "^arteiftanbpunft au« ijerfagtcn erjä^lüngen
I;tet * : bie ^invid^tung bc« (Sropürger« JRutgct ©tin , ber tt>egen
lutreuung öffentüd^er ®elber ki SSermaltung ber ©tabteinfünfte
f bie ^ürx^e befd^ulbigt , ijon ben @c^f ff en berurt^eilt tourbe ; bie
ül^rung eine« neuen ^oü^ am S3aient^urm, nad^ Uebereinfommen be«
j« mit Saifer Sari IV, burd^ meldten bie ®emeinbe fid^ befd^toert
:e unb ber auf il^r 3Ser(angen tt)ieber abgefc^afft merben m^gte, nid^t
bem Saifer eine er^eblid^e 3lbfinbung mit 14000 ®ulben bafür ju
m^. (Sc^on bamal« im 3. 1364 ftanben, mie bereit« ermäl^nt, bie
:en unb bie gro^e SBeberjunft in ffiaffen gegeneinanber. hierauf
af) e« ju ^fingften 1369, baß bie SBeber tie 3lu«(ieferung eine« ge*
enen ©tragenröuber« au« ber ^ad^t erjmangen unb felbft beffen $tn*
ung ol^ne ©d^^öffenurtl^eil polljogen. 2Kit einem anberen abeligen
ber, JRitter Smunb ©irf (in unb ®efeüen 3, l^atte bie ®tabt fd^tpere
►e geführt unb ber 9tat^ einen nad^ ber 3Äeinung ber ©ürgerfd^aft
tl^eiligen ganbfrieben gefd^loffen. 35ie SBeber berbanben fid^ be«^atb
Der übrigen ®emeinbe unb bertangten bie SSer^aftung juerft Don brei,
i nod^ bon ad^t anberen 9tat]&«^erren. ^tac^bem fie i^ren SBißen er*
t unb auf fo(d^e ®eife ben $Rat^ mac^tlo« gefeljt Ratten , fd^ritten fie
iBeränberung be« $Rat^«, 2. 3ufi 1370, tDobei jtDar ber enge 9?at^
mit 15 au« ben ®efd^(ed^tern, ber meite aber mit 50 au« ben ^anb*
erämtern, jum großen 2:^eil au« ber Sßeberjunft, befe^t »urbe*; ju*
^ ttjurbe ba« 3lmt ber SRid^erjed^e, »enn aud^ nid^t abgefd^afft, bod^
X ^)oUtifd^en SSorred^te beraubt s. 'Der neue übertt)iegenb bemofratifd^e
^ beftanb nic^t länger al« ein 3al^r unb nic^t ganj fünf SRonate.
Diefe B^it fäüt gleid^ jn 3lnfang bie 5lu«gteid^ung be« B^tmürfniffe«
. @. bic SBcöcrflatt^t unb ba« ^Jleuc
• nebfl (Einleitungen unb 9^otcn in
I ; ferner ,bie 3a^vbüc(>cr ©b. II @.
lü. 133. SBgl. bie auSfü^rlid^e @r*
mg bei @nnen II @. 661 — 682,
n noäf anbered benul^t ift.
\. <B. ben SJertiag bi^rüber in jwci
t>om 2. 3an. 1364 in du. IV no.
429.
^. 3n Urf. öon 1368, 3. 'äpxW (Du.
10. 481) tt)irb er ein SRitter üon Söln
tnit; er toax ein Stittcrbürger ber
@tabt.
4. SBeüerflaici^t 33. 245—283 Äoetb-
(£^ion. @. 708. S)a« 3)atum beireiM
@nncu <B. 669 2lnm. 2 aus ber @tabt»
redftnung. etn^ad abweicbenb t>on ber ^n«
Qobt in Setoerfl. 5B. 317 'öcirgein naid^t
na fent Sob^n« bage' .
5. (äibbud^ toon 1372 %xt 32: *3tem
»ant unfe bcin:en tan ber 8fJic<;erje(beit
ire am)pt benomen »a« unb fii be« oeter*
faet waren'.
CVI
allgemeine Einleitung.
mit bcr ©eiftltd^teit *, benn btc 35ol!«partet tocrtrug ftd^ mit bem Sleru«,
bcm fie ben SEBiüen tl^at, um \\äf tnxä^ i^n ju üerftätfen. 35oc^ tt)irb i^r
ntd^t bic^ x>on ber gegnerifd^en Seite jum 3Somurf gemad^t, tDo^t ober
ba^ fie eine neue 3lccife ^au^)tfäci^Ud^ auf ben SKetn legte , um i)or jug^*
meife bie ©togbürgct bamit ju treffen 2. ©anj ^)Iö^(ic^ erfolgte ber Um*
fd^Iag bei juföltiger aScranlaffung.
Sin SBeber , ber gegen ba« SSerbot bei^ 'Siati)^ in bem S!rieg \>on
^ixüd) gegen övabant, bei tt>elc^em bie ©tabt neutral bleiben moüte, gebient
^atte 3, mar burd^ @d^öffenf|)ru(i^ jum Sobe t?erurt^eilt unb foüte ^ingc*
rtctitet merben, ate i^n bie (Senoffen feinet 3lmt^ auf bem 9iid^tplafe felbft
ben ^änben be^g; 9Jid^ter« entriffen. 35er '^attf, obtDo^I avt^ ber äJotfö*
^)artei l^eröorgegangen, n^ar nid^t gefonnen fid^ ben S^errori^mu^ ber
SDtenge gefallen ju laffen ; i^m fc^loffen fic^ bie großen 3lemter ber Sauf*
leute unb anbere örüberfd^aften an * ; gemaffnet jogen fie Don bem ®e*
bur^auö i)on @t. SSrigiben l^ec nad^ bem SBeberqnartier J?on Driburg ;
bie SBeber ergriffen bie gluckt; blutig mürbe i^nen ber Uebermutl^ Der*
gölten: bie meldte au^ ber ©tabt entfamen, mürben verbannt ^, bie er-
griffenen $Räbel«ffi^rer auf bem §eumarft enthauptet, i§r S3ermögen ein*
gejogen; anbere im ®efangni^ gehalten unb mit fd^mcren ©elbbußen ge^
ftraft^. S)er ^äfa^ be^ SBollenamt^ mürbe confi^cirt, bie beiten Slmt*^
Käufer JU Driburg unb Sried^marft niebergeriffen. @o na^m am 20. 3lo^
üember 1371 ba« äBoUenamt, meldte« ju ber ^cit mie ba^ ^Jieue 33uc^
fagt, ba^ ^aixpt bcr ganjen (Semeinbe mar, unb mit if;m bie 1)emotrati
ein traurige^ ©nbe^
35ie ®efd;led;ter traten mieber in bie altgemoljnte ^errfc^^aft ei
unb gebad^^ten fid^ für bie B^funft fidler ju ftellen, inbem fie bie ^ünft
unfd^äblic^ mad;ten. 3Der jur ^zit fi^enbe dtati) — natürlid^ nid^t me^
ber x>on 1370 s — forberte allen Slemteru i^re ^rimtegienbriefe nn
1. Sa^ibüd^er A @. 24: '1370 u^
fente SWat^ei« atocnt (20. @e^t.) »art
un« ber fani n?cbei', b. i. bie 3luf^cbung
be« unterbiet«.
2. @o i|t rno^l bie ©tette in bcr 2öc-
öerfl. SB. 293 — 300 ju mHcn; ögl.
^)iergu bie 2lnm. @. 260.
3. 3a^rbüc^cr D @. 133.
4. 3)ie Mobere' in ©eöerfl. 33. 416,
im ©loffar unrici^tig al« Sotterbuben er«»
flärt, finb tieS^ud^l^&nbler obcrba« große
2(mt ber@ett)anbf(i^neiber unter ben @ab*
bcmen.
5. 511« geinbe ber (Stabt [teilten fie
nad(|]^er ben jur granffurter 9Jieffe reifen»
ben Äaufleuten »on (SiJln nad} ; Urf . i
Du. IV PO. 573.
6. SSgl. Äoel^. (S^ron. @. 711 f.
7. SSie febr bie« (Sreignig bie attö"
meine 3lufmer!fam!eit in Scutf^laub c
regte, bctDei«t ber furje, aber fad^geuia'
öcrid^t ber Simburger (Jbi^ouif jum
1371, 2(u«g. toon Sioffel ®. 457, fo n^
ber tpenifler bebeutenbe in ber bon ä)iü
fteretfel, 9Heberr^cin. ^nn. XV (S. 1 »
8. SBcn bem mieberlSiergeftettten a
jlofratii'c^icu dtaii) würbe 33otf(!^oft an
SBenjel gefenbct , um i^m nähere Äcn
niß p geben )0ou 'alfulc^e gefd(^ie<]^te,
tufc<;en un« an eine fibe tnb bcu n>ei
'U
je»
Btöeite Slbtl^cilung.
cvii
tcn unter bem 35ortpanfc ab, fctefelben einer 9tex>ifton ju untermerfeu
i Dcrbeffern ; nad^ einiger ^^xt aber lieg er il^nen fagen, bag er be*
m ^abe, i^re Privilegien ju caffiren, unb bag bie SSrüberfd^aften
'tttter aufhören foüten ; »eiter fügte er baiS SSerbot ber 3"nftber*
ungen unb 3^^9^^^9^ ^inju, entwaffnete bie SÖeber, bie ©d^mtebe
id^röter, n^eld^e an bem 3lnfftanb 2:^ei{ genommen Ratten , tnbem
len bie ^anüfd^e abforberte, befd^ränfte bie 3^'i^l ^^^ SBebftül^Ic
)0 unb fe^te je jmei Dbermeifter über alte §anbn)erferämter, um
beauffid^tigen unb bie S3ugen bon beu ©traffäüigen jn ergeben K
Die äBieberl^erftellung ber ®efd;ted^ter ^atte aud^ eine neue "iRaÜf^^
ution jur golge, meiere tpie eö fd^on fonft ^erfbmmlic^ mar, bon
^cnbenSRat^ mit 'ben bor unb nad;geieffenen Statinen' auf bieS)auer
} Sauren in einem f. g. Sibbuc^ feftgefteüt unb befd^tt)oren tt)urbe
m 22. gebruar 1372 in^ Seben trat 2. §iernad^ tourbe ber enge
tt)ie l^i^^er, au^ 1 5 '§erren' bou ben Oef^fed^tern, ber meite aber
l SRitgttebern gebilbet, n^efd^e, gteid^biel in toetc^em ©tabtt^eit ober
>ie( fie angefeffen maren, au^ ter ganjen Oemeinbe, gen^ä^lt
^tt)ifd^en griebrid^ III unb ber ©tabt fam e« aUbalb tt)ieber ju @*öfs
i SJJig^eUigfeiten über neue ^Ük unb Surgbauten be^ (ärjbifd^of^, 1375;
egen Uebergriffe be« geiftlid^cn ©erid^tö'*. X)od^ berftänbigte man
er ben. Slu^gleid^ burd; beiberfeitige 35ertrauen^männer unb befie*
te erneuerte greunbfc^aft burd^ ein ©d^ufebünfcnig ^. 2lnd^ tDurbe
m 30. SBtärj 1375 ein ü^anbfrieben^bünbnig auf bier 3aljre unter
uBgtid^'en (Garantien bon bem ßvjbifc^of, ben ^erjogen t)on Sujem*
tnb t)on 3üü^ , unb ben ©täbten ßötn unb M}m gefd^loffen ^.
befton>eniger brad^ in bemfetben i?rü(;ia^r 1375 l^eüe 3^^^^^'^^^
3^en 2ln(a6 baju gaben ein paar 3uben — benn feit 1372 maren
)ieber in SB(n aufgenommen unb Ratten @d;ufebriefe i)om Srjbi*
mb ber ®tabt ermatten ^ — bereu fid; ber SRat^ ber ©tabt gegen
bie anbcrc \\6) ergangen l^attcn,
n irir lange mangtelbentli(i(>en
6)t, tocronrec^t inb üev^o^art ge*
i\ Ou. IV 110. 555.
D^eue« S&üä), SBb. I @. 277 ; tgt.
) öon 1372 3lrt. 33. 45 unb ben
ext 3lbWnitt Über bie SSerfaffung.
mhhnd) t)on 1372 in Oueöen I,
art. 2.31: *beu nutjper inb ber
: be man ^aten niac^, fo xoa be
(goelne gefeffen fint'. S)a8 m-
^)crc f. unter 3$erfaffung.
4. @. bie öffentlichen 3lu«f(^reiben
ber @tabt tom'^luguft 1374 in Ou. V
110. 56. 57.
5. Ulf. tom 6. (Btpt. be«f. ^a\)x^,
ebenb. no. CO.
6. @. bie au^fü^rüti^en @ti)pu(atio*
neu in Ur!. bei l^ac. III no. 766.
7. 2)er 33rief be« er^bifc^jof« ift toom
1 . Octobcr 1 372 batiit, (Snnen II @. 699,
ber ber @tabt öom 29. 3)ec. 1372 bei
Sac. III 110. 752 unb Dn. V no. 1,
CVIII
Iflgcnictiic (Smleitmig.
ben ST}btf(l&of annahm. %l» ber 9tidfUx bem Sefe^l be^ (e|teten golge
(eiftete , inbem er btefe 3uben gefangen fe^te , t>etgriff fic^ ber ^atf) an
bem Sticktet, tDorauf (enteret unb bie ©c^cffen ba^ ^o^ ®ttidft niebet«
legten. Der 9iat^ jog be^^alb bie @(^dffen jur 9{e<^nf(^ft, bemühte
fi(^ aber vergebend fie ju bett)egen, ba^ ©eric^t tpteber aufzunehmen unb
nac^ ber Sefugni^ bie i^nen juftanb, felbft einen 9it(^ter au^ i^rer Whttt
ju befteUen : bie üDte^rga^l ber ©c^offen, 13 an ber 3^^!/ enttoic^en aud
ber @tabt unb gingen jum @rjbif(^of nac^ Sonn (am 4. Sprit 1375) ^
1)er 9{at^ ernannte eine Sommiffton bon 1 2 9)?itg(iebem, um feine @a^e
gegen bie Schöffen )u fähren ^. ®o ftanben fic^ jum erften ma( @d(^of ^
fen unb 9}at^ feinblic^ gegenäber, betbe aud ben ©efc^tec^tem ^ : benn
mächtiger atö tie ®ef(i(^(e(^t^bem>anbtfd(^aft tt>ar ber ftarre 6or)>oration^«
geift unb bad ^^nen auf bem bermeintüci^n Siechte.
IJem (Srjbifc^of fam biefe 3^ictrac^t treffüdfr ju ftatten unb er nufete
fie au«, wie er fonnte. "Die au«gciptd(^cuen ©c^^offen gaben ein 2Bei«t^um
JU feinen ©unftcn ab , »orin fie i^m alle Ipcrrlic^^feit unb ®ett)alt, ba«
^ol^e ®erlc^^t unb aüe« ®ebot unb 35erbot in ber ®tabt, ^oü, ÜÄünje,
bie ^älftc ber 3Rü^lcn, ®rut (jum S3ierbrauen) , I^orjoü, SSie^fjoü u.a.m.
juerfanntcn, ipogegen ber ßrjbifd^of i^fre SSorrec^^tc beftatigte unb üer*
befferte, anc^^ feinen Seiftanb ju i^rer SBieberl^erfteüung in ßoln »er»
fprac^^*. SBeitc, ber Srjbifc^^of unb bie ©c^^offen, tt>anbten \\äf mit i^rer "
Älage an Äaifcr Sari IV in ^rag. 35iefer, bem jur 3^it alte« baran tag,
bie ©timmc be« Äurfürftcn bon 6öln für bie Äönig^wa^l SBenjete ju
gewinnen ^ bemic« fic^ i^m aud^ in feiner ©ac^e gegen tk ©tabt über
bie üKa^en willfährig, i^erurtl^ilte burd^ 9teic^«gerid^t bie SSürger, bem
erjbif^of feinen ©c^aben bi« jur ©umme i?on 200000 ÜJJarf ®otb ju
1. B. bie (Srjä^lung im '9?euen
8u(^^ nebft ben 9ntn. k>on (Sarbaund,
unb ben 8end;t ber auSgeirid^enen
©(^öffen in Ur!. bom 10. S^jul, Ou. V
no. 86. «ei (gnnen, @efd^. II (£ap. 34,
tfl, XDXt auäi fonf) öfter, auf mtc^tige Ur«
tunben be^ ©tabtarc^ib« 33e5ug genom»
Uten, U}el(^e man letber in ber gebrucften
DueQenfammlung bermi§t; loenigflend
in 9{egefienfoim foHten fte bort borfom«
men.
2. Urf. bom 19. üKai 1375 in nota-
riefler 2lbf(](|rift, Ou. V do. 136
3. 33fll. bie Sf^amen ber 89 Mt^t
unb Bürger, »e^e Ä. Äarl IV üor fein
©eri^t lub unb in biefem berurtbetlen
lieg, in Urf. bom 10.iöe^>t., 2ac. III no.
772. mit benieiiigen ber 13 audgetDtc^e«
nen (Schöffen in Urf. bom 12. ^pril,
ebb. no. 768, fo »ic ber brei in ber@tabt
i^urüdgebliebenen in Latein. (2[f^ronifen*
fragm. $5b. II @. 193 (abmci(^enb in
ben ^abrbüd^cru @. 41).
4. ^oü\). (J^ron. @. 715 unb bie
beiben Urff. bom 12. Suli 1375 au«
»onn, gac. III no. 768. 769 ; ba« 925-
l^crc unter ^crfaffung.
5. @. bie 53ett)tIIigungen, bie et i^m
be^balb ma^te, in 9{eid^9tag9acten i@b. I
@. 32—39.
3tDette ^btl^eitung.
cix
crfefeen, unb bcrfünbtgtc bic 9ld^t gegen fie K entjog ber ©tabt einige il^ret
tt)id(^tigften ^ttbitegien^.
W>tx anä) bie ©firget bon Sßln l^atten einen ftatfen SRüd^alt. S)enn
tDäl^tenb fie in bic äd^t be« Äaifer« fielen , »urbe ber Srjbifd^of bon ber
^>Q^)ftItd^en Surie, totlöftx er für feine ©al^l nod^ bie berf}>roci^enen 1 20000
(Sulben fd^nlbtg toax, mit ben fd&ärfften Senfuren berfotgt, bon bent ^ap^U
Ixäfcn Säntmerer al« fu«^)enbirt, ejcommunicirt nnb nteineibig, im fol^
genben 3a^r bon bem a^^oftotifd^en Slunttu^ ate irregntär erllärt 3.
Srjb. griebrici^ aber ^attt fejne^ttjeg« ftiüfd^toeigenb ben 2lu«f^)Tuci^
be« Saifer^ gegen bie ©tabt, mit bem allein i^m freilici^ nur toenig ge«'
Rolfen tt>ar, abgekartet. ®ern ^ttt er fici^ i^rer burd^ Derrät]^erifd(^en
Ueberfall, »eld^en jtoei ©eiftlid^e, ber Äe^)j>ter ©otfrib bon SBebeling*
l^oben unb ber 5Rentmeifter 3o^ann bon Seife ^, mit einer änjal^l öon
9fJaubrittern , ben S3rübern bon Deffte unb ©efeüen angettelten, bemäd(^*
tigt, toobei fe^r ftarf auf bie guten greunbe brinnen unb bie geinb^
f^aft ber ^ixn^k gegen bie ©efd^led^ter gered(^net toar. 9lltein e« erging
ii^m bamit, toie bor me^r aU 100 Salären feinem 35orgängcr (Engelbert II
bei einem ä^nlid^cn SSerfuci^ ^ ; ber 3lngriff auf bie (Stabt (Anfang 3uli
1 375) mißlang ; benn bie 3önfte »affneten fid^ für ben 9iat^ unb »arfen
bie fc^on burd^ ba« 2^^or eingebrungenen geinbe jurüd, nahmen bie bei*
ben geiftlid(^en 3lnftifter nebft ben beiben Slnfü^rern be« 3^8^» ^'^ ®^ö==
ber üon Deffte, gefangen: bie leljteren mußten Urfe^be fd^toören unb
tourben für 100 Wlaxl jä^rlid^ felbft aWannen unb »ürger ber ©tabt;
bie beiben (Seiftlicben aber blieben fortbauernb in^aft, trofe unterbiet
unb Sj-communication, »eld^e be^l^alb über ®tabt unb SSürger »errängt
iDurben®.
1. Urf. i)om 10. <Btpt. 1375, ?ac.
III no. 772, tDorin bereit« bic 2l^t«er«
!(äTung liegt: 'unb mir im uf bie jlat
bürgere unb perfonen k>on (Seine anleibr
unb ad^te oon ved^fte erteilen fuUen, rnild^e
anleibe unb ad^te mir im ou(i(| mit ge«
rt(!^te erteilten*. $iernad^ ftnbe id^ bie
«um. 6 ju @. 281 num yhuen 8ud^
©b, I JU berid^tigen. ©ei (gnnen @. 707
flimmt bie Angabe bon 100000 ^axt
mö)i mit ber Ur!., meldte 200000 l^at.
2. 3mei Urf. bom 20.Oct. 1375 bei
2ac. III no. 774. 775 : merfmürbig ip
bef onber« , mie in ber erpen , meldte bie
©efugniS b«r ©d^öffen, ben SRic^ter fclbfl
}u beflefien, betrifft, ber bi)>(omatif(^e
©emci« gefiHirt mirb, baß bie frü(?ere Urf.
Äarl« IV bom 3. 1349, morin er eben
biefed $rtbi(eg beflStigt l^atte, nur ge«
fäWt unb erfd^tid^en fei. 3« fol^er
^erfibic gaben [löf ber ^aifer unb feine
^anjlei ^>erl 3n ber jmeiten Urf. mirb
JU ©unpen be« @vjbifd^of8 ba« ^ribiteg
de non evocando fiir ungültig erflärt.
3. du. V no. 101, Urf. toom 6.
@e^t. 1375, no. 140 bom 7. ^nli 1376.
4. 3a?^rbüd^er @. 25. 41.
5. ©b. KS.xLviii.
6. Sa^^rbüd^er @. 25 bgl. (gnnen II
@. 712 ff., ber fid^ mieber auf ga]^(rei(^e
Urf. beruft, bon benen in Öu. V nur
menige, no. 105 bie ©efenntniffe ber
SBrüber toon Oeffte, no. HO bie ber bei*
ben ©eifUid^en, 3o^ann bon l^elfe unb
®ott>arb bon SEBeöelinf^foben , gebrucft
fmb.
ex 3(ttgemeinc (gintcitung.
Drauf entbrannte im folgcnben Saläre 1376 fcer offene ^ieg im
Srjftift am JR^ein. Stuf Seite ber ©tabt ftanben i^re ©belbürger unb
3Äannen, ®rafen nnb^erren, unb a(« Ärieg^oberfter tt>urbe ®raf (Sn*
gelbert üon ber Sälaxt beftellt ^ ; mit bem ßrjbifd^of tt>aren 2^rier, ^aber^
born, ber ^erjog Don SSrabaut unb bie ©tobt äld^en toegen beö 8anb*
frieben« üerbünbet ^. ®a^ ß5(n gegenüber Uegenbe erjbif^oflic^c 35eu^
tt>ar n)ie gemß^nlid^ ber erfte 3lngriff^<)unft oon ©eiten ber ©tabt ; ber
befeftigte Drt njurbe n>ieber^olt x>erbrannt , and) bie äbtet , Sird^e unb
Slofter be^ f). Heribert, ncbft ber ^farrfird^e in 3lfc^e gelegt, bie ®ebeine
bc^ §)ei(igen f ortgebrac^^t ^. Der 9?^einftrom n^ar burdf^ ^^fal^toerte ge^
fperrt; ba« erjbifd^öflid^e §eer jog bon SRobentird^en au« bon ©üben
gegen ßöln l^eran; e« fanb ein (Sefec^t bor ©t. ©eberin^pforte ftatt;
aßein außer großem ©ci^aben an 8anb unb beuten burd^ 35er^eerung be«
©ebiet« tourbe auf Feiner ©eite ein namhafter Srfolg erjieCt.
Saifer ^arl, ber bem ßrjbifc^of bie beften ^up^^tungen tt)iber bie
©tabt gegeben ]^atte^ nal^m bodb feinen unmittelbaren 2lnt^ei( an biefcm
Kriege, obwohl er nad^ ber Äönig^ma^I feine« ©o^ne« äBenjel in granf^
fürt (10. 3un. 1376) mit biefem bei 65(n borüber nad^ Sld^en ging, too
bie Krönung am 6. Mi burd^ (Srjb. Sriebrid^ mit äßainj unb 5Lrier
boüjogen mürbe -^ ®r ließ e« babei bemenben, baß er in "^rag box- Slu«*
gang be« 3a]^rc« Dem 9teid(>e bie bon ben (Seinern begangenen ©d^anb»^
traten erjä^fte, bie ©tabt aller i^rer ^ribitegieu berluftig, bie Sürger
für 9tebellen unb 9ieic^«feinbc erftärtc, meldte jebermann an 8eib unb
SSermögen ungeftraft angreifen bürfc^.
!^o6) fd^on bor bem näd^ften grü^ja^r mürbe bem Srieg unb ber
geinbfd^aft jtt)ifd^en ßrjbifd^of unb ©tabt ein Snbe gemad^t burd^ ©ü^ne
t)om 16. gebr. 1377, beren SSebingungen Srjb. Suno bon 2^rier unb
ber 3o§anniterorben«mcifter Sonrab bon S3run«berg, at« gelorene 95er*
mittler, feftftellten ; beibe "ißarteien f ollen für ben angerichteten ©c^aben
auffommen , bie jn>ei gefangenen ®eiftlic^eu aw^ ber §aft entlaffen, bie
au«gen)ic^enen ©c^5ffen, mit 2lu«na^me bon jtt)eien, in i^re Siechte refti^
tuirt werben; Sluf^ebung be« tird^enbann« unb ber 3ld^t toirb juge*
fid^ert^ 5Dian begnügte fic^ bamit, mie gemö^nlid^, nur bie näd^ft liegen*
1. Ulf. öom4. (Btpt. 1376, du. V reit« eröffnet, jtoci mal, am 30, Wpni
HO. 147. unb 19. 3uni, ©eitfe verbrannt; aber n
2. 3a^rbüd^er @. 43. erft (gnbc 3uU, alfo nad^ ber Krönung ji^
3. ebcnb. @. 25 f. 3$gl. Urf. Du. SBcngcl«, jog ber (Srjbift^of mit [einem IS
V no. 288. §ccrc gegen bie v^tabt : f. Sa^^rb. a. a.D. l^J
4. 2)ic Uli 1370 mal 31 in ^ieic^«* 6. Urf. bom 4. 2)ccember 1376, Sac. i^^\
tag«-^. I no. 13 unb @. 37 2lnm. 1. III no. 789. O
5. 2)ic (Sölncr Ratten ben Ärieg ht" 7. @. ben longen ©il^nebrief in k^^
\
B«" '
3weitc ab^eUung.
CXI
fccn @trcit<)unftc ju ijergletc^en , o^nc übet tk fonft nod^ jur ©pracbc
acfommcncn 6ctbcrfeitigcn 5Rec^te unb ^rit)ilegien eine principicße (&nU
fci^cibung iu treffen.
9?ac^ 3luf^ebung ber 2{rf)t Don feiten be^ Saiferd Sari unb be«
Äöntg« 2Benje(, fo toie be^ Snterbict^ üon feiten be« ßrjbifd^of^^ ^atte
ber SRat^ nur noc^ bie bon ^. Urban VI i^m auferlegten ^rd^enbußen
ju tragen 2. Slußerbem »ar aber bie ®tabt im Sann unb unterbiet bed
2(bte^ i)on ®eufe megen ber bort berubten Sirc^enberbrennung unb mufete,
um fic^ babon ju löfen, nad^ bem ©d^teb^fpruc^ be^ Srjbifd^of« bie 3lbtei
unb Sird^e bed ^. Heribert, fo toie aud^ bie "^farrfirt^e ju SDeulj ootl«
ftänbig neu aufbauen, unb baju 10000 ®ulcen ©d^abenerfa^ (eiften^.
S^^euer genug fam i^r ber ©c^öffenfrieg ju ftel^en !
SSeffer fam ber ©rjbifc^of toeg. Sr fonnte enbüd^ bie ©etbgier ber
päpftlic^en ßurie bef riebigen, nad^bem ^. Urban VI auf 3Sertoenbung
be^ Äaiferd bie unerfd^tt>ingtic^e gorberung x>on 120000 ®ulben auf fo«»
fort iU ja^fenbe 30000 ermäßigt ^atteS biefe 30000 übernahm ber
Äaifer, toie er bem grjbifd^of für feine ffia^lftimme fd^on bor 3a^ren
j)crfprod^en ^atte ^.
@« ift ^ier nid^t ber bieten berberblid^en gelben im einjelnen ju
gebenfen, in toeld^e bie ©tabt mit Sanbl^erren, ritterlid^en fjtiebbrec^ern
unb bef onber« mit i^ren eignen berbannten bürgern geriet^ «. 5lud^ mit
Srjb. griebrid^ tourbe ber gricbe balb lieber unfid^er , aU ®raf (Sngel*
6ert bon ber SWarf 1391 einen großen 5l^eil be^ Svjftift« am 5R^etn mit
geuer unb ©d&mert oertt>nftete, o^ne baß bie ßßlner i^n baran l^inberten^;
2ac. III no. 79V Cu. V no. J66 'c^L
Sal^rb. <B. 43. $on ten audgen^ic^encn
13 @4>i}fjen finb bort nur 9 genannt,
wtia^t }u i^ren 9te(i^ten n^teber^ergefteUt
»erben [ottten : fciefelben, weiche in Urf.
12. aRärj (no. 170) i^ren beitritt crflär»
ten ; 6 anbere, loeic^e in ber «Stabt }u^
rürfgebliebcn ober fd^on früf^er ba^in ju-
rürfgefefert »raren (3a&ib. @. 41), traten
ebenfalls bei, nad^ Ur!. t)cm 30. ^^ril
(no. 173), enblid? ncd^ 3 erp im 3. 1381
fno. 258). jDapegen blieben gmei, ®er«
^arb öen ^enaft« nnb 3of?ann ®ljr, au8
ber @tabt öerbannt. Du. V @.204 ögl.
,eibb. öon 1382 Du. I @. 63 STnm.; c«
tuaren bie, n^elcf^e bie ^(age gegen bie
l^tabt an ben faiferlidf^en ^of gebradf^t
latten. S)er (gd^öffe S)ietri(i »?on S3ena*
l« »urbe 1 382, au« unbefanntem ©runbe
fingericbtet, 3flf?rb. B. 76.
1. Du. no. 169. 172. 175.
2. @nnen II @. 729. S3on ben cit.
Ur«. pe^t feine in Du. V.
3. @. bie lange Urf. be« @d^ieb8*
f^rudff« t)om 24. 2)ec. 1382 (Du. V no.
288) unb bie 33ef Reinigung über bie
^u^füf^mng burc^ ben ^bt unb (Som>ent
ton 2)eu^ öom 26. Dct. 1389. ebenb.
no. 431. 432. 9^euc««ud^ 53b. I @. 282.
4. Urf. öcm 12. 3uU 1378, 2ac. 111
no. 818.
5. g?cid^«tag«acten I @. 32, Urf. bon
1374 9iob. 11.
6. 2(u« einem S^'itxaum i>on trenig
über 30 3abren (iegen, nad^ (gnnen II
@. 739, gegen 700 ge^bebricfe im@tabt«
ard^ib bor.
7. @. 3a^rbüd^er @. 79. 137 unb
t(nm.
cxii 2lttgemclne Einleitung.
tiefe fe{6ft rüfteten fid^ mit 3Serbünbeten unb geifern gegen ben Srj*
bifd^of; bod^ tarn am 11. 3unt 1393 abermals eine ©ül^ne ju ©tanbe*.
t^hina ^^ inneren ber ©tabt bereitete fid^ fd^on feit länger eine neue
Taua' ^^'P^ ^^^' n)e(d^e bnrc^ ben ®egenfa|3 jtoifd^en ben regierenben ®efd^Ied^*
ter. tern unb ber ©emeinbe einerfeit« nnb bie Sntjnjeinng be« ariftolratifd^en
9iegiment« anbererfeit« herbeigeführt »urbe. geltere« ^atte fid^ neu ge*
ftärft burd^ 9?iebern)erfung ber SBeberjunft im 3. 1371, unb auf bie
SJeDohttion ber ©emeinbe tpar eine l^efttge 9Jeaction burd^ ben ttjieberl^er*
geftellten 5Rat^ ber ©efd^Ied^ter gefolgt. Sefetere bergagen, bag fie i^ren
®ieg über ba« SBoüenamt bod^ ^au<)tfäd^ltd^ nur ber SWitmirfung ber
anberen Slemter, bie fid^ t^nen angefd^Ioffen Ratten, berbanften. ^urd^
bie fd^on ermähnte (Sntjiel^ung be« ©rüberfd^aft^red^t« aber tpoüten fie
atle |)anbroerferämter ^)oütifc^ tobt mad^en. ©etbft ba« 5Red^t ber 333ein*
brüberfd^aft, ba« ^eigt be« 2Beinja^)f«, »urbe bem gemeinen 3Kann tl^eite
erfd^toert burd^ ein Statut , tDonad^ jebe« SDiitglieb berfetben ber ®tabt
mit einem SRo^ bienen foßte, t^eitö borent^alten burd^ ba« 3Serbot, binnen
10 Sauren feine neue SBeinbrüberfd^aft gu ert^cilen^. 3m ©d^öffen*
frieg i>ou 1375 juerft beruneinigten fid^ bie ©efc^ted^ter im $Rat^ unb
©d^öffencoüegium. SBieberum bel^ielt ber 9iat^ ben ®ieg gegen ben (Stj*
bifc^of, at« im entfd^eibenben 3Äoment be« Singriff« auf bie ©tabt bie
fünfte fid^ auf feine Seite ftetlten. S3ei all bem nufeten bie großen S5ür*
ger forttoäl^renb il^re 3lmt«fü§rung unb il^ren (Sinflu^ rücffid^t^lo« gu
i^rem perfiJnlid^en äJort^eil au«, bie ©c^&ffen ebenfogut »ie ber 9tat^,
iDie bie Öürgermeifter unb bie SRid^erjec^e, unb am meiften einjelne ®e*
walt^aber au« i^rer 9)?itte, bie fid^ ber ßeitung be« ©emeintoefen« be*
mäd^tigteu 3. g« fonnte nid^t au«bteiben, bag tefetere unter einanber ger*
fielen: balb ftanten fie an ber ®px^t bon jtoei feinblid^en Parteien, bie
man bie ©reifen unb bie greunbe nannte, fid^ gegenüber ^. 3Kit ber "ißartei
ter greunbe Derbanben fid^ bie ®d^5ffen ; gü^rer ber ©reifen toaren jü)ei
gett)altt^ätige , Don S^rgeij unb §errfd^fuc^t bcfeette äßänner: ^iiitx
Quattermart t)on ber ©teffe unb fein D^eim §einrid^ bom ©tabe, »etd^e
tDCber ßibfd^tpüre, nod^ äJerfaffung unb ba« gemeine SJefte ber ©tabt
adbteten, in bem Seftreben bie ©egner ju Dernid^ten, bie ^errfd^aft über
1. 2>ic Urf. ifl unrid^tig bei Sac. lU @. 51), tDiebevf^oIt im (gibb. öon 1382
no, 9S6 toom 5., bei (gnncu II @. 771 Slrt. 12 (8. 58).
Dom 4. 3uli batirt, f. CEarbaun« 5Inm. 3. 2)a6 '9huc ^nöf in ^b. I jät^It
gu S8b. II @. 80. bie@ünben bei* Slrifiofiatie in einer 3lci^e
2. SBgl. 9ieuc«S3ud^ <B. 283 n. 2lnm. öon einzelnen gätten auf.
4. SSgt. (Sibb. üon 1372 <Mrt. 47 (Du. I 4. 5Reuc« SBud^ @. 284 u. Slnm. 1.
3tt)citc «bt^feiluttö.
cxm
bic ®tat)t aücin an fid^ ju bringend Seibc 3Wänner fegten bie 9lu^*
fc^lie^ung ber ©d^öffen au« bem "SRati) burd^; einige bon biefen tDurben
in §aft genommen , anbete au« ber ®tabt bertoiefen ; man »atf il^nen
giuberftänbui^ mit bem erj6ifc^of bor ; boc^ fe^rten fie balb unter fd^etn*
barer 9lu«f6^nung toieber in bie ©tabt jurüd ^. ^ttger bon ber ©tcffe
unb ^einrid^ bom ®tau tooüten bie ©tabt in ben Srieg mit bem ©rj«
bifd^of hineintreiben. Der erftere ging unter bem äJortDanb, ba« gemeine
Sefte ju förbern , an ben §of be« S'önig« SBenjef nad^ ^rag, ernjirfte
aber bort nur für fid^ felbft bie 35erleil^ung eine« greiftu^l« auf bem
Dftertoert^ bei ßöln at« greigraf , ftiogegen er bem S'önig ben falben
äut^cil an einem neu aufjulegenben S^^ü ju J)eufe ijerfprad^ 3. ®ä^renb
er nodf^ in SJB^men toar, täufc^tc fein D^eim ^einrid^ bom ®tat>e ben
SRat^ i)on Sbln burd^ ba« falfd^e 35orgeben, ba^ ber ßrjbifd^of an einem
beftimmten 5Eage ba« S(ofter unb ben Ort J)eug befefeen unb bcfeftigeu
tooße, unb erreid^te baburc^, ba| berfelbe bem juborjulommen befc^Iog,
Deufe einnahm unb ba« ttofter in eine SSurg ummanbelte, »oburd^ fid^
bie Stabt auf« neue ben Unwillen be« ^a|)ftc« unb be« S?önig« mit 3n*
terbict unb 9ieid^«ad^t jujog^ gür ben Urheber, ^einrid^ Dom Stabe,
bcffen 8üge bafb erfannt mürbe, ^atte bie« bie gotge, bag er burd^ ben
9iat^, in »cld^em bie ®egenj)artei burd^ bie jnrüdEgefe^rteu ©d^Bffen ber^
ftärft tt)ar, für immer au« ber ®tabt berbannt tourbe, ein Sefd^Iug, ber
burd^ aöc 5Rät^e befd^looren unb, nac^^er in ba« Sibbud^ bon 1395 ein*
getragen, niemat« tt)ieber aufgehoben »)erben foüte ^. I)ennod^ befud^te
berfelbe nid^t bloß ^eimlid^ feine ^artetgenoffen bei i^ren^nf^tnmenfünf*
tcn in ber ©tabt , fonbern §ilger bon ber ©teffe unb fein Slnl^ang im
9iat^ wußten e« mit ®en)alt burdbjufefeen, baß alle 5Rätl^e eibbrüd^ig
tt)urben unb ben 3Serbannung«befd^(uß gegen feinen D^eim mieber au«*
1 . @. bic tlagfd^rift bc« 9?at^8 toom
14. 3um 1396, 2ac. Ill no. 1020, tüorin
loon Gerrit §ilgcr gc|agt ift, er ^abe 'mit
raibe unb Wulfen finrc Partien unb nad)'=
folgere mit »?alf(^en üften unb be(>cnbi»
c^eDen barna gepanben, fiäf einen oetocr-
pen oeöcr unö in unfer fiat jo mac<;en'.
2. g^eue« SBud^ @.293 unb 3lnm. 1 ;
»gl. bic magfd^rift a. a. O. @. 906. 3)ic
?imburger St>ronif jum 3. 1393 giebt
a\9 @runb an, bag 'ben ra^t bebauc^te,
ba§ bie fd^öfjen mebr — bcifle^enb weren
bembifc^of öon (£otn bann ber gemein
ju (£oIn\ 8gt. Sa^rbüti^er @. 80 eben«
fatt^jumS. 1393.
3. ^. SBu(](| B. 294, togl. tilget« ^t-
etäbted^Tonif«!. XIV.
fenntniö @. 320 unb bie ÄtagWrift
a. a. O.
4. 3)ie« @reigni6 wirb \ott>oi)i t)on
ben 3a^rbüd^ern @. 81, n?ie in ber Jim«
bürg er Sbronif auf ^a(mabenb 1393,
b. i. 29. Wdxi, gefetzt, hiermit fiimmt
auc^ ber 3fit^>unft ber 35erbannung bon
^einrid^ toom «Statoe, am 17. 3uli 1394,
bcffer al« ein frül^ercö ^a^x: \ä} \)aitt
be^^alb jene« 3)atum für rid^tig gegen
bie abtreid^enben eingaben, f. 9?eue«53ut^f
@. 294 i>lnm. 5.
5. @. ten5Wat]S>8bcf*In6bom 17. 3uti
1394 im (Sibbud; 1395 Slrt. 6 (Ou. I
@. 64).
CXIV
^((gemeine (StnUttung.
(ution
von
1396.
ftrid^cn ^ Dod(^ mit bic[er empBrenben SOW^l^onblung bcr {Rätl^c hutäf
eine gctDiffenlofe unb getDaltt^fätige SRinber^eit eneic^^te bie ^ortei^ert*
fc^aft ber ©reifen i^r @nbe, 35ie ®e8enj)artei ber greunbe unb ®c^5ffen
betf(^^tt)or fic^ jum föiberftanbc. am 4. Sanuar 1396 fom c« jur Snt*
fc^cibung. ^ilger unb feine 3Kiti)erfc^^tt)otenen l&atten auf biefeu lag beu
tt>eitcn 9?at^ einberufen; bie ®egner traten in Driburg jnfammen-; jene
berfuc^^ten bergebend bie SSürger unb bie ©emeinbe auf i^re ©eite ^er*
überjujie^en. ßoftin bon S^dÜrd^en ergriff ba^ ©anner unb führte bie
bon Driburg nadj^ ben Käufern ber geinbe, um fie ju ergreifen, ^itger
bon ber ©teffe entfam turc^ bie glud^t, fein Sj^eim ^cinric^ bom ©tabe
aber »urbe »enige 2:age naci^^er auf bem ^eumarft ent^au^}tet ^ ; bie an^
beren ^arteigenoffen büßten mit fc^tt>erer ^erfer^aft ten glfi^enben §a|,
ben fie auf fic^ gelaben : laut 5Rat^«befc^lu^ bom 15. 3anuar follten fie»
ben genannte Parteiführer, fo lange fie lebten, im Saijentl^urm im ©tod
filjen, *fo feft mit §olj unb Sifen berbunben, ate man nur immer fann' ;
fed^ anbere weniger fc^utbige feilten i^r ßeben lang unten im Jl^urm
bon ©t. Sunibert mit eifernen Setten an bie 9Rauer befeftigt fein unb
jufammengefc^miebete geffeln an ben güßen tragen ^. 35oc^^ anbere toar
e^ im l^ö^eren SRatl^ be« ©d^idfate befdf^toffen.
Softin bon Sij^tird^en, ^Ritter unb ©d^öffe, tpar ba^ ^npt ber fie^
genben Partei ber (Sefc^^led^ter , i^r ©timmfü^rer bei ben 5Rät^en. Sluf
feinen 3lntrag war ein 5E^eil bon ben befd^wornen ©a^ungen be« ®b*
bud^^ bon 1 395 , bef onberiS bie gegen bie ©c^öff en gerid(^teten , getilgt,
bie anberen, tDeld^ ben }efeigen üKad^t^abern genehm »aren, fte^en ge*
laffen. Die (Semeinbe, burc^ beren §ülfe bie gartet ber ©c^öffen bie
Dber^anb gewonnen, em<)fing für i^r guteö SSerl^alten ben S)anl ber
^erren unb bie B^ftd^erung, bag ber 9iat^ il^r ju i^ren alten grei^eiten
ber^elfen toerbe. Stilein e« bauerte nic^t lange, mie ber allein l^ierüber
borliegcnbe, freilid^ nid^t unbefangene ©eric^t in bem *5Weuen ©nd^' er-
jä^lt *, f 0 f d^aff ten ber 9tat^ unb bie ©d^öff en einträd^tig i^re ©ad^en
unb l^atten menig Sld^t auf bie ©emeinbe. äJergebend mahnten bie 33ür^
ger an Erfüllung ber gegebenen SScrl^ei^ungen , berlangten in^befonbre
njieber jur SBeinbrüfcerfd^aft jugelaffen ju »erben; ftatt ber früheren
1. Xa^ Sflmt ^üdf erjä^lt ben uit*
n>ürbigen SSorgang @. 298 f.
2. 'Btin 53e!cnntni6/ fo toit bo« fei*
ncv mitgefangencn ©cnoffen i|l abgcbrurft
im ^ni;ang jum ^euen ^ud^ 8b. I
©. 310 ff.
3. @. bie 3lat(;ööerfünbigung öom
15. San. 1396 in Du. I @. 7ü; »gl.
9^eued ^(S) @. 302 unb 3a^rbü4(r
@.83. 21ud^bie2imburger(5^>ron.@.499
giebt !urje ^iad^rid^t batoon.
4. 31. a. O. ö. 307. (g« ijl an^ai'
lenb, tDie für) bie (Sölner Sa^rbütber
@. 48. 83. 138 über ba« »id^tigpe öt
eigittg ber inneren ©efc^i^te ber *6tab
^inmegge^en.
3tt)eitc SbtljieUunö. CXV
guten aSortc crl^ieltcn fie nun bto§ fd^timme : ber diatSf l^abc anbete« ju
benfen unb ju fd^affen, et toerbe 6ef daliegen, ol^ne fie barum gu fragen.
'ßa« nal^men bie el^rbaren ©ürger übet, traten in ©efeüfd^aften unb
©affeln jufammen unb gebadeten, tDie bie ©tabt unb bie gute ©emeinbe
burd^ ben ^ag, iWeib unb 3^ift ber ©efd^Ied^ter in großen ©d^aben,
Soften unb geinbfd^aft geratl^en tDar, fannen barauf, mie fie t^re Sflaf)*
rung unb ber ©tabt grei^eit toieber erlangen mßd^ten . 2luf ber anbern
©cite toarfen bie ©c^öffen unb i^re greunbe großen ^ag auf bie ®e*
mcinbe unb gingen bamit um, bie ©affeln unb ©efellfd^aften abjutl^un.
@o famen fie eine« 5rage« getoaffnet mit i^rem 2lnl^ang ju Driburg in^
fattimen, fd^idtten bie ©erid^t^boten tuxö) bie ©tragen; ^err ßoftin
fctbft fe^te fid^ auf« "^ferb unb ritt ju ben ©affetn, um fie jur SRul^e ju
mahnen : ba tourbe er bon ber empörten SKenge ergriffen unb mugte mit
aufgeriebener ^anb fd^mbren, fid^ nid^t au« ber ©tabt ju entfernen ; ben*
nod^ ergriff er bie gfud^t in ber folgenben ^ad)t, 5)ie ©ürger aber be*
mäd^tigten fid^ be« ©tabtbanner« , ba« in feinem §aufe bermal^rt toax,
iogen nad^ Driburg , nahmen bie ©d^Bffen unb il^re greunbe gefangen
unb legten fie in ben I^urm , befe^ten bie äußeren 2^^ore unb mad^ten
fid^ ju getreu ber ©tabt^
'©urd^ btefe unblutige 9JeboIution, U)e(d^e am 18. 3uni 1396 er»'
folgte, tourbe bie ©efd^led^terl^errfd^aft für immer geftürjt. 35urd^ i^re
eigene Uneinigfeit l^atte fie fid^ gefd^njäc^t, burd^ toütl^enben ^arteigtt)ift
i^ren Untergang berfd^ulbet. !Da« "^atriciat ber ©rogbürger l^atte ftd^
toie eine regierente Safte im ©egenfafe gegen bie ©emeinbe abgefd^loffen ;
ba«fetbe tourbe nunmel^r abgeftogen, an feine ©teile trat ber au« ben
3ünften geioä^lte 9Jat^. (S« mieber^olte fid^ l^iermit in ßötn ganj ber*
felbe S5organg, »etd^er in ©tragburg fd^on im 3. 1332 eingetreten toar
unb ber Slriftofratie bon ß&(n ^ätte jur SBarnung bienen fönnen.
S)ie fiegenbe ©emeinbe ftrafte bie fd^ulbigen 3Wad^t^aber au« ben
©efd^led^tern beiber Parteien mit ©elbfc^afeungen unb SSerbannung auf
beftimmte 3^it ^ ; fie fd^affte bamit 9taum für bie ^erftellung ber neuen
bemofratifd^en Stabtoerfaffung , tDeld^e burd^ Den SSerbunbbrief bom
14. @e^)t. 1396 in« Seben trat. S)er neue ©tabtratl^ au« ber ©emeinbe
erlangte burd^ ©elbjal^lungen bie 3lnerlennung, foroo^I bon feiten be«
erjb. griebrid^, al^ au^ be« Sönig« SBenjel ». ©ie au« ber ©tabt (änt*
1. SalS^rB. @. 138 'inb namen bc 3. ©nncn III @. 70f. 2)ic Urf. be«
jlot in erc Ij^ant inb Inletten bc pat in (Srjb. toom 21. 3)cc. 1396 ip nod^ unge^
<rcn\ brurft; toon ben Urf. Ä. SBenjel« ftc^^t
2. (gnnen II @. 809 f. giebt bag -nur bie eine »?om 6. San. 1397, woriu
35erieid^ni6 ber 9^amen unb ber ©trafen, er bie @tabt gegen gerid^tlid^c S3erfol«
CxVt Mgemetne (Sinleituttd.
tDid^cncn unb 3Serbannten aber fehlen alle« in SSetDegung, mix bie ©ür^
ger burd^ geloben ju befc^äbtgeu, i^ren ipanbel ju [töten ^ ^ermann Don
®oci^ , einer ber teibenfd^aftUc^ften unb f ü^nften , »erbanb fic^ mit bem
friegöluftigen §erjog SBil^elm Don (Setbern unb anbeten, um bie @tabt
mit bemaffneter 3Äac^t ju überfallen; allein ba« ßomplott fd^eiterte bot
ber 3lu«fül^tnng butc^ bie SSotfic^t unb ©nergie be« SRat^ö. ^mx^t ^iU
ger bou ber ® teffe , bet f tütete Parteiführer , auf beffen äßitmirf ung
gerechnet toar, batb barauf auc^ §ermann dou ®od^ felbft »utben ein*
gefangen unb tto^ aßet SSetn^enbung »ou iJütften, fetten unb ©tobten
ent^au^}tet 2. !Die Smigtitten bom alten ©tabtabel bet ©efd^teci^tct mufe*
ten bie Hoffnung auf 5Rücfle^t gegen ben ffiitlen bet (Semeinbe aufgeben,
ttaten jum ST^eil in ftemfce ©ienfte obet liefen fic^ bie SSebingungen ge-
fallen, meiere bet diatf^ il^nen auf ettegte : SSefc^täntung bet ^)etfönlic^en
gtei^eit untet fttenget ^olijeiauffic^t, 3Setbot SäJaffen ju ttagen, Se*
fd^mötung be« 35etbunbbvief«, Sinttitt in eine ®affel ^.
7. S)ie <Stabtt)erfaffung im 14. ^al)xl)nnitxt
sßnmt' SBir beginnen mit ben äußeren SSetl^ältniffen bet ©tabt ju Äaifer
«ei*(Sr unb 9}eid^, ju gütften, fetten unb ©tobten, um bie gefd^id^tlid^e 2lu«*
fü^tung nod^ mit einigen toeiteten S3emet!ungen ju etgänjen.
®« ift auffallenb, tt)ie tDenig in ben "^tibitegien, njetd^e bie beutfd^en
Sonige unb Äaifet bet ©tabt unb ben Sütgetn bon Solu in reid^em
aJJa^e berlie^en, Don ben Siedeten be« 9teid^« bie 5Rebe ift. ®kx(iftok bie
früheren unmäd^tigen S?önige SBil^elm unb SRid^atb, betfid^ette aud^
Satl IV, t)ot feinet jmeiten S!Bnig«ftBnung im 3. 1349, in einet feinet
ja^lteid^en untet bem 8. gebtuat füt 6öln etlaffenen ©nabenbetpiüi*
gungen ^ ba^ et niemal« einen ^oü jtoifd^en SDtainj unb Sßln auflegen
obet ©t^ö^ung bet ^ergebtad^ten ^büt geftatten, niemal« bie SSütget jU
^ülfe obet 5)ienft füt fid^ unb ba« SReid^ ^tt)ingen , ju leiner ^dt ein
gung ft^er ftellt, bei iüacomblet III no. burger (S^roni! ®. 500 ertDä^nt fein
1027. @nbc.
1. (Siinen jä^Ite im @tabtar(i^ito 500 3. (S. gnnen III ®. 100 ff. ö6ei
abfagejdi^rcibm au8 bem 3. 1397, ©b. eine 9ieibc toon eiiijeluen gättcn mit »er*
III (©. 76. jc<;iebencr Söc^anblung.
2. 4)ilgcr öon ber @t. am 2ü. ^an. 4. Urf. bei Sacomblet III no. 467:
1398, ^ermaiUl loou @. UUb fein^t^töa* pro eo, quod nos ad civitatem Colonien-
ger ©o^win am 7. 3Rai nac^ 3alS>rb. sem letanter venientem recepenmt et
@. 84. Pilger« ©efenntniß ijl abgc» fidelltatem nobis fecerunt.
brudt in SBb. I e. 320. ^näf bie li!im'
3»cite tlbt^icitung. cxvii
§ccr in i^rc ©tabt ober i^r ®ebict ^tneinlec^en tverbc , u>ä^rcnb er an*
brcrfeit« )ozx\pxa6}, fie gegen jebermann, geiftüd^e unb tDetttid^e Ferren,
tt>elä)z^ ©tanbe^ fie anö) toären, an ^erfonen unb (Gütern ju befd^fitjen
unb ju Dertl^eibigcn ^ 5Wur bie allgemeine 9teid^^^o^cit blieb Dorbel^alten,
mcnad^ bie ®tabt, gletd^mic alle 9?eic^«ftänbe, ben 5Reid^^gefefeen unb ben
Sefd^lüffen ber {Retd^^tage untertDorfeu mar unb bor beut ^ofgerid^t be^
Saifer^ ju SRed^t ftel^en mußte. "Dod^ mar fie Saifer unb 5Reid; toeber ju
einer regelmäßigen ©teuer, nod^ jum getoö^nlid^en§eerbienft berpflid^tet.
3ebe Seiftung biefer 3lrt erfd^ien entmcber nur at« freimitlige ober burd^
befonbere Umftänbe gebotene: fo bic üblid^en ®efd^en!e an ben ^Bnig unb
fein ®efolge bei beffen 3ln!unft in ber ®tabt, bie ®elb;^a]^tungen für ©e*
ftätignng l^ergebrad^ter ober ®en)ä^rung neuer ^ribitcgien, für SBieber*
erlangung ber bcrtornen ®nabe bed SBnig^, für Sluf^ebung ber 5Reid^^*
ad^t, für Slbfinbung ber Dom !5niglid^en §of mit 9?ed^t ober Unred^t er^
I)obenen 3lnfprüd^e. 9lfö S'arl IV für feinen f)eere^jug nad^ Stauen im
3. 1368 i)on S5ln bie Stellung einer Slnja^l bon S3eh>affneten berlangtc,
lel^nten ©d^öffen unb 9tat^ bie^ ^öflid^ft ab, inbem fie fid^ mit bem @r^
fc^einen üon bewaffneten Sanben in S3urgunb unb 6^am^)agnc, burd^
meldte ba^ §erjogt^um Sujemburg unb bie ®egenben be^ 9lieberr^ein^
bebro^t mürben, unb mit il^rer ^flid^t, 'ben ?anbfricben jmifd^en 9t^ein
unb 3Kaa^ aufredet ju erhalten, entfd^ulbigten 2.
35urc^ eine 9?ei^e bon föniglid&en "ißrit^ilegien toar bie Slutonomie ,^önig^
ber SSürgcr in ber ©tabtregierung gegenüber bem ßrsbifd^of anerfannt. ^uejikn*
Slber aud) bie @rjbifd^5fe erfiielten föniglid^e 3wfici^ei^w"g^n bejüglid^ ber
i^nen ;;uftebenben §errfd^aft^recbte in ber ©tabt, meldte jum S^^eit mit
jenen ^rii>ilegien im offenbaren SBiberfprud^ ftanben, unb nid^t feiten
fanb fid^ ber Sönig au^ ®rünben ber *ißoliti! bemcgeu, ba^ ma« er ate
uuDerbrüd^lid^ für alle 3^tt gemährt ober beftätigt f)attz, nai} furjer grift
ober auä} fogleid^ toieber jurüdtjune^men. ®o mieber^olte tarl IV am
8. ÜDec. 1355 nod^ einmal, mie fc^on öfter, bie ®nabenbemilligungen
feiner 95orgänger ju ®unften ber ©tabt unb Sürger unb fügte neue l^inju ^.
anerfannt finbet fid^ barin baöSRed^t berSürger, baß fie nic^t für ©d^ul*
ben unb äJerträge be^ Srjbifc^of^ ^aften, fo mie ba^ anbre, baß fie nid^t
t)or ein au^märtigeö ®eric^t gelaten merben follcn^; ferner ba« 5Red^t,
Slccife unb anbere Steuern auf julegen, fo mie Sa^rmärfte abju^alten ;
1. ?acomHct 111 no. 467. @. xcviii
2. OueÜicn IV no. 483, 4. quod vulgariter dicitur 'ushei-
3. ^acomblet III no. 547; togt bic sehen, usladen'.
!|^ri»tleftienbc|iätigung öon 1349 oben
CXVIII
Mgemeine (Stnlettung.
bic Steilheit be^ ©urgbann^ mit bem JRed^t bcr S3annmci(e ^ unb bet S3e*
fugniß, innerhalb berfdbeu begangene greDel jn beftrafen ; bad Siedet,
Statuten unb 3Serorbnungen ju mad^en ober ju Deränbern, toie e^ i^nen
jum 9Ju6en ber ©tabt am beften bünfe^; Jl^ürme unb (Sebäube, fei
e^ öffentlici^e ober <)rit)ate, auf öffentlichen "ißläfeen ju erbauen ; SSefrei*
ung t)om ©tranbrec^t, t)on allen 3ößcn fürSBaaren, toetc^e ben bürgern
bie fie führen fetbft angel^ören; ba^ ^taptlxedft, toomd^ ©dj^iffe Don
oberl^atb ober unterl^alb be^ JR^eind nid(^t n?eiter at^ bi^ S5(n fahren
bürfen, mit ber ©efugni^ ber S3ürger bie Uebertreter ju 'Raufen' ^] S3e*
fd^ränfung be^ 2lufent^a(t^ frember Saufteute auf bie 3^auer Don fed^^
SSBod^en unb jtoar ^öd^ften« brei mal im 3a^r. ©dj^ließlid^ erf(ärt ber
Äaifer, bag biefen ©nabenbemittigungen feinertei anbere *^vioitegien, ®e==
tool^n^eiten, Statuten im SEege ftel^en foßen, unb baß er jeberjeit bereit
fein iperbe, feiner ebten ©tabt ßöln nod^ weiter ju getoäl^ren, tt>a« bie
©ürger für not^tpenbig ober nü^lid^ erad^ten toürben *.
©od^ fd&on nad^ 3Sertauf Don Dier SBod^en nal^m ber Saifer auf
bemfelben SReid^^tag ju Slürnberg , too er jene^ umfaffenbe "^riöilegium
an ßö(n ertl^eitte, auf 3Sorfteüung be^ ßrjbifd^of^ SBiC^elm, feinet etge*
benen unb geliebten Srjlanjter« für Italien, einen guten ZiftH iener ben
bürgern juerlannten SRed^te toieber jurüdE, inbem er ben Don il^m fetbft
begangenen Srrtl^um mit ber 3^tftreut^eit feiner faifertid^en ©ebanfen
bei bem großen Umfang ber il^m obtiegenben 5Reid^«gefd^äfte , mit ber
3ubring(id^feit ber ®ittenben unb bem Ueberfel^en be« barau« für anbere
entftanbenen Slad^t^eite entfd^utbigte. 2l(fo erttärt ber Saifer, in anbe*
trad^t baß bie ©tabtl^errfd^aft (utile dominium civitatis Coloniensis)
burd^ faif ertid^e 23erlei^ung bem Srjbif d^of gel^öre , aße jene greil^eiten
ben bürgern nur mit SSorbel^att ber Steckte be« SReid^d unb be^ Srjbi^
fc^of^ getoäl^rt ju ^aben, fo aud^ ba^ SRed^t, ©tatuten für bie ©tabt ju
1. libertatem burchban et jus ha-
bendi banleucam, quod dicitar banmile
ciicumcirca civitatem predictam.
2. Et circa hec et generaliter circa
qaecunque alia statuta municipalia et
ordinationes — statuere et facere —
mutare et de iiovo statuere et ordi-
näre tociens quociens voluerint etc.
3. ^injugefiigt tft ^ur (Srflärung bed
^UdbrucfS : quod vulgo hansin vocatur :
quod taliter fleri consuevit, quod civis
Coloniensis mercatorem in tali excessu
a se deprehensum calamo vel junco vel
aliquo consimili ligamento ligabit, et si
mercator ille hoc vinculum preter ipsius
civis Yoluntatem solvere vel rumpere
presnmpserit. pro tali excessu tarn cor-
pore quam rebus in potestatem incidet
civis eum comprehendentis et predicto
modo ligantis.
4. Et ut ipsa nobilis civitas Colo-
niensis predicta sentiat sublimationem
ipsius nostris votivis favoribus — pro-
mittimus — quod si imposterum maje-
stati nostre aliqua adduxerint necessi-
tati vel utilitati sue, secundum suum
videre, convenientia — nos eis in hoc
libenti animo anuuemus et ea omnia et
singula confirmabimus, statuemus et de
novo etiam concedemus.
äwette abt^^eilung. cxix
i>etoTbncn, tpeld^e« il^ncn nur in fo tueit jufte^en fo(l, ate fotd^e Statuten
ücritünftig unb bem gemeinen ^itiift nidfi toiberfjJteci^enb finb nnb allein
bie Slngetegenl^eiten ber ©ürgcr betreffen : bagegen n)erben, ate nad^tl^eifig
für ba^ l^eilige SReid^, bie Äird^e J)on Söln unb ben öffenttici^en SSln^en,
jurücfgenommen unb aufgehoben bie ben SJürgern jubor bewilligten 9ied^te,
bei Sa^rmärften unb innerhalb ber S3annmei(e i^tembe ju ftrafen, auf
öffentlichem ©oben ©ebäube ju errid^ten , fo n)ie ba^ ©ta^etred^t ber
®tabt bei ber JR^einfd^ifffal^rt K
@d ift l^ierau^ f{ar, bag ber Snl^aft ber faifertid^en ^ribifegien,
beren SSerkil^ung ober Bwtfidtnal^me lebigüd^ j)on bem it)ed^fe(nben ^oliti*
fd^en SSeri^ättni^ be^ Äaifer« gegenüber bem grjbifd^of ober ber ©tabt
abhängig toar, feine fidlere 9?orm für ben »irflid^ beftel^enben ?lteä)t^^
juflanb abgeben lann 2.
35ie ©tabt^errfc^aft im allgemeinen tourbe bem Srjbifd^of t>cn ^^^\f^^t[\
ten ber S3ürger nid^t beftritten. ®ie l^ulbigten il^m ate i^rem SDberberrn Mfd^ofei.
bei feinem erften Sinritt in bie ©tabt, nad^bem er jubor eine Srilärung
über bie allgemeine SSe^tätigung i^rer "ißriDilegien abgegeben l^atte 3. Slber
fie behaupteten nid^t^beftotoeniger 33ürger einer freien ©tabt unb bem
Srjbifd^of nid^t toeiter ber^flic^tet ju fein ate nad^ i^ren 9ied^ten unb
©elool^n^eiten i 'ÜDefen bad^ l^ube inb bon befeme bage bort\ fo tautet
bie ^ulbigung^formel, 'Bulben tt>ir brie bürgere 'oan Solne dt l^oilt inbe
getruroe ju fiu , atf 0 lange aU ift un^ in reid^te ifzit inb in eren, inbe
unfe gäbe albe gewoinbe, bie n)ir inb unfe buroaren l^erbratd^t l^ain, be^
falben unfe ftat ban ßotne, un^ inbe unfen n^iijen inbe unfe finben funber
argelift, fo un^ got f^ttpz inbe be l^eiligen'^.
SBie bereite ermähnt, lieg fid^ grjbifd^of griebric^ im 3 1375, ate
bie ©d^öffen in i^rem ©treit mit bem diatf) ju i^m nad^ 33onn flüchteten,
üon il^nen ein SBei^^um über feine ^errfd^aft^red^te ertl^eilen ^. ÜWan
barf bal^er too^l annehmen, bag lefetere unter fold^en Umftänben im »ei*
tcften ©inne aufgelegt mürben ^
J. Urf. t)om 5. Sanuav 1356, Sac. 4. 3(u«f(ibrelbcnbcr@tabtgcgcn@vjb.
IJI DO. 551. gricbric^ 1374, bu. V no. 56: 'a« tt)ic
2. @ogar ba§ aüc toou ^aifcrn unb meinen, bat ir oudi »de tt)iffen folt, bat
Königen, toie t)on ¥ä^)ftcn immer wiebcr unfe ftat eine mie ftattoerc "oan redete' k.
erneuerte unb aud^ toon Äar( IV felb|l 5. Libermagnusprivilegiorum^erg.
bcftätigte Siettft ber ©ürger de non evo- gol. 14. ^aiixf}, im ©tabtard^iö, Rubr.
cando rourbe t)ou letzterem auj 35er(an« CXX. *Item copia t)an ber ^utben be8
gen beS (Srjb. grtebrld^ 1375 not^ ein* ertfd^enbufc^of^ \>an Seine bie al(u« anc
mal für nt^tig erllärt, Sac, III no. 775. geif 2c.
3. Urf. @r5bi|d(>o{ Salramö 3. 1333 6. Url. d. d. ©onn 1375, 3uU 12,
3uni 17, Ou. IV no. 186, grjb. mU ?ac. III no. 768, yjgl. oben @. cviii.
^elni« 1350 @e^)t. 20, eb.no. 321, grjb. 7. 3)ie fpäteren 9?edS>t«bebuctionen
gncbric^« 1372 Sl^Jiti 30, eb. no. 546. ber furfürfttici^en tanjlei gegenüber ber
(
cxz
Mgemetne (Sintettung.
Dem Stibifd^of unb feinem ©tift trirb barin über^au^t bie f)crr^
tid^fcit, ba^ l^ol^e ®erid^t unb die ®en)a(t in ber ©tabt jugef^Jtodben ;
beftimmter ift gefagt, ba^ atte ^o^en unb nieberen ®ertd^te in Sötn bon
i^m unb bem ®tift ^errül^ren. Slüe^ ®ebot unb SSerbot in ber ©tabt
[te^t il&m ju, aufgenommen bag bie 2lmrteute bet SRic^erjed^e ©afeungen
mad^en fönnen über feiten SSerfauf unb jum gemeinen ©eften ber ©tabt.
ÜDer 9iat^ ber ©tabt ^at feinertei ®erici^t^barfeit auf bem ©ürgerl^au«
in ©ac^en, n>etd^e bie geiftüd^en ober toe(t(id^en ®erid^te betreffen ; boc^
rid^ten bie ©ürgermeifter über ©d^ulbfad^en unter ben ©ttrgern unb über
SSrüc^e bei bem feilen SSerfauf. Sitte ®efängniffe gel^ören bem (Srjbifc^of,
ira^ fo ju berfte^en, bag eigentüd^ nur ba« ]^o(;e ®erid^t jemanb gefan*
gen fe^jen barf; bod^ fönnen aud^ bie folgenben ©<)eciatgerid^te, be^
^ropfte^ ju ©t. ©ct>erin, auf beffen gron^of ein ©todt (©efängnife) ift,
unb be« 2lbt^ bcn ©t. "ißantafeon, f o tt)ie bie SSogteigerid^te ju ©t. ®ereon
unb auf Sigetftein Uebett^ter auf 2lnttage ober auf frifc^er SC^at gefan*
gen f efeen , muffen aber bie ®ef angenen f of ort an ba^ ^o^e ®erid^t jur
äburt^eitung abliefern. 'Dad ^ol^e ®eric^t ift ba^ ©c^öffengerid^t ju
Solu ; atid^ter ift ber ®rebe be« (Sribifd^of«. ÜDie ©d^5ffen fotten bie un='
geboteneu Dinge ('mitäige gebingc') l^aften unb bem (Srjbifd^of, menn er fie
barum ma^nt, ba^ JRed^t weifen : fie muffen, toenn fie angewälbigt n?er*
ben, bem Srjbifd^of fd^wören, nad^ beftem ®ett)iffen redete« Urt^eit ju
fpred^en. 3n ben borl^in genannten Dier ©|)eciatgerid^ten fott man nur
über ©d^utb unb Srbe innerhalb be« ®erid^t^bejirf« rid^ten; ebenfo
foüen bie 2lmtleute auf ben ®ebur]^äufern nur über Srbe unb ©d^utb
ridl^ten, n)ie e^ ^erf5mm(id^ unb il^neu gebü^rtid^ ift^ Da bem (Srjbi*
fc^of unb ©tift JU S5(n feit langer ^tit bie ©urggraffc^aft angel^ört, fo
finb bie ©d^öffen mit bem (Srjbifd^of übereingefomnten, ba§ man bei aüen
©ad^en, toeld^e ba^ ®erid^t betreffen, nid^t mel^r ben ©urggrafen, fonbern
ben grjbifc^of (al^ ®erid^t^^errn) nennen foü 2. 330,^ ^gj^ el^emaügen
Surggrafeurec^ten ift nur ba^ eine ern^ä^nt, Die Ueberbauten ober 9Sor*
bauten {'t-urge^immer') ber Käufer auf ©trafen unb öffent(id(;en ^(ä^en
nad^ ©d^5ffenurt^ei( ju brechen 3. gnolid^ toerteu bem (Srjbifd^of guge*
Se^au^tung ber 9{etc^9uiintlttet6artett ber
@tabt im 17. 3öJ>r^unbcvt: Slpologic
bc« (ärjftijt« (5ö(n 1657, Securis ad ra-
dicem posita etc. t)on ©offart 1687,
ftü^en ftd^^ baium ^au))t|äd;lt(!^ auf biefed
Setdtbum fomie auf bicUrfunben, tuelc^e
Ä. Äart IV bem erjbifc^of ju ©uuflcn
au^flcttte.
1. Unrici^tig ^ctgt e9 bei @nneu II
@ 703 : '2)ie S(mt(cute in ben ©ebup
()äu|evn f oUcn f ürber n i d^ t richten über
@rbc unb @d(>ulb' ; tjiclmc^r ba« @egm-
tf^ctl ift gefagt.
2. '2)at i« ju i)erflain, bat man ov\»
fen I?aen t)an (Seine bie ju jit i« nmi\t\\
fal mit fimc namcn inb erj^cbufcfroff i\^xt»
it^en iub niet burc^gretoe'.
3. 33g(. ©b. 1 (g. XXXIV f.
Btoeite 2lbt^>ci(u^9.
cxxi
fprod^en : bie 3uben, bie aWünjc, ble Raffte bcr 9Wü^(en, btc ®rut b. i.
©icmüTje , bie ÜE^cvjööe unb SSid^jBüe in bcr ©tabt uub am 5R^cin,
ba« ©aljmcffcn, bie^ettlDoge ('betoagel) unb anbete« nad^§etfommen.
SSou ben {Redeten ber ©tabt^etr jd^af t , n^eld^e ^tet bem Srjbifd^of ®e*
guerfannt finb, fontmcn für bie ©tabtDerfaffung i^orjug^meife bieienigen barfeit'
in Setracit, njcld^e bie 3uri«biction angelten, ©ettbent Srjb. ©tgfvib
im 3. 1279 bie Söurggraffci^aft an \id) gebrad^t ^atte, gehörte bem Srj*
bifd^of aßetn ba« l^o^e ®erid^t ; er feilte bal^er, mie e^ebem ber S3urg*
graf, ben fteüöertretenben JRid^ter ein, metd^er (ateinifd^ vicecomes,
bentfd^ ber ®reoe l^eifet.
Slfö ®reüen finben fid^ im 14. 3a]^rf;unbert , tt)ic tüir fd^on früher
int 13. gefe^en l^aben^ regelmäßig 33ürger Don ©efd^Ied^tcrn, nament*
lic^ öon ben ^arbeijuft unb ©d^erfgin ^, unb, nja« befonber« bemerlen«*
tt>ert]^ ift, barunter foId(;e, toeld^e jugteid^ SWitgüeber be« ©d^öffencoßeg«
tt>aren unb ba^er '®rebe unb ©d^öffe' genannt finb^.
hiermit im 3"föttiJnen^ang fte^t ein *ißrit)t(eg, n)e(d^e« juerft ff.
8ubtt)ig im 3. 1314 ben ©d^öffen bon Söln ert^eitte unb nod^ ^. grie«
brid^III im 3. 1467 im tt)efent(td^en erneuerte ^^ n)onad^, imgaü meber
ber Burggraf (b. i. ber ©rjbifc^of) felbft ben SSorfife bei ben ©d^öffen
übernimmt, nod^ and^ einen ©teübertreter ernennt um bie tägtid^en
®eric^te abjul^atten, bie jur ^6t bor^anbenen Derbienten ©d^öffen (qui
officia sui scabinatus meruerunt) ^ befugt fein foden, einen au« il^rer
1. @. XXXIX f.
2. ©obclin^arbetoup, vicecomes no-
ster, 3. 1302, 2ac. III no. 24, ©otfrib
©arbct)u(lt, vicecomes Colon., 3». 1317
c6. 110. 156 unb im ©ibbud) t)oii 1.^21,
Ou. I @. 6 «ud? iu 'Scbctflait^t' SB.
370 {33b. I @. 253) ciidjeint ©bev^jarb
§arbct3u|lt 'be jo ber jit ein lid^ter voa9\
3ni 3- 1 328 ift §crman »Scteifgin miles
unb vicecomes genannt, Du. IV @. 145.
9M bem 'Svenen SBudt>' @. 279 »urbe
9?cmbolb ^d^erfgin \)om ßrgbiWof jum
9?itfeter ernannt, bcr al« folc^er 1374 —
1389 häufig in ben Urfunbcn (Ou. V
no. 54—418) ijorfommt.
3. !2)ie« f^eint nac^> aWitte be« 14.
3a^r]^. fogar bie ?Reget gett?efen ju fein :
§cinricl^ ©on Sufm 'ritter, (d^effc hib
gretoc iu unfer ftat' 3. 1365, Ou. IV
&. 502. dlad) biefem »ar ©cv^arb bon
«cnafi« ®ret)e, glciAfatt« ein ©d^iJffe,
Urf. bcr 3. 136ii— 1368 ebcnb. @. 521
— 550. 3)cr in bcr Söcberfdf^rat^jt gc'
nannte ?Ri(<^ter(56crl^arb$arbct)uft finbct
fidj 1375 unter ben in bcr @tabt jurüd*
gebliebenen ©c^öffcn, 3iitt^büd?cr 33d. II
@. 41, Latein gragm. cb. @. 193. SJcm*
bofb @d^erfgin ^cißt in Urt. toon 1386
2)ec. 21, Ou. V (S. 535, ®rcbe ju (£öht
unb @d)6ffe, boc^ jeigt @rjb. griebrid^
erft 1387, 3uni 14, dilectis nobis scabi-
iiis nostris beffen Ernennung an : cum
iios alias dilectum nobis Kembodonem
dictum Scherfgin scabinum nostrum Co-
lon, fecerinius vicecomitem et poten-
ciaverimus eundem ut est moris, vos
requirimus et hortamur quatenus ipsum
pro nostro viceromite habeatis et sibi in
judicio et extra sedeatis. U. in 9^ieber*
rt>ein. 2lun §. XIX @. 315.
4. @ ba« cipcrc in Ou. IV no. 22 ;
baS (entere in Securis ad radicem (S. 197.
5. 2). i. bie tt)eld?c bie 2)ien|tc öl«
SWeifter bcr (£ort>oration gelciflet Ratten
unb n?elcbc, ebeufo n)ic bei ber SHid^crjec^c
unb ben ^lemtern bcr §anbn?crfer, einen
Slneft^ug t»on toollbcred^tigtcn 3WitgIie*
bcrn bcr (Sor^jcration bitbeten.
CXXIl
SQgememe (Smlettung.
9Kittc ate {Rid^tcr ju bcfteüen unb cbenfo aud^ bic öon bcn öetbienten
©d^öffcn gctoäl^tten ©d^öffcn anjutt)ä(bigen unb ju Dcrcibigen , fall« bcr
Burggraf bte« ju t^un unterlägt ^ grciüc^ fonntc au« ber btogcn 2lu«*
nannte leicht eine ©eipol^n^eit entftel^en unb baburc^ ber (Srjbifc^of^Surg*
graf mit ber 3^it ganj um ba« jtDeifad^e Siedet, ben ®reben ju ernennen
unb bie getoä^Uen ©c^öffen anjutDötbigen, gebrad^t toerben. S)arum er^
tt)irfte (Srjb. griebrid^ im 3. 1375 bei S. Sari IV bie 3uräcfna]^me jene«
bon i^m fetbft jtDeimaC 1349 unb 1363, betätigten "ißrimtcg«, toobei
ber Saifer f ogar feine eigene frühere Urfunbe für gefätfd^t erftärtc 2.
"^ur*" ^^^ ^^^ ©urggrafenamt bon 6ö(n l^atte ber ©ribifd^of aud^ ben
grafen. ehemaligen Surggrafenl^of ermorbcn , tpetd^er bon i^m anbertt)eitig ate
Se^en bergeben tpurbe ^, 3?id^t« aU ben iRamen l^atten mit jenem gemein
anbere ftäbtifd^e ©urggrafen, n?e(d^e feit bem 14. Sa^rl^unbert borfom*
men : biefe toaren btoge ÜE^orl^üter ober SBäc^ter ber SC^ort^ürme, mie
bie ©urggrafen ber SR^eint^ümte ju ©a^en unb ®t. Sunibert ober 5Rie*
(ert^urm unb ber ©urggraf be« ©ürger^aufe«, Sürger , »etd^e biefe«
2lmt al« ße^en bon ber ©tabt befagen unb ebenfo 50Jannen ber ©tabt
tparen, mie bie ©urggrafen bon J)rad^enfe(«, 3lre, Si^einecf u. a. üRan*
nen be« iSrjftift« ^
®er Sluffaßenber SBeife gefd^iel^t im SBei«t]^um ber ©d^öffen bon 1375,
»ogt. toorin bie ^tiifk be« grjbifc^of« a(« be« alleinigen ®eri(^t«l^errn bar*
gelegt finb, be« erjbifd^öflid^en ©tabtDogt« , melc^cr früher bem ®urg*
grafen al« jmeiter ©tabtrid^ter jur ©eite ftanb, feine ®rtt)ä]^nung me^r,
nur ba§ beiläufig unter ben bier 9Jebengerid^ten ba« 3Sogtgerid^t ju ©t.
®ereon unb ba« ®erid^t auf bem ©igelftein angeführt finb ^.
2Bir fa^en bereit« , bag ba« 2lmt be« ©tabtbogt« feit 1 1 69 @rb*
leiten be« äßinifterialengefd^led^t« bon @p^)enborf voax unb bag biefe Sbet*
1. 3n bem ^litoücg Ä. gricbnc^'« lll
ijl befonbcr^ bcv gatt toorgcfc^en, toenn
'na4^ bem Sobe eined @rjbtfc^ofd ober
$urggra))en ya (Sö(n ber neuerm^^tte
unb betätigte p (£ö(n feine '^tQaüa toon
bem ]{^et(tgen ^dä} nici^t em))fangen (lat,
no^ JU (£ö(n a(d ein @ribi|(!t|of eingeführt
ift'.
2. gacombletlllno. 774. S$gl. oben
@. cix 2lnm. 2.
• 3. (grab. Slbotf beflätigte, al8 electus
1363, benfeiben bem diiiUx 9iolmann
i)on ©injig, »ie ibn fci^on fein $ater
§einri(!^ befeffen ^^atte : curiam dictam
burchgrevenhof, sitam in Colonia prope
conventum fratrum heremitarum ordinis
s. Augustini, Sac. III no. 649.
4. SJertrag be« 9^at^3 mit ben gtt>ei
53urggrafen ju SBatjen unb <Bt (Suni*
bert, öon bcnen jeber einen Unterfcurg=*
grafen b^tte, im (Sibbud(> 1341, Ou. I
@. 37 unb bie 53efiaftung be« Bürger«
Sattbetm i)on ©at?cn aU ^üter be«
2:bnrm« unb ber Pforte toon 53ai?en, mit
einem 3abre«folb t)on 10 SDlaxl 3. 1307
Ciu. III no. 543. S3gl. (Snnen II @. 515
— 517.
5. '3nb in be« ahi^ )oan fent $antba»
leone inb in ber t^abien gerid^te bi fent
@ereone inb in bem geriefte o^ @igc(»
fteine enfal g^ein flod fln'.
3toeite ^l^t^etlung.
CXXllI
avLä) ju bcr ®tabt in ba^ aSerl^ättuife bon (Sbetbütgetn traten ^
e be^felben (Sefc^lec^t^ finbcn fid^ anc^ im 14. Sal^r^unfcert nntct
Dieberle^rcnben 5Wamen ©erwarb nnb 9tutger ^. SbclDogt 9iutger
1^ 1337 feinen ^oU in ßö(n anf^ nene an ben S3üvger JRic^min
, beffen SJorfa^ten i^n bereite ate Selben bon ben SSorfal^ten be«
en befeffen Ratten, toobei er \x6) jeboci^ ben S>^ü auf bem ©cml^of
i^ieft». aKit bemfetben SRutger berftänbigten fic^ im 3. 1344
er, ©d^öffen nnb diatt), bag er in 'aüem 9?eci^t, ®eric^t unb
fd^aft ju ßöln^ tt)ie fein SSater nnb feine SSorfal^ren barin gefeffen
n berbleiben f ott : ©treitigfeiten finb burd& beiberfeitige SSertrauen«*
nen ju fd^üd^ten *, 2lnt 5Rutger folgte tüieber ein {Ritter ©erl^arb al^
bon @6In, n^etd^er 1353 bei einer 2lnf tage ber ®d^5ffen fid^ bem
prud^ be« dtati)^ unterwarf ^. '?lla^ einer 9iad^rid^t ber Sal^rbüd^er
e ber ©firgerjtpift jmifd^en ben ©efd^Ied^tern nnb aSJebern 1364
ben ®rafen bon ber üßatf unb ben SSogt bon @ö(n , beffen Slame
genannt ift, beigelegt ^. SbenfaK« nid^t genannt ift ber 3Sogt bon
, mit »eld^em bie ©tabt im 3. 1370 ein ge^bebünbniß gegen ben
jgrafen üon Obenlird^en einging: ber 33ogt toivb, mie e^ bort l^eißt,
5tabt l^etfen unb bienen unb bie bon i^m ©efangenen auf fein ©d^tog
[en^. Dem SSogt ®. bon Sötn unb ^errn ju 3K<)en beiDißigte bie
t im folgenben 3a^r 1371 einen 3a^rge^alt bon 200 a)?ar! für bie
]^m betoiefene ßiebe unb greunbf d^aft ^. O^ne B^^^f^t ifi ©um^jrec^t
^Xipzn gemeint, ber bereite 1 369 afö ge^en^maun be« ®rafen Slbolf
lUu unb SSogt bon Sötn borfommt^ a(fo aud^ jener SSogt toar.
@. xxxvm.
2)cr @bcttoogt ©ei^^arb, ©ol^n be«
[mp\ gebücbencn Slutger, ift 1271
i8 genannt (f. ©b. 1 @. xLvm u. ob.
).); cbenfo 1302 Gerardusadvocatus
iensis (gac. III no. 20 3lnm.) nnb
immer noc^ bcrlclbc ?) im 3. 1 3 1 .\ :
jus nobilis advocatus Coloniensis
f. b. ««icterrbcin XXlll @ 271).
.1328 cif(^cint tüicber ein 9tutijcr, •
acb toan ^oinc ribbei' (du. IV no.
1329 unter nobiles viri unb mili-
ac. III no. 244).
On. IV no. 226: salvo nostro
theolonei nobis super curia Colo-
: tog( bie frül^ere 55erlei^ung be«
an t>ier ^o^entagen burc^ ben
ogt ©erwarb an bie trüber, @ö(>nc
ti*tt)in ®rin, im 3. 1294, Ou.III
)8, unb bie \päiixt toon ®um))red^t
iptn im 3. 1388 mit näheren 2ln«
gaben über biefen 3ott, Du. V no. 407.
408.
4. @bcnb. no. 272.
5. Ou. IV no. 349.
6. @. oben @. cii. 3(u« einem bon
SWerto in SBonner Sal^rb. §. 57 @. 94
mitget^^eilten ?e^^nbrie{ toon 1359 ge^t
]^ert)or, baß nad{> @erf;arb« 2^obc bie
SSogtei junäc^p auf beffen SBittloe @uba
\)on (Sd;tüelm überging, tcelc^c 'ijan toe*
gen etnt^ t>aebt$ ^<'^^ (Soelne inb bat ge«
lic^ger miid ad ein ^aebt t>an (Soelne,
alfo a9 i(if gekoebumt bin an bat ij^oefguit
u^me bolme ^ocbe ju Soelne' fold^e«
@rbe uub @ut audlieb. ^er $ogt @er«
^^arb ^>atte noc^ 1356 mit feiner grau
®uba eine ä(;nlid^e Urt. audgeflettt, ebb.
@. 101.
7. Du. IV no. 607.
8. Du. IV no. 523.
9. Sac. III @. 594. Unri^tig M
CXXIV
^fl.qcmcine Einleitung.
mit mldfem bfc ©tobt fid^ gegen fccn Sutggrafen t)on Obenfird^en ber^
banb. dx gehörte bem ®t\ä)kift ber (Sppenborf gteid^tüie bie früheren
SSßgte an, nannte fid^ aber üon 3ll|)en, nad^bem bie Surg biefe« ?^amen^
(?llj)^eim) untt)eit SR^einberg, ein Mt^ ßblnifd^e^ Se^en, tüeCd^e« einmal
eine ber biev ©äuten beö ©rjftift^ genannt mirb ^ öon bem atten 3)lini^
[teriatengefd^ted^t btefe« 9?amen^ an ben (Srbtjcgt Stutger 1330 überge-
gangen war 2.
häufig begegnet ®\xmpxt<ift bon 3lt|)en in ber folgenben ^tit. 3m
3. 1372 mürbe ein ©treit beigelegt, ber jtt)ifd^en i^m unb ber ©tabt bei
bem l^ol^en ®erid^t anl^ängig mar-^; in bemfelben 3a]^r tritt er ate
©d^ieb^ric^ter jmifd^en SBiC^etm bon 3ültc^ unb ber ©tabt ßöln auf *.
3m folgenben 3a^r erfd^eint er al^ ^Raubritter auf ©d^lo§ ©arftorf,
gegen iDeld^en Srjb. gviebrid^ Krieg führte unb afö .9teid^^bicar bie S5I*
ner ju ^ülfe rief ^j bod^ biefe »erfagten fie i^m, toie ber (Srjbifc^of nad^
©nna^me unb ^erftörung be^ ©i^loffe^ bei bem Saifer in einem ©d^rci«
ben !lagt, toorin (Sumpred^t 'einer ber fid^ bon 2ll|)en nennt unb früher
fein (be^ @rjbifd(;of«) 35ogt war' l^eifet ^. 3n einem SDJannengerid^t, toeU
(^e« 6rjb. griebrid^ auf feiner ©urg örül^l l^iett, muruen ®Vimpxtä)t
'ber fid^ f^reibt t)on 2ltpen', meil er bem (grjbifd^of @ib unb SKannf^aft
aufgefagt ^atte, aüe feine Se^en unb ®üter, bie er ben bem Srjftift befag,
abgefprod^en, unb in ber 33eftätigung^urfunbe Sarl^ IV finb afö Se^en
aufgeführt bie ©urg unb ©tabt 2ltpen mit ©eric^t unb 5Diaunen , bie
SSogtei ju Sötn mit ben (Serid^teu ju ©t. ®ereon unb auf bem Sigel»
ftein ^ n)orau« fid& jur ®en)i§^eit ergiebt, ba§ bie beiben fd^on oben gc*
nannten 5Rebengeric^te in ßi^ln jur ©tabtöogtei gehörten. Srft 1378
würbe ©ilinpred^t üon 3llpen mit feinen ©ö^nen ®umpred^t, ©erwarb
unb 9tutger, nad^bem er beinal^e bier 3a^re im ®efängni§ beö ©rjbifd^of^
gefeffen unb enblid^ beffen ®nabe lieber erlangt ^atte, in feine Selben
unb bie SSogtei üon (Söln wieber eingefefet*^. Söeiterl^in führte bcrfelbc
ober fein ©o^n gleic^e^ 9?amen^ üerfc^iebene gelben gegen 6öln, meldte
bemnac^ (Snnen, Ou. IV no. 523, für
(S. einen unbefanntm ©cr^jarb fubfti«
tuivt.
1. (Sbenb. no. 820 @. 720.
2. S$9t. gatnc, ®cfd;it*tc ber (Sotni«
fcben, 3üüd;'f(^en unb S3crgifc^en ®e*
fcilc^tcr @. 6.
3. Du. IV no. 550.
4 ebenb. no. 556.
5. 3. 1373 ee|)t. 30, Ou. V no.
30; t)gt. Urt. toom 12. ^uü bei ?ac. III
@. 638, wo toon einem 'Eingriff ®um*
pu(i)t9 gu@(^iff gegen Sf^eufe bieSRebe ifl.
6. Ou. V no. 42: ubicumque lo-
coriim dampna enormia Inferebantur
per Gumpertum qui se appellat de Al-
pem olim advocatum meum Colonien-
sem.
7. ?ac. III no. 748 u. @. 643 3lnm.
8. ?ac. III no. 820.
3»eite flbt^>eUung.
cxxv
1388 buvci^ einiä^tigcn SBaffcnftißftanb miterbrod^en ^ unb 1394 burd^
®ül^nc beenbigt tourben 2.
Xicr Srbbogt bon ßötn, bormatö äßiniftcrial unb ©tabtric^tcr bc^
Srjbifc^of^, toax nun einer bcii ben SD^nafleu unb SDiannen be^ Stjftift«
getDorben, meldtet, gleid^toie anbete ©belferten be^felben, batD in bie
ÜJiannfci^aft ber ®tabt al^ (Sbetbfirger eintrat, ba(b tpieber atö geinb i^r
gegenüber ftanb. @r befaß ncc^ einige Srbred^te in ber ©tabt, in^befonbre
einen ü)Jarftiott al^ erjbifd^öflic^e^ Selben, toeld^e^ ai^ 3lfterle^en an ©ür*
gcv bon S6In bergeben war 3, ba^ ®|)ecialgeric^t ju @t. ®ereon, too er
tcn ©c^uttl^eiß, unb ba^ ju Sigelftein, tuo er ben SSogt einfette ^; aber er
mar nid^t mel^r ©tabtrid^ter bei bem ^o^en ®erid^t bon ßötn.
Unter ben nu^baren SRegatien , weld^e bie ©d^öffen im ©ei^t^um f^^^H^^
Don 1375 bem ßrjbifd^of juerlannten, tt)ie Subenfd^ufe, 3lnt^eit an ben f««.
Si^einmü^Icn, ®rut, ^ergebrad^te ^iüZf fiubet fic^ mdi)t andf bie ©efug*
uiß ern?ä^nt, bie ©ürger mit Steuern unb Slccifen ju betaften. Diefe^
^tdft [taub bon jel^er ben ©ürgern ju ^. Slugerorbenttid^e Steuern unb
Slccifen tourben bon ©d^öffen unb Statl^ für beftimmte ^xotdt, toie jur
©tabtbefeftigung ober Srweiterung ber ©tabtmauern, jur @d^u(Dentt(*
gung, jur 3lufbringung bon ®e(tja^(ungen an ben S5nig ober ben (Srj*
bifc^of, angeorbnet. SluiSbrüdttic^ geloä^rte S. ßubtoig ber ©aier in feinen
^ribilegienbriefen bon 1314 unb 1345 fotd&e^ 9ted^t ben bürgern jur
33ert^eibigung unb Sr^altung be^ guten ©täubet ber ©tabt ^, Sbenfo
beftätigte ba^felbe U. Sart IV in feinen "ißrioitegienbriefen bon 1349
unt 1355. S)oc^ toiberrief ber tefetere im 3. 1375 auf SSerlangen be«
1. Ou. V no. 415 toom 22. 2)cc.
2. 3ttt 9ieucn «ud^ ®. 287 «agt ber
(uic^t genannte) SSogt t>on (£ö(n bei bem
^at\), bag bie @(^öffen itjm fein 9tec^t
t^oientbielten. Rubere Ui'jad;cn bergcinb«
fc^aft, wol^t crft au« ter letzten ä^it/ gicbt
(Snucn II (g. 750 an.
3. ^. oben @. cxxiii 3lnm. 3.
4. Ui't. ®um))re(it|td toon ^l))eu i9on
1391 hd 2ac. no. 959, IDO am ©(^luß
liebt: 'SSort ^in i6) gebeben (£oenen@vi*
t>an ^ci'otti\)o'oin mtnen fdj^oiUiffen
^ei- Sit mind geri(^^ )u [ent @e«
reone in (Soetne, 3n!brant ^letngeban!
tnb C^ofttn ^amme ^^laefe, fc^effene bed
)ourfci^v. gcridjife, bat fi oi(i^ iic fcgittc —
an befen breiff gebangen baiut'. ©in
%ogt beS C^ericbtS ju @igelftein, (Soniab
\3on Sibetrobe, unb toier ©d^ijffen be«»
fclben fmb in Uvf. toon 1357, Ciu. IV
o. 394, genannt.
5. 3^gl. @. Lxxxviii.
6. Indulgemus — eisdem civibus,
quod propter det'ensionem seu conser-
vationem boni Status civitatis ejusdem
assisiam seu contributionem statuere et
impoiiere potenint, prout eis visum
fuerit expedire, Säe. III no. 142. 3)a8
^viöilcg toom 4. 2)cc. 1314 wiebci^^olte
Snbiüig als Äaifci in Ur!. d. d. diot\)m^
lurg 8. 3ua J345, |. ebenb. e. J07
3lnni. 1. Untjeiftänblid) ifl miu bo8 dit--
geft bei (Snuen, Ou. IV no. 279 nad;
Originalui!. im <^tabtarc^ib, monaci^ ^.
tait IV jene« $itmteg ju (Solu 8. 3uU
1345 beftätigt b^ben (oU. i^efannilid;
mar ^ari IV bamald no(i(^ gar nici^^t ^ö"
nig ; entmeber ift alfo ftatt Äarl IV i!ub«
^ig JU leiten, ober e« ijl bie ^Jritjilegicn»
beftätigmig tarl« ©om 8. gebruar 1349
ober öom 8. 2)cc. 1355 gemeint, f. bie
9icgeften t)on $uber no. 305 unb 376.
CXXVl
Mgemetne @m(etntng.
Srjbifd^of grtcbrid^ and) bicfe« ^riöiteg, intern et crKärte, bafe bie äitf*
legung bon Steuern aller 2lrt in ber ©tabt bon ber weltltd^en ©etid^t«*
bacfett unb Oberl^c^eit über fte abl^änge, ttjeld^e allein bem (Srjbifd^of ju*
ftel^e^; toa« für örjb. griebrid^^ unb feine ^JJad^f olger tt)enigften^ fo biet
bebeutete, baß fie gegenüber ber ©tabt ein neue^ ©treitobject me^r ge*
tt)annen unb \pcitzxc SRec^t^bebuctionen il^rer ßurialiften fic^ barauf be*
rufen fonnten.
^IrJ^oI" Slllerbing« l^atten bie erjbiid^öflid^en Sefifeungen unb Sinfünfte au^
ii<n- ben 9iegalien in ber ®tabt immer nod^ einen bebeutenben äöert^, tt)ie man
au« ben Sauf* ober "ißfanbfummen entnel^men fann, tt)elci^e bie ©rjbifd^öfe
im 14. Sa^r^unbert gegen Ueberlaffung berfetben an einzelne reid^e 93ür*
ger bon Söln erl^ieltcn. @o j. 39. berfaufte Srjb. SBit^elm mit SSorbe*
^alt be« Söieberfauf^red^t«, b. 1^. üerj)fänbete, ba« ®rutamt bei bem S9ier*
brauen an 3o]^aim ^irjelin um 4450 (Solbfd^ilbe unb tpeitev an benfei*
ben aud^ bie i^m jufte^enben ü)?ü^len== unb Sl^orgefälle in ber ©tabt um
9000 ® olbf d^ilbe ^, unb ben @rben 3o^ann ^irjelin« blieb nod^ ber 5Rad^-
folger @rjb. griebtid^ mit einem J^eil biefer ©d^utb tjerl^aftet^. $)e«*
gleid^en ber^jad^tete ber letztere an feinen diatf) unb ©iegetbenjal^rer §cr*
mann bon ®o^ im 3. 1383 ben erjbifd^öfli^en §of nebft tüd^e, ©tällcn,
(Särten u. f. to,, fo tüie bie getttrage bon @8ln, auf 10 3a^te für 140
©olfcfloren Jäl^rtid^*. 35et (Srjbifd^of J)erjid^tete l^iemit auf bie eigene
Senufeung feine« §of« in @öln ; benn fd^on feit lange l^atten bie Srjbi*
fd^i5fe nidt^t mel^r il^ren regelmässigen Slufent^alt in ber ^eiligen ©tabt
Solu mitten unter ben ftotjen unb oft unrul^igen bürgern ; fie jogen ge*
toö^nlid^ il^re getreue ©tabt SSonn, ober eine il^rer ©urgen, tt)ie ©obe«-
berg ober S3rü^l, al« SBol^nort bor^ ©enn bie eigentlid^e ©tabtregie*
rung bon ßöln mar ganj unb gar auf bie Sürger übergegangen.
1. Attendentes, quod hujusmodi ta-
liarum, anganarnm — impositio vel in-
dictio a jurisdictione temporali et supe-
rioritate dependeant et procedant, quam
quidem Jurisdictionen! et superioritatem
non ipsi cives, sed archiepiscopus Col,
pro tempore nomine suae ecclesiae in
eadeni civitate solus et insolidum et ab
imperio immediate nosoitur obtinere etc.
a)ie Urfunbc öom l . iWai 1375, \)on Sac.
III no. 768 in ber 'iflott citlrt, flc^t bei
Bossart, Securis ad radicem im Sln^ang
no. 113 unb fet^lt in ben Duetten bei
(Snnen.
2. dladf jtDei ungebrurften Urfunben
bon 1362, 14. gebr. unb 1364, 25. gebr.,
im 2)üffelborfer @taat«arc^ib, 2)ompift
(Söln no. 625 u. 630. 3)a« ©rutamt ift
in ber erflen bon beibcn Urfunben nä^^cr
bejeic^net ald officium fermenture sen
jus fermenti cerivisialis, quod vulgariter
'die biergruis' dicitur.
3. ^Ql (Snnen, ®efd^. II @, 711.
4. Duetten V no. 303 : aulam no-
stram archlepiscopalem Goloniensem
cum coquina , stabulis , cellariis , vi-
ridariis, cubiculis et aliis pertinentiis
suis.
5. yiux feiten tfl In ben ergbtftj^. Ur*
funben be« 14. 3a^^r^^. ber Drt, n>o pc
au^gefltettt tburben, angegeben. 2)te er«
tv&^nte Urfunbe bon 1383 iß ju ®obed«
berg auftgepettt ; ba« SWannengcric^^t be«
^rjb. ^il(;elm bsn 1351 toar in feinem
3toette $(bt^et(itnd.
CXXVII
2)er t>oüftänbigc Zitel bcr ftäbttfd^en Obtigfcit lautet: Judices, ^l<^)>t'
scabim, consilium ceterique cives Colonienses, obet beutfc^ : dixdf^ Wt.
ter, ©d^öffert, 5Rat^ unb anbete Sütflet ber ©tabt öon 6ö(n. Si^iDcilen
finb anäf bie ©firgermeifter neben ben anbeten Sel^ötben obet aud^ an
®teüe bet SRici^tet genannte ©leid^bebeutenb ift bet Slu^btud : ©üt«'
fletmeiftet, ^ati) unb gemeine ®ütget, mit Uebetge^ung bon SRid^tetn
unb ®d(^öffen, mie er gut ^txt be« bemoftatifd^en JRatl^«, 1370 unb 1371,
mit bem fonft übüd^eu abtt)ed^fett 2. ©etbftbetftänbüd^ finb jut ^cit bc«
©c^öffenftieg«, 1375—1377, a(« bie ©d^öffen au« bem ©tabttegiment
Dctbtängt toaten, biefe nid^t, fonbetn nut ©ütgetmeiftet unb 5Rat^ ge*
nannt ^. @t[t nad^ 2ludfB^nung bcn ©c^öffen unb 9iat^ fel^tt aud^ bet
atte boüftänbige 2^ite( bon 9iid^ter, ©d^öffen, 5Rat^ unb anbete ®ütget,
triebet.
S)et 9tat^ tet ©tabt, consilium civitatis cbet consules, tt)e(d^et
t>ot aWitte be« 13. 3a^tl^unbett« atö eine bon bem (Stjbifd^of unabpn*
gige 3Setttetung bet ©ütgetfd^aft neben bem ©d^öffencoüegium entftan-
bcn toat unb mit biefem jufammen bie autonome ©tabttegietung bet
©ütget bilbete, getoann im 14. Sa^rl^unbett bößig ba« Uebetgemid^t,
ein 3Set^ä(tnig , meldte« anä) babutd^ nid^t audgeglid^en toutbe, baß ge*
tDöl^ntid^ einige ©d^öffen mit im JRat^e faßen, bi« im 3. 1375 bet offene
ffltud^ jlüifd^en beiDen Sot^jotationen etfolgte. !J)et 5Rat^ bet ©tabt toat,
tt)ie fd^on oben bemctft, ate enget SRat^, consilium artum, Don 15 fäiiU
gtiebetn au« ben ®efd^fed(^tetn unb aU toeitet, amplum, t)on 82 au« ben
Äird^ft)ie(en gct^eilt ^. !Det testete tt)itb aud^ consilium generale ge-
nannt, tt)ie bet etfte consilium privatum, jenet at« 33etttetung bet
* gemeinen 33ütget* b. i. bet ©efammtbütgetfd^aft , biefet atö befonbete
9?at^«cot^)otatton bet ®ef d^tedt^tet ß. '^adf i^ten gettennten ©iftung«*
@aoIc ju ©onn, du. IV no. 330, ba«
be« @rjb. gricbri* III im 3. 1373 ouf
bcr S3urg ju ©rü^l, Joe. III no. 748.
1. 3. «. Du. IV no. 179 3. 1331 :
magistri civium, scabini et consules ac
univereitas civium Goloniensium ; ebenb.
no. 263 3. 1343 : 'bie ric^^terc iiib bie
fc^effenen, bie burgevmeiflere, ber rait inb
bie gemeine bürgere bcr ftebe öan Äoeinc',
ober in anberer golge no. 493 3- 1369:
'»tr x\6)ttx, burgcrmeiflerc, fd^effenen,
rait inb anber bürgere ber fiebe öan €.'
2. 3Sgt. bie Urf. au« biefcr 3eit Du.
IV no. 502. 508 511 unb bie folgenben.
3. Ou. V no. 113: '2öir burger*
tneißere inb rait ber ^eebe toan (£.*, no.
120: 'Sßir burgermeifiere, rait inb an«
bere bürgere', no. 135: 'inb bie bürgere
gcmeinU(^e* unb ff.
4. med) in ben 3. 1380. 1381 finb
bie Urfunben regelmäßig bon ©ürger«
meifler, ^a{\) unb anberen bürgern ber
©tabt ausgepeilt Ou. V no. 261. 269;
feit 1382 finben ^ getoö^nlic^ 9tic^ter,
@(^öffen, ^atb unb anbere SBürger ge*
nannt, j. 53 no. i77. 281 u. f. »., ei*
nige ma( aüä) blog ^iöfttx, @c^5ffen unb
anbere SBürgcr no. 353. 354; ober ©ür»
germeifler, @(]^öffen unb ^aii) no. 380.
391.
5. @. LXIII.
6. 8ac. III no. 182 3. 1321: quin-
decim nunc sedentes in privato consilio
civitatis Col. — ac etiam cum octua<-
a)er
M
CXXVIII
^ttgemelne (Einleitung.
büdjcr.
^er enge
locdcn im ©ürgerl^aufc unterfd^icb man beibe JRätl^e anä) ate bcii oberen
unb ben unteren, H)obei unter erfterem ber enge, unter festerem bet n>eitc
^atf) berftanben ift ^.
ÜDa^ 5Rä^ere über bie 9tat^^t>erfaffung im 14. 3a^r]^unbert ift au«
ben Stbbüd^ern ju entnehmen, morin t^eitö ältere Statuten, t^eite neue
ftatutenmägigc 9tat]^«befd^(üffe enthalten finb, ju bereu Slufrec^t^attung
fämmtlid^e üJ^itglieber ber SRät^e fii^ eitttd^ üer<)flic^teten. 5Diefc Sib*
büd^er mürben regetmä^ig aüe 10 3a^re erneuert, bi« auf meiere 3cit
bie 2}er<)flici^tuug ber SRätl^e fii^ erftredte. 3cbem Sibbud^ ge^t eine bon
alten Statten befiegeltc Urfunbc borau«, moriu eben biefc 3Ser<)flic^tung
au^gcf^jrcd^en ift. 35urd^ fotdj^en öffentlichen 3lct mürbe, mie ber äu«*
brud lautet, ber ©tabtrat^ ('ber ftebe rait') auf 10 3a^re gemad^t ober
i^erlängert 2. g« ift nic^t befannt, feit mann biefe berfaffung^mä^igc Sin*
ric^tung ben Slnfang genommen ^at. ©ad ältefte bor^anbene Sibbuci^ ift
oom 3. 1321 , moriu im Singang auf ein boraudgegangene« ^ingem»ie*
fen ift \
m^ 3eit|)unft bed Anfang« für ben auf 10 3a]^re bcftetlten 9iat^
ift in ben fpätereu Sibbüc^ern bed 14. 3a^r^. regelmäßig ber SÄontag
nad^ Sonntag SRemini^^cere in ber gaftenjeit beftimmt^. an bemfclben
5Cage fanb alfo auci^ ber jä^rlid^e 9tat^dmed^fel ftatt.
©abei mahlte ber fifeenbe enge 9tat^ ber 1 5 ben näd^ftf olgenben,
unb jmar l^atte iebed SWitglieb balg SRed^t, junäd^ft einen bieberen SKann
('beirben man') au« feinem ®e\(i)kä)t ober, meun nid^t au« biefem, an^
einem anberen ®efd^led(^t borjuf dalagen , morauf bie anberen mit ©tim-
menmel^r^eit mahlten ^. (Sbenf o menn einer ber 1 5 Ferren be« fifeenben
ginta duobus in communi consilio exi-
stentibus.
1. @. dimti ^ü6f @. 298; togt. Du.
I @. 200 : 'unfc leeren toanmcraibe oiöen
inb unbcn ijcvjit fitjenbc'. 33gl. ©ibbuc^f
bon J341 e '61, bon 1395 @. 67.
2. (Sibbuc^j bon 1341 (Du. I <B. 15):
'3b fi funt attin tubin bat tcr jiebe rait
id geiengt }cin jiair, bie aue geit bed main»
bai^ in ber baftiu na bem funbage ad
man fingt reminiscere'. @ibb. bon 1372
5lrt. 2 (@. 43): *inb ^ain ciubred^tUd^in
mir vait mit ben bur|c3;rebcn unfm »run»
ben einen rait gcmad^t, be aingain |al'
jc. ; ebcnfo (Sibbuci^ bon 1382 unb 1395
m. 53. 63) .
3. Du. I @. 1 : 'bit boic^ bat man
^eifl bed eibj boic^, bat bat maUid; ^albin
fat K\tiiö)t bem breit)e ben ber rait bc bur
nni ncijlc ja« (b. i). ber je^njä^^rigc)
mac^be'. 3)ie unbcftimmte Singabc ber
äeitbaucr : *a3 ber brci j leit bc jit bc \fti
burcn fal\ ift gtei(^faC(ö bon einer je^n*
iä^rigen ju bcrfle^cn , toit [xä) au^ ein»
jelnen ©teilen bc« Qibbuc^ crgiebt, g. 8.
Slrt. 22 am ©c^^Iug: tanto tempore,
quanto durat littera de decem annis con-
fecta. SSgl. 9lat^^«bcf(^(u6 bon bemfclben
2)atum 14. aWärg, 1321 bei £ac. 111 no.
182 : — per tempus quod restat de de-
cem annis, quibus consilium civitatis
Colon, adhuc durabit.
4. Silur im (Sibbuc^ bon 1321 ber
©onnabenb nac^ @onntag 3nbocabit
in biefem Sal^r ber 14. SWärg.
5. (gibbuc^ bon 1341 Slrt. 8 (@. 17;:
'üp bat bie anberen ben of einen anberin
beirben man bau fimc gcfletij^te in
finc flat fcfm mit beme meifliii paxtc,
inbe of man be« neit ^atn maci^, fo fal
1
3»eitc S(bt^ct(unfl.
CXXIX
^atf)^ mit lob abging , tüä^ttcn bie anbeten ben ßrfatämann junäd^ft
au« beffen ©efd^Iec^t unb erft, toenn ein fold^er nid^t ju l^abcn toar, au«
einem anbeten ^ @« lonnten tpc^l mel^rete ängel^ötigc bedfelben ®e*
fd^ted^t« mit einanber im engen 9Jat]^ fifeen^, aber nid^t35atet unb ©o^n,
©rfiber, ©c^tDiegerbatet unb ®c^tt>iegeTf ol^n \
S)ie {Rat^^fäl^igfeit mat ^ietnad^ beim engen SJatl^ au«fd^Iiepd^
auf bie ariftoltatifd^en ©efd^ted^ter eingefd^ränlt, aber nid^t auf beftimmte
cinjetne ®efd^(ed^ter. Slüerbing« l^atten biejenigen, »eld^e einmal ©ift
unb Stimme im JRatl^ ettangt l^atten, bamit aud^ bie Slntpattfd^aft auf
bie 9?ad^fo(gc, aber bie anbeten ttjaren barum feine«tt)eg« au«gefc^Ioffen*.
6« finbet fic^ fetner bie Seftimmung, bag bie 15 im {Ratl^
p^enben 3Witgtiebet in ben näc^ften jipei Salären nid^t hiebet ^mSS)Ü
metben foüten ^. §ietau« bitbete fid^ ein tegelmäfeiget bteijäl^tiget 9?at]^«*
turnu« , inbem bie ©al^ten innerl^atb berfelben ®efd^Ied^ter regelmäßig
auf bie fd^on getpefenen 5Rat]&«]^erten jutücffamen, fobatb fie hiebet toä^t*
bar toaren. @o erftätt fid^ bie ber^ättnigmäßig geringe Slnjal^t ber
fämmttid^en fifeenben unb gen?efenen SWitgüeber be« engen 5Rat^«, tpetd^c
ui:ter bem 5Ramcn *aKe JRätl^e bie t)or unb nad^ gefeffen finb* bei tt)ic^*
tigcn Slngetegenl^eiten jugejcgen tourben unb jufammen ©efd^tuß faßten ® :
ber ©rief be« Sibbuc^« bon 1372 j. 29. tourbe burd^ 46 5Rat^«]^etten,
'bie t>or unb nad^ im engen 5Rat^ gefeffen unb jur ^txt fitäen' befiegett :
e« finben fid^ barunter 9?itter , ©dt^Bff en , 9Jentmeifter unb bie 9? amen
üon 23 ®efd^(ed^tem, bon benen mel^rere burd^ jtoei, brei unb bier änge^^
porige bertreten finb^,
1)ie ariftofratifd^en ©efd^Ied^ter befaßen ba« ©d^öffencoüegium ebeu^ ,^Äfc*
jo toie ben engen JRat^ ber 15, unb e« gefdt^al^ ba^er, baß ^aufig aud^
©c^öffen in ba« 5Rat^«coüegium getoä^It tDurben ^. ©eibe ©tabtämter
man einen betrt>en man feftn in M jlat
toan geflei(i(;te.
1. @ibb. toonl314 2lrt. 14 (@.17);
toon 1372 ^Irt. 18 (@. 47).
2. @. bie 9lai^«berjeid^niffe Du. I
®. 77 f.
3. eibb. toon 1321 art.25. 33; ijon
1341 art. 13.
4. 2)ic ©c^^au^Jtung toon @nncn II
@. 485, baß bie bon ibm genannten 1 5
eblen @ef(^le(^tcr bie alleinige ^efc^^ung
ber 9{atbdjie0en an [läf gebracht l^ätten,
toirb \)nx6) bie 9{at^«jberjvic^niffe felbp,
Ou. I @. 77 f., ttjibertegt.
5. (gibb. 1341 Krt. 9.
6. (gibb. J321 «rt. 1 am ©d^tuß:
'$>ii 19 oberbragin mib) al be enge
6tabted)ionUen. XIY.
reebe be buv inbe na gefeffin
iS^aint inbe mtb ben jben inbe ac^t^igen
i^eirrin ban beme »ibin raibe* ; bgl. Slrt.
41 (@. 10): *^ix ber enge rait, be nu
fi^, i)ain oioerbragcn — bat egein rait be
na un« !umen fal, fal fe^cn — in bit
eibbug]^ eni(^ ^nnt ib eu fi obermt^
aUerebe bebnr inbena gefeffen
fint\
7. Du. I @. 42. 8gt. Uli bom 3.
1334 {8ac. III no. 280), tt)o außer ben
15 toom ftt^enben engen '^ati) noc^ 34
'be bur inbe na in beme eng^in rabe ge*
feffln l^aint' aufgefül^rt fmb.
8. 3»t ben 9?at^«t)ergei(^niffen fmb
unter ben 15 2)iitgliebem be« engen
diaii^^ bigtocilen 4, 6, 7 ©c^^öffcn. Ou.
Clxi Mgcmeine Öinlcitunö.
galten an fic^ nic^t für unDerträalid^ ; ein in ben 5Rat:^ gelDäl^ftet ©d^öffe
lonnte in feinem ßibe , ben er bem $Rat^e fd^lDur , bad Sieci^t J)on JRid^*
ter nnb ©c^öffen ijcrbel^alten ^ ÜDoc^ blieb jiüifci^en ben beiben ©efd^Ied^*
tereorjjorationen, Don benen jebe nad^ bem Uebergemid^t ftrebte, ber 3Bt*
berftreit nic^t aw^. ©arnm tourbe im Sibbud; ber SRät^e öcn 1372
Derorbnet, bag nid^t me^r ate jtoei @d^5ffen auf bie Sauer ber näd^ften
1 0 3a^re in bem SRat^e fifeen fottten, unb jugteic^ erflärt, baß überl^au^t
feine SSerpflid^tung beftel^c, einen üon ben ©d^öffen in ben 9tat^ ju roä^^
kn, mobei atö ®runb angegeben ift, bamit bem ^ol^en ®erid&t , ttjeld^e^
bie ©d^öffen ju wahren ptten, fein 9iad^t^ei( an^ f otd^er SBal^t ermad&fe 2.
äld aber 1375 ber offene ©treit au^gebrod^en mar, bie ©d^öffen i^re
aufludet ju Srjb. griebrid^ nahmen unb ein SEßei^tl^um ju beffen ®un*
ften abgaben, vergalt ifynen bie^ ber Srjbifd^of burd^ ©eftätigung unb
tl^eitoeife SSerbefferung iörer Siedete, inbem er Derorbnete, angeblid^ nad^
attem §erfommen , baß man ben 9tat^ nid^t einfe^en ober ijerlängcrn
fotte o^ue SBiüen unb 34^ijn^un9 ber ©d^öffen , unb baß minbeften«
5 ©d^öffen im 9tat^e fein müßten ^.
5)ie ®efefegebung mar, mie man fie^t, abl^angig bon ber Partei bie
fid^ iebe^mat an ber 5Öiad^t befanb. Site bie ©reifen, meldte ben greun*
ben unb ©d^öffen gegenüberftanben , bie Dber^anb l^atten unb jum an^
bem mal, 1393, bie meiften ©d^öffen au^ ber ©tabt vertrieben ^, öet*
orbnete ber ^ati), baß biejenigen 9iat]^^^erren, meldte Don ben ©d^öffen
in il^r ßoßegium aufgenommen mürben, nid^t mieber in ben SRatl^ getoä^lt
merben f oüten, bamit ba« Slnfe^en be^ 9?at^^ nidt^t verringert mürbe ^.
3lte bagegen uac^ SSernid^tung ber "ißarteil^äupter ber ©reifen dioif) unb
©d^öffeu mieber einträd^tig maren, mürben bie gegen bie ©c^iJffcn gcrid^*
teten 2lrtitet be^ (Sibbud^^ von 1395 ausgetilgt unb felbft bie öerftänbige
SSorfd^rift, baß bie ©c^öffen im SRat^ fid^ nid^t an ben ben ©c^öffenftu^l
betreffenten 35er^anb(ungen betl^eitigen f oüten, mißad^tet ^.
ÜDie jmei SMrgermeifter, me(d(^e, mie frül^er, von ber Sfid^erjecij^e
gemä^lt mürben, mareu ate foli^e nidt^t äÄitglieber bes engen 5Rat^«,
bod^ nahmen fie regelmäßig an beffen ©it^ungen Jl^eil ^ unb f onnten audji,
I ®. 1. 77 f. ?ac. m no. 280 (3. 1334). fc^tug fle&t, bem 3. 1395 an.
1. 33crtrag bei D^ät^c mit bm «Sc^öf* 6. 5Reuc« 8u^ @. 306, togl. gibb.
fen Im 3. 1362, Ciu. I @. 199. toon 1395 ^rt. 3.
2. 21. a. O. @. 46. 7. ebb. öon 1341 %xt. 2 (Ou. I
3. Ulf. \)on 1375, Sac. III no. 7()9. ^. 15) : *bat bie tunfjcne ^eirrin öanme
4. @. baö 9Zcue SBuc^ @. 293 unb engmc rabe inbc bie jweae burgermciftcrc
Slnm. 1. a§ ber an?eier git i3, jeirfl fi%crin folin
5. jQu. I @. 201, naö) ber 2(nm. inbe na froeiin u)> ben ^^cifgin: tiuwcli*
ebenb. gefrört baö Statt, n?j)iauf ber Se* gin in rabe je fifeen'.
3»cttc ^6t^et(ung.
cxxxl
c6enfo tt)ic ©d^öffen unb JRcntmetftcr , in bcn JRat^ fctbft gctoöl^tt
toerben ^
©cn SSotfife unb bic Scttunfl ber SScr^nbUtngen im 5Rat^ führten 9^«*^«*
jtDei au^ feiner 2Äitte gemä^tte SRatl^^nieifter 2. Sie eröffneten bieSit^un*
gen be« engen SRatl^^, ttjefd^e regeintägig an brei Söod^entagen ftatt l^atten,
ober fonft aufercrbenttid^er SBeife geboten mürben, (egten bte ®egen*
ftänbe ber S3erat]^ung, fo mie bie eingegangenen ©riefe i>or, ftettten bie
grage unb brad^ten fie jur 5lbftimmung. Slugerbent l^atten fie bad yied)t
n?cgen Unge^orfant^ gegen ben SRat^ ober beffen 5Rid^ter ju ftrafen unb
bejogen bie ^älfte ber S9u§en au^ beut 5Rat^«gerid^t über bie gtemben^.
?lüe Ferren erhielten "ißräfenjgetber für bie ©itäungen , mußten bagegen
Sugen bejai^ten für ju \)fat fontmen ober SSerfäumnig ber ©ifeung ol^ne
Urtaub ber 9tat^«meifter*; aud^ Ratten fie nid^t unbeträd^ttid^e ^Weben«»
einfünfte *.
©er meite ober aWgemeine 9tat^ beftanb m^ 82 ÜWitgüebern, midft d«
au^ ben Sird^f<)ieten ber ©tabt getoä^tt tt)urben «. auc^ biefer ?fiatt) matt
tt)urbe jä^rfid(^ erneuert, ebenfatt« burc^ äöa^t feiner SSorgäuger, unb
jtoar fo bag bie SRatl^^l^crren eine^ {eben Sird^fpietö für fid^ i^re ^laii)^
folger tt)äl^(ten; a(^ 83ebingung ber äöal^tfä^igfeit toirb nur ein ßeben^*
alter t>on me^r at« 20 Salären angegeben ^
gragtid^ bleibt , toie biet Vertreter bon jebem Sird^f<)ie( unb au^
mläftn Sird^f})ieten im leiten 5Ratl& toaren. 2lu^ jmei JRat^^oerjetc^niffen
be« 14. Sa^rl^unbert« ift nur fo biet erfid^tlid^, ba§ bie B^l&t ber Sßit^
glieber au^ ben t)erfd^iebenen ^ird^f<)ieten fe^r ungleich, Xn)ifd^en 1 bi^ 15,
unfe auc^ au« benfelben ^ird^fpielen nid^t jebe^mat bie gleid^e mar®; fer*
1. 'äxt. 34. 35 be8@ibb.toon 1341,
togl. Slrt. 35. 36 beö @ibb. toon 1372,
»0 beftimmt ift, baß »ctin ein Bürger*
meijler ober Slcntmeifter im 9?at^e fitjt,
er bo(^ nur bie einfache ^räbenbc, glcid^^
»ie bie übrigen 9?at^«^erren ermatten
[otte, obwohl ibm [olc^e [cl)on nocb feinem
3fmte jufomnte. ©eif^lel«n?eife finbet [\6f
^^ilip« »Ott bem ©^jiegel, ©tröffe unb
^ürgermeifier, unter ben ^at^«l)erren
in Urf. toon 1334, ?ac. TU no. 280.
2. 95gt. oben @. lvii unb lxiii.
3. e. @ibb. 1341 @. 23 unter ber
Ueberfc^K'ift : *2)it i9 t?an bc« raitj meifte*
rin\ ttJO Slrt. 55 fle^t: '(Soer foten fi bie
botffc be« gerillt« aic^ter ber burc
t>urberin, bie fol ^alf ber fteebe 'oaUtn
inbc bat onber f^alffc^^eit in'. S3on biefcm
&txiö}t l »eiter^in.
4. (gbenb. @. 15 «rt. 3.
5. ebenb. mt. 42. 43. 45.
6. (Sibbu^ toon 1321 3lrt. 1. Ur!.
14. 3Wärj 1321 f. ob. @. cxxvii Slnm. 6.
7. gibbuc^ toon 1341 3lrt. 126. 127;
für ben gatt, wenn einer »Sfi'renb be«
3abre8 ber 3(mt8bauer flirbt: '»ivt ir
eind^ aftiöic^, fo folin bte anbcre in beS
firf^ele einen anberen birtoen man enbln-
nen eic^t bogen barua fefm u^ Iren eit\
8. 2)le beibcn 9lat^8t)erjeic!^niffe in
Du. I @. 79—81, ba« eine tjon 1350,
ba8 anbcre o^ne 3)atum , fd^eincn nid^t
toottflönbig : an« bem erften ergiebt fid^
al8 3ö^l fec^' 5)iatb^^erren 76, an« bem
jnjeiten 74 : @t. SRavtin jä^lte nod) ie«
nem 14, nad^ biefem 15 sfeertreter, @t.
$out nad^ jenem nur 1 unb ift in bem
anbcrn gar nic^t genannt, umgefebrt
fe^lt ®t. (S^rifto^)^ im erften, \)at aber
einen iRat^^ö^errn im ^weiten u. f. f.
i
tdLgcniftiic
ncr ifi anffaQtnb, bag in tan einen Serjeic^nig 16 ftin^{)>tde, in bem
onbem nnr 14 mit i^ren 93ertretem anf geführt finb, mö^nb e^ nac^
einer aiitl^tif(!^ ^i^xxiSft Don 1323 beten uber^anpt 18 nnb in fpä«
terer 3eit 19 gab «.
3n betben äkrjeitf^nijfen bet 82 ftnben ftc^ nitf^t loenige 92anien ber
bebinnten (S^tSfUäfttt £)i>erftolj, Cnattermart, @rin n. a., bamnter
aüi^ ein ®dfbf\t (Henricus HardTust scabiDus) , nnb ein 9litter (Jo-
hannes Overstoltz miles) ; Den ©etoerbtretbenben nnr ffod Spottet
nnb ein ®c(bf(^niteb.
!Dtefer ®emetnberat^, loelc^ bte Sfirgerfc^aft in meiterem @inne
ret>rSf entirte , UHtr bem oriftülratifc^ 9tat^ ber (Sefc^lecbter unterge^
ordnet. (Sr iDurbe Don bem engen 9lat^ ju ben ©i^ungen 'geboten' nnb
g(ei(^n>ie 'alle 9tätfft' bed engen 9tat^ bei tt)i(!^ttgen Angelegenheiten
iugQogen, fo befonberd bei Vereinbarung nnb Seftf^momng eine^ uenen
Sibbnc^d ober bei ^fc^lüffen , loelc^e atö Statuten in ba^felbe feilten
aufgenommen »erben ^. 3n f olc^ i$alle legten bie ^erren Dom engen
^aäft i^ren gefaxten Sefc^lug benen Dom weiten 9tat^ jnr Annahme
Dor ; loenn aber bie le^teren eine abmeid^enbe Snftd^t tunbgaben, f o tra«
ten jene mit i^nen {ufammen, um fte fiber ben bef(eren ®inn ju belehren,
'bomit bie ®aäft i^ren Sortgang ^abe' ^,
atotM« £)urc^ bie SBebeneDoIution Don 1370 uurbe bad ©efc^led^terregt*
fiÜ[^«!^ ment in fo ueit'befc^rantt, bag unter Selaffung be^ bid^rigen engen
"m"**^^ ber. 15, an bie @tclle ber 82 am ben Sirc^f|>ielen, ein bemofrati^
fc^ 9tat^ Don 50 SRitgtiebem aud Skbem nnb anbem f>anbto>erfeni
errichtet »urbe, welker bem Sefc^led^tenot^ bad @lei(^geu>i(^t ^ielt
1. Urf. Don $a)>ß 3o^mi XXII
(Du. IV no. 117): Cum itaque, sicut
dicti jodices, scabini, consules et com-
maniUs nobis signiflcare cararunt, dicta
civitas Sit spatiosa pluiimam et diffusa,
haben» deeem et octo magnas parrochias
prindpcUes et multas coUegiatas eccle-
Sias plurimasque capellas. 3n einer ^e<
ff^reibung bed ttn^üc^en Stubmed Don
(S3in, Laudes Coloniae bom (Snbc t>t»
14. So^rft. (Böhmer, Fontes IV, 468},
fmb 20 $aro<^ialtir((in bon (i£oIn auf«
fiefü(^rt, barunter icboc^ unrichtig bie
@tift«tir(^e @t. SKaria ad gradus: bie
conflante ^a^i voav bid Anfang bc8 gc»
geuttKiitigen 3a(^r6unbiTt« 19 ; bgl Ski«
ter, ^ad(Sr)ptft unb bie 9{ei(^e[iatt Ciöln
@. 365 unb (gnncn. 2)a« alte ^jarr-
fi^ßem tu ber <^tabt (S,Un, ißieberrl^ein.
lUin. ^eft XXin @. 23 ff.
2. ®bb. 1321 «rt. 1.7. Cibb. 1341
«rt. 50 (^ 22): *bcbaü)cn atteu reebin
boUomen maic^t mit ben gmen tnbe ei^*
^ig (^eirren, of ft bie bt \iäf nemen
lotUent, in bit eibbotci^ eib me gu
fd^riben*. Sufo^e ju bemfelbeu «rt. 3
(@. 39): 'np bat fi bie ba« na böigen gu
ben }tben, bat un gebotben XDiit,
bat ein ieclic^ Dan ben Dürfest.
tt>tben rai^f^erren tomen iaiup
bat (^utf9 of toax man in gebutt
— S3ort foilen bie Ferren banme »ibett
rabe fioeren bat fo tt)anne fi beboit
n^erbenban unfen Ferren banme
raibe umb faic^e, bie bte ßatangett,
ft }U bragen'.
3. @. bie ft^fon cittrte Stelle be« ©b«
f>üäf9 bon 134i ^, 40.
3toeitc 3(6tl^ci(itng.
CXXXTIT
ober tl^n öictme&r t)on [x6f abl^ängig ma^lc ^ 5)o^ fd^on im 3. 1372
geiDanncn bic ®cfd^tcd(^ter tt?icbcr bic Dbcr^anb burd^ Untcrbtücfung bcr
f)anbn)erfer^)artci unb ftcfltcn ba^ atiftofratifd^^e JRcfltntcnt mit einer
neuen SRatl^^berfaffung tt?ieber ^er, iDortn bie SReaction jum 9lu«brml
tarn. äKan ging nid^t auf ben tt?eiten JRatl^ au« ben Äird^frieten jurüd,
fonbern befteflte einen fo(d(^en nur au« 31 9)?itgfiebern, tooju bte beften
bon ben angefeffenen ©ürgern gewäl^tt tuerben foßten^. J)iefer tt?eite
9?at^, xod6)tx bei ber geringen 3^¥ f^i"^^ SKitgßeber biefen Slamen
faum berbientc , tt?ar ftd^erßd^ nod^ ipeniger ein bemofrattfd^er ober eine
mirfüd^e 3Sertretung ber ®efammtgemeinbe ber Sürger, af« toie ber frü*
^crc ber 82. ^nöf toax berfe(6e bem engen SRatl^ ntd^t mel&r unterge*
orbnet, fonbern, toie fid^ a\x^ ben (gibbfid^ern bon 1372, 1382 unb 1395
ergiebt , toefenttid^ coorbinirt. 5)enn toenn aud^ bem engen SRatl^ nod^
gett>iffe ?lemter unb S^renred^te, toie toir fe^en toerben, borbel^atten btie*
ben, fo gilt bod^ nun at« allgemeine 9?egef , baß beibe SRätl^e über bie
ängetegenl^eiten ber ©tabt gemeinfam befd^tießen f otten ^. 3m gatt aber
bei ber abgefonberten ©eratl^ung ber SRät^e oben unb unten bie (enteren
ben erftcren nid^t einf adf^ beiftimmten, traten beibe JRätl&e ju einer ge*
meinfc^afttic^en ®i|ung jufammen, in toetd^er bie Stimmen burd^ge»
jäl^tt n)urben unb bie ä?el^r^eit ben 9lu«fd^tag gab^. Sei ben ^aüj^i^
be^)utationen jur 9teutfammer unb jur Slufbetoal^rung be« großen ©tabt*
fiegctö, ber ©tabtprioitegien unb Sriefe, n^aren beibe SRätl^e gteid^mäßig
ocrtreten ^. S33ie ber enge $Rat^ fd^on immer an brei SBoc^entagen unge*
botenc b. i. regelmäßige ©ifeungen ^iett, fo fam nun aud^ ber weite an
groet Don biefen lagen ungeboten jufammen •. 'Die SSerl^anblungen be«
tocitcn diatf)^ tourben burd(^ beffen 9tat^«meifter geleitet, unb bie SRat^«*
Ferren erl^ietten ate jiäl^rüdf^e« ©atar ^alb fo oiel toie bie be« engen 9iat^«^.
1 . @. oben @. cv.
2. (5ibb. toon 1372 %xt. 2. *3nb aU
W fal man otcb fetfen einen totben ratt
bcr im gegale jin fal xxxi bcr nuljter
Int) bcr beirfflcr, be man bööcn mati^. fo
toa bc binnen (£oclne gcfeffcn fint*.
3. @ibb. i)on 1372 «Hrt. 8.
4. (gibb. i)on 1395 Slrt. 9 (@. 67)
unb bejüglit]^ bcv 2BabIen eine 9iat(^«»
tJtrotbnung, ttjic c« fc^eint, au8 bcmfclben
3al)t Ciu. I e. 200.
5. @ibb. toon 1372 %xt, 40 — 44.
3nbem@tat«ttoon 1395 (Ou.I @.200)
fmbaudj iiocb bic 9?atböbcputationen bei
ben 9ll?cinmeipcrn , bei bcr (Scbulc bcr
^finfned^te unb bei bcr Uniberfttät, fo
toie bie ®efanbtf(^aften (^c^^irfungen) an
gürflcn. Ferren unb @täbte ernjäl^nt.
6. @ibb. bon 1372 %xi. 4: ber enge
9latb am Montag , Wliitmoö) unb grei-
tag, bcr njcite am SJiontag unb greitag.
7. (gbenb. Slrt. 6: *rai|j mciflcrc
enge inb roit'. SRacb 2lrt. 35 erbiclten bic
Ferren bom engen 9Jatb, bie ^üraermei«
Per unb 9lentmciflcr 16®ulben imüäft
9iente unb an ben 4 ^>o^en Äircbenfeflen
(*t>ogcjibin') jcbegmal 4 ©ulbcn unb ein
Viertel SBein ; bie bom Weiten 9eatb bie
Hälfte bc« ©clbbctrag«. 3m Sibbuc^
tjon 1382 würbe ba« @alar abgefd^afft
unb nur ^^räfcnjgelter für bie ungebote*
nen@itjungcn unb2Beingef(^enfe für bic
gebotenen beflimmt, %xt. 3—6.
CXXXIV
^ttgememe Einleitung.
^93et ti)td(^ttgern 9lnge(egen]^eiteii tDurben au|er ben fi^enben Statinen
auc^ bic früheren ober, wie bcr äudbrud lautet, 'alle öor unb nad^ge*
fefjeuen JRät^e' jur Setati^ung unb Sefc^lugfaffung jugejogen^ %U
©ad^en biefer Slrt finb im Sibbuc^ »on 1382 genannt: SSctttöge unb
Sünbniffe, Heerfahrten, äccifen aufjutegen ober abjut^un, ©rbrenten
ober Seibrenten ju öerfaufen, Statuten in ba« Sibbud^ aufjune^men
ober abjut^un^. Die 'oor unb noc^ gefeffenen 9tät^e* loaren bie bem
fifeenben JRat^ in ben jtoei frü^ren 3a^ren öoraudgcgangenen SRätl^e.
'iDenn ba bie ©ieberioa^I ber gctoefenen JRati^e^erren erft im britten 3a^r
juläffig war, jo bilbete fid^ ein regelmäßiger SEurnu« öon brei 9iät^n,
fowo^l be« eugen »ie bcö weiten , in einer breijäl^rigen "^eriobc , inbem
jtoar beifce fifeenben 9tät^e, ber enge unb ber loeite, jä^rlic^ i^re Sfla6)"
folger toä^lten, n^irfUc^e ^ieutoai^len aber nur an ©teile ber au^ befon»
beren ®rünben au^gefc^icbenen, foioie ber oerftorbenen SKitglieber ftatt*
fanben^. 5Ratürlic^ fanb fic^ eine ^errfc^enbe ®eu)altpartei burd^ bie
befte^enbc (Setoo^n^eit niä^t gel^inbert, oon bem formellen SBal^tred^t ju
i^rem 3Jort^eil »illfürlid^en ®ebraud^ ju mad^en, um bei ben Sieutool^Ien
i^re ®egner aud bem "iSiatift au^juf daliegen ober [ie au^ bem oberen JRatl^
in ben unteren, b. i. au^ bem engen in ben toeiten, ju öerfe^en*.
Hierauf ergiebt fid^ bie einfädle Srflärung einer ©teile be^ 5Keuen
Sudbd, too erjä^lt toirb , toie bie 21uf ^ebung bed t>pn allen JRät^cn ge*
faßten unb in bad (Sibbudb aufgenommenen Sefd^luffe« über bie 35erban*
nung be^ ^einrid^ oom (Btau, eine« be« Sü^rer« ber ©reifenpartei, oon
ben ^öuptern biefer Partei juerft im fifeenben 3iati) oben unb unten,
fobann in bem anbern 9?at^ oben unb unten burc^gefe^t tourbe unb gu*
lefet nod^ bei tem britten 9tat^ oben unb unten burc^gebrad^t n^erben
follte. I)er gtoeite unb ber britte 9?at^ toaren bie 9?ät^e ber beiben bor^
ausgegangenen 3a^re, toeldf^e oor unb nad^gefeffene 9iöt^e l^ießeu ^,
1. @ibb. 1372 3lrt. 8 (Ou I @. 44):
*in funberlic^^cu gcroiffen noctfac^in — jo
mögen fi bi fig ^eifdt^en — alle rebe of
toibe rcbe'.
2. avt. 7 Du. I @. 56.
3. @ibb. 1372 Slrt. 14: 'Stern fo tue
in engin of in toiten rait geforen Wirt,
be in fal ncit meber in !omen tan in bem
öeirbcn jare, alfo bat ^>ei än?ei jiair ba in*
buiffen blit>e'. 2)icfflbe 8eftimmung
pnbct fic^ im (Sibbucb öon 1341 %xt 9,
aber nur in ^Scjug auf ben engen 9?at^
mit bem äujatj: 'inbe bc fal neit bat
jair na fime uSgangc in ben n?iben rait
fomen'. 2)ie|er ^Jufatj :|?a6te nic^t me^r
ju ber 9?at^>8tjcrfaffung toon 1372 unb ip
beS^jalb roeggebücben.
4. @o ijt obne äw^cifel bie ©teile im
iReuen ©u(]^ @. 291 ju ijerfieben: *inb
irre ein »erfc^veif unb öerwifl ben anbc*
ren n8me rabe. unb ben anberen fatten fi
Weber in ben rait, in bie oiocn fijjen
foulben, bie foercn fi unben'. (S« ergiebt
fxii) am bem Suf^mmenbang bcr @rjäl?*
hing, baß bie« gegen bie Siegel unb ein
a^iigbraud^ bcr aWajorität n?ar.
5. SBanb I @. 298 unb bie ^um.
2)ie bier gegebene, öon ber in bcu ^nm.
abweichende (SrflSrung wirb anberroeitia
beflätigt burc^ eine ^teUc im Seat^^be"«
3tDcite «bt^ctlung.
cxxxv
3laö) bcr ©tabtbcrfaffung, tuie fte fid^ in fcen (cfetcn ^txkn bcr ®e^ ßomves
fc^lcd^ter^crrfd^aft ju (gnbe bc« 14. äal^rl^unbert^ barfteöt, fül^rtc tl^cite matf^l
bcr enge SRatlj bcr 15 au^ bcn (Sefc^Icd^teru atlctn, fo ipcit feine ßom*
pcten^ rcid^tc, tl^ette berfelbe in ©emeinfc^aft mit bem tt?etten bcr 31 bie
Sicgicrung beö rc^jubttfauifd^en (Scnictnioefen« nad^ innen unb an^cn.
©er boüftänbige diatS) befd^lic^t über Krieg nnb ^eerfal^rten, über SSünb*
lüffc unb ©ertrage; Ijat ©emalt über SSermögen, grei^eit nnb Seben
bcr ©ürgcr , benn er berl^ängt über etnjeUie berf etbcn ©trafen ber S5cr^
mögen^entye^ung, ber SSerbannung, be« Äerler^ auf ßebenöjeit ober 2^ob *
nnb legt ber ganjen ©emeinbe bie Steuern unb öffentfid^en Seiftungen
auf. 3l^m ftel^t ba« conftituirenbe ^ed)t ju, bie ^atf)^- unb ©tabtber*
faffung in je^niä^rigen Sibbüd^ern ju erneuevn ober ju beränbern ; er
erläßt bie Statuten über ba^ öffenttid^e unb ba^ ^riDatred^t ber ®ürger,
fo toic über ba^ gerid^ttid^e ©erfahren, ©eine in 5!Korgenfprad^en ber*
fünbigten ®ebote unb SSerbote^ erftredften fid^ auf alle^ ijffenttid^e Seben
tcr Bürger, f)anbel unb ©etoerbe, 3Serfanf aller 5lrt, ^Turniere ^, Seid^cn*
begängntffe unb Äinbtauf^fd^mäufe, feftlid^e ©ebräud^c nnb Sirad^ten * ;
te«g(cld;en auf Raubet unb aSer!auf ber ®afte b. i. ber frentben Kauf*
lentc in Söln^.
Der diid^ ift tt?ie bie gefefegebenbe, fo aud^ bie oberfte SSertoattung«* ®tabt^
bc^örbe. Sr fetbft bef orgt bie toid^tigften ©efd^äfte ber Krieg«* tt?te ber ^ung. '
Wluß t>om 15. Sanuar 1396 (Du. I
@. 71), tüonac^ jcber bcr brei engen unb
bcr brci iveiten 9iät^e eine befonbeie Ur-
laube über bie 33erurt!;eilung ber ©rei*
fenpartci gur 3lufbett>a^rung ausgefertigt
erhalten fotttc; ferner burc^ eine, wo^l
buic^^ ben ern?ä^uteu SBorgang ijeranlafete
©atjung btö (Sibbud;« öon 1395 ((5ob. A
IV. 3 ^[. 52a), melcbc in Du. I @. 63
— 76 nicfet mit abgebrudft ij!, Wonad)
man feiner nic^t einen 9^at^ nac^ bem
anbern, fonbcrn oüc mitcinanber jur
(gi^ung gebieten fcfl : '93ort i« otoerbra*
gen, fo ivanne bat einger fati^eii mit aUen
reeben oöerbragen fall werben , bat man
oUban eime raibc tfir unb bem anbern
na bavum niet gcbteben enfall, mer man
faß femencli.qcn jo einre jit allen reeben
ein gebot barup gbet>en'.
1 . 5)erartige @enat«bcfc^>Iüffe finbcn
fid) jat^lreid? in ben (Sibbüc^ern.
2. @ibb 1321 %xt 4b: *ber fiebe
gebot bat up ber burger^>u8 ju gemeinre
morgen f^)rad?cu geftebic^iet ttjart*; 2lit.
58 : 'unb ban gefunbiget ju gemeinre
morgin f^rad^gin^; Urf. 3. 1347 Ciu IV
no. 292: a consulibus Colon, per edic-
tum eoruin qiiod morgen spräche dicitur.
'äüä) bie Snflruction ber 53eamtcn ijl
buv^ SWorgcnfpracbe gegeben; Sibbud^
1341 Qlrt. 102: '©ie rentmeiflerc folin
irc morgenfprage ben?aren bie ber rait
bavu^ ma^t'.
3. Unter anbercn 35crorbnungen bom
3 1345 Ou. IV no. 285: 'fo Wanne
man eine tafelrongc roeft u^me al»
benmartc jo ftedj^en'.
4. Uebcr Äinbtaufen unb ^eici^enbe»
gängniffe f. ©ibbn* 1341 2lrt. 95. 96.
151—153. 9M3lrt.5-l @ibb.bonl321
würben ber ^Ritter unb ©cböffe ©ilbeger
tjon @teffe unb ber ©c^ijffe Slbcoberid^
tjon ^irj mit ©elbflrafen belegt, meil
Sötanja. bie ^Jiid^te bc« cifleren, am gcfle
be« b- 9lemigiu8 SBalbad?in unb Äerjen,
bevmutl^lic^ bei ber ^^iJrojeffion. gebraust
^atte; bgt. 2lrt. 16. 17.
5. @. j. ö. bie 9latt«toerorbnung
V)om 3. 1335 betrcffenb ben Raubet ber
Äaufleutc tjon iRürnberg, ?am^arten, 33c-
nebig u. a. O. mit (Sewürj Du. IV
no. 213.
CXXXVI
ungemeine (Stnlettung.
ginanjöertpattung: fd^Ucgt SBerträgc mit au^tüärtigcn gürften unb !pcr^
ren, toüd)Z gegen Srt^eilung oon ©ürgerle^en unb 3a^te«be[oIbung fid^
atö (Seelbürger unb ÜRannen ju beftimmtem SBaffenbienft öerpflid^ten ^
unb anbere mit Srieg^teuten für gettjö^ntid^en ©otbbienft^; ernennt für
ba« ftäbtifd^e §eer ben obcrften Srieg^fü^rer ^, J)er enge SRatl^ öerpad^tet
bie öffcntüd^en Stnfünfte au^ ^büen unb 3lcctfen, aWa^Ipfennig, ©alj«
Pfennig, SBägepfenntg, SBoüpf ennig ^ tagt fid^ bon beu SRentmciftern
biertcljä^rige SRec^nung über Sinna^me unb 5lu«gabe ablegen, fidbert fid^
außerdem bie beftönbige Sontrole burd^ jtoei au6 feiner 3Kitte geiDö^ltc
SSeififter jur JReattammer *. äcctfen jum ^totd ber ©d^utcentitgung ^
ober ©tabtanle^en burd^ 5ludgeben bon Srb* unb iJeibrenten fonnteu nur
burd^ alte 9?ätbe bef(^loffen ', ebenfo Sludgaben bon größerem Gelang
nur burd^ ben gefammten $Rat^ ober alte Statte bewilligt »erben ^.
^unV* '^"^^ jä^rlid^e ffia^len befefete ber JRat^ bei feinem antritt eine
^tat>u gteil^e t^eitö bon 9iat^6ämtern, ttjeld^e bon feinen ÜJrttgliebern berfel^en
^' tt)urben, t^eite Don ©tabtämteru außerhalb be« 9?at^« ; to6) mürben bon
jmei 35erorbneten, bie regelmäßig ju einem fold^en Slmte gel^örten, jebe«
mal nur ein neuer gemä^lt, fo baß ieber bon beiben jmet äal^re im 2lmtc
blieb. 211« JRatl^öbeamte finb, außer ben 9tat^6meiftern loeld^e abtoed^*
felnb ben 3Sorfi^ im 9?at^e führten ^, genannt : Seifiger bei ber 9?ent*
fammer, {Richter bon ber ©etoalt unb bon ben ®äften, SBegemeifter für
ben ©traßenbau *^ , ©ad(^meifter jur Seauffid^tigung ber ßanäle ober
SBafferläufe, Stl^einmeifter jur Ueberma^ung be« SBeinl^anbete unb ber
SSSeinlager, ^agament^meifter jur 2lufftd^t über bie SÄünje, Subenmei*
fter für bie Subenangelegen^eiteU; Dbermeifter für bie einjelncn ^anb*
toerferämter**.
1. @. oben @. xcii. 3nt 14. 3a<>r^.
fommcn bcrartige SSerträge feltcner öor,
tt)ie no(]^ 1312 mit ®r. ©ev^arb toon 3ü*
lit^^, 8acomMetIII no. 120.
2. 3. 53. Clu. IV no. 54.
3. @o im 3. 1376 ben ©rafen @n»
gelbert öon ber SDlaxt, f. @. ex.
4. (gibb. 1341 art. 42; togl. bie in
ber ©tabtred^nung öon 1370, Ciu. IV
no. 496, regelmäßig Wieberfeljrcnben @in»
na^jmeu öon bem üRaWpfennig (de de-
nariis multri), für Sluömeffen mit ber
SSifirrutlje (de virga), öon ber^Bofle, bem
©ier, bem @a(j, tjon ben $aüen, S^on«
nenpfemiig, ©tabtpfennig, öon 5^ra^nen
(de cranonibus). öon gif(^!arren ober
gifc^marft, 22Bäge^)fennig bei ber ^om»
toage, öom gleif(!^(>au« ; ferner aüe SSier«
telja^re bon S3ürgeraufna^>me unb S5er*
Teilung ber 2Beinbrüberf(^aft.
5. (gibb. 1341 tlrt. 64. 74—76.
6. Urf. bon 1385, du. V no. 337,
über eine außerorbentUc^e Slccife auf ©ein
unb ®rut, gleifc<> unb 2«a^lforn.
7. @ibb. 1372 2lrt. 55; 1382 W.7.
8. 2)er enge ^atb barf ni*t mc^r
al« 10 aWarf auf einmal ausgeben, ^M-
1341 art. 28, 1372 2lrt. 30.
9. @ibb. 1321 art. 37.
10. 2lu(^ 'SDredtmeifler' pnben ^ im
SSerjei*ni6 bon 1383, du. I @. 81 ;
obne 3tt>cifel bie[elben , welche im (5ib6-
1341 3lrt 16 al« 'bie gene ben bermiP
inbe bie erbe (b. i.bie ©tragenreinigung)
bebolen wirb' bejeic^net finb.
11. @ibb. 1341 Slrt. 16.17.62-103,
3wcitc Hbtl^eilung.
cxxxvn
3iic^t ju bcn JRatl^^änttetn gehörten bic JRcntntciftcr unb bic S5ür*
gcrmciftcr, totemo^I fie SÄitgtiebcr bc« ytaü)^ fein !onntcn, unb nur bie
9ientmciftet toutbcn bom 9iat^, bic 33ürflcrmeifter hingegen bon ber
JRid^eried^c, fo lange fic beftonb, getoä^tt.
©ejügtid^ afler 9fiat66ämter, fo tpie ber ttjid^tigeren ©tabtamter gab
fid^ ber ariftofratifij^e (Srunbjug ber ®efd^(ed(^terberfaffung barin funb,
bag ju benfelben au6fc^>lie§lici& nur fotd^e, bie int engen b. i. im ®efd^(ed^*
terrat^ gefeffen ttjaren, gettjä^tt »erben lonnten, toenn audf^ bie SBa^ten
felbft, »enigften^ in ber testen 3^^^ Dor 1396, gemeinfd^aftUd^ bon bei*
ben atät^en bottjogen tourben ^
3)er 5Ratb übte enbtid^ neben bem l^ol^en ©d^öffengerid^t, tt?etd^e« Biam^
immer ate ba« erjbifc^5flid^e galt, eine felbftänbige ®erid^t«barfeit au^, ^"^^**
35enn n>ie er im 13. ^al^rl^untert juerft bie ©tabtregierung mit ben
©c^öff en t^eilte , bann fie au«f d^tieSüd^ an fid^ brad^te, nur baß immer
auc^ einige ©d^ßffen im diat^t faßen, fo fam e^ bei fortfd^reitenber
@ntioidtelung ber ©tabtberfaffung im 14, 3a^r^untert baju, ba§ ber
JRatl^ bie ©c^öffen aud^ immer me^r in i^ren ric^tertid^en gunctionen
befd(^ranfte, inbem er t^eit« für fid^ bie ^olijeiftrafgemalt ausübte unb
ate f ouoeräne Obrigfeit ©traferfenntniffe in gorm oon ©efefee^befc^lüffen
gegen einjetne Sürger erlieg , t^eifö atö fd^iec^rid^terlid^e 3nftanj aud^
in Sibilfad^en mit bem ©d^öffengeric^t concurrirte.
©0 tourben Uebertretungen ber Statuten unb 5Rat^6berorbnungen
Dorn ?Rat^e mit (Selbbußen unb ©efängniß beftraft unb berartige ®e*
f^tüffe gegen ^od^ftel^enbe Bürger , JRitter unb ©c^öffen , aud^ in bie
©ibbüd^cr aufgenommen, um fie baburd^ nod^ binbenber ju mad^en^.
Semerten^ttjert^ ift befonber^ bie ^äufig borfommenbe ©eftrafung toegen
I '§<>finge', confoederationes, b. i. 3Jerbinbungen unter 3Jertt)anbten unb
jtoiebcr^olt im (gibb. 1372, unb bie S3erj.
\toa 1383—1390 a. a. O.
1. ^aäf ber 9latl?8öerfaffung tooit
172 tüä{)Ut no(^ ber enge 9{at^ aUetn,
ibb. %xt. 19. 20. 3)a9egen beflimmt
Statut, wie e« fc^elnt au8 bem 3.
f95 (Du. I @. 200), ba& bic SBablen
fTJi t>on bem 9{atbe oben, bann t>on
9latb unten, im gatt ber SWeinungS*
fd^iebenbeit aber tion beiben gemein«
mit ©timmenmebrbeit tolljogen
)en {oQen : 'bocb alfo bat man geinen
)o bejen ))urg. am^te tiefen fa(, \ft
liatoe goöoren^ oiöen in ein*
raibc gefeffen, boc^ alfo bat
[ait unbcn ir trunt mitfcbiden feien
jenttamer, bi bie rinmeiflerc, bi bi
fc^ole ber njinfnec^te inb bi bie unit)crfi«
tete\ Söon lejjteren gemeinfameu ^e^u»
tationen beiber 9?ätt>e n?ar fc^on oben
@. cxxxm 2(nm. 5 bie 9lebe
2. 2)a« @ibb.öon 1321 entbält j. 53.
2lrt. 13 u. 14 bie SSerurt(>ciIung mebre*
rer 9litter unb ?Jatiicier ju bob«n @elb*
jirafen bi« 1 50 SDlaxt, eöentuctt ®efäng«
nig, tDegen ^etbeiligung an ^iegdjügen
(de tribas eqaitatibus — contra edictum
in domo civium conflrmatum cum domi-
nis (b. i mit auSmSrtigen Ferren) ad
obsidiones et resas (Steifen) tribus vici-
bus equitabant; %xt. 16. 17. 54 megen
bed ©ebraud}« ))on Salbati^in unb ätx^
jen (bei firc^ütben Slufjügen) ; ^xt. 19,
'51 n^egen ^eraudforberuug )um^anM>fe.
CXXXVIII
StOgcmetne (Stnkttimg.
gtcunben ju bcm ^totd, um ba« einem t^ter Slngel^örtgen butd^ ^)crfön*
lic^^e SJerle^ung miberfal^Tene Unred^t , mit Umgel^img be^ ©ertc^t^ , ju
Dergctten. 3n fotd^en gäflen legte ber SRatl^ ben Parteien ben grieben
auf, nid^t bamit fie fid^ jum ©erid^t [teilten, xoa^ ganj il^rem SBißen
übertaffen blieb , fonbern um enttpebet bie ©fi^ne burdf^ Uebereiufom*
men ber ©etl^eifigten ^erbeijufü^Ten, ober, toenn bie^ nid^t gelang, üon
SRatl^^ n^egen ba^ ©ül^nenrt^it über fic ju fpred^en. SBenn aber einer
\xä) l^ierin bem 9iat^ unge^orjam betDte«, fei e^ bat er ben gebotenen
grieben ober bie auferlegte ©ü^ne üeru>etgerte, fo tDurbe er an 8eib
unb ®ut geftraft^
^äufig tüurben ©treitigfeiten unb Slagfac^en aller 2lrt an ben 9iatf)
jur (Sntfd^eibung gebracht, in toeld^er ©ejiel^ung in ben @ibbüd(^etn i>er*
orbnet ift, ba§ feiner öon ben JRat^^^etren eine Partei vertreten bürfc
unb ta^ bie näd(^ften S5em?anbten ber ®et^ciligten [x(Sf öon ber 35er^anb*
lung jurüdf jie^en joßcn 2. 3^^lteic^^ Urfunben entölten 9tat^^erf ennt==
niffe über ^riDatftrcitigfeiten Don ^er Jonen aller Slaffen, toie j. ©. ouc^
öon 3uben untereinanber , obtoo^l biefe i^ren eigenen ©trid^t^ftanb Dot
tem 3ubenbij(^of Ratten ^. ®ir finben, bag ber Sogt öon 6öln, JRittcr
©erwarb , [x(tf bei einer Älagc ber ©d^offen gegen i^n bem Slu^fpruc^
bc^ 9iat^^ unterwarf ^ bag ßrjbifc^of SSalram in einer ©ad(^e, »ortn
er ben Bürger Spaniel Oi>erfto^ gegen ben Katl^ ijertrat, fic^ gu ber @r*
Härung herbeiliefe, bafe er enttoeber bie ©c^^offen ober aud^ ben 9iat^ felbft
um ba« Urt^eil anrufen tooUe ^ bag Srjb. Sßtl^lm in eigener ©treit*
fac^e ba« fc^iebi^ric^terlic^e Urt^eil be« Siatl^d annahm \ SBenn ber {Rat^
Sorgejimmer unb !palle Dor einem f)aufe abjubrec^n befahl ober über
3)enu|ung eine^ ©urc^ang^ jtoifd^n 5)aufern beftimmte, fo übte er ba«
mit bad Stecht aud, melc^e^ fonft bem Burggrafen Don 6otn guftanb ^ ;
menn er faumige ©dyultner burc^ perfonlic^ |)aft unb ^fc^lagna^me
t^re^ @utd jur 3^^lung jn>ang ober bem ©laubiger ©c^ablo^^attung
1. ^ie bitranf bqüglit^n ^rorb«
nnngfn irartcn bnitb aUe ^at^< am
14. 3»5r5 1321 tcfc^loilen, Urt. h<\ 2ü'
cemblct III no. 1S2, unb ^ngktcb i i ba9
^tbni^ Den b<nifclb«n Xatum *rt 7,
Cn. 1 ^. 3, auTgencmmen, tgl. ©tb.
w»n 1341. iirt. 128— loO. Huffattcnb
t|l taiin ti< (Slan'el. bag n^r iM>n bm
ä^aib^bCTTtn btde ^^'d^lfiilc uicbt anneb*
ncn nnb b«ftcgcln ipctte, )n>ar n^cbt
baron gebnnten fein, aber au(b nicbt
ipobrmb ber gongen Statb^boncr Den $€^n
SAbrm im 9tat^ ft^ fdL
2. 6ibb. tion 1321 firt 24; t>on
1341 Irt. IS; t>on 1372 «rt. 38.
3. Dn. IV no. 140 161. 163.
4 Urf. 3. J353. On. IV no. 349.
5 Urf. 3. 13J4, Du. IV no. 198:
*'t% cixr facbge bat trir in vur geriefte mit
brtngin rn n>!licn inbe n>iUen bibbcn ben
rait |u £eln< «nr fine boiffe — fo fal ^e
bie bciffe A(t>en inbe bqalen beme rabf*.
6. Urf 3 1353, ebenb. no. 350.
7. Du. IV no. 216. 368; t^gl. oben
^. cxx.
3ki>ette 9[bt^et(ung.
CXXXIX
locrfd^affte, fo concurmtc er mit bem ©d^Bffengerici^t, um not^fctbcnbcn
Sürgetn bic \xö^ ftagenb an i^n lüanbten ju t^rem Siedete ju bctl^ctfcn ^ :
tt>ic et ce ixbcx^aupt ote feine ^fltd^t an\ai), bie ©ärger gegen ungered^*
ten Eingriff ober ®txoaltif)at ju fd&üfeen 2.
Der ^atf) übte ferner feine ©erid^t^barfeit aud^ burc^ befonber^
befteßte 9tat^^ric^ter au^, nämttc^ bie fd^on genannten jttjei '9?id^ter bon
©äften hinter ber Zi)nx\ unb jipei *9tid^ter bon ber ®en)a(f , bon tt?etd^en
immer einer an^ bem abgel^enben, ber anbere an^ bem eintretenben 9tat^
getoä^tt tourbe^.
Die atid^ter bou ben ®äften erfannten über ©d^utbfad^en jtt?ifd^en «at^«*
bürgern unb gremben *, fie Ratten ba« Stecht mit 3 @d^itt. ju (Serid^t " •*^''*
JU gebieten, ju ))fänben unb ©u§en auf jutegen, loetd^e ^atb an bie ©tabt,
l^alb an bie 9tat]^«metfter fielen; bie 9tid^ter bon ber ®eipalt ftroften
®ett)altt^at aüer Slrt, Beraubung, SSermunbung, SEobtfc^lag gteii^faü^
mit ^fänbung unb ©etbbu^en, meldte ganj an bie ©tabt fielen, 2 aWarf
für 5Eofctfd^(ag, eine ^albe für 95ertt)unbung , »etd^e ©trafanfä^e nod^
befceutenb er^ö^t mürben, toenn aud^ Sruc^ be^ gebotenen iJriebeni l^in^
jufam, 10 ÜRarl bei A^obtfdf^tag, 5 bei S5ertt)unbung. !Da6 5Ratl^«gerid^t
Don ber ®malt fd^log jeboc^ !eine^toeg6 ba« ©d^öffengerid^t au^, beffen
Stecht bietme^r au^brüdEüd^ borbe^atten njirb ^. Sefetere^ richtete über ba^
SSerge^en fetbft unb berfd^affte bem 3Jer legten ©enugt^uung; ba«9iat]^6*
gerid^t beftrafte nur bie ©törung ber öffenttid^en Drbnung, ben S3rud^
be^ atigemeinen, fo toie be^ befonber^ gebotenen i5tieben6. Die 9tid^ter
bon ber ©eroalt übten in geroö^ntid^en gälten, too nid^t ber 9?at^ felbft
ein juf (freiten für nöt^ig fanb, bie ^olijeiftrafgetoalt au^ unb legten bie
feftgefe^ten ©ugen bei Uebertretung ber SRat^dftatuten , wie j. 33. ber
?uju^berorbnungen bejüglid^ ber Setd^enbegängniffe unb S'inbtaufen auf ^.
Die Siid^ter hinter ber 2^ür utt^eilten nic^t bloß über ©d(^ulbflagen
1. @ibb. t)on 1341 Slrt. 156, tuorauf
S5tjug genommen ift in bem9?at^i«uctbcii
gegen einen fäumigen ^c^ulbnei*. ber bie
etabt öerUjfen (>am, in Urf. 3^ 1355.
Ou. IV no. :i70. 3n bem angebogenen
^rtifel bed (Sitbud?^ ifi übrigen« bad
Ucdft bed 9{i(^terd unb ber ^c^ Offen iiou
behalten.
2. (gibb. t)on 1382 mx. 26 i@.62);
bgl. ba^ Statut £Xu. 1 @. 197, wie ber
9eatb baS dtt6)t ber ©ürger gegen 2lu«*
n>artige Vertreten fott
3. ©eibe fommen, fo tjiel ic^ fiube,
ni^t f rüber a{9 in bem @ibb. toon 1341,
Ou. I @. 25. 26 Mox.
4. 2)ie bejüglic^en Slrtifel 78-84
im mhud) ton 1341 (@. 25) laffcn e«
im äw^eii^l' ^^ n'f*?* ©cbulbflagen über»
baupt aucb unter 53ürgern gu ibrcriSom*
^etcnj geborten, bocb ber (etjteSlrtifel 85:
'eöer toa man unfm bürgeren ftbolt fc^ul«
big W l^anHU augbrücflid? ton gorbe*
rungen bei 53ür0er gegen grembe, unb
barauf beutet auc^ bie Benennung 'rieb*
terin »au geft in binbcr ber buer*.
5. (SbeuD. Slrt. 93: *bebalben ben
riesteren, ben fc^effeuen iube ben clegerin
ir« reid?^'.
6. 91. a. O. 5lrt. 94—97.
cxL 3(ttgemeine QSmlcitung.
jtoifd^cn Surgern unb grcmbcn, fonbcrn and) üfecr anbete ©treittgfeiten
unter ben ©ütgern, j. 35. über bte Senu^ung eine^ SBaffertauf^, tpobei
ber 9?at^, an ttjeldj^en im gegebenen gafl a))pefltrt »urbe, ba^ Urtl^eit be*
[tätigtet
®(eid^tote bte ^arteten fid^ bon ben SRatl^öridf^tern an ben diatif
felbft berufen f onnlen 2, f 0 »enbeten fid^ anö) (entere in gäflen, toenn fte
ber ^erfonen, bie fie pfänben ober jur ©träfe jtel^en Sollten, ntd^t määf^
tig tt?aren, an benfetben ^, toe^l^alb, tote fd^on ertoä^nt, l^od^gefteöte S3ür*
ger in ber 9iege( fofort burd^ SRatl^^erfenntniß geftraft tourben.
@*ßf« (S« tft begreiftid^, ba§ bie ®df^5ffen be6 l^ol^en ©erid^tö fid^ burd^
Mfl*" bie immer toeiter au^gebel^nte unb an fid^ unbeftimmte ®erid^t^bar!ett
be« 9iatlj« beeinträchtigt fanben unb auf äbgrenjung ber Sompetenj,
namentlid^ ber 9iatb^rid^ter, beftanben. hierüber f am im 3. 1362 eine
Vereinbarung jtoifd^en ben 5Rät^en unb ©d^öffen ju ©tanbe. tüoxin ge*
genüber ben (enteren bie Sompeten j ber 9iid^ter l^inter ber 5Cpr in ©ac^en
ber ®äfte, fomie bie ber *®etoaltmeifter' bei ®etoattt^at unb griebeti^*
brud^ aufredet erhalten unb beftimmt tourbe, ba§ biejenigen, toefd^e ba«
9ted^t Ratten ('Dort loe brefe ^aif), ben ®egner oor jebem ®erid^t ju bc*
langen, fid^ aud^ an ba« 9tat^^gerid^t toenben Knuten ; enblid^ ba§ ber
9iat^ ober feine Stifter ba« Urtl^eil fällen f oflten , toenn bie @d(^6ffen
innerhalb beftimmter griften bie^ ju t^un untertaffen toürben *.
ätteiu biefer SSergleid^ l^inberte boc^ nid^t, bat im 3. 1375 ba«
3ertoürfni6, t)on bem bereit« bie 9tebe toar, au^brad^, ate 9lid^ter unb
©d^öffen bem 83efe^l be« ©rjbifc^of« gegen ben SBiflcn be« diati)^ ge*
^ordf^ten unb biefer nun mit ®^xoaÜ gegen fie vorging ^.. ©er 9?atl^ na^nt
a(fo bie obrigfeittid(^e ^ol^eit aud^ gegen ba« ©c^öffengerid^t in 3lnfprud^
unb forbnte, baß (entere« il^m unb nid^t bem Srjbifc^of gel^ord^en foüe.
anber« bie ©c^öffen, mläfz fid^ unter ben ©c^uft be« @rgb. griebrid^ III
begaben unb auf beffen S5er(angen il^r ffiei^t^um ert^eilten, toorin fie i^m
aüetn bie ®erid^t«^o]^eit über bie ©tabt juerfanuten^.
3n Uebereinftimmung mit biefem 3Bei«t^um »om 12, 3uli 1375
tooüte Srjb. gviebridf^ nac^ feiner Don bemfelben Jage batirten Urlunbe
bie ©c^öffen feine« ^o^en ®eric^t« toieber in il^r alte« SRed^t einfe^en
unb bie JRat^«^ uiab ©tabtDerfaffung ju i^ren ®unften reformiren '. X)et
1. Urf. 3. 1362, Ou. IV 110. 421. 4. Ou. I @. 198.
2. @iDb. Don 1372 «rt. 37: *3tcm 5. @. cvm.
tt)urb cm6) iirbcl bcrocfen Dan eingin (5. @. ben 3n(>alt bc« 993ci«t^umö
bc8 xa\i} ri^tcrin up ber burgci^fui« Dur oben @. cxx.
ben rait' jc. 7. gacomblet III no. 769.
3. @ibb. Don 1341 %xt 82. 87.
Btoeite ^Ibt^eUung.
CXLl
^ fottte toicbcr toic frül^cr au« einem engen SRatl^ ber 15 t)on ©d^^öffen
©efd^tec^tern unb einem »eiten ber 82 au« ben Äitd(|f|)ielen befleißen,
ber tefetere fein Sibbudj^ l^aben. 35er diati) foßte nur mit B^f*'^*
ig ber ©d^öffen eingefefet unb berlängert »erben, unb minbeften«
Jc^öffen im engen JRat^ fifeen ; aud^ bon ben jtoei ©ürgermeiftern
ben gwei JRentmeiftern foüte immer einer ein ©d^öffe fein, unb nid^t
9tat^ fonbern bie ©c^öffen foüten bie ©tabtboten unb ben ©tabt*
:iber ernennen ^
ÜDod^ fehlte r>kl, baß ber Srjbifdf^of toirfüd^ bie ÜÄad^t befeffen
i, bie ©c^Sffen toieber an ba« ©tabtregiment ju bringen unb im
ibe mit il^nen feine ©tabtl^errfd^aft aufjuridf^ten. 2)er ^ieg enbigte
einer ©ü^ne jtoifc^en @rjbifd(^of unb ©tabt, toorauf bie ©d^öffen
dtfe^rten unb fic^ bem 9tat^ unternjarfen. ©ei ber Sntjtoeiung,
^e nad^^er unter ben ®efd^ted(|tern an^hradf, ftanben bie ©d^öffen
ber einen Partei gegen bie anbere, unb at« bie irrige bie Dber^anb
n bie ©reifen gemann , würbe bod^ nid^t ba« ©d(|Bffenregiment tok^
ergeftettt, fonbern allein eine ^artei^errfc^aft ber ®efd^(ed^ter aufge^
et, meiere fowol^t bie Statte, at« auc^ ba« ©d^öffenccüegium in i^rer
mit ^attt^.
'iDie 6or))oration ber ©efd^Ied^ter , toddft bie JRid^erjed^e ^ie§, be* s«*«.
im toefentlid^en bi« auf bie (e^te ^txt be« 14. Sa^rl^unbert« il^re ^öüJgTr)^
eren ©ered^tfame unb ©efugniffe. !Die au« i^rer ÜÄitte geroäl^tten "*"^'''
Sürgermeifter, njaren, toie bereit« frül^er bemerft, tpeber 9Sor*
ibe, nod^ SWitglieber be« 9?at^«, außer tüenn fie auc^ baju getüäl^ft
?en 3; aber fie ttjaren bem engen 9?at]^ beigeorbnet unb nal^men 2i^eil
effen ©eratl^ungen, bod(| nidftf toie e« fd^^eint, an ben 9iat]^«n)a]^ten *.
. SSgl. über ben ©tabtft^reiber unb
m <&tabtboten bie (Statuten, ®tbb.
«rt. 32; (Sibb. 1341 %ü. 123. 12J.
incr bie Slbfaffung be« grogcn ^ri*
enbuc^d ber<Stabt betreffenben ^uf*
ung toon 1326, du. IV no. 133,
:d gaiije ^Bc^ieiber^erfonal unb b^er
tlicbe @tabtW reibet alÄ'oöcrper {cri«
:r ftebc, meißer Slrnolt' aufgefiH^rt ;
be t^el^t magister Arnoldus proto-
ins civitatis Ck)l. iu llrf. Ou. IV
45. S5erf4>ieben toon bjm ©tabt*
>er toax ber clericns civitatis, b. i.
>icu« ber @tabt, ein auge(e^^cner
Sgelet^rter unb ®etfi(t(^er, ber bie
ffe ber <Stabt gu führen unb aud*
^e SHtfftonen ju übernehmen It^atte ;
>id)t fmb iur ^tit genannt : im 3.
1337, Ou. IV no. 225 magister Elber-
tus de Bettincourt, (Sanonifcr JU Süttid^,
mit einem 3a^re«ge^a(t t>on 30 gloren
unb 9leifebtäten tton 2 frieren täglich;
1345, Ciu. IV no. 275, (Sanonicu« ^il-
Ser, clericus specialis et juratus mit 100
florcn mxü6)a ©efolbung ; 1360, ebb.
no. 413, magister Henricus de Lacca
doctor decretorum, clericns civitatis Co-
lon.
2. @. cxii.
3. @. cxxx.
4. dUäi %xi. 2 be« (Sibb. toon 1341
foOen bie 15 ^erren t>om engen 9^at^
unb bie ^toet bie )ur B^i^ ^ürgermeifler
flnb, bei ben ^eiligen ftdwören: 'tvunje*
tingen in rabe je ft^en\ idcju in <Sib«
bu$ )>on 1372 ^rt. 3 noc^ ibeiter ^inju*
CXLII
^tCgemetne (Stnfettung.
Sei auöiDättigen SScrl^anbtungen erfd^ciitcn fic tool^t atö bcöoümäij^tigte
aScrttctcr be^ 9tat]^^ unb bcr ©ürgerfd^aft ^ 3]^r cigcntltd^e^ Sltnt aber
mar bic 3Sorftc^crfd^aft (aWcifterfd^aft) bei ber JRtd^crgcd^, in totlö)tx
@igcnfd(^aft fic bie SÄarft* unb ®ctPcrbc|)otijei ^anbl^abten, Uebertretun*
gen ber ©a^ungcn ber 9?idf^erjed^e bejügüd^ be^ 3(Barf ttjerfauf 6 ftraften 2,
über SSerge^en gegen bie ^anbttjerferftatuten in gäßen, tt)o bie Slutt^ge^
matt ber 3"nftnieifter baju nid^t au^eid^te, rid^teten ^ unb nod^. anbere
©ered^tfame ber ßor^)oration ausübten *.
gfir bie äu^ric^tung il^re« Slmte^ erl^ielten bie Sürgemteifter eine
3a^re^ente ober "»ßräbenbe ^ ; auferbem l^atten fie ^Intl^eil an ©u|en unb
®ef allen. 15afür mußten fie ber ßor^joration ber SRid^erjed^e mit beträd^t*
lid^en ©efd^nfen an S33cin, S33ad^^, aKanbetn, ^äringen unb anberen
2)ingcn, mie aud^ mit ®etb 'bienen', unb gmar mit größeren ©untmen für
jeben bcr oerbientcn 3lmtleute, b. i, berjenigen toeld^c bereite 'x^x S3ärger=^
meifteramt Dcrbicnt' Ratten, unb mit geringeren für ieben bcr 'unücrbien*
ten' Slmttcute«. SBenn aber bic 3^^! ber festeren ju 361, 'nic^t mcl^r
ober meniger', f eftgefteüt tft , fo finb baruntcr nid^t mirttid^e Slmtleutc,
fonbcrn bloß ©teUcn ober ^räbenben bon fotd^cn ju bcrftel^en , tt)e(d^e
i)on ben ücrbientcn 5lmt(eutcn , aU ben boübercd^tigten aOttitgliebern bcr
gefügt ift: '^all' b. i. 3Serf4tt>iegcnictt
in galten unb 'bat tninfle paxt beim meU
ften )u üoIgin\ @ie ftnb nic^t genannt
neben ben 15 Serien tom engen 9Jat^,
meiere ba^QSibbud^ )oon 1321 beftegelten,
aber mit ben 15 be$ i)or^ergebenben
dta{\)9, Ou. I @. 1 ; unb fmb auö) nid^t
genannt neben allen S^ät^en, xotiifi bad
@ibbuc^ öon 1372 befiegclten, ebenb.
@. 42.
1 . 3. ö. bei ber ©übne ber <Stabt
mit @rjb. ^einric^ II 3. 1330, Ou. IV
no. 165: 'bcmfelven geUt^^ folin bie bur«
gcrmeijlere t>an Äolne bie jer jit fint, öur
fidf tnbe t>ur bte pat gemeinecligtn t>an
^ohte fiperin )u ben b^ildin bat bit ge»
^nlben werbe'— unb am ©^(uß: '3nbc
wir riestere , jcbeffen , rait inte gemeine
bürgere »an Äolnc — \)ain oi(^ ^u einre
meirre fleitgett unfe burgermeificre boin
fid^gercn inbe froerin u^ ben ^ei(gcn, bat
wir fi Pebe — Ifaiun jolen'.
2. ^g(. oben @. lvi unb ©d^öffen«
wciötbum toon 1375, ?ac. III @. 668:
•oud^ mögen bic burgermeiftcre gebicben
inb rid^ten tnb rangen tan ft^oult onber
ben burgeicn inb öan boeffen inb brud^en
t>an tocilem !oufe a^ bat t>an alberd \)ix>»
comen id'. Unter <S(^ulbfad^en ftnb ^ier
nur fold^e jn i>er{leben, bie au8 bcm
SDIartttocrfe^r (hervorgingen unb al« bloße
^oligeifocbc belj^anbelt würben, ba fonfi
@c^ulbfact>en t>or bie orbentlic^en ©erici^tc
gehörten.
3. @. bie bem 5lmt ber Äannengie-
6er öon ber ^id)cvi^td)t öerliebcnen ^ta»
tuten oon 1330, Ou.I @. 389: 'get>ei(e
oi($ enic^ ^unt je rid^ten unber in, M ft
neit mec^tig in wcren je ricbten, ba folen
bei burgermeiftcre uöer ritzten inbe ban
af ire buje nemen, alfo atfc bei buffe ge»
fat i«^ 9iat]S>8beWu6 über ben ©trcit
bei bem Sottenamt 1352 : 'inb bic our-
gen. buffen fuelcn bie burgermeificre un--
fer flat, bic ju bcr jit fin, u«ri(!^tcn' 2c.
4. @o bei bcr 2)omtt>agc, Ou. I
@. 141 : *t>ort fo foIcn bic burgcrmeifleie
jer jit febe bie wage boin, ib cn bencnte
in bau lif« noit'.
5. ^a6f (gibb. toon 1372 «rt. 35 be»
jogcn bie Ferren tjom engen dtat^, bie
^ürgermeiftcr unb bic 9lentnieiflcr eine
3abrc8rentc ju 16 @., bic toom weiten
9lat^ eine folc^e ju 8 ®.; wenn ein S3ür*
germeiflcr jugleic^ SÄitglieb be« 9iat(;8
ifl. fo fofl er bo(]^ nur eine einfache '^-l^rO'
toenbe' er(^alten.
6. Ciu. 1 @. 139—142.
3n>ette SlBt^eUung.
CXLlll
ßor|)oration, t^eite »ergeben ttjaten, t^eite aud^ ntd^t , inbem lebet öon
t^nen me^r ober toeniget eriebigte ^früuben in ^änben behielt, ttjeld^e
ctft bei feinem Zcht an bie ßor^joration jurücffielen , toobei icbod^ bet
SBittwe be^fetben geftattet toat, nod^ jtoei baöon für \idf ju bel^atten^
^urj bie 2lemter ber JRid^ergec^e l^atten mefentlid^ ben Sl^arafter bon
arö|eren unb fleineren ^friinben angenommen, tpetd^e t^U^ in ben it^
ftimmten ^Dienften ber ©ürgetmeifter, t^eil6 in birecten 9Ju|ungen bon
ber 2)omma8e unb in anberen ®etbemo(umenten beftanben^. ■
3ia€^^ alter ©etoo^nl^eit ftanb e« ben »erbienten SSmtteuten ber 9iid^er=
je(j^e jn, neue Bürger unb ©enoffen ber SSSeinbrüberfd^aft auf junel^men 3,
neu errid^teten gewerbtid^en Stemtern, b. i. ^anbtoerferinnungen ba« Siedet
ter ©rüberfd^aft unb bie Statuten ju oerlei^en unb aud^ Oberraeifter
übev fie ju fe|en ^, ferner ©afeungen jn mad^^en für ben ü)2arftberfe^r
unb überhaupt jum gemeinen Seften ber ©tabt ^. 5Ramenttic^ ba^ {entere
9?ed^t fonnte öon ber Sorporation leidet ju i^rem äJortl^eil ausgebeutet
tDerbeu, unb baS '9ieue Sdnöf erjä^tt, toie ©emeinbe unb ©ürger fid^
befc^tt>ert fanben burc^ bie Sia^^en, ttjetd^e Sürgermeifter unb JRtd^er*
jec^e auf ©rob unb anbere 2)tnge legten. !Der 9iot^ trat be^^atb in 3Ser*
^anblung mit ber (enteren über bie 9lbtöfung i^rer ^Renten unb 9ted(^te,
unb baS Srgebnife mar, ba^ bie Slbfinbung auf 100 üKarf Seibjud^t für
jeben ber berbienten 3lmtleute feftgefefet tourbc, ti)iett>o^( fid^ nad^^er
^crauSfteüte, baß bie jä^rtic^e 9tente nid^t me^r als ungefähr 30 9Jiarf
toert^ tt)ar ^.
3n bem SBeberaufftanb oon 1370 tDurben ben Ferren oon ber ^nu
atid^erjed^e i^re "IRzä^tt genommen ^ S3ei ber SBieber^erfteÜung be« gj?<[,^„.
(Scfd^tcc^terregiments aber im folgenben 3a^r gelangten aud^ bie ©ür- ^'**'
germeifter, bie oerbienten unb unoertienten ämtleute, toieber ju i^rer
1. %. a. O. '33ort folcn bie burger*
metflere ^e))en unfen ^eren ben üerbieti«
bcnjo tt>at unöerbienber am^)tfi
in irre \)ant \}a)otnt, kct{i6)tm jc.
35ort were facj^c bat einic^ am^tman
terbient aflit>i(j^ iDiirbe, bie ampte bie ^e
in flnre (^ant Ijctte, bat fm iüif ' 2c.
2. @. bie SScr/iei(^nif[e ber öerbicnten
Ferren t)on ber ^^ici^er^ec^e , meiere bie
D^u^ung t>on ber !S)omn>age Ratten unb
jä^rlic^ am @t. Oo^annidtag 2 f^tueie
©ulben erljieltcn, unb anbercr, iu gerin*
gerer 3*^^^» welche gu bemfelben ^^ermin
20 aWarf toon ber (Semeinbe ev^ielten,
Du. I e. 145.
3. @. LXXV.
4. @. bie SSerlei^fUttg ber S3rilbcr*
fd^aft unb Statuten an bie Äannengicger
3. 1330, Ou. I @. 386 f. 2)a6 biefe«
^td^i ber 9{i(^erje(^e [id) nic^t auf aQe
S3rübei1c^aften eber 3lemter crftred te, [on*
bern bei einem S^eil, bermutl^üc!^ benen
au« alter 3eit, bem grjbifc^of gufomme,
behauptete «enigften« örjb. griebrlc^^ III
im 3>. VSlö, f. oben @. lxxviii.
5. ig. ba8 @diiöffcnn)ei5tbum bon
1375 a.a.O. '^. 668; »gl. ob. @. cxx.
6. SBb. I @. 286.
7. SBct)er(lai(^t ^. 237 : *3)arjo toxi
tt)ir, bat man breche bat ampt t^an ber
rid^erjecbge'. (gibbuc^ öon 1372 2(vt. 32:
'3tem roant unfe b^ivren t>an ber rid^er*
jeci^eit ire ampt benomen n?a3 unb fi be«
oetoer[at toaren^ jc.
CXLiv fiÜQtmmt (Slnlettung.
'^enlid^fcit unb ^Renten', mit ber Slu^jcid^nung *®otb unb ©unf ($ctj*
tpcrf ) ju tragen : nur foüten fic, ba jc|t fämmtßd^cn §anbtoetferämtem
ba6 9ieci(^t bct ©tübcrf d^af t cntjogen toar , fein f otd^c« JRcd^t mel^r ber*
feilten unb gemeine ©aftungen nur mit bem diati) ijereinbaren K 3m Sin*
flang hiermit finben toir, baß in ber näd^ftfotgenben ^tit bte SJerorbnun*
gen über Siajcen bei bem feilen SSerfauf, über ben SSSeinjapf unb berglei^
c^en gemeinfd^aftlici^ bon ber 9iici^erjed^e unb ben 5Rät^en ertaffeu finb 2.
Ueberl^au<)t tourbe in ber legten 3^it be^ ®efd^Ied^terregiment^,
tDelc^e^ [xäf in bem fouberänen 9iatl^ }ufammenfa§te , g(eid(|tt)ie ba^
JRed^t ber ©ci^öffen, f 0 aud^ ba^ ber 9tid^er jed^^c , ber beiben für fid^ be*
fte^enben ®efd^Ied(|tercorporationen, immer me^r befd^nitten. ^adf @ib*
budf^ bon 1382 foll bic JRidj^erjed^e aud^ ferner feine JBürgerfd^aft noc^
3Beinbrüberfd^aft mel^r terlei^en ^. SKit bem 9?ed(^t bie §anbtDerferämter
ju beftätigen, l^attc pe lu^kiöf bie 2luffid^t über fie unb i^ren Oetoer«»
bebetrieb ijerforcn. !Der atatl^ felbft befteflte au« feiner SÄitte bie Dber^
meifter über bie Slemter, um fie ju regieren unb bic S9u§en bon i^nen ju
erl^eben^. 3n ben Statuten bc6 gärberamt«, n^eld^e ber SRatl^ 1392 er*
ließ, ift beftimmt; baß bon ben SSußen bie §ä(fte an bie {Rentfammer,
ein aSiertet an bie jtDei ÜÄeiftcr (Obermeifter) , »etd^e ber JRat^ ju bem
2lmte gefd^idCt l^at, unb ein 9Siertet an bie jtoei 3»eifter, toetd^e au« bem
2lmte felbft getpäl^tt finb, faüen f oücn ^ : bon ber atid^erjed^c ift toeber
l^ier nod^ in anberen äwnftftatuten biefer 3^it ^^^^ bie JRebe ®.
3ule^t tourben andf bie beiben Sürgermeifter nid^t mel^r burd^ bie
atid^ierjed^e, fonbern gteid^wie anbere JRat^ö» unb ©tabtbeamte, iä^rlic^
burd^ ben engen unb n^eiten SRatl^ getoä^It^ ®te toaren nid^t mel^r, toie
früher, SSorftel^er unb Organe ber 9?id^erjec^e, fonbern unmittetbor be«
atat^«. *aBir SSfirgermeifter unb 5Rat^' ift nun ber am ^äufigften ge*
brandete Slu^brudt für bie ©tabtobrigfeit, tocnn aud^ baneben bie ältere
gormet, 'SRid^ter, ©d^öffen unb 9tat^* noc^ bi^njeilen beibel^atten tont,
toiewo^l fie bem n)irtlid(^en SSer^ältniß n\6)t me^r entfprad^ s.
1. @ibbuc^ öon 1372 «rt. 32 — 34, Ou. I @. 330: bie ©ußcn foHen W^
On. I @. 4S. bem Obermclfler, bem ©iöffcn (Sonpan*
2. Unter 9{att^d))erorbnungen no. 34 tin t)oti Sidfir^en , ber anbere %\)tii ben
über ben Serfauf t>on <Salmen, du. I ÜJ^eiftern unb Arabern bed ^mtd ge(^5«
@. 112; eine aÄorgenfpradje über ben ren ; ögl. bie Statuten ber ©ürtelmad^er,
neuen SBein, »onad? bie ©ürgermeijler ber@(^filber, ber @artt)örter @. 403.404.
bieUebcrtreter mit3lu«{d)(ie6ung t)on ber 407. 2)ie ber le^tgenannten flnb öon
SBeinbrüberWajt (trafen fotten, 3. 1381 bem engen 9eatb öerlie^en.
ebenb. @. 134. 7. @. ben ©ef*(u6 aUer 9?St]^e o\fm
3. Du. I @. 57 STrt. 9. a)otum über bie 9lot^^«ma(iIcn , Ou. I
4. 92eue« ©ud^ @. 278. (g. 200.
5. Ou. I @. 383. 8. S8l«tt)ei(en ifl fclbf! ber "Stati} in
6. 55g(. bie ber ^utmati^er bon 1378 ber gormel: *SBir ril^tere, fc^effene inb
3ti)ette KBt^eüung.
CXLV
!l)ie ©cfd^Icd^tcrl^crrfd^oft bcftanb fonft im tt>cfcnttid^cn unöeränbcrt eturj
fort btö.1396. @ie l^atte t^tc Stfd^ütterung butd^ bcn äBebetaufftanb, ]%itil
iffxt eigene ßntimetung burdf^ innere ^artetung glüdlid^ überftanben/"^^*^*
unb fid^ infolge babon immer mel^r auf einen engeren ^ei^ oon ariftohra»
tifd^en gamilien obgefd^toffen. iDiefe fagen im ©d^Sffencoßegium unb im
engen SRat^ ber 15, toie jum Sl^eit aud^ im toeiten ber 31 ; il^nen gel^örten
bie 9tat]^«ämter nnb l^ö^eren ©tattömter. 2Bir begegnen il^ren 5Wamen
in ben 3Serjeic^niffen ber Slmtteute (officiati) ber Sird^f^)ie{e , bie fid^
gfeid^faü^ tnxdf S33a^( ber berbieuten Slmrteute au« ber ^a^ ber un*
Derbienten fetbft ergänzten K 35ie große Sor^)oration ber JRid^erjed^e toar
gute^t nid^t« me^r ai^ eine ^frünbenanftatt ber ©ered^tigten im toei^
tcren Sreife ber ®efdf^Ied(^ter o^ne ^)o{itifd^e Sebeutung. C>äufig fanb bei
ber berl^ättnifmäßig geringen ^a^ ber toirflid^en SWad^tl^aber im engen
9?at^ ßumutation ber 3lemter ftatt. 3)iand^e bon il^nen loaren aud^ burd^
bie 9iittern)ürbe au^gejeid^net, unb biefe patricifd^en SRitter finben fid^
nidfi b(o§ unter ben ©df^öffen, ®ürgermeiftern unb SRatl^^l^erren, f onbem
aud^ unter ben Äaufteuten , namenttid^ ben SEud^^erren, n>etd^e bie '§er^
rcn ber ©ewanbfdf^neiber unter ben ©abbemen* l^ei^en, eine Bereinigung
t)crfd^iebener 8el^en6berufe, bie fonft gef onberten ®tänben angel^örten 2.
I)urd^ ben äufftanb ber ©emeinfce am 18. 3uni 1396 tourbe enb*
lid^ bie feit ^al^rl^unberten beftanbene ©efdf^tec^terl^errfd^aft ol^ne aflen
SBibcrftanb geftürjt : e« beburfte baju nidfH toeiter, a(« ba^ bie ©ürger
fic^ in ben ©affetn bereinigten unb mit ber 3Bud^t i^rer ÜÄaffe gegen bie
geringe Slnja^t ber getoaffneten ©efd^tec^ter auftraten , um fte jum S33ei=*
d^n ju bringen. 'Die bi^^erige ©efd^ted^terberfaffung tourbe über ben
Raufen getoorfen unb an il^rer ©tefle bie 3«»ftberfaffung ber ©emeinbe
burd^ ben 9Serbunbbrief bom 14. ©e^)t. aufgerid^tet.
2Bir muffen l^ier ben S5(i(f jurüdttoerfen auf bie SnttoidEelung unb
©eftaltung be« 3""ft^^f^^^ i" ^^t^ ^^ ^4- 3a]^r^unbert, nad^bem frü*
l^er gejeigt toorben, toie ba^felbe fid^ in f. g. Slemtern unb Srüberfd^^aften
au^gebttbet ^atte.
anbcre bürgere ber ftat' übergangen, wo
oj^ne ä^ti\ti bo(]^ ni6)t ba8 <^c^öffcn«
coUegium, fonbem ber dtatff ber @tabt
ju toerjlel^en ijl, j. ©. in Urff. bom 3.
1368 du. Vno 353. 354.
1. @. bie S3erjci(i^niffe ber^lmtleute
üPtt @t. S3rtgiben, @t. ÜJiartin, @t. (£o»
btmba in du. i @. 245. 258. 270 unb
bie ©tatuten ebenb.
2. @. bie 35erjel(]^niffe au8 bem 14.
3abr^. in Ou. 1 @. 338 f., toorunter
^a^tretc^e )}atricif(^e 9{ameu unb anö)
einjelne 9?itter aufgefiH^rt fmb, wie g. ©.
*(;er ©eiman öan 3Wummer«locb rittcr,
t>er äJiat^i« toanme <S^igel ritter unb
fii^effin' ; ögl. (Snnen, ®ef(^, II @. 687.
CXLVi migenteitte (Sinleitung.
3ünfte. 2Ba6 juDörbcrft ba« äugcte aSer^ättniß bcr gcroerbtici^cn Sleuitct in
bcr ®emeiube angd^t, fo ift bereit« bemerft »orben, baß biefetben ber
9tid^er jec^e uutergeorbnet xoaxzn , bi6 biefe leitete burc^ ben SBeberauf «
ftanb im 3. 1370 i^te l^ierauf ^bejüglic^en 9ted^te berlor, unb nunmel^t
ber 9tat]^ bie ®eti)erbe|)olijei mit ber 2luffici(^ über bie äemter uumitteU
bar übernahm, ©elbftberftanbtic^ njar bamit nxäft au^gefc^loffen, bag
bie ©tabtobriflfeit ober ber 9tat^ ai\6) früher, t^eite unter S^iitf^nni ber
atid^erjed^e ober auc^^ ol^ne fie, aSerorbnungen in ©ad^en be« ^anbcl«,
ber ©etoetbe unb ^anbiwerferämter erließ unb befonber« bei Streitig*
feiten ber festeren untereinanber entjc^ieb, toie j.S. im 3. 1352 SRicJ^ter,
©c^öffen unb aüe SRät^e ben ©treit jn^ifc^en ben ©emaubfci^neiberu unter
ben (Sabbemen einerfeit« unb ben iudj^mac^ern ober Säoüeutoeberu bon
ben beiben Käufern Driburg unb £ried(imarf t anbererfeit«, nac^ SScrat^ung
mit ben SSerorbneten beiber Parteien, t^nxd) ben 3lu«fpruc^ beilegten, bag
and) bie SBoüentoeber (Sewanb im 3lu«fc^nitt (nid^t bto§ im ganjcn ©tüd)
üerfaufen bürften, boc^ nur bon i^nen fetbft verfertigte« K
(Sin anbermal im 3. 1348 t^erorbnete ber 9tat^ eine Slbönberung
ber gleifdj^taje, toonac^ ber ^rei« beim SJerfauf auf ben glcifc^bänfeu
nid^t mel^r nad^ ben ©tüdfen, fonbern nad^ bem ©etoid^t beftimmt »erben
f oüte 2. Die Unjufrieben^eit ber gleifd^er über biefe Steuerung äußerte
fid^ fo ftarf, baßfie faft bi« jum Slufrul^r fd^ritten, xoz^ffalb ber SRatl^ in
boüer 3Jerfammtung alter Statine bie Suftöfung be« gteifd^amt« befd^toß,
fo baß bie gleifdj^er fortan »eber 3ufammenfünfte, nod^ 5Rat^ unb SÖxn*
berfd^aft, nod^ äReifter unb Soten, nod^ !Dienft unb Sffen ferner i^aben
f oüten : ba« gteifc^amt foü fortan gemein fein, fo baß jeber gleif^l^aner
gleifd^ berfaufen barf, n^eld^e« unb toie er »ill^. @in gaß, toelc^r be«*
^atb befonber« bemerfen«»ert]^ ift, tt)ei( er jeigt, ttja« ba« bon ber Obrig*
feit berüel^ene JRed^t ber ©rüberfc^aft bebeutete.
Die 3Jertei^ung biefe« SRed^t« ftanb, wie oben erttjä^nt, ber 9fiic^er^
jed^e ju unb toir fincen außer ben fd^on (®. lxxix) angefül^rten S3eifpic*
ten au« bem 12. unb 13. 3a^r^unbert bereu noc^ mel^rere in ben ^m^U
orbnungen be« 14. Sal^rl^unbert«. 2lud^ ^ier ift ba« Seftel^en ber SJrü*
berfc^aft, i^rer Drganifation unb ©afeungen, burdf^ freie Siniguug unb
©eüebung ber ®en)erb«genoffen fd^on üorau«ge)e|t : burd^ bie öffentüd^e
3lnerfennung unb Seftätigung aber ttjirb berfetben ba« 5Red^t ber Sorpo*
1. Du. I e. 367. 2)ic gleiche SBc- 2. @. bie Sa^rbüt^cr @. 36 u. 131,
fugniS mar ilS^ncu, n?cmi aut^ in bc« ögl. @nncn, ®t\ö}. 11 @. 624.
(d^rSnftem SD^age, tmä) bie ^(niUeiite bcr 3. 3c^ tljeilc ba« @talut bon 1348,
Üü(^ericc^e )uerfanut moibeii; f. Urf. tbelc^ed in Ou. I au9ge(affen ifl, au«
bcm 3. 1326 cbenb. IV no. 128. bem @ibbuc^ bon 1341 im lln^ang mit.
3tt>cite Äbtl^eilung. CXLVll
ration gegen iebermann, fo tote bie ^ülfe ber öffentüd^en SSel^örbe bei
Slu^ffil^rung i^rer ®a|imgen, ®eftrafung ber Uebetttetcr ober Ungcl^or«»
famen, jugefid^^ert. ®o iftbei ber Seftätigung be« Statt« ber ©ürtelmad^er
burd^ bie berbienten ämtleute ber SRtd^erjec^e im 3. 1327 gefagt, ba^
'fie eine Srüberfd^oft utiter fid^ gemacht unb eine Seite l^ergebrad^t unb
gel^atten l^aben . bantit i^r SBerf rein unb unbermengt bleibe unb ber
Säufer, ber e« bejal^tt, nid^t betrogen werbe' unb baß i^nen fo(d^ ©rü»
berfd^aft berüe^en »erbe, bantit fie bauer^aft unb unbergänglid^ fei K
3eber, ber in (5&ln ba« ©ewerbe ausüben ober bie gefertigte Sltbeit ber*
laufen tt)iü, foü unter 3^^tung be« @intritt6getbe« bie ©rüberfd^aft ge*
noinnen unb bie ©a^ungen, bie fie um be« gemeinen SSeften ujiüen gemad^t
f^at, gu l^atteit geloben 2. 'Bie ÜReifter b. if. SBorftel^er, toetc^e bie ©rü*=
berfd^aft fetbft unter fid^ getoä^tt ^at, foflen benen, bie bon außen in bie
©tabt l^ereinfommen unb ba« ©etoerbe ausüben tooflen , ben Eintritt in
bie SSrüberfd^aft gebieten ; bie ffiiberftrebenben aber foflen fie ben S5ür*
germeiftern, b. 1^. SSorftel^ern ber Siid^er jed^e , anjeigen, bamit biefe fie
jum ©e^orfam gegen bie Srüberfd^aft jmingen. 35ie ®u6en unb ©traf»
gelber finb nac^ beftimmtem 3}erl^ättniß jwifd^en ben Sütgermeiftern unb
ber Srüberfd^aft ju tl^eilen.
Sle^nüd(^en 3n]^a(t« ift ber ©rief, toetd^en bie Sannengießer im 3.
1330 bon ben berbienten 3lmtleuten ber JRid^erjed^e bei 35ertei^ung ber
©rüberfc^aft erhielten 3. äudf^ biefe Srüberfd^aft »urbe burd^ folc^e
9fied^t«bertei^ung nid^t erft neu errid^tet ; e« ift bielmel^t auf einen alten
unb fogar beratteten ©rief Sejug genommen, morin bie angegebenen
artifet bereit« ftanben K Slnerfannt toirb i^r SRed^t, bie »rüberfd^aft ya
feigen, b 1^. ©rüber auf june^men, nur baß a(ö Sebingung ^injugefügt ift,
baß fotd^e ba« ©etoerbe berfte^en ('l^ee in lunbe ix werf) ; fie ift ferner
befugt, um SRein^eit i^re« 3lmt« toiflen, mit Stimmenmehrheit ©a^ungen
ju befd^üeßen ^, fo wie iä^rlid^ jwei üKeifter unter fid^ ju wägten, toeld^^e
aße« rid^ten foflen, wa« um »ieinl^eit be« Slmt« wiflen ju richten ift. I^ie
©rüberf^aft befaß ^iernad^ fd(|on für ft^ bie 2lutonomie; wa« t^r fehlte,
war aflein bie jwingenbe ©ewalt gegen bie Ungel^orfamen , weld^e fid(^
ii^ren ©a^ungen nic^t unterwerfen woflten ober ben Eintritt in bie ©rü«*
1. Ou. IV no. 136: 'inbc lenen in 4. @. 388: Mnbc toant attc bcfe
bcfc brobcr{(]^af inb roitten, bat bie jlcebc pnni in innc albcn brcöc gcft^rctocn jlcint
p inbc umtxQtnQÜö) bliöc'. inbc oid? roant be breif tocralt toeir* jc.
2. *2)e [al gelotin tre (cfeunge, bie fl 5. @. 387 : *etoev fo <>abbe tt)iv in
gefat f^aint inbc fe^jint unber in umbc mad)t (jegctocn. fo toat fi unber in fetten
gemeine bejlc alre foiflnirc — flebe je of madjbcn umbc reingt>cibc »itte ir«
galten*. am^lj mit bcmc mciften ^)arte, bat fulbc
3. Du. I @. 386. mac^^t ^ain'.
CXLVIII
^(Igemetne (Stntettung.
ber.
bcrfd^aft tjcrmcigcrtcn. ^icrju gemährte bic obrigfcitttd^c Scl^ötbc jtoic^
fad^c §ülfc, burd^ einen Dbemteifter, ben bie ämtleute ber JRic^erjcci^
avL^ i^rer Wittt über bie ©rüberfc^aft befteüten \ unb burc^ bie SBür^
gernteifter, toelc^e in angezeigten gäüen über bie grebter unb Unge^otfa*
men rid^teten unb bie SSugen Don i^nen erhoben 2.
!Die Drbnung i^rer inneren Angelegenheiten, fotDol^t \va^ ben ®e*
toerbebetrieb bei Slnfertigung , Prüfung unb SSerfauf berSBaaren, ate
and) toa« bie Drganifation ber Slrbeit toie ber Sor^joration betrifft, toax
toefentlid^ ben äemtern ober SSrüberfc^aften felbft übertaffen. 2lm meiften
fc^eint in biefer öejiel^ung bie SSrüberfc^aft ber ©emanbfd^neiber beijor«'
jugt getoefen ju fein, »etc^e anä) in anberen nieberbeutfd^en ©tobten eine
^ö^ere ©teßung, ate bie übrigen äemter, einnal^m ^.
^an\>'> S^ ift bereite ertoä^nt n)orben, ba§ bie ©rüberfd^aft *nnter ben
f*n/i* ©abbemen' mel^rere 5lbt^ei(ungen umfaßte, 5i:ud^^nb(er, Seintoanbl^änb*
ter, SBirt^e unb Unterberfäufer, ©d^neiber unb Slud^fd^eerer ^. 3m
Unterfd^ieb Don ben 35ßoüenn)ebern auf beut ^ried^marf t unb ju Driburg,
bereu ®ett)erbe in ber lud^fabrication beftanb , Rubelten bie unter ben
(Sabbemen mit fertigen 5i:ü^ern, bie fie im ganjen ©tüdf ober im Slu^-
f d^nitt berfauften , unb e^ gel^Brten ju i^rer Sor^)oration aud^ biejenigen
(äetoerbe, toetd^e ben Sudlern bie lefete 3l<)|)retur gaben ober fie für ben
®ebraud^ ber arbeiteten.
Slu« bem *öuc^ ber SSruberfc^aft unter ben ®abbemcn\ ttjelc^e^
5Ramen«berxeid^niffe ber SSrüber unb Statuten a\x^ bem 14, Saf)xf)nn^
bert (feit 1343 unb 1344) enthält ^ ift erfic^tlic^, bafe jioar iebe^ ber ba^
JU gehörigen ©etoerbe für fid^ eine örfiberfd^aft Ibilbetc, aber bie §enen
®ett)anbfd(^neiber unter ben ®abbemen aüein bie ^tcfftt ber ©cfammt*
corjjoration ausübten. !J)iefe n)erben felbft toieber, toietoirbie« in gteic^r
S3Scife bei ben Sor^)orationen ber atid^^erjed^e unb ber ^xä)\pkU gefe^en
^aben, afö berbiente unb unberbiente SSrüber unterfd^ieben , b. f^. ate
fo(c^e, U)etd^e at^äßeifter ober SSorfte^er ber örüberfd^aft, toenn bie9?ei]^c
an fie fam, bie Dorgefd^riebenen 33ienfte mit Sffen, SBein, Andren, 2Bad^^,
1 . 'Kfo bod^ bat tüir einen toan un*
fen anH>t(uben in gufciden folben ben
mcipcrcn ju eime otjcrmciper umbc bat
bc genc, bc irre bruberfd()a^^> öeraöelidf)
inbetDeberfliretoid^ tDeven, bebivungen n^ur*
ben genotd^ je boine' k.
2. *®etoeile oic^ enid^ ^unt je x\(i)ttn
miber in, bed ft nett mec^tid^ in tt)eren
He richten, ba folen bei burgermeifterc
utoer n(i)Un inbe ban a{ ire bufe nemen,
alfo al|e bei buffe gefat i«'.
3. @o in S3remen, »0 c« toon i^ncn
in einer Ulf. toon 1263 ^cißt: Et qmia
pannicide in hac civitate et in aliis ci-
vitatibus sunt de melioribua^ propter hoc
debent esse urbani et merclmonia non
exercere nisi honesta, bei ©ö^mcrt,
®ef(^id^te ber bremifti^en ©d^uperjunft
@. 7 ; ögr. für Jübecf SBe^rmann, 5)ie
älteren ?übc(fifd()en äunftrollcn @. 27.
4. @. oben (S. Lxxix.
5. Du. I @. 338—367.
3n>eite ^Btltfetlung.
CXLIX
®clb leifteten unb anbcrcrfeit^ jum Sm^jfang berfetben mit Dotlem Sln^
ti)t\i berechtigt toaxm, unb a(^ fotc^c, meiere nur ttc Slntoartfc^aft auf tic
Stellen ber t>erbienten ©ruber l^atten unb einen geringeren änt^etl i)on
ben !Dienften ber SÄeifter eni))fingen. ®ie 3^^! ber berbienten ©ruber
ift in ben Statuten bon 1 344 auf 40, fpäter auf 36 feftgefefet, unb in
einem Statut bon 1388 ift nur no^ bon 23 Örübern bie SRebe». mm
tt>enn bie ©teile eine^ berbienten ©rubere burd^ Zot> erlebigt mar, f onntc
ein unberbienter fte gewinnen, mu^te aber bafur ein beträd^tlid^e^ Äauf*
gelb an bie SBrüberfd^aft bejahten, unb toenn mehrere fid^ um bie Stelle
bewarben, entfd^ieb ba« 8oo^, toobei aud^ aU 5Regel angenommen mirb,
ba§ bie unberbienten ©ruber, loeld^e fid^ in bie »erbiente ©rüberfd^aft
einfauften ober einge!auft tourben, Sö^ne ober leibliche ©rüber bon ber*
bienten toaxzn 2. ©emnac^ beftanb aud^ innerl^alb biefer geU)erblid^en
@or^>oration , tt)ie bei ben |)olitifd^en Sorporationen ber ©d(^öffen , be^
SRat^^, ber 5Rid^erjed^e, eine auf toenige SKitglieber befd^ränfte unb toefent*
lid^ erblid^e 3lriftoh:atie,
S)ie Statuten ber ©rüberfdf^aft bom 3, 1344 ftnb bon 46 '©rübern
ber ©rüberfd^aft ber Ferren unb ®ett)anbfd^neiber unter ben ©abbemen
ju Solu, bie i^re ©rüberfc^aft berbient ^ben' nad^ einträd^tiger ©era*
t^ung befd^Ioffen unb berfünbigt toorben. 33on einer ©eftätigung burd^
bie 5Rid^erjec^e ober ben 9iat^ ber ©tabt ift nid^t bie 9?ebe, fonbern allein
üon einer ©erat^ung mit 'toeifen, el^rfamen Pfaffen, bie fid^ auf ba^ Siedet
tDol^l berfte^en', nad^ beren Slu^fpruc^ bie in bem ©ud^ entl^attenen Slrtifel
in ©etrcff ber 9Ba^l unb ber ©ienfte ber äWeifter ber ©rüberfc^aft, mit
(Sott unb bem 9?ed^te tooi^l beftei^en fonnten. ©in Slrtifet ber Statuten
felbft befagt, baß bie oerbienten ©ruber t>ollfommcn 3Rad^t l^aben, mit
jtoei ^Drittel SKe^rl^eit i^rer Stimmen baö ©ud^ ber Sa^ungen ju mel^^
ren ober ju berminbern ^.
3n ben Rauben ber berbienten ©rüber allein lag fomit tok bie (Se*
fefegebung, fo bie 3Serti)altung unb baö ©erid^t ber ßor^^oration. 2lu«
i^rer SWitte toerben, nac^ ben Statuten, bie bier SKeifter ber ©rüterfd^aft
jä^rlic^ burd^ ba^ 800^ beftimmt, unb toirb ein diatf) bon 7 aWitgliebern
gett)ä^lt, toeld^er alle 14 5i:age auf bem^aufe ber ©rüberfd^aft unter bem
1. 51. a. O. @. 345. 362.
2. (56enb. @. 361. 363: '(0 toannc
bat cini(i^ loan unfcn brobcren aflwid^
ttjirt inb man bie BrobcrWaf toerfoufen
fal, fo miiäf Brobcr in unfer brobcrfiaf
ban fimc fonc of fime brober ban unfc
brobcrfd^af gelben tt>i(t bc fat bc brober«
f^af gelben ii>ur 36 gulben'. 'an einer
früheren @tct(e (@. 350) ip bepimmt,
baß bie 5(ufna^mc oon folcä^en, bcrcn
SJäter ober ©ruber nic^t ber ©rübcrfci^aft
ange](;örten , nur mit 2/3 SKajoritSt ber
toerbientcn S3rübcr unb anberen crfc^ioer*
ten S3ebingungcn ftattftnben bürfe.
3, 21. a. O. @. 358.
CL
ungemeine (Stnlettung.
95orft| eine« SKeiftct« jufaininentritt, tcn SSrübern 6ci ©träfe Dor il^m
ju erfd^einen gebietet unb ben ©darein, an njeld^en aüe ®u^en jum Siufecn
ber Derbienten SSrüber fallen, bema^rt*. Die ÜKeifter unb einige JRatl^^
mannet »erteilen bie SBrütcrfd^aft für bie uutetgeorbneten äemter ber
geincmanbl^änbter u. f. tt). 2. 3eber aufgenommene ©ruber ^at ber Sbxn^
berfc^aft ben ®b ber Streue ju fd^tDören unb ift t)er^>flici^tet, Oe^cimni^,
»enn e« geboten toirb , ju Ratten unb ben ®efd^täffen ber 3D?el^r^eit ju
folgen.
ÜDie Statuten entl^alten Seftimmungen über ben 3Serfauf ber Xndizx
unter ben ®abbemen , meld^er bort nur ben »erbienten unb unöerbienten
Srübern ber Oemanbfc^neiter juftanb, unb bei ben äBirt^en, bei toelc^en
audf^ bie ®äfte i^rc Sucher jum SSertauf bringen fonnten ^. 5)ie Sänge
ber Znö^tt ift je nad^ ben iperf unf ti^orten , Don ®ent, Don SKedf^eln, »on
aWünfter u. f. m. tcrfd^ieben feftgefefet; e« finbet auf bem ^an^ ber
®eioanbfd^netber (*unfer leeren ^u«') eine Sudf^fd^au ftatt burd^ ficben
DerDiente ©ruber, bei benen aber auc^ jmei unterbiente je einen Serbien*
ten erfefeen fönnen. 2)ie SKeifter unb SRatl^teute ber Srfiberfd^aft richten
mit ®etbftrafen ober Slu^fd^tie^ung au« ber SSrüberfd^aft bei jcber Ucber*
tretung ber Orbnungeu audf^ in ben untergeorbneten äemtern, tt>cld^e
lefttere für fid^ barüber nid^t rieften bürfen *. 3^r ®erid^t erftrcdft fid^
über 3^ift unb B^^i^^fl' S'twftauf unb 3Sertt)unbung unter ben ©enoffcn
nuD beren ängel^örigen, toobei jiebod^ ben öffenttid^en ®cric^ten i^r 9?edf^t
audbrudfüd^ Dorbe^atten ift*.
5Rac^ bicfen Statuten fd^eiut bem ämt ber 5Ridf^crjec^e feincriei
Stecht me^r bei biefer SSrüberfd^aft jugeftanbcn ju ^aben. !Dod^ l^atte
te^tere glcic^faü« i^ren ©eftatigung^brief Don ber Süd^erjed^e erl^alten,
toorau« fie ba« Stecht t^rer Slutonomie ableitete, unb loonad^ bie ©ürger*
meifter fie gegen andere unbefugte ®ett)ant)fd^neiber burc^ beren ©eftra*
fung ju fd^üfeen Derpflid^let toaren ^.
ÜDer in ben Statuten gcbraud^te 2lu«brudE: *©rübcrfd^oft ber §er*
1 . '^ai aüe bat gett unb aüe be buf>
fen — jcmalc gojattcn foUn in unfc
fd)rin In urBcr ber öcrbcinbcr brubcr'.
2. @. 351: 'SSort megcn bc mciflerc,
of ein Dan in, mit gmen lottmannen, be
3er git ftnt beu lin;aitniengerin, ben mir*
ten, ben fc^roberln unb ben fd^orrcn tec»
neu be bruberfd^af unter ben gebemen in
befer tt>i«'.
3. @. 356.
4. @. 352. 364 : ' 2)it i«, tt>ci man
be gerid^te unber bei gebemen balben faC.
5. @. 360 : 'be<^cltniffc aUin geridj»
tin ir« re(^t«*.
6. @. ben 9{atl^dbe[(!(;lu6 Don 1360
a. a. D. @. 360 : 'a9 man^c boiffe fa(
bergt^ein gelben in be^ ^ud tot bat t)un«
ben unrt, bie gcf(^ret>en fleit in bcme
brietoe, ben bie gen^antfnebere unber bet\
gebemen ^aint Dan unfen (meinen )&tx\|^
me ampU ber ritf^ergec^t'.
3tocite 3(6t]^ci(ung. OLI
tcn bet ®ett)anbfd^nciber' ober 'ber §crren imb bcr ®ctt)anbf(^neibet
unter ben ©abbemen' beutet an, ba§ bie 2iud^^änb(er unter ben ®abbe*
men überi^au^>t bcm ^errenftanbc juge^äi^lt n)urben; toie fic^ benn in
ben Serjeid^niffen berfetten au^ t)em 13. unb nod^ ntel^r an^ bem 14.
Sal^rl^unbert bte 5Ramen ber angcfel^enften ^jatricifd^en ®efd^ted^ter, bar*
unter auc^ JRitter unb ©c^öffen, finben ^
3m aügenteinen befa^cn aüc gewerblichen 2lentter burd^ bie 3Ser*
lei^ung be^ SSrüberfd^aft^ * ober 6or)>oration«rec^t^ bie Sefugnig für
[\6^ felbft ©afeungen über ben ©etoerbebetrieb unb über t^re inneren
93er]^ättniffe ju mad^en, Ucbertretungen gegen biefelben burd^ ©etbbufeen
unb Slu^fd^Iiegung an^ ber SSrüber fd^aft ju [trafen. 2lte ©eifj)ie(e fol»
d^er aüein burd^ SÄeifter unb ©rüber be^ 2lmt« 'um be« gemeinen SSeften
toiüen' »vereinbarten Orbnungen fül^ren ti)ir an bie, n)e(d^e oon bem 2Bot*
(enamt unb ben ÜDedE(afenmad^ern au« bem 14 Sa^rl^. überliefert finb^.
Sie gemerblid^en äemter i^atten außer il^rem (5or|)oration«red^t
nod^ fein ijffentlid^e« Siedet, feinen äntl^eit an ber ©tabtregierung unb
ben ^ö^eren ©tabtämtern. S« ift nun begreif (id(^, baß bie ®emeinbe oon
Sötn im 14. Sal^r^unbert, nad^ bem SSorgang anberer ©tobte, tt)ic na^
mentüd^ ber rl^einifd^en, ©traßburg, S3afet, ©jjeier unb SBorm«, glcid^*
faß« ju einer il^rer SSebeutung, nad(? SSefi^, Srtoerb^tl^ätigfeit unb 8ln^
ga^l, gebül^renben )>otitifd^en ©tcüung aufftrebte. ÜDer erfte ©d^ritt ju
btefem 3^^^ ^^^^ ^<^6 ^^f einbringen be« SBoüenamt«, berer ooni Sifen*
marft unb ber SSuntmörter (Äürfd^ner) bie 3"i'^^w"9 bon brei aWännern
aM ber ©emeinbe jur ©tabtfa[fenoertt)attung, bei ber, tt)ie man glaubte,
e« nidbt mit redf^ten Singen juging, bei bem Statine burd^gefefet »urbe^;
ber näc^ft folgenbe, loeld^er burd^ ben SBeberaufftanb im 3. 1 370 gefd^a^,
xoax , baß neben bem engen ^atricifd^en 9iat^ ber toette ^att) au« ^ar\t>^
Werfern befteüt würbe. 511« mit ben SBebern ober bem SBoüenamt t>tx^
bunben unb in bem neuen bemofratifd(^en 9?at^ »vertreten finb genannt
bie^eljer (^ürfd(^ner) , ©d^miebe, ©ürtelmad^er, ©arwörter (^arnifd^i*
tnad^er) , ^ämer, Äannengießer, 5Riemenfd^neiber , Sol^gerber, ®olb*
^d^miebe*. 'Dod^ fd^on im fotgenben Sal^r würben bie übermüt^igen
SBeber burd^ bie ^atricier unb bie mit i^nen berbunbenen SSrüberfd^af*
ten mit ben 35ßaffen überwältigt. 2luf ©eiten ber ^atricier [tauben bie
Sobercr b. ^. bie ®ewanb[d^neiber ober bie in ber SSrüberfd^^aft unter
teti®abbemen bereinigten Slemter, bie bom Sifenmarft, bie Dom §im*
mixeiO), bie taufleute i)om 2lltmarft, bie gifd^^änbler , bie ©rüberfc^aft
^. %l. oben @ cxLv. 3, ^km^ ^n(i) ©b. I @. 273.
2. du. I ®. 370. 397. 4. 2BctocrfIaid;t ». 251—283.
ChU
^ügetnetne (Stnlcitung.
®t. ©tigibcn^ S^ tt>arcn Vwt>tfäci^Itci^ Sauf (cute unb ©emerbttctbcnbc
bcr ^ö^crcn ©ürgerHaffc iinb jum I^cil feI6[t fetten tpte bie ®ctoanb^
fd^ncibcv. 33abci finbcn \x6) brei Don bcnjcnigcn ©enoffcnfci^aftcn auf*
geführt, tx>d6)t uic^t Slemter, fouberu ®efeüfd^aften ober Oaffcln ^ei^eu
unb in fj)ätcrcr ^txt unter bem gemeinfe^aftUd^en 5Ramen bcr 9?ittcrgünfte
begriffen würben ; nämtic^ bie fünf : Sifenmarft, ^immctreicl^^, ffiinbed,
©dj^toarjl^au^, Slren (äbter) 2.
©affetn. @^ fauu feiu ^xoti^d barüber befte^n, ba§ bie 9tamen biefer ®e*
feöfd^aften bou i^ren 33erfammtung^^aufern l^errül^rten, toie aut^ ba^
35ßort ®affel, b. t. ®abet, tt>dä)t» gleic^befceutenb mit ®efellfcl^aft ge*
brandet toirb, fid^ urfprünglid^ tool^I oon einem jener Käufer herleitet 3.
^litfyt leicht ift aber über ba« eigentliche 9Befen ber fünf fog, 9titterjünfte
in« ftare ju fommen. Dieje Benennung fetbft bietet taum einen Slnl&attö*
jjunft, ba fie im 14. unb 15. 3a^r^unbert nod^ gar nid(^t einmal üblid^
mar, unb in ber fpäteren ^tit, 100 fie übtid^ toar, e« feine |)atricifd^en
©efd^Iec^ter in 6öln me^r gab^. 2ltö 3cci^ftuben, too bie gactionen ber
®efd6Iecij^ter in ber testen ^tit i^rer ^errfd^aft *fidf^ ijergabberten^ finb
nic^t jene ®affel^äufer, fonbern bie ®ebur^äufer ju ®t. Sorengcn unb
ju Driburg in gtei^jeitigen öeric^ten genannt ^. !Der 9f?ame SBinbed,
meldten ein au^toärtiged ü)^naftengefd^(ec^t toie auc^ ein cölnifc^ed ®e«
fc^ted^t ffil^rte % bemei^t nic^t« für bie patricifd^^e gigenfc^^aft ber ®affe(,
tt>eld^er bie Saufleute bom Slttenmarft angehörten: fie l^ei^t J?on ber
Sßinbed nad^ bem ^aufe be« frü^ au«geftorbenen ®efd^(ed^t«'. SBie*
too^l nad^ ber Srjä^lung ber 'SeDerftaid^t' bie Saufleute Dom Sitten*
marft (SinbedE), bie Dom ^immetreid^ unb Dom (äijenmarft nebft anbcren
auf ©eiten ber ®efc^te^ter ftanben, fo würben boc^ nad^^er, at^ tefetere
bie Oberl^anb gewonnen l^atten, fömmtti^e ®affetn unb ©rüberfd^aften
abget^an, unb in ber Siebolution Don 1396 waren wieber '®affetn unb
1. ScDcrnaid^t ^. 402 — 433.
2. SJgl. @nncn U @. 460.
3. ga^nc,gorfc6un0cn©eftll@.118
%vim. citirt eine Urf. t)on 1365 au8 bem
©dj^öffcnf^rein, worin societas de socie-
tate furce, dicte vulgariter der gaffelen
super foro ferri tjorfommt: ^^iernat^
waren, wie ed fc^eint. bie Dom @ifenmartt
bie urf^rüngli(j&e®efett|(j^aft tjon ber @af»
fei : pd^er ift freilid^ biefe 2)eutunö ni^t.
2)ie tocHioff'fd^e (S(?ronif @. 597 fagt
allgemein: 'tjan ben broberfd^aften , bat
nu gaffclen flnb inb genocmpt ererben'.
4. önncn'« ^rllärung, Oefc^^. U @.
460 : weit ju il^ncn *bie meinen in (Söln
anläffigen ©runbbefltjcr unb SJitter* gc»
I^örten, beru^^t allein auf bcr Benennung
a(6 9?ittcrjünfte o^ne anberen ©eWciS.
5. «Reue« ^nöf (S. 299 f. S5er^^ör ber
©reifenpartei @. 311 f.
6. SBgl. gal?ne, ®efd^. ber cSrnifd&en
@cfc^lc*ter 1 @. 459.
7. Äoctt St^ron. @. 710: *3tein
bie fauflube toon bem Sltbenmart, bat
Waren bie )>on ber Sintecfe quamen ou(^
mit ircn wa^)cn\ Unrit^tig erfiärt |te v>
SRaurer i @. 327 al« ©efett^aft ber ci{,
ten ®e(c^;lec^>tcr.
ämeitc abt<^eilung. CLiii
®cfctlfci^aftcn\ 'SSfirgcr unb ©emclnbc' gegen bie ©efd^fed^tct ijerbfinbet K
unb in bcm 95erbunbbrtef, burd^ ipetdf^en in bemfetben 3a^r bie neue
3«nftberfaffung errid^tet tDarb, erfd^einen unter bcn 22 ®affe(n unb
atemtetn aud^ jene fünf, bie man fpäter 5Rittergaffe(n nannte.
SBir »erben ^ier nad^ ate njal^rfd^einlid^ annehmen, ba§ gteid^ tote
in ber ©äffet t)on ber SBinbedE bie Äaufleute auf bem SUtenntarft, fo in
ben anberen bom Sifenmarft, §inime(reid(i , @d(^n>arj^au^ unb Slren,
t^itö Saufteute unb Kräuter,, tl^eite fotd^e Oemerbtreibenbe, toetd^e nid^t x
eine ©rüberfcbaft ober ein äntt für fid^ au^mac^ten, bereinigt »aren.
S)a nun aber nac^ bem SSerbunbbrief alle in Solu anfäffigen ^Bürger
eine ®affel ober ein 3lmt mahlen mußten , m\d)em fie berbunten fein
tooUten, fo ift e« natürlid^, ba§ bie Dom <)atricifd^en Slbet, toeld^e in ber
©tabt jurüdEWieben ober bort^in jurudfel^rten, borjug^toeife in jene ®af=^
fein eintraten, »eld^e nid^t eigentlid^e ^anbtoerferämter ober au^ fold^en
gebilbet, fonbern gentif d^te ©efellfd^aften maren; unb biefe festeren tt)ur*
ben ba^er in ber Solge, njeun aud^ nur im uneigentlid^en Sinne, Stitter*
gaffeln genannt, ä^nlid^ n)ie man in Strasburg bie 'ßonftofler' bon ben
'|)anbn>erfen', in ^üxid) bie ßonftafel bon ben Bö^f^^i^ unterfdf^ieb 2,
SBirftid^e Slbetegefeüfd^aften, in n)eld^en fid^ ba^ ^atriciat ber ©efd^led^*
ter nod^ eine geififfe gortbauer innerhalb be^ B^^wf^^aiwi^nt« gefid(^ert
^ätte, xoaxtn fie barum bod^ nid^t ; bielme^r berfd^toanb bad abelige (Sie*
ment mit ber ^dt auä) bei i^nen tjöllig, ti)ie toenigften^ ba^ SBeifjjiel Don
ber ©efellfdjiaft be^ ©d^toarjenljaufe^ bett)ei«t, Don ber allein ein amt^
lidf^c^ Suc^ au^ fpäterer 3^it erl^alten ift, n)orin bie SSerseid^niffe ber
ÜÄitglieber feit 1618 bi« (Snbe be^ 17. 3a^r^unbert« nebft i^ren ftatu*
tarif^en Sefdjilüffen ftel^en ^, Sil« ü)Utglieber finb barin aufgefül^rt je
ein Sud^binber, öuc^brudfer, ®^)rad(^meifter, SSrillenmad^er, SJeingärt*
ner, Äclmübber, gul^rmann, ©ierträger u. ä., bon Honoratioren aüein
ein !aifertic^er ^oftmeifter, 3o^. Sdapt. toe^felb (3. 1640), ba« finb
©ürger, bereu ©emerbe ober ©efd^äft nid^t burc^ eine befonbere Snnung
tjcrtreten n>ar. 5ßid^t minber d^arafteriftifc^ ift ferner ein S3efd(^lu§ ber
®efeUfd^aft burd^ il^re Sanner^erren, JRat^^freunbe unb ©affel^erren,
44 an ber ^a% Dom 7. aJiai 1661, morin bie Slufna^me ber ^^ut*
ftoffirer in corpore' auö bem ®runbe abgelehnt toirb, toeil e« ben ^ri*
Dilegien *biefer freien SRittergaffef tt)iberftreite, Hrgenb eine« 8lmt« ®e*
1. dUnt9 ^n6) @. 277. 308. vm. 30? 5)a8 ÜÄfc. beginnt mit: '^la-^
2. SSgl. ©tragburger (S<;ron. S3b. li men ber Ferren unb ©d^ilbbrüberc ber
f^- »^t5bte*ron. IX) @. 963. löbli^en ©efet^att bc« fci^töargcn ^an^.
3. etabtarc^iito, $a^)icrf^bf. gol. A
CLiv ungemeine (Einleitung
rcd^tigfctt ober (Sjretcittum jujulaffcn* ; tDol^I aber fonnten pc eingctn in
privatis', t^Tcr 6 bi« ^öc^ftenö 12, eintreten. 35a« SBefen ber fog. 5Rit:*
tergaffetn im Unterfd^ieb bon ben §anbtt)erfcramtem ift l^icrbutd^ beut*
i\6^ an«ge[proci(^en.
9iadf^ ber (Srjä^tung be« '5Reuen Sdnöfi' n>urben f&mntfid^en 2(cm*
tern unb SSrüberfc^aften burdf^ ben im ^af)X 1371 mieberl^crgeftctttcn
diat^ ber ©efd^ledf^ter i^re ®riefe genommen; fortan fottten i^nen feine
©riefe nod^ ®efe|e me^r bertiel^en »erben, fottte überl^aupt fein 9lmt,
®affel , ©rfiberfd^aft ober ®efettfd^aft mel^r beftel^en ; aöc mußten bie«
bei ben Zeitigen befd^mören. 9Kit 95ernici^tung fämmttid^er ©riefe ber
äiemter n>urben gngleici^ beren B^f^tttmenfünfte bei Sffen unb jTrtnfen
verboten, bem ffioflenamt, ben ©d^mieben, ben ©d^röbern (©d^neibem),
toeld^^e fid^ am meiften bei bem Slufrul^r bet^eitigt l^atten , aud^ il^re ^ax-
nifd(^e abgenommen ^
SEBenn ed ^iernad^ fc^eint , ate ob bamate bie äemter unb SSrüber^
fd^aften bööig abgefd^afft n>orben feien, fo ftel^t hiermit bo^ im SBiber*
fprud^ tt>a« tociter berichtet n?irb , ba^ ber 5Rat]& Obermeifter über pe
fefete, um pe ju regieren unb bie ©trafgelber bon i^nen ju ergeben.
(Sbenfo pnben n>ir in einem ärtifet be« (gibbudf^d bon 1 372 bie Seftim-
mung, ba§ icber neu eintretenbe 9?at^ , ber enge unb meite, binnen bier
SJod^en bie äemter bor pd^ laben unb i^nen bie @ibe abnel^men f oüe \
^iernad^ n>urbe alfo ben äemtern nur bie Autonomie, tüetd^e in
bem oerlie^enen JRed^t ber Srüberfd^aft lag, entjogen, inbem pc unmit^
tetbar unter bie Slufpd^t be« 5Rat^« unb bie Seitung bon einem ober gtt)ci
5Rat^öbcrorbneteu gefteüt n>urben. äflerbing« ^atte fd^on bi^^er bie
9tid^eriec^e ein ä^nlid^e« Slufpd^t^redf^t über bie gen)erblid^en äcmter gc*
ffi^rt unb einigen bon i^nen and) Obermeifter borgefe^t, bancben aber
befafeen biefetben bad 9?ed(^t ber ©rüberfd^aft, n>e(d^e« il^nen geftattetc,
pd& felbp i^re Orbnung jn geben unb biefe mit B^^nfl 9^8^^ ^^^ llnge*
l^orfamen aufredet ju erhalten, auf ber anberen ©eite bebeutete, fo mc(
mir fe^en , bie je^ige äbfc^aff ung be« ©rüberf df^aft^red^t« nid^t f o mi
tt)ie bie im 3. 1348 über bie g(ei{d(^er berl^ängte IKaßregel, toonad^^ aud^
bie ccrjjoratibe SSerbinbung be« ämt« aufgelöst mürbe 3. SBetd^er ätt
ba« Deränberte SSer^ältniß ber äemter bei beren nunmehriger Unterorb*
nung unter ben 5Rat^ mar, ergiebt pd^ au« ben ©tatuten ber näd^pfot*
genben ^üt
1 . ©b. I @. 277 f. Vi(i) pattfinbcn, fonbern ber einmal gelci»
2. 2lrt. 46 du. I €.51. 3n bem jlete (Sib für bie gauje lOja^^rige 8eatl)%«
ftbbud^ t)on 1382 ift beflimmt, bag bie i>eriobe gelten foll.
SScreibigung ber 3lemter nidift me<;r iäjir« 3. @. oben @. cxlvi.
Breite Äbt<;eilung. CLV
2)ie ©tatutcn ber gttjl^utmad^er Dom 3. 1 378 »urben tjcrctnbart etatu«
itpifc^cn bcn ©rübern bcr ©rübcrfd^aft , n.>ic bic« 2lmt aud^ jiefet nod^siJmter.
}t\^t unb il^rcm Dbcrntciftcr, bcm ©d^öffcn ßonftantin Don S^^fird^cn ^
äufofflc terfelbcn mä^tt bet Dbcmteiftcr iä^rüd^ einen aWcifter, b. l^.
Borfte^er be^ Slmt«, nnb biefer ben jioeiten. ©etbe fc^^ioören bent Dber^
neifter, aUe bngmürbigen SSerge^en an i^n jn bringen nnb bie SSu^en ju
itl^eben, Don benen ein I^eil an ba^ Slnit fällt. Der Dbernteifter tt)irb
)en ©rübern feine §ülfe gemä^ren, toenn fie beren bebürfen, mit bem
Sebot bei ©träfe Don 3 ©d^ill. ober ©träfe be« 2:^urm^. ©erfetbe erl^ätt
)ie ^älfte berßintritt^getber Don benen, njeld^e ate ©ruber aufgenommen
Derben, fo toie Don benen, »elc^c ba^ SKeifterred^t gettjtnnen^. SBeiter
folgen SSorfd^riften über bie Slu^übung be^ ®eti)erbe^ nnb bie Drgani*
ation ber Slrbeit, namentlid^ über bie ^af)i ber ©efellen (Sna^^pen,
Sned^te), beren nid^t mel^r aU brei bei einem äWeifter fein foBen, über
:ie Öe^rtinge (8e^rfinb), beren fiel^rjeit Dier 3a^r banern foll, über bie
Bitttoen, n)eld^e ba^ ®efd^äft fortfefeen bürfen, ba^ g^itbieten ber SBaare,
'a^ Ratten ber geiertage n. f. m. Seber neu aufgenommene ©ruber
^at fic^ auf biefe ©afeungen jn Der)>flid(^ten unb alle geloben bem Ober»'
neifter an ©ibe^ftatt, ben Ferren Dom 9tat^ treu, unb ge^orfam ju fein.
• 2lud^ ben ©ürtelmad^ern, ben ©c^itbern (SKalern), ben ©arnjörtern
^arnifd^mac^ern) , ben gärbern tt)urben i^re ©tatuten in ben folgenben
Jahren Don bem 9?at^ Derliel^en ^. S^ie $ierren Dom engen 5Rat^ ^aben,
^ei§t ed in ber Orbnung ber ©artoörter, biefe ®efefee gemad&t, bamit
)a^ Slmt in @^rcn gel^alten toerbe; fie 'gebieten allen SÄeiftern unb
^ed^ten be« Slmt^', njie fie e« bei ©erlauf ber ^arnifd^e außcrt^alb ber
Stabt, ©ert^eilnng ber ©u^gefölle unb in auberen 33ingen galten follen.
Jn bem ©tatut be« 9?at^^ für baö 2lmt ber gärber Don 1 392 behalten
\iä) bie ^erren be^ Sngen 9?at^^ oor, ba^felbe nac^ ©utbünfen ju me^*
cen ober ju minbern mie e^ i^rer ©tabt jur Sl^re unb bcm Slmt jum
"Jiufeen bienen möge. Slnbere ©atjungen finb oon ben SKeiftern unb bem
semeinen 3lmt ber gärber, mit SBiffen unb SBillcn be^ SRatl^« jur S^re
®otte«, ber ©tabt unb beis 2lmt^, jum gemeinen ©eften aller Saufleute
^injugefügt \
©ie Dbermeifter be« 5Rat^« finben fid^ in ben genannten ©tatutcn
1. Ou. 1 @, 331 — 335. entne^jmcn fann, Don n)cld()cr Slrt SDUiflcr
2. ^9 tt>irb ber gleic^^e SluSbrurf ober iWeifterfc^aft jebeSmal bie 9Jebe ip.
'SWeiftcr' für bie gettjä^Iten 3$orflet^er bc8 3. @. biefe in Ou. 1 @. 382. 402
Mmt^, tok für bie, n)eld)c ba« SJicifler- —407.
^(^t bc« ©circrbe« l?otten, gebraucht, fo 4. Ou. I @. 384.
ß ttion nur au8 bcm 3" l^nim entlang
CLVi ungemeine Ginldtnng.
gtcic^fafl« ernjä^nt, bod^ tDitb i^ncn l^icr ntrgcnb« eine fo eingreifenbe
SBirffamfeit gugefdf^rieben »ie fie ber Obermeifter ber ^üiffutmaä^ex au^^
übte, ^toax ^ti^t e^ anö) in ber Orbnung ber gärber, ba§ aüc bic ju
bcttt 2lmte gel^ören, bem ®ebot i^rer Obermeifter bei ©träfe bon 4 ©d^iü.
ge^orfam fein foüen ; aber bie 9»eifter be^ äntt^ rid^ten fetbft über bie
Uebertrctungeu. Slu^erbem n>irb ber Dbernteifter nur bei SSerll^eifung
ber ©u^gefäüc ober ber ßintritt^gelber gebadet, toeld^e jur ^ätfte ber
dttnttammtx, ju einem SSiertet ben Obermeiftern unb jum anbern SSiertet
ben jnjei Slieiftern be^ ?lmt^ jugen>iefen merben ^
@ine gteid^ff rmige 3ionn ift überl^aupt in ben Dom ^atff betUel^enen
Slmtdorbnungen nid^t burd^gefü^rt, weber in SÄnfe^ung ber äußeren (Sin*
rid^tung ber Slemter unb nod^ weniger bejüglid^ ber inneren SSer^ätt*
niffe i^re^ ®en)erbebetrieb«. ©cl^r berfd^ieben finb bie öeftimmungcn
über bie Slufnal^me neuer SÄitglieber unb bie ®en>innung ber SWeifter^
fdf^aft, über 3«^^ ^«^ @ef eilen, Se^rjeit, ärbeit^jeit u. f. m. 5ltlc biefe
©afeungen berul^en offenbar, andftotnn Don bem Statine Derfiel^en, auf
ben eigenen Seüebungen ber SWeifter unb ©ruber ber ^anbtoerfe fetbft;
aud^ ift in biefen feineötoegd aüed entl^atten, toa« al^ 5)erfommen galt
unb jum iE^eil al^ fetbftDerftänbüd^ Dorau^gefet^t tourbe. Sie« jeigt fic^
befonber« bei ben Öcftimmuugen über bie Slufnal^me au^toärtiger ®ett)erb^
tretbenber in bie Slemter Don ßötn. ®ett)ö]^nlid^ mirb bon fold^en nur
ein ^ö^ere^ Sintritt^gefb ate n)ie oon ben Sin^eimifd^eu Derlangt^j fet*
ner ein B^^gniß ber Unbefd^oltenl^eit ^, Prüfung unb fie^rjeit bei ben
ÜRatem, au^erbem bie boc^ tool^t felbftt)erftänbtid(^e SSebingung ber ®c*
toinnung be« ®ürgerrec^td bei ben ©anoörtem unb gärbern*. @o
finbet \\d) andf nur einmal in ber Orbnung ber gärber bie SSorfc^rift
baß jeber ber ©ruber einen ganjen §arnifd^, *um ber ©tabt Sl^re unb
grei^eit ju befc^irmen' ^aben foü; toa« bod^ gleid^mäßig 'tRtä)t unb
*ißflid^t aüer Sürger unb §anbtt)erfer mar, loie au« ber fd^^on ermäl^nten
angäbe be« dienen Sbuäf^ ^erborge^t, monad^ einigen Slemtern, loetd^e
fid^ an bem SBeberaufru^r bet^eitigt l^atten, burd^ $Rat^öbefc^lu§ bie
§arnifd^e abgenommen mürben,
yiufftanb Stemter unb ©affetn maren bemnad^ feit 1371 nidbt im eigenttid^en
1396. ©inne abgef d^aff t , f onbern e« mar i^nen nur bie f elbftänbige Slu^ubuiig
i^re« Korporation«^ ober S3rüberfd^aft«red(^t« entjogen. ^er9tat§ber
1. 21. a. £). ®. 383. @. 403—405. 3. 3n ben Dom 9eat& crt^cirtcn @ta* j
2. @o in ben Don ber 9Jici^erjec^e an tuten bedfelben 5lmt«, Ou. I @. 402.
bic ©ürtehnad^er t)crüe^>cnen ©tatutcn 4. *^>ci en ft jierp (goDoeren^) ein
t>on 1327, Du. IV @. 121. Statuten burger ju Coelnc' @. 384, 405.
ber 2)c(flafenma(!^er, Du. I @. 397.
f
3tt)citc K6t^ilunö. CLvil
©cfd^Icd^ter ijcrfic^crtc fid^ il^tcr baburd^, bag er fie burc^ einen bcfon^
beten @ib be^ Oel^otfam^ ber|)flid^tete nnb burd^ Dbermetfter unter eine
[trengere (Sontrote nal^m. 9Jtc^t bIo§ bie ^joüttfd^en SRed^te, alter Slntl^eit
an ber ©tabtregierung blieb ber ©emeinbe Derfagt , aud^ bad 9ted^t be^
SBcinia^jf^ ober SBeinöerfauf^ mürbe t^etf« burc^ bie JRatl^dberorbnung
crfd^n>ert, n>onad^ alle, mläft bie 2Beinbrüber{d(^aft l^atten unb ba^ 35ßein*
gefc^äft betrieben, ein [tarfe^ ^ferb l^alten mußten ^, tl^cite überl^an^^t
befd^ränft burd^ ba^ »ieberl^olte SSerbot, in ben Sibbüd^em bon 1372
unb 1382, ba§ binnen 10 Sauren niemanb bie SBeinbrüberfd^aft Dertie^
]&en »erben foüe^. Unb eben bie^, nid^t bie gorberung )>otitifd^er 9?ed^te,
mar nad^ ber (ärjä^fung be^ bleuen ©ud^^ bie §au^)tbefd^tt)erbe ber e^r*
baren ©ürger au^ ber ©emeinbe, meldte fie, miemo^l »ergebend, an ben
9tat^ brad^ten. hierauf, fäl^rt bie Srjä^Iung fort, ^bergabberben fie fid^
budfe (oft) in tren gefelfd^aften unb gaffeln' unb gebad(^ten *ber Saufe unb
(Sef d^ic^ten , tote bie ©tabt unb bie gute ©emeinbe um il^re« großen
paffet unb 5Reib« unb i^rer ßntjmeiungen toiüen in groge Soften unb
geinbfd^aft gefommen feien\ Site aber bie ©d^Bffen unb il^re Partei im
engen unb toeiten SRatl^ merften, baß 'bie Slemter unb (Saffeln* feft bar*
auf beftanben mit einanber ju gelten unb ^ufammenfünfte ju l^alten unb
mäd^tig mürben, ba faßten fie großen §aß gegen fie unb berieti^en unter
fi^, mie fie bie *®affetn unb (Sefettf^aften' abträten. 2lm Jage ber dnU
fd^eibung, am 18. 3uni 1396, maren bie ©d^Bffcn unb i^re greunbe be«
äbenb^ in SBaffen vereinigt auf bem ^aufe ju Driburg; bie 'guten
Seute Don ber ©emeinbe unb ben ©affeln' aber faßten SSerbad^t unb l&iet
ten pd^ jum SBiberftanb bereit. !Da ftieg §err ßoftin bon 8^«tird^en,
ber gü^rer ber §erren^>artei, ju ^ferb, ritt bei *ben ©affetn' uml^er unb
fragte: ob fie nid^t fd^Iafen gelten moltten? morauf er jur 2lntmort er*
l^ielt: fie mürben fd^Cafen gelten, menn e« i^nen B^it ^ünfe. Sin 5i:]^eil
'ber ®ürger unb ber ®emeinbe' folgten il^m nad^, griffen unb riffen ii^n
bom ^ferbe. 3iad^bem er mit feinem 3ieffen gleid^e^ 5Wamen^ fid^ an^
bem ©taube gemad^t, jogen *bie ©emeinbe unb bie Bürger' bor fein
^au« unb nal^men ba^ ©tabtbanner l^crau^ , mit metd^em fie md) Or3*
fcurg jogen, mo fie bie ©d(^i}ffen unb i^re Partei gefangen nai^men.
f)ierauf berfid^erten fie fid^ ber ©tabttl^ore unb befteüten fofort ll^rcn
Äatl^ nnb ©emeinbe' 3.
ÜDie abmed^fetnben 3lu^brüdte: Slemter unb Oaffetn, ©affeln unb
1. Du. I @. 125 Edictum de equis ©ud^ @. 283 unb bie 3lnm. baju.
tenendis. 3. 9ieuc« Bu(i} @. 309.
2. @bcnb. @. 51. 58; t>gl. ba8 ^mt
GL VIII Sttf)ememe (Sinleitung.
©cfeüfd^aften, SBurger unt Oemclnbc bejeid^neu immer ein unb ba^fetbe,
toa^ in bcr Stiä^tung ber 3a^r6üd^er furstDeg 'bie ©emctnbe' im ®egen^
fa| ju ben 'Ferren* ^ei^t^ !Der ^etn tcr ©emeinbc, b. i. bcr Söürger*
fd^aft o^ne bie Ferren, beftanb in ben Remtern unb ®affeCn. Unter bie*
fen fetbft i^at eine ^SJergabbcrung' ftattgefunben , fonjo^I aüer Slemter
unb Oaffetn ate ©emeinbe im ganjen, ate anö) ber einjetnen ju größeren
©efettfd^aften, beren iebc me^r ober weniger Slemter in ftd^ Wtog.
«ers 3n fotc^er Drganifation finben xoxx fle in bcm SSerbunbbrief , toet
briefvond^r tuenige aßonate na6) SSertreibung ber ®ef d^tedf^ter , am 14. ©ept.
1 396, Don SBürgermeiftern unb ^aif) unb bon fämmtlid^en Slemtern unb
©affeln ber ©emetnbe ai^ ba« ®runbgefe| ber neuen ©tabt^erfaffung
bejdj^loffen unb funb gemad^t lourbe^. ^ier ffnb 22 6orj)orationen , iebc
unter bem 5Wamen etne^ anfü^renben 2lmt« ober einer ®affet, mit mU
d^^em anbere Derbunben waren, ber Steige nac^, ol^ne beftimmte Drbnung
wie e« fd&eint, aufgeführt. 2ln ber <S>p\^t fte^t ba« jal^Ireid^fte t)on alten,
ba^ 35ßoUenamt ju Driburg unt ^ied^marft mit ben berbunbcnen Slem^
tern ber ©d^orren (Slud^fd^eerer), SBei^gerber unb lirteier (SJerfertiger
Don Jirtei«, einem au^ Seinen unb ffiofle gemifdf^ten ©toff) ; ben ©c^tuj
mad^en bie ^tnäfmitXf !Dedtlafcntt)eber unb Seineweber; mitten unter
ben anberen finben fid^ bie Dom @if enmarft ; cie bom ©d^warjenl^au^
mit ben SBeibenern (wo^t SBaibfärbern), Seinenfärbern unb i^nen 95er*
bunbenen; bie bon 35ßinbe(f; bom $iimmetreid^ ; bom 5lren. ©ne gc*
wiffe SSerwanbtfd^aft ber ®ewerbe unter ben mit einanber bcrbunbenen
Slemtern tagt \idf t^eitweife erfennen, bei anberen aber nid^t; localc S3c^
jie^ungen unb JRüdfid^t auf bie ^a^ ber ®enoffen mögen mit beftim*
menb gewefen fein. S)enn e« ift wo^I anjunel^men, ba§ wenngleich bicfe
SSerbinbuugen junäd^ft au« freiwilliger Einigung in ben ®affet^äufcm
entftanben finb, boc^ aud^ nod^ bie orbnenbe §anb ber ®efe|gebung
l^in jugef ommen ift , um ba« ganje ®efüge ber neuen 35erf affung auf eine
fid(^ere unb geregelte ®runbtage ju fteüen.
ÜDie ©runbtage nämtid^ war bie Sintl^eitung ber ©emeinbc in 22
Slemter unb ©affetn ate )>otitifd^e Sor^>orationen, m^ wetd^en ber neue
©tabtratl^ gewählt würbe. Unb jwar wäl^tte jebe berfetben au« i^rev
ÜKitte ein, jwei, ba« SBoüenamt fogar 4 3)iitglieber, wie e« im 33erbunt)«'
brief feftgefe^t ift, unb bie fo gewählten 36 9tat^männer fügten fobann
1. 33b. I @. 48. 83. 3eit ©tabtf^reibcr toax unb jwci 3a(>rc
2. @.bcuSBerbunbbricfnac^|bcmOri- ]p'dUx tocgcn toerrätbcrifcber S^crbinbung
ginal im ©tabtarc^iö im ^n^^ang. 2(1« mit ben todgewiefenen Ringer id^tct würbe:
«erfaffer be«felben wirb in Sa^rb. @. 87 f. 3^o^rb. @. 87 tgl. (Snnen e. 88.
ber 'f^ele ®erlad(>* genannt, we(c^>er jur
3»€ite KbtJ^cilung, CLix
burd^^ i^rc SBa^t no6^ ba« f. g. ©cbrcd^, b. 1^. bic ©rgänjung ^tnjii, um
bic 3^^! bon 49 ^ati)^i)txxtx\ im gajijcn boU ju machen ; oon bicfcm
gcfammtcn unb ungetl^ciCten 5Rat]^ »urben jutcfet bic jtDci SSürgcrmciftct
gleichfalls au« bcn Slcmtern unb- ®affctn getüä^lt K @S fanb aber in
jebcm ©emefter ein SRat^StDed^fel ftatt, fo ba§ bie §älfte ber äßitgliebet
audfc^ieb , an bereu ©teile bieienigen 3lemter unb ®affeln, ju benen fie
gel^örten, bie 9?aci(^folger »aalten 2. @in Slmt ober ®affel f onnte jeittpeife
*um rebüc^er ©ad^en toiüen' auf bie SBa^l berjid^ten, in n^eld^em galt
bem diatf) felbft bie betreffenbe SBal^l anheimfiel ; fein ©etüäl^lter burfte,
au^cr bei ßeibe^not^, bie 35ßa^( abtetinen, ober et würbe im galt be« Un*
ge^orfam« mit einem 3tal^r ®efängni§ im Zt)nxm geftraft. Site ®runbe
ber Unfä^ig!eit ober Sludfd^tiegung bon ber ^affi fino angegeben une^e«
lic^ ©eburt, ^örigfeit, Kirchenbann unb 3Ba^tbefteci^ung -K
Die ©runblage ber ©tabtt>erfaffung btlbeten bie 3lemter unb ®af»
fein audf^ in bem ©innc , ba§ [ie burd^ i^ren gefc^morenen SSerbunb fidf^
felbft als bie ©tobtgemeinbe conftituirten unb Die neue ©tabtberfaffung
als »a^re ®emeiubeberfaffung einrid^teten. 33enn fie tt)aren t^, toeld^e
bem bon t^nen gen)ä^lten 9tat^ bie 35ollmac^t ert^eitten, bie ^Regierung«'
befugniffe audjuüben, mobei fie jeboc^ ber ©emeinbe bie loefentlic^en ©ou*
beränetät^re^te borbe^ielten. 35er 9iatl^ foll ba^er meber eine ^eerfa^rt
auorbnen, noc^ ©ünbniffe mit Ferren ober ©tobten fc^liegen, nod^ @rb*
reuten ober Seibrenten ausgeben , nodf^ über eine ©umme bon mel^r als
1000 ®ulben berfügen, auger mit SBiffen unb SBillen ber ©emeinbe; bie
SÄitioirfung ber ©emeinbe aber fanb in fold^en gälten burd^ ben äuS»
fd^ufe ber ^ierunboierjig ftatt, gu toeldj^em jebeS ber genannten äemter
unb ®affe(n jmei greuube \dfidtt, toeldi)t mit bem Statine jufammen nad^
©timmcnme^r^cit ©efd^lug faxten*.
hieraus folgt, bag ber im SSerbunbbrief gebrauchte SluSbrucf: *S33ir
alle ompte inb gaffelgefellfc^aften eine mit ber ganjen gemeinben' ober :
'3Bir alle amj>te gaffelen unb gemeinbe' nid^t fo ju »erfte^en ift, als f^ait
eS nod^ eine ©emeinbe auger ben Slemtern unb ©affeln gegeben, fonberu
bicfe felbft finb bie ©emeinbe, tt)ie eS im 3lnfang ^eigt: *SBir bie ge*
meinbe, gemeinlid(^en arm unb rid^ bau allen unb (eflic^en ampttw unb
1. @. bcn 33crbunbbricf Irt. 3 cinflcrlcic gat)c gelt Ücinoit — nelmcn of
2. ^te cd bei bem t^albiä^rigen untfangen faU'.
9{at^9tt>e((fel mit ben 13 üom ©ebrec^ 4. ^erbunbbnef ^rt. 1 : 'ibenTttnit
gcbalten würbe, iftnidjitgefagt: edfd^etnt, toift inb n^iUen bei' gemeinben, bat i9
tag fit nur einmal im 3a^r jufammen alfo jo t)erflain, bat man fulge buig
gctoä^lt n^urben. [a(i(ien — brengen unb tont boin fad al«
3. Srt. 7 : 'bie ein baflart, of iemand len unb iefligeu am))tcn unb gaffelen
eigen p, of in bem banne [t, of oud^ bie burg\
CLX lllgetnetne SmUttttttg.
gaffel8cfcaf(^ften\ äud^ täfet bcr Slrtttct 13 be« SSerbunbbrtcf«, mldf^x
jebem, ber in Sötn anf äffig ift ober tt)irb, bie aSer^)fßd^tung auf erlegt,
binnen 14 ^läc^ten ein Slmt ober eine feaffel ju bem ober ju bcr er \iä)
Ratten ti)oüe jn mahlen , gar feinen 9taum für eine toeitetc ©emcinbe,
nntcr ber man fid^ ctioa 'müßige' ©firger ober bcftfetofe Arbeiter bcnten
fiJnnte; benn aße ©nmol^ner o^nc Unterf(j^ieb muffen in ein ämt
ober ®affe( eintreten unb ben 35erbnnbbrief bejc^tt>ören , fo tt)ie anberer*
fett^ bie meiere bie ©tabt i)erlaffen unb au^er^atb i^re SBol^nung nel^men,
nid^t toeiter bem SScrbunbe angehören , nod^ auf ben SSerbunbbricf öer^
^)fli^tet finb.
©otlen mir nun barum glauben, e« ifaU in ßöln fortan btc S)emo*
fratie im ttjciteften @inne ber ^>otitifc^en ©(eid^beredf^tigung aßcr ©ürget
beftanben? 33aran ift todf Don fern nid^t ju benfcn. ®ie !Dcmofratie
tt)ar bebeutenb ermäßigt unb in ©d^ranlen gel^attcn, tl^ite burd^ bie
aiemterberfaffung unb bie S5erbinbung ber einzelnen Slemter unter fid^,
t^eil« burd^ bie Autorität bc« 9iat^«.
!Denn ber ^totd unb bie SSerantaffung be^ 35erbunb6 ber ©cmetnbe
toax oor aütm, toie e^ gleid^ ju Slnfang be^ ©rief^ unb wiebcr^ott barin
au^gef^jrod^en ift , ber ©tabt ß^re unb grei^eit ju bel^tten, 3^iP ^"^
3weiungen für atte ^zxt ju uerl^üten unb bie ®cmeinbe einträd^tig ju
mad^en. ©arum ber<)flid^ten ftc^ Slemter unb ®affetn bem ^atf) ber
©tabt gei^orfam ju fein unb i^m 'mit 8eib unb ®ut* beijuftel^en, befon*
ber^ bei Sluflauf unb Unru^ bem SSanner ber ©tabt ju folgen. !S)em
JRati^e aber ftel^t e« nad^ 9?ed^t unb ©etoo^nl^eit bon alter^^cr ju , über
3toift unb ©eteibigung burd^ ©ort ober Z^fat, über bewaffneten Auflauf
JU richten, tt)ie e^ i^m red^t bünft^.
3nnft= Die 3lemter blieben aud^ bem 9?at^e f ortbauernb untergeorbnet in
ber 3luMbung i^rer ßor^^oration^red^te unb in il^rem ©emcrbcbetrieb.
'^adi) Srrid^tung ber neuen ©tabtoerfaffung tourben il^nen atten neue
Drbnungen in ©riefen bon öfirgermeiftern unb ^aiff bertiel^en^. 35ie^
gefd^a^ , ti)ie in bem überaß faft gteid^Iautenben Eingang ber ©riefe ge*
fagt ift, auf ©itte ber ©rüberf d^af t , bie e^ anging, nad^ borau^gegan*
gener fleißiger Prüfung burd^ ben ^at^, um pc fetbft in S^rc, ©tanb
unb 5Ra]^rung ju erl^aften unb ben gemeinen 3Kann gegen ©etrug fieser
JU fteflen, unb bamit n>urbe jugletc^ jebem ämt für aße ^zxt ©oflma^t
1. 3lrt. 8—10. ®at«m t)om ^almfonntag »bcnb (14.
2. 3n bcr$b|. bcö^tabtard^be^ßcrg. 3^)1'«) 1397, bie anbcrn cbcnfaE« in bie-
gol. A vni 48 pnbcn \i6} 33 Slemtcr» fem 3a^r, nur bcr ©rief bc«'iirtei«arat«
briefe, öon »cld^cn 25 unter bem(elben 1398, au«gcflcüt pnb.
Stoette Kbtl^eUnng.
CLXI
gegeben, [xäf fctbft ju regieren, bod^ fo ba§ ®ürgermetfter unb ^atS) fid^
t)orbe]&attcn, btc artifel toic e^ i^nen gut bünlt ju tjerbeffern, ju mehren
ober JU mtnbern K
Sllfo neben fcer Unterorbnung ber Slemter unter ben diatt), totiäftx
bic Sluffid^t über fie fü^rt, i^re Orbnungen feiner Prüfung mit md\x(i)t
auf ba« gemeine ©efte untertinrft unb bcmgemäg i^nen biefetben 'öerlei^t
unb ijergönnf , befte^t bie 2lutonomic ber Slemter fid^ felbft ju regieren
b. ff, über i^re Slngetegenl^eiten ju beratl^en unb ju befd^Iiegen, Statuten
JU mad^en , Uebcrtretungen ju ftrafen. 3enc Orbnungen felbft , mläfe
ber 5Rat^ ben Slemtcrn unb SBrüberf d^af ten tjerliel^en l^at , enthalten , tt)ie
e« gteid^fatt^ im gingang ber ©riefe ^ei§t, bie fünfte unb ärtilel, tt)e(d^e
iebe ©rüberfd^aft t>on alter ©etoo^nl^eit l^ergebrad^t unb gehalten f)at,
unb meldte nun auf« neue 'mit §ütfe unb 9tat^ tcr aWeifter unb ©rüber'
reijibirt »orben finb. 'Demgemäß ftnbet fid^ aud^ in biefen neuen 3«"ft'
briefcn, fc menig mie in ben älteren, feine atigemeine 9lorm übereinftim*
menb burc^gefül^rt, felbft nid^t in ben ©eftimmungen ber äußeren 9Ser^
faffung bejügtid^ ter ^a^ ober SBal^l ber SWeifter (SSorftei^er) ober bereu
JRätl^e unb ©eififeer, ober bejügöd^ ber ©ebingungen für bie aufnähme
neuer ©rüter, tt)o man e« am crften ertoartcn joßte; fonbern aüc« bic«,
ebenfo tt)ie bie ©eftimmungen über ben ©eioerbebetrieb, bie 8e^r^ unb
?lrbeitöjeit, bie ©eloinnung ber ÜKeifterfd^aft, ba« geilbieten ber gefertig«
ten Slrbeiten, bie @intritt«gelber unb ©ußen, ridj^tet fid^ allein nac^ ben
befonberen ©ebürfniffen eine« jeben einjetnen 2lmt« ioie nad^ feinen eige^
nen ©etiebungen^.
1 . *a(f 0 bat ji barumb go ctoigcn ba^
gen gan^e ))olfomen mad^t unb möge
$a)>en folcn , bat ))urgenante ir ampt inb
broibei'jc^aff na aüeii Junten bi@ briefd
go regieren'. SSgl. bie im 3(n^)ang ab»
gebnicften Briefe bed gleifc^amtd unb be9
^adamtd.
2. ®o g. iB. benimmt ber ©rief ber
Oolfcfc^miebe unb ©olb^Iä^cr, ttjelci^er
bic dtiiift ber neuen 3unftbnefe eröffnet,
bag bie )>erbienten unb anbcren ©rüber
be« Slmt« alle 3a^r einen SWeifier (©or*
fieser) xo^ltn fotten unb bagu nc(]^ fünf
©rüber, gtoci toerbiente unb brei untocr»
btente, um mit xf^m bad ^mt gu ben^al^;«
ren. ©et bem ^mt ber ©Ürtelma^er kDa»
rcn bier ^tifttx, bon benen jtoei ba«
Amt gu beauffic|>tigen unb gwei über S^er*'
geben gu richten I^atten; 'ot>n beiben
'Parteien* fc^^ieb alle 3a^r einer au8, ber
burd^ 9^eutt>abl erfe^t n>urbe. ©ei bem
€tatUdften\Un. XIY.
^mt ber ©äcfer »urben i^tirli^ ie gtoei
ajieifler jn OrSburg unb gu Si^icbericb
gemä^^(t unb außeibem ncc^ je gwci ©ei*
fi^er bon it^ren ©rübcm, (. ben ©rief
be8 ©adamtö im ^nbang ; offenbar be-
gießt fid^ auf badjelbe ^mt aud^ bie in
Du. I @. 389 — 397 abgcbrucftc Orb«
nung bon 1339. S)a8 2lmt ber @d^ub»
mad^er »ä^lte t)ier 9Jleifler, ttjcl(^e aÜe
©iertelja^^r nod^ adjt ©rüber gugogcn, um
mit i^fuen bie ^ufftc^t über bad ^mt gu
füt^ren, nad^ ben $arnifc^en gu fe^en
u. f. to. Rubere Slemter, tt>ie bie ©attel^
mac^er, Äanucngicfeer, »Statten gwei ©or*
fieser ; in mehreren ©riefen ifi überl^au^t
nur bon 3lmt«meiftern bie 9Jebe o^ne
nähere Angabe über bereu 3^^ «nb
föa^l. gür ba« gleifd^amt ernannte ber
9^at^ ber @tabt attiäbrlicb nod) einen
aJiarftmeif!er, um bie Slufpd^t über bic
gkifd^bänte unb ben gleifc^berlauf gu
CLXii SUIgancmc (Sütldttrag.
SSJcggcfoflcn finb bic Dbennriftcr, xoüäft ber frfil^ctc ©cfd^W^tet^
xaüt au^ fetner SRitte über bie ^anbtperleramter fe^e. S)enn ber and
ben Slemtem feCbft gem&^Üe (Stabtrat^ fü^tt nun unmittelbar bie 9luf<
ftd^t über pe , unb in ben bon i^m terüd^cnen ©riefen »trb il^nen bic
^ü(fe Don ©ürgermeifter unb ^atSf gegen bie Ungel^orfornen jugcftd^rt*.
®affct ©ne anbere »id^tige SJeränberuug bei Sttfd^affung be« ^errenre«
i&l, giment^ unb Srrid^tung bed äJerbunb^ ber älemter unb ©affeln betraf
ba« S3er]&ättni6 ber Ueber* unb Unterorbnung einjelner ©tübetfd^ften
unb älemter ju anberen. SSeggefaQen ift mit bem ^otriciat bie mit i^
bertoanbte SSrüberfciJ^oft ber ^)erren ®eU)anbf(i^neiber, öon »eld^r, loie
mir gefeiten ^aben, bie äemter ber Seintoanbl^änbler, ©d^neiber, luc^
fd^eerer abhängig »aren; meber in bem SSerbunbbrief nod^ fonft ge-
fd^iel^t mel^r @ru)ä^nung t>on ii^r, unb t)on ienen untergeorbneten ^emtetn
finben toix nun ba« ber ©d^orren (Jud^fd^eerer) mit bem SSSottenomt jn
Driburg unb ^egmorlt tjerbunben unb ba^ ber ®d(>robcr (©d^nciber)
ai^ fe(bftänbiged ^t \
Die neuen Slemter unb ®affetn maren bon ben frül^eren öerfd^^ieben
barin, bag fie nid^t bloß burdj^ ©emeinfd^aft ober 95ertoanbtfd^aft be^ ®e*
toerbebetriebö ijerbunben, fonbem mefentüc^ ^>otitifd^e Sor^)orationen
waren, in loeld^en oI« ©liebem fid^ bie ©emeinbe ber ©ürger barfteüte.
Die einjetnen getoerbtid^en Slemter , bie fid^ in biefen ®affelgef eUfc^ften
ober potitifd^en 3önften , toie mir fie nennen bürfen, t)ereinigt f onben,
l^otten iebe^ ba« SBrüberfd^ftdred^t unb eine befonbere ©etperbeorbnung
für fid^; aber jufammcn bilbeten fie in ber ®affe(gefellfd^aft, ber fie an*
gehörten , eine 35ßa^fcor|)oratton, mobei ba« in ber SSencnnung ber 22
fünfte ijorangefteüte ämt , mit bem bie anberen Derbunben l^cißen, bie
Leitung unb tool^t auc^ ein gemiffe^ 35onec^t l^atte.
2Bir toerfen am ©d^tu^ biefen Slbfc^nitt«, in toeld^em toir bie ©tabt»
Derfaffung i)on (5B(n in ber testen 3ett ber ©efd^ted^ter^errfd^af t betrad^tct
l^abcn, nod^ einen ©tidf auf bie ©teüung ber geiftlid(^en Sort>orationen gc^
genüber ber ©tabtregierung, auf bie Srrid^tung ber Unit)erfitfit unb bie
35er]^äCtniffe ber Subengemeinbe.
f uferen. 3n bem ©riefe bicfc« 2Imt« ifl 1. *@o folen unr burgcrmeiftcrc rab
an(i) gefogt, baß »er bic ©rüberfd^aft ge* rait jerjit, go gefmnen inb am bebe »ü-
»innen will, jutoor SSürgcr fein muffe len ber meiflerc inb gemeinrc broibctt
(f. bie Orbnung im 3ln^>ong), eine 33e* be« tourft^retoen ampt^, ben brucl^igcn cf
bingung bie in anberen ©riefen, xoo nur unge^foirfam unbem)ifen inb in a(fnl4
\>cn bem Sintritt«gelb bie 8lebe ifl, toer» I?alben, a« ft^ noit gcburt*.
migt xoixh. 2. @. ben ©erbunbbrief im Sn^ang.
3tt>eitc Hbtl^etdtng.
OLXIII
!Dic ©tobt Sota bcfa^ gu (gnbc be« 14. Sai^tl^uttbcrt« nad^ bcr ®"fi'
SScfd^rcibung, toetd^c btc ©d^vift Laudes Coloniae i)on il^rcnt Hrd^üd^cn Stifter
©fang ixtit\ 11 (Soücgiatfird^cn, 12 aR8tt^«l5[tcr, 12 ober 13 3ion* omn.
ticnf (öfter, 20 ^orod^iallird^en unb ntel^r ate 100 So^jeüen. tjromme
©ci^cnfungcn unb äJermäd^tniffe bermel^rtcn bcfonber^ ba« ©runbbcr*
mögen ber 33ctteIorbcn, h)e^e im 13. ^al^rl^unbert in 6ötn tote in an*
bercn ©tobten ftd^ f eftfe^ten : ber granci^caner, ^Dominicaner, Slugufti*
ner Sremiten nnb Sarmetiter. ^er ^atf) ber ©tabt erfannte icbod^ in
bct ffirtoeiterung be^ geiftlid^en Orunbbefifee«, loefd^er \xöf ben bürgerü*
c%cn Saften entjog, ein gemeinfd^äbtid^e^ Uebel, unb bie JRütffid^t auf ba^
S&otfl ber ©tabt ü6erti>og bei il^m bie religiöfen SSebenlen unb bie gurd^t
Dor ben geifttid^en Senfuren. (Sr fd^ritt be^l^alb in gteid^er SJeife, tt)ie
c^ aud^ an anbern Orten gefd^al^ ^, mit größter Snergie gegen bie geift*
tid^cn SDrben ein unb (egte einem ßonbent nad^ bem anbern bie 33erj>flid^'
tung auf, außerl^alb be^ Stofterbejirf« gelegene Käufer, (Srunbftüde ober
^Renten au^ fotd^en, in beren SSefi^ fie fic^ befanben ober »etd^e in ^n^
fünft burd^ ©d^enfungen unb 3Sermäd^tniffe an fie fallen würben, in lur*
jer fjrift gu »eräuöern^. Unb afö bie ^Dominicaner fid& beffen loeigerten,
erltärte ber SRatl^ in einer 'SWorgenfprad^e' benSDrfcen für unfähig, §äu*
fer, ©runbftüdfe unb ^Renten ju befifeen , f o wie alle auf ben Drben lau^
tenbcn ©d^rein^eintragungen für null unb nid^tig, jog aud^ beffen ®üter
mit 3wftimmung ber Srben ber ijormaligen SSefifeer unb unter bem S3ei*
faü ber »erfammelten SSürgergemeinbe für bie ©tabt ein ^.
Wlit nod^ größerer Sü^n^eit erweiterte nad^l^er ber ^aü) ba« äJer*
bot be^ ©runbbefi^e« in tobter §anb auf alle geiftlid^en ©tifter, Son^
loentt, ©^)itäler, Pfaffen, SWön^e unb 5Ronnen in einem SSefd^luß fämmt*
lid^cr Statine bom 3. 1385, weld^er aud^ in ba^ ßibbud^ aufgenommen
1. Böhmer, Fontes T. IV p. 463.
@ic beginnt mit ber Sobijjreifung : Gaude
et letare urbs beata, felix Agrippina
sanctaque Coloiiia, dives in Omnibus
mnndi spaciosa ! Oloriosa facta sunt in
te, civitas dei, civitas mirabilis ; mira-
bilis est sapientia tua, in te relucent
omnia, extra te enim vitam non cogno-
8C0, civitas pulcherrima! etc. 53g(. bie
Slufjä^lung ber ©tifter , $farrf treten,
(SapeUen, ^pMUt, (Sont>ente unb gcift*
lic^n ©rübcrfc^>aftcn in bcv Äoet^off'«
f^cn (£!?ronif @. 465—469.
2. @. (S^ronifcn ber @tobt ©tiaß«
lurfl «b. 2 «eil. @. <)72.
3. ^o\äft9^tx]pxtäftn rourbc inSSer--
trog«form an SÄidjfter, ©Söffen, 9Jat^=
männer nnb Bürger ber @tabt geleifiet
bon ben SWinoriten unb Slugufiinern
13-15 du. IV no. 280; gacomblet III
no. 424; bon benCavmclitcm 1350 Ou.
IV no. 317.
4. Urf. d.d. ll.ü«ai 1347, a.o.O.
no. 292 : quod coramunitas populi con-
gregati publice adclamavit, quod consen-
tirent, quod domini consules de istis
bonis disponerent ad usus civitatis et
prout eis videretur ad disponendum.
©injugefügt ift bie (SrHärung M @(i^ö^
fencoüeg« vyon 9iiiberic^>, tt)onac^> bie 3lmt»
ieute ermäc^>tigt fein fottcn, bie in i\)xtm
^<i)nin eingcfc^riebenen ®ütcr beö $re«
bigerorben« nadjj ^(nnjeifuug beö fRat\)i
an anbere ^erfonen ju übertragen.
CLXiY ^gemeine (Smleitung.
tDurbe unb gleid^faQd im Slnl^aug ju ben 93erorbnttngen über ^ttmäifU
ntffc unb Sieftamcntc bon 1437 wntct ber Ueberfd^ttft: 'SUtc ©efcfec
unferer 93otfal^ren, um ju beträten ba^ bie toeltticj^n (Erben in geiftßci^e
f)anbc lommcn' ftd^t^. ®ne ouberc gragc ift ftcUid^, ob unb in teictocit
ber 9Iat]^ aud^ im @tanbe mar , f olci^ed SSerbot gegenüber ber @eiftU(i^«
(eit aufredet ju erl^atten unb burc^jufäi^ren. !Denn ed ift mit @runb ju
be2U>eife(n , bag bic B^^^^fl^i^i^^^f ^^^ in bem 9iat^bef(i^(u| fetbft
entl^oltcn pnb: — toomtSf fein 9iici^tcr, ©d^öffe ober Sbntmonn (ber fiirci^»
fpiele) bie Uebertragung bon tt>elt(i(i^em (Srbe an geiftlid^ ©tifter unb
^rfonen gu 9ied^t beft&tigen foU unb im SoQ (entere bad (Srbe nid^t ber^
augem motten, er felbft, ber 9iat^, ben bafelbft too^ni^ften bürgern
unb @ingefeffenen gebieten toirb, bon bort audiU)ie^ unb ba^ (Srbe
leer ftei^ }u (äffen — toirtfom unb audreid^enb untren.
un«*w« S)ie ©rfinbung ber Unibcrfitfit in ber legten 3rit ber (Scfd^Ied^ter*
berrfd^aft gereicht bem 9iat^, ben ©d^ffen unb ©urgem t>on S5fa,
»cl^e bie pa^)ftfic^e ©tiftung^buBe enoirlten, gu bauembem Shil^nte.
8faf i^ren äntrag genehmigte Urbon VI in feiner Dom 21. ÜWai 1388
batirten Urlunbe, *bamit bie ©tabt, tt>eld^ bereit« mit melen Zugenbcn
au^geftattct fei , au^ burd^ bie (Saben ber SBiffenfc^aften gef^mfitft
»erbe*, bie Srrid^tung eine« Studium generale mit aßen gacuttaten
unb Privilegien na^ bem SSorbilb bc« in ^|Jari« beftel^enben unb crti^tte
jugleic^ bem 'Dcmpropft Den 6ßln bie SSoflmod^t, bie SWagifier» unb
Doctom>ürbe an bie Don bem (SoOegium ber üßagifter unb !Coctoren ®c*
}>ruften unb %^räfentirten ju terlci^en , roüdft boburd^ ba« Siedet erlange
ten in 6Sln toxt auf anbercn Unii>crfitSten gu lehren \
J^ie Hnit>crfitat toax ate i>a<>ft(i^e ©tiftung ber geiftfic^en äuffid^t
bei& ^cnn>rc}>ftc« unterteilt, ber bei i^r baö fianjieramt i>erfa^3, ^j^
^}>ft fetbft U)ar ttie ber ©tifter, fo aud^ i^r oberftcr Sefc^fi^er ; um
aber ten Ü)Ktgliebcm ber Unit>erfttat gegen Angriff ober ©etoaltt^t
geiftlid^er ober tt?eltli^cr 2)ta^tc iebergeit gu $ülfe gu tommen, ernannte
Urban« 9iad^fotger, S9onifag IX, brei geiflfid^ (Sonferbatcren, ben Äbt
i>on @t. a)tartin t>on Sofa unb bie S^e^nten i>on ©t. ^ul ju 8ütti^
unb Don ©t. ©aü>ator gu ^{ao^tric^t, toüdft in folc^en Sitten bie ge«
1. ^bbn4 Den 13S2, Dil I @. 5S mtii on^ in Cm. V no. 41 1 ivleber ah
—61. ^üglic!^ ber ^crorbnnng fiter gd^mcft ip.
tcpomcnte t^cn 1 437 f. nnttn. 3. 9{a^ bem Wtüfttx ber ^^frr Uni*
2. ^. bie in t. ^^ianct, 9c\df, ber terfttSt, tro ber ^onitan)ler bie «nfft^t
alten Unii>erf. ^Hn ^b. I im %i^g ffi^rte. t. @a«ian)^, 9t\^, be« rSm.
e. 1 gegebene ettftnng«nrinnbe, treibe 3t«t». 1^. UI e. 326.
f
Stocitc Äbt^fcUung. CLXV
xxöftixäft Untctfud^ung fügten, bic geiftlid^cn ßcnfurcn gcbraud^cn, nötigt*
gcnfaö« anif bic §ülfc bc« iDcttUd^cn Slttn^ anrufen foßtcn^
!Dtc innere Drbnung ber UniJjerfität tt)urbe burd^ bie üon ber 6or*
j>oratii>n fcffift gegebenen Statuten f eftgefteüt \ J)ie ®ef ammtl^eit Jjon
!^a\xpt unb ©tiebern nennt jid^ : Rector et universitas magistrorum
et scholarium studii Coloniensis ; aber bie .@or)>oratton , todäft il^r
bie ©efe^e gab unb fie regierte, beftanb nad^ bem 3Sorbitb ber ^arifer
UniDcrptfit aßein aM beut 5Rcctor unb ben !J)ecanen ber bier gacultäten,
nebft ben l^Bl^eren ©rabuirten, ben 50iagiftern unb J)octoren, ju toetd^en
nur anfangt aud^ bie nieberen ©rabuirten, bie Sicentiaten unb S5acca^
laureen , jugcjogen tourben, bt« eine genügenbe ^aiil i)on SWagiftern unb
35octoren bor^anben ttjar^; äl^ntid^ »ie bie ©tabt ober bie ©efantmtl^eit
ber fflürger burd^ öürgermeiftet unb JRatl^, fo tt)ie bie bürgerlid^en ßor*
porationen unb SSrüberfd^af ten burd^ bereu 2lmtteute unb Jjerbienten S3rü*
ber re^jräfentirt »aten.
5)em burd^ einen 35e^)Utirtenau^fd^u§ getoäl^tten 5Rector lag e« ob,
bic ^ribüegien unb Statuten ber Uniücrfität aufredet ju erl^atten , nad^
benfetben ju rid^ten unb bie Uebertreter oi^ne Slnfel^en ber ^erfon ju ftra^
fen*. 5)arunter ift nic^t eine ejimirte Suri^biction ber Uniberfität über
i^re Slngei^örigen in Sibit=^ unb Sriminatfad^en ju oerftel^en, f onbern aüein
bic^anbl^abung ber inneren ®i«ci^)tin, mie bei 3lnftiftung bouB^ietrad^t
unb geinbfd^aft unter ben gacuttäten ober ben 'iDoctoren unb STOagiftern,
tt)o ber 9iector unb bie J)ecane bie ©d^utbigen mit einer ©u^e J)on 3 ÜKarf
©über, nßtl^igenfaß^ mit Slu^fd^Iie^ung au^ ber (Semeinfd^aft unb ben
^ribitegien ber Uniberfität fttafen lonnten ^ SSJenn e« ferner l^eißt, ba^
fein SKitgtieb ber UnitjerfitSt ein anbere« ober einen ©ärger bon S5(n
t>or ba« ©erid^t eine« ßonferbator« ber Unitjerfttät außeri^atb ber ©tabt,
fo lange il^m ber 9ied^t«n)eg innerl^alb berfetben offen ftel^t, jiel^en foß,
fo liegt l^ierin eben bie 33orau«fefeung, ba§ immer juerft ba« orbentttd^e
©tabtgerid^t anjugel^en fei ®. 5Kur eine 3Sertretung ber UniJjerfität^an^
gcl^drigen burd^ SRector unb J)ecane f anb unter Umftänben ftatt , toie in
bem gaß, toenn einer »egen S5ern)unbung eine« öürger« ober Sintool^*
ner^ ber ©tabt ftraffSßig tourbe, tt)o ber SRector unb biejenigen ®ecane,
xoüdft ber SRatl^ ber ©tabt baju beftimmte , ba« ©trafmag feftf efeten ;
1. Urf. t)Om 9. ^OM. 1389, du. V hie velut Parisiis, ubi solum Magistri et
DO. 434. Doctores intrant coiigregationem. SBgl.
2. Statuta antiqua universitatis ge- über ^ariö i). @ai)ign^ a. a. O. @. 347.
neraUs toom 6. 2)ec. 1392 bei )). ^ianco, 4. ^rt. 41.
an^Ö©. 6. 23. 5. %xt. 14.
3. etattttcn 3lrt. 46 : ut tandem flat 6. ^rt. 3.
CMVi aUgcmcine (ginlcltung.
bei fd^iDerercn Scrgcl^cn , tote f einbüd^e 9laci^fteßunft unb fd^toere 35et«=
»unbung, ^anUmixn^Sf, (Setoaltt^at gegen grauen, erfolgte äu^fd^Iie^
^ung be« ©d^ulbigen am ber Uniberfität, bt« er ®ott, ben aSerIcftten unb
ber Untoerfität ©cnugtl^uung geteiftet l^atte ^ ; lefetere« mu^te f etbftbet«
ftänbüc^ mdf bem Urti^eit be« öffentüij^eu ©erid^t« gcfd^el^en.
Uebcr ba« foufttge 3Serl^ä(tniB jtoifd^en Uni^erfität unb ®tabt ift
nur befannt, baß ber 9iat^ bier Ferren au^ feiner SDlittc ate ^robiforen
befteüte, »et^e barauf ju fe^en l^atten, ba§ *ber Uuiberfität unb il^ren
©liebem fein Slbbrud^ nod^ SBibertoärtigfeit entgegen il^ren ^ribttegten'
tt)iberfui^r 2,
3ub<n. S5on ber toeitgel^enbcn 2lutonomie toeld^e ber 3ubengemeinbe ju
6ö(n burdf) bie ©d^ufebriefe ber Srjbifd^bfc unb ber ©tabt , n>enn auc^
immer nur auf beftimmte 3ritbauer eingeräumt tt>ar, ift bereite im tjori*
gen Slbfc^nitt bie SRebe gett>efen 3. greitid^ lonnte ber fc^nßbe Sigennu^
ou^ bem fotd^e ®unft ftammte , ben SSegünftigten aud^ jum SSerberben
au^f dalagen. 3)enn nur afö beftänbig fließenbe ©elbquette »urbe ba^ toer^
f)ü^tz ®t\öfk6)t i)on geiftlid^en unb »ettli^en aWad^tl^abern ^crangejogeti
unb mit SSorliebe ge^jflegt. Um il^rc ©^u^gelber unb il^re !Dartc]^en ju
genießen, na^m man fie in bie ©tabt ate aWttbürger auf, ließ fie Käufer
unb ©runbftüde anlaufen, il^ren ßultu^ ausüben, nad^ i^rem Siedete leben
unb ^Jtibilegirte fie mit bem (Sefd^äft be^ üerbammten äi^^^i^^^t^f «w«
weld^em i^r JReid^tl^um l^erfloß. auf ber anbern ©eite lag eben in biefem
©onberved^t ber 3ubengemeinbe, in ber SSerme^rung il^rer S^¥ "«^ i^^^^
JReid^t^um«, für fie felbft bie (Sefa^r, baß 2lrgtt)o^n, 5Reib unb §aß ber
c^riftlid^en ßintool^ner gegen fie in bebenflid^er SÖSeife gefteigert »urbe.
SaSeld^en Slnftoß befonber^ bie Staufei be^' ©d^ufepribileg« gab , tponad^
klagen gegen 3uben bei feinem geifttid^en ober toeltlid^en ®erid^t, f on*
bern nur bei bem ©ifd^of unb ßapitel ber Subenfd^aft foüten angebracht
unb nad^ 3ubenred^t entfd^ieben toerben , erfiel^t man au^ ber nad^brüd*
tid^en S3ef d^toerbe , meldte bagegen ba^ 'Domcapitel bei @rxb. SBatram
1335 erl^ob, »ietool^l biefem felbft not^gebrungen feine 3"ftiinmung ju
bem ©d^ufe^jriijileg gegeben l^atte : benn ate bBd^ft f d^tm^)flid^ erf lärte ba^*
felbe , baß f ogar Prälaten unb ßapitel^erren , »enn fie einen @treit mit
3uben l^ätten, bor bem 3ubenbifd^of erf^einen unb in ber ©^nagoge
1. %xt. 10. 11. Uniöccjltät bie brci fronen ber (zeitigen
2. @. bie Sufdjrift bon fRector, 2)e- @tabt (£ö(n genannt. 2)ic 3a(>rbä^er
canen, ^octoren unb^agiflern berUnib. )3on (Söln, bie fo biet Unbebeutenbed ht*
an ben diatf^ 1525 in 9^ieberrl^ein. Sinn, richten, fd^toeigen über bie®ränbung ber
XVI @. 219. SDarin »erben bie Älerifei, Unii)erfität!
bie c^^rfamc ^ürgerfd^aft unb bie lMi6)t 3. @. lxxxu ff.
BtDette 9(&ttfei(ung.
CLXVII
il^rc ©aci^c führen müßten ; bcr (gtibifd^of aber cntfd^utbtgtc fid^ mit
feinet Slot^lage , morin er bie berpfänbeten ©täbte unb ®d^tö[fer ber
Sird^e, bei &t\a^x fie gänjüc^ ju berüeren, l^abe totlaufen muffen, unb
)ott\pxaäf mx bie anftö^ige ßlaufet tünftig nid^t iDiebet in ba^ ^ribi*
tegium aufiune^mcn ^ üDod^ lonnte er ba^ gegebene SSerf^jre^en nid^t
Italien; bietmcl^r erneuerte er f^jäter (1341) nod^ einmal ba^felbe ^UQt^
ftänbni^, unb jioar »ieber mit 3wftiwmung.be« Domca^jttete , »eld^e«
l^interl^er aberbiate bagegen protefttrte \
9tidS)t geringer toax bie Unjufriebenl^eit ber ©ürgerfd^aft über bie
3uben^)rit)ilegien, toie man au« einem 9iat^«befd^tu§ bon 1347 erfie^t,
iDorin aße ^aüfz, offenbar gur ©erul^igung ber aufgeregten d^riftlid^en
©emütl^er , erltärten, ba§ nac^ öetel^rung guter Pfaffen etliche fünfte
in bem jutefet ertl^eitten Subenbrief auf feine SBeife mit ®ott unb mit
bem §eit ber ©eele beftel^en Bunten unb bag fotd^e bei lünftiger 35er*
längerung be« ^ritileg« nid^t »ieber erneuert werben fottten ; unter bie^^
fen fünften ftel^t üoran eben ber Slrtifet, toonad^ 3uben in ©d^utbfad^en
nur in ii^rer ©d^ute bor il&rem ©ifd^of ju Siedet ftel^en unb aud^ au^toär*
tige Stäger baju angel^alten toerben foßten , fid^ an fein anbere« ©erid^t
ju toenben^.
3)er tefete ©d^ufebrief, ioetdj^n Srjb. SBatram unb ber Statl^ ber
<Stabt ben Suben gu Anfang 1342 ertl^eilt l^atten, erftredtte fid^ bon Sid^t*
meß bicfe« 3al^re« an auf bie 3)auer bon 13 weiteren Salären ^. 3n bie*
fcr 3cit gefd^al^ e«, im Sluguft unb ®e))tember 1349, ba§ bie 3uben ju
6öln burd^ ben Slu«brud^ ber rafenben 35otf«tt)Ut]& erfd^tagen unb »er*
bräunt, i^re §abe bon bem $öbet ge|)(ünbert, il^re Käufer unb ®runb*
ftüdte ate berfoUene« ®ut bon ii^ren öefd^üfeem, bem Srjbifd^of unb ber
©tabt, eingejogen n)urben ^.
©ennod^ feierten fie fd^on nad^ 23 Solaren jörädt, 9iad^ SSerjeid^*
1 . Ur!. toott 1335 Bei 8ac. III no. 295,
n>oim ^ejug genommen ifl auf bad ^'rt<«
Dileg, koelc^ed ber Vorgänger, (Scgb.ipein«
xid^, im 3. 1321 (Ou. IV no. 95) öer*
üci)ttt (atte.
2. Url. wm 2)cc. 1341 a. a. O. no.
370.
3. 2)er angeführte ^ef^Iug üom 10.
fbßxii 1347 au« bem (Sibbut^ )>on 1341,
^l im ©tabtar^iö A. IV 2, folgt im
änt^ang, n>eil er in Ou. l nid^t mit ben
übrigen ^rtifeln bed @ibbu(^d abgebrudt
ip ; ^gl. ben ftii^eren ^^at^befd^Iug )>on
1327 un (gibb. öon 1321, Ou. I @. 12,
100 bem bitter, (Stoffen unb (Sreoen
©ermann @d^erfgin befolgten toirb, feine
unre(bte ©etoalt gegen 3uben ober 3ü»
binnen }u gebrau(it;en : *inbe k>an bem
iuben out iubiune, be ^e geborgoic^t b^it,
fal bce clagen bur bem bifd^offe inbe
beme ca:|)ttele ber ioi^fd^af inbe fal ba ne«
men funber loeberrebe ioi^reigt^, toat in
bat meifie ^art ^an bem ca^itele ber )oi^
fc^af ttJüP'.
4. Urf. (grgb. SBalramö d. d. 1342,
7. ^an. ; bie Urf. M ^aX\)9, wdäft fi^
im @ibb. üon 1341 ($f. be« ©tabtard^.)
f. 67 pnbet, ijl bom 25. 3an. be«f. 3a^«
reg 1342 batirt.
5. @. oben @. xcix ff.
CLXVIII
9lllj)€meine ^inkitung.
nig ))om (e^en 3uni 1372 korben t^rer 18, barunter aaäf einige 3Bet^
bcr, »icbet in bie ©tabt aufflenommen: ber betrag i^r ©d^ufegctbet
ipar mit beu cinjetnen burci^ Uebeteinfommcn fcftgefeftt : einige loifßm
6i^ 500 ©utben äJorgelb, augeYbem iä^ttic^ 100 ©ulben, anbete meniget,
unb üotbel&alten »or babei nod^ ba« 9ied^t be« Stjbifci^of« i. ©ie groß
mu§ l^iernad^ bet ®ettHnn getpefcn fein, ben fie fic^ bon tl^tem ©efd^Kift
t>tt\pxa(S)m\ 35er neue ©d^ufebtief iwn 1372, 29. S)ec. , nmtbe Dou
SRid^ter, ©d^öffen unb JRat^ ber ©tabt, tt)ie e« barin l^eißt, mit md^xäfi
auf ben ?fluften ber ©tabt unb auf befonbere ©itte be^ el^rtoürbigen S5a*
ter«, be^ §errn (grjbifd^of« griebrid^, auf bie 3eitbauer bon 10 Salären
i>om 1 . Dctober bief e^ Saläre« an au^gefteüt 2, unb l^ier ftei^t lieber ate
erfter 8(rtifet b^jrfelbe , ben man früher ate unöerträgüdj^ mitöottunt
bem ^eil ber ©eelen erftärt l^atte, toorin ben 3uben ber ejimirte ©erid^t«*
ftanb bei ©d^utbfCagen jugefid^ert ift ; njeiter tocrben fie fiir ben %ati eine«
Srieg« ber ©t(ä>t fr^ gef^)rod^n i)on aüen bürgertid^en Saften, »ie SBad^en,
©d^afeungen unb §ülfe, nur feilen fic \ok bor altera ba^ Xl^or ba« i^nen
befohlen ift behüten. ®er JRat^ Derf^jrid^t bie »efd^Iüffe ber 5IKe]&r^eit
be« 6at)itete ber 3uben gegen bie ungel^orfamen 3uben jum SBottgug ya
bringen, im galt einer S'^mn^ ober eined Sluflauf« jtoif^cn 3uben unb
(^^riften foQen nur bie ©d^ulbigen }ur ©träfe gebogen, nid^t bie gange Su«
bengemeinbe bafür i)erant»ort(id^ gcmad^t toetben. 3uben unb 3übinncn
foüen nid^t toeiter toegen {Renten ober Seibjud^t , bie fie i?or ber '3uben*
f^fad^f fc^ulbig »aren, in Slnf^)md^ genommen toerben, 3)er ^xn^ für
Darlehen an ®firger f od nid^t l^öl^er at^ 1 Pfennig für bie aJiarl tood^ent*
tid^ betragen ^, ©ie foüen nid^t audlei^en auf blutige $f änber, SWeßgetoäu*
ber ober JHrc^nlleinobe. Slüe ©etool^n^eiten unb Stei^iten , bie ii^en
jeraate Don ^ä^jften , Saifern , rSmif dben Äßnigcn unb (Srjbif d^&f cn »er*
ticl^toaren, foüen in guter SCreue Don ©eiten ber ©tabt getoal^rt bleiben,
äuc^ au« ben f^)äteren Sauren be« 14. unb ben bciben erften J)c^
1. Ou. IV no. 549.
2. Ou. V no. 1 : *bic angienflcn u^
fcnte 9temetd bat^ nu alrcneift lcl>en* —
bcgici^t ^äf auf ben fc^on t>ergangeneii
Termin, mie auc^ im ^bbrud bei f!k\f»
ben a. a. O. 386 ftebt : 'auf @t. ^cmu
giudtag le^tl^tn'. ^ad !S)atum ber Urf.
öon 1373, 29. 2)cc., nadf bem 3a^>re«*
anfang )u SSei^nat^ten, ge^i^rt nod^ in
ba« 3a^r 1372, »ie ©nncn bemerft.
3. 2)er Pfennig ifl (>ier fdb|h)erfl5ttb«
tidj al« 9te(i^nung«münje ju öerfie^en,
t>on melier 12 auf einen <6(^illing unb
12 ©^tUing auf 1 9Rart gingen; f. bie
33en)ei«fleaen bei @nnen II @. 392 «nm.
2, 393 3[nm. 3. 2)ie« ergiebt für ba«
3a^r einen ämöfafe niti^t loon 25 ?roC.,
tt)ie (Snnen in @. 313 annimmt, fon*
bem t>on 36V9 ^^^' E)'ifinj^)fennige
»urben nac^ ber ^onbention t>on (SBln
unb Xrier be^ 3a(fre9 1372 audgeprSgt:
'SeiB^fenntge' ^n 2 ^dfiU. ba« ^t&d,
unb 'Aeine Pfennige* t>erf(i^tebener ^rt }U
1 (^iU., gn 6 unb 2 ^fenn. ba« @M
f. bie Urt. in Cod. Rheno-Mosellan. III
@. 755.
3»«te «Bt^^Unng. CLXix
cennicn be« 15. Sal^rl^unbctt« ttcflcn bie SScrjctd^ntffc bct neu aufgenom^
ntcncn 3ubcn mit hen ©ettSgcn bc« Slufnal^mcflctb« unb bcr iäl^rltd^cn
abgebe bor K Um t)on feiten ber ©tabt bie Sluffid^t über fie ju fül^reu
unb bie abgaben bon i^nen ju ergeben, ipurben Don bem SRatl^ au« fetner
3Äitte gtoei 3ubenmeifter beftettt, toetd^c, toie aud^ bie anberen SRatl^«*
bcamten, g»et 3a^re im 3lmt blieben, fo jtoar ba^ jal^rüci^ einer austrat
unb ein anbrer baffir getoäi^ft tourbe ^.
8. @efd^td^te unb Serfaffung ber ^tait t>on 1396—1513*
ßrjbifcjöfe.
giiebric^ 111 loon (Baaxtücxbtn, % 1414 %pv\i 9 (f. oben @. xciu).
^ietcic^ II 1414 ^rU 24 f 1463 gebr. 14
t>ou WIM, 92effe griebric^« III, )u ^onn 24. 9l)>rt( gemät^U, Sa^Ica^ttulation
im "äxät'iiy f. ®cf(j^. u. ^Statijiif 1785 @. 48; feine SBal^l beftritten bur(i^ ®raf Sil-
^^dm Dött S3erg, ^Bifd^of (electus) i)ou ?5aberbortt, ber ju (5öln 18. S(|)ril gewä^a
»or, 60lncr 55iWof«fe]^bc 53b. I @. 351, 3af>rbü(j^er «b. II @. 51; ernannt burti^
% Sol^ann XXIII in ©utte d. d. 30. «ug. 1414, 8ac. IV no. 86; fl. 1463, 'moen-
bo^ |ant Valentin» t>a6f\ }u 3on9, Sa6It>er^anbI. t)on 1463, I6b. I @. 373. Satein.
9eeim(i^ronif 55b. II @. 208.
9iu^red^t 1463 3Räq 30, t}er}i(4tet 1477 3u(i 26
i)on ber ^falj, ©ruber bc« ^faljflrafen griebric^ bc8 (©iegreid^en, gewSblt in die
s. Quiriiii 1463, Cron. pres. 237, Sablca^itulation tiom 31. SDiärj im cit. SlrcJ^it)
91 ; beftätigt i)on ?. ^iu« II am 25. aWai, ©utte in ?ac. IV no. 329; iytxiiöfkt auf
btc 9tedientng M Sr^bidtl^unt« 26. 3uli 1477, ?ac. IV no. 392, aud^ auf ben er)«
bifcbdflidKU Xitel, 6. 3uU 1478, ebenb. no. 396, fi. in ber ©efangenf^aft bed Sanb»
graf $einrt(i^ bon Reffen ju 53Iantenfleiu am 26. Suli 1480 eb. @. 511 %nm.,
(Sbron. gragm. 53b. II ^. 202, per quinquennium captus, Cron. pres. 240.
©ermann IV, ,53ertöefer feit 1473 aWärj 24 fl. 1508 Oct. 19
llanbgraf bon Reffen, 2>ed^ant p <St. ©ereon unb ^oml^^err, bon bem !S)om>
ca|)itel al« 33ertt)efcr ernannt 1473 *u^ mitwoti^ na bem fonbage Ocu(i', 8ac. IV no.
363, ai9 M6ftx bon ^aifer griebricj^ III beftStigt 1474 'an freitag ))or fanb $(nt(fo«
nientag*, 14. Sanuar; nad^ bem Xobe 9{u)?re4td )um (Srgb. txto^f^lt 1480 9(ug. 11 in
crastino Laurentii, (S^rou. gragm. 53b. II @. 203, Codd. Colon, p. 156, unb ben
% @ijtu« IV am 15. 9iob. beflStigt, ?ac. IV no. 413; erffielt bie faifertid^e 53e(e]&-
nnng 1485 !^ec. 15, Sac. no. 429, Codd. Colon. 157, fl. in castro suo Popelsdorf
in crastino sancti Luce evangeliste a. 1508, Cron. pres. 242.
1. SBe^ben a. a. O. 53eirage XIX Ou.I@. 40; bg(. oben bei 3lat^>«beam*
^. 337. ten.
2. etatut bon 1384 im ^ibbu^,
Ghxsi 2lQgemetne (Sinlettuag.
$t^iH))pII 1508 92ot>. 13 ft. 1515S<I>t'. 12
$eiT Don Oberßein (de domo nobiiium de Stein oriuudus), !^ombe(i^ant unb
33oiPc^cr M 2)ombauö, am @t. 53iicciu8tagc 1508 gcwäl^tt, Cron. pres. 243 ; [ein
2^ob bom 2)omca^iteI angcjeigt mäf ?ac. IV @. 628 ^ntn.
©rjt.. Sit« Srxbifd^of gtiebrid^ unb bie anbeten r^einifd^en ^urfürften im
xfdi% 3. 1397 auf ben grantfurter Sagen im SDJai unb 3ult bie SScrfd^mfrung
"^ ba« "* jur Slbfefeung bon ^. SBenjet einleiteten, »urbe mit anbeten ©täbten au^
^"*^- 6öln ju biefen Sagen getaben K ^o6^ hielten fie fic^ Dotfid^ttg jutüd,
tt>ie tt)it getabe Don 6ß(n miffen, ba^ bet 9iat^ feine ©efanbten unb
'SRat^^gefeßen' auf bem jmeiten gtanifuttet Sag anwies, ftd^ auf nic^t«
einjnlaffen 'ol^ne bie gemeinen ©täbte'^. ®ie ©täbte l^atten geted^tcn
(Stunb ben 3l6fid^ten bet gütften gu mi^ttauen, leifteten aitx anöf ber
Sluffotbetung be« Sönig« SBenjct im 3. 1399 nad^ 9iütnbetg gu fom*
men feine golge , meil SBenjel fetbft nid^t fam. 3n bef onbeten ^wf^wi-
menfünften ju äHaing unb Sobtenj, Slnfang 3nli unb Sluguft 1400, »er*
ftänbigten fid^ bie ©täbte übet i^t 33et^alten unb in^befonbete übet bie
Slntmott, bie fie ben gütften ju 8a^nftein geben wollten 3; unb afö
leitete bott jut Slbfefeung Ä. äSenjete fd^titten unb an^ i^tet 3Bitte
ben ^faljgtaf ^npxtäft wählten, gaben 65ln, ÜÄainj, SBotmd, @^>eiet
gtantfutt, gtiebbetg unb ©elnl^aufen il^te ©tflätung ba^in ab, baß fie
fid^ butd^ il^ten @it) bet Steue gegen Ä. äBenjel füt gebunben l^ielten^.
2)od^ l^anbeln mit bet S^at f onnten unb toollten fie nid^t füt ben Sönig,
toä^tenb et in Unt^ätigfeit fid^ felbft Jjetlieg. 5Kad^bem bie 9Ba^(ftabt
gtanffutt betgeben« fed^« SBo^en unb btei Sage (ang auf feine Slnfunft
gemattet l^atte, öffnete fie am 26. Detobet bem neuen Sßnig i^te S^ore;
fd^on am 5. l^atten i^m bie ©efanbten Don ßöln auf fteiem gelbe ge^ul*
btgt^ SBä^tenb bie Stßnung«ftabt Sld^en fottbauetnb im SBibctftanb
Det^attte unb batum in bie 9ieid^«ad^t fiel, toutbe JRupted^t im ©om }u
eötn am 6. Samax 1401 Don etjb. gtiebtid& afe Sönig geltönt ß. an
bemfelben Sage ett^eilte et bet ©tabt bie allgemeine ©eftätigung i^tcr
^tibilegien , gab abet gleid^jeitig aud^ bem Stjbifd^of bie betu^igenbe=
SSetfi^etung , ba§ babutd^ feinen Siedeten nid^t« betgeben fein foße,
1. 9iei(j^«taö3-2lctcn II no. 251 unb @. 124 f. m<fif ben SBriefbüd^crn i;
bie Slntmort ber @tabt no. 266 bejüglidj @tabt » Slrd^ib.
be« eifienS^ag«, bie 2(nfrage (Sölnö bc* 4. Tttmoxial, ^a\)l unb ^riJnun^
jügUc^ be8 gtceiten no. 286. St, 9eu^)re(ijt« in »b. 1 @. 333 ^t -
2. @benb. no. 291 d. d. 30. Suli. 'SitldfUaQ^^^. III no. 178 unb 224.
3. 2)ei ©täbte » Slbfti^icb ju äRainj, 5. Urf. bei 8ac. HI no. 1079.
tt)ü (Solu ni(j^t erWienen xoax, in 3tei^8* 6. 2)a8 angeführte SWemorial @. 3*^
toge-5lcten iii no. 167 ; bgl. (gnnen iii unb ©Jln. ^a\ixb, in «b. II @. 89. 13^ -
3n>ette ^^t^etlung.
CMXI
cnf 0 toie früher t. SBeujcl get^n l^attc unb f^jäter tt>icbcr S. ©igmunb
at: ba« l^icß mit fcct einen §anb geben unb mit ber anbetn nel^men^!
Uebrigen« l^atte ber Stjbifd^of no^ einen anbem tt)eülid&en Ober*
irrn atö ben beutfd^en ÄiJnig. J)enn bereite feit 1397 toax er erltärter
afalt be« ^. {Rid^orb 11 i)on Sngtanb, »etci^cm er gegen iäl^rlid^e ^en*
on bon 1000 ^funb ober 3000 5Robet in ®otb, burd^ ^omagialbertrag
if feine Seben^jett, mit ®rafen, SSaroncn unb 9iittcrn be^ (Srjftift^ ben
Jaffenbtenft ju teiften fid^ ber^)fli^tet^atte2. 3lud^ fein 5»a^f olger -Diet*
ä} II erneuerte no6) im 3. 1417 benfelben SBertrag mit S. §einrid^V
m (Snglanb, tt)obet er fid^ fetbft eine Slbminberung ber 3a]^re«j>enfion
if lOOO^Kobetgefaaentiegä.
3lfö S. SRupred^t im ^erbft 1401 feinen JRomsug antrat, forberte
bon ßö(n ba« i^erfömmtid^e ßontingent bon 30 ©(eben ober Sanjen,
De mit brei^ferben: bie®tabt faufte fi^ jebo^ mit 9000®u(ben lo«;
fanffurt ga^lte nur 1000, SSafet 3000 ^ @rgb. griebri^ begleitete ben
ijnig na^ 3talien, befam aber nad^ bem unglüdfüd^en Slreffen bei S3re^*
i (21.Dct.) pü^üd) 'm^ am »ein' unb ging nad& ^aufe^
2)erfelbe loar feit 1397 in einen l^eftigen Streit mit feinem 35om^
pitct begriffen, toet^er jur 3eit feiner JRüdffei^r Slnfang 1402 noc^
rtbaucrte, ÜDie ÜDom^erren , bon il^m fu«^)enbirt unb in ben öann
t^an, flogen nad^ 3:iüffelborf. !iDer 9tat^ ber ©tabt blieb neutral,
^üfete aber bie ^Reliquien ber 1^. brei Könige ate ^eiligtl^um ber Stabt,
» ba« ßa^jitel fie fortbringen taffen »ollte ß.
Um biefelbe 3eit erneuerten fid^ bie alten ©treitigfeiten unb gegen*
itigen ©ef ^tt>erben jtoifd^en ßrjbif d^of unb ©tabt, toobei ate bemerfen^*
ert^ nur gu erwäl^nen ber SSerfu^ be^ erfteren , bie 3lemter gegen ben
oüj aufjul^efeen, xoi^ ein ©d^reiben benfelben an bie ®affel ju "iKieberid^
i. taö Sädferamt betoei^t, »orin er ben JRatl^ toegen SSerlefeung bed
^fi^uebrief^, Uebergriffe in feine geiftlidbe unb toeltlid^e ®erid^t^barfeit,
ptoaltt^tiger ^anblungen gegen einzelne ®eiftlid^e , gegen ®rebe, 35ogt
nb ©d^öff en berllagt unb toeiter borbringt , ba§ ber JRatl^ allerlei neue
1. Urff. öon SBcnjcr 1397 3an. 6,
tu))rc^t 1401 3an. 6, ©igmunb 1414
5^0^.21 in Üünig, «cidjöard^it) XVI
«>. 535. 570. 572.
2. 8ünig a. a. O. 536 d. d. 1397
oUU? in Castro nostro Gudesberg : bovin
i<»(|t ber (5rjb. : fecimus — nos prefati
'lO'Dini iiostri regis vasallum et homa-
S'ilem ad vitam suani et nostram —
M toirb ber $a^ft, ber Äaifcr unb m^
H ^on bcnjcnigcn , gegen toelc^c bie
SafaKen^fltd^t gu leiten, audgencmmen.
3. @benb. @. 575.
4. SBb. I @. 336; i)gl. ^öfler, Ä.
fRuprec^t @. 233.
5. 3a(>r6. Sb. n @. 91 unb @(ijrei*
ben bed ^fatigr. Submig an (Söln bei
(Snnen @. 143.
6. @nnen 148—155 ögl.3abrbü4er
53b. II @. 90. 93 ; man erfährt nid^t«
über ben Ausgang be« Streit«.
I
htttfia
fbdffn, Ungftb mib et^olitiig onf fBriii, 9ter, ^irtfij^ nnb Sonfiiiatm^
waaxm gd^ ^abe, nHmnl er bk IMrger bctrSitt mib in ©doDetei
^fenmier frringai lootte^
92ai^ aH§ra ^ode fk^ bie &tM m^S^Ggtr ^e^tai ^onbflfSt^ger
i^ nnt TouHnßigfr $erren jn enDc^ren^. X)er gefollftfii^fif unter btefen
*^ toor @raf Obctf ben Stobendberg, @o^ re^ C>^ogd 93U^(m iH>ti 9erg.
Sim X^tftenbiß nnb ^errfc^fnc^t getrMen, ^otte er fetnen SSoter, *vm
bed (onbd beften nnOen' toit tt fagte, on^ Slot^ gefc^ imb gefangen
gtaümmtn^; feine Shtiter Xnna ermrfte bei i^m ^9mber finnig ytuf
prtdft bie Sertnnbignng ber 9ldfifiQdft gegen ben Uebett^äter ^. Dix^
ber gntntfit^ge alte f)er}og fie^ ftc^ }nni Sergleicl^ mit beut nnnaturfic^
@ttfn fftttü, iDobnrc^ er i^ bie Sonted^errfc^ft abtrat nnb fu^ mtt
Diffeibtnrf nebft einigen ©dfO^ttn nnb Semtem borbe^tett^.
0raf Sbolf »Hrr jiDei 3ai^ ber^ (1403) (SbelMrger bon &ta
mit einem 3a^ge^ bon 50 <9n(ben getnorben; bafnr befkStigte er fti^
nen 9Ritbnrgem bie B^Ofrei^ im 9anbe S9erg , gkid^ tt>ie fein SSater
bnrclf Sertrag inm 1386 fte ben Untertanen bed Srjftift^ nnb ben SßüX'-
gern bcn Sü(n geiDO^ ^otte^ S>c(^ ate er 3nng^og bon Serg ge-
morben, tdpctt er ftci^ ntc^ langer baran ; benn er meinte, bag fein SSater
biel jn frtig^g in j^riefen an Surften, f)erren nnb ©tabte getoefen fei,
tot^ffoib et Ufa audf 'entm&^tigt* ^obe 7. 3>r Kat^ t>on 69(n befd^merte
ft<^ nber bie bertrog^ibrige Sr^ung ber 3^0e nnb anbere^ Unrecht
bim feiten be» trafen }tt 9tabendberg, feiner TAtatt nnb ^fer, unb
(frjb. ^loüfindf beftartte i^n im Siberftanb gegen ben goneinfamen
@^ner, nber ben er nic^t toeniger jn Hagen ^atte. Der 9iatft erhielt bie
Srmoc^gnng jnm ftriege burc^ bie berfaffnng^magige 3uftinnnnng ber
44 ^ennbe oM ber @emeinbe^ ernannte eine Srieg^ommiffton bon
10 Snrgem, berbot aOen Serfe^ mit ben Untert^en be^ @rafen,
1. &iftabm üffut Dotam bei (&i'
not B. J52 f. ^6 ber (SrjHft^of mdft
ü\fnti9mnt> Um %lati} UeBcrgriffe in ba9
^offt (Strikt bonoaif, )dgt bie S^a^n^t
an« bem 3. 1398, SoJS^rb. e. 85, baß
einem ^mieb, ber bent Urt^I bed ^r«
genneiflers miberf|>rc(^en nnb and^ fonß
gegen ben (Eib ber @tabt get^n Mte,
ol^ne 049ffennrt^ ba9 fyaipt abge>
fingen nmrbe.
2. @. bie 9{anien and ben ge^be^
regt^cm bei &inen 0. 147 ; t>gl. ^ar<
bann«, (Enriofa and bem ^(^bemefen bed
15.3at^r^ , in $t(r« äRünatöf^rift 1875
e. 461—464, n>0rin bie Angabe, bag
ein im 3. 1391 angelegte« gef^berc^i^r
ber ^tobt tanfenbe ton Cornea ent^aCt
nnb }n>ar für etnen 3^tranm bon noti^
ni^t breigtg 3a^ren.
3. Urt. 1404 iRorj 16, goc. IV no -
24.
4. Urf. 1405 SRai 15, ebenb. no.3r ^
5. Ur!. 1405 3iia 2, ebenb. no. 3^-
fßQ{. ^comMet, fln^ib IV e. 123.
6. Urf. bei ?ac. ni do. 901.
7. e. ba« SRemoriale fiber bie '9la^
i»en«berger ge^be* in t3b. I e. 339.
8. 3t imei an« jcbem 9mt nnb
fei, f. oben @. clix.
3tt>eite abt^ung.
CLXXin
tittid^ ättöful^t Don SSictuaßcn, Sorn, SSBera, 'Donncrfraut* (©^icg^
c], ®at))etet unb ®efd&fi^ mtb üinbigte in ©emeinfd^aft mit bem
[d^of im C>^rbft 1405 bem ®rafcn bcn Stieg an, nadl^bem er bie
mbe ^oü) unb Utfad^cn in aßen Slemtern unb ©affetn ber ©tabt
Dorttaflen laffen ^ ÜRan bemerft, ti>ie in biefcm md^tigen galt bet
tati^äft yiati), anbete a(« fonft bet ^aü) bet ®efd^Icd^ter, bie ®t^
)t jut B^ftiinmung unb SOtittDitfung i^etanjog unb butd^foud nut
ittJ)ctftanbni§ mit ii^t ^anbelte,
©et Stieg l^atte faum begonnen , ate butd^ t)on beiben ©eiten be*
®^iebdti*tet ein t)0tlaufiget S5etgtei(if> (23, aßätj 1406) ^etbei*
ctiöutbe, nad^ toeld^em untet gegenfeitigen3wg^ftänbniffen betSung*
i öon öetg »iebet (Sbetbütget J)on Söln toutbe unb bie (Sölnet i^te
reil^eit im ©etgifd^en bel^ielten K "ülodf anbete ©tteit^junf tc jtDifci^n
&fjbifd^of unb §^tjog Slbolf toutben etft 1411 butd^ ben 2lu6f^)tud^
)ctiog« ^Bcinalb Don 3üüd^ unb ©elbetn gefc^^lid^tet, tt)ona(ä^ bet
^etjog anö) ba« ©tblämmetetamt be« @t jftif t« jutüd belam \
gtiebtid^ Don ©atwetben ftotb auf ©d^to^ *»ß<)^)j>etebotf am 9. Wfxxi^mofh
. 3n bem SBunfd^ feinem 5Keffen !Dietti(i Don ÜKöt«, ^to})ft gu ml
i, bie 9iad^fotge ju Detfd^affen, l^atte bet SSetftotbene biefem beteit^
jttt)altung be« Si^ftift^ übetttagen unb i^m jum Datau« Don einigen
ten unb ©d^(8ffetn l^utbigen (äffen. 3^m ttat ba« mSd^tige §au«
, Sungl^tjog Slbolf Detbunben mit ^etjog JReinatb Don 3üli<ä(^ unb
:tn , in bet 2l6fid^t entgegen , bie SBal^l be« ©tubet^ be« etfteten,
lim Don ©etg , bet beteit« ettoäl^Itet ©if^of Don ^abetbotn toot,
jufefeen. 35a« 2öa]^tca^)itet f^jaltete fici^ in jioei ^atteien , tootau«
)oppü'a>(i^l be« ^iO^etm Don ©etg gu (E5(n unb bed S^iettid^ Don
J ju öonn l^etDotging-*. 3)et 'SiatSf bet ©tabt Det^iett fid^ neuttal
Jttoiebette bie 3umut^ungen »ie bie Dettodtenben SSetl^ei^ungen bet
unb bet anbetn ^attei nut mit bet Stflätung, ba§ bie Sut eine
id^e ©ad^e fei, mit bet bie ©tabt nid^t« gu fd^affen l^abe ; biefe tt)etfce
tiigen Stgbif d^of annel^men , iDeld^et bie ^jäpftlid^e Seftätigung et*
. 35od^ Detf^jtad^ et eine genügenfce SBaffenmad^t aufgufteüen , um
teil^eit bet SBal^ll^anbtung gu befd^ü^en, unb fotgte audj^ füt bie S3e-
9laDen9berder gelobe (B. 346.
^d)ieb«fpru^ bei ?ac. IV no. 45.
)e«fc(bctt ®e[dj. üon 2)üffcIbovf im
©b. IV @. 124 unb ennen, @c-
: III @. 163 {^ier mit unriAtiacm
n 15. mä^).
Sacomblet a. a. O. no. 63. !S)ad
I bicfe« 3lu«f^)ru(]^« gcf(i^loffene
^ünbnig tvurbe Don betben ©eiten \>m6f
fRitterfd^oft unb ©täbte bcficgelt: mn
ifi nic^^t unter ben @täbten bc« (grjbi*
fc^^of« genannt, ttjolfjlöonn, ^ieuß unb
dledlingl^aufen.
4. (g. bie beiben äRemortale über bie
(Sölner ^ifc^ofdfe^be uiib bie Sabt @rsb.
2)ietri4« S3b. I @. 349—363.
CLXXlV
SCttfi^metne (Sinleitttng.
»at^ung bc« ^eiltgti^uma bcr brei Ä5nigc ^ 3n gtctd^em ©tnnc erließ er
eine gemeine SWorgenf^Jtad^e an bie ©enteinbe, njorin er aßen ©ärgern
nnb (Sinttjol^nern ber ®tabt nnterfagte, fid^ an ben Parteien ju betl^eili*
gen 2. Slud^ in biefem ^aU legte ber diaü) (Semid^t auf ba« ßinberftänb^
niß mit ber ©emeinbe, toetd^e o^ne 3^^^^ Urfad^e l^atte baö »erftänbigc
nnb gemäßigte S5erl^alten t^rer Obrigfeit ju loben.
S3eibe 'Parteien berftärften ftd^ burd^ 3Serbünbete unb bemül^ten fid^
um bie SBeftätigung be^ ^)ä^)ft(id^en §of^. !5)ie Sifd^of^fel^be begann.
1)ietrid^ i)on 3Wör« gett)ann bie meiftcn ®täbte unb ©d^töffcr be« Stj*
fttft«, ber §ergog bon ©erg bagegen befeftigte SDlüI^eim unterl^atb 66(n
unb f^jerrte ben JR^ein. 35ie®tabt ßöln, toetc^e fid^ l^ierburd^ »iber il^ren
©itten in ÜWitleibenfd^aft gebogen fanb, fd^idte i^ren ^retonotar unb
®^nbicu6 §einrid^ greunb, ^faner gn ©t. ÜJJartin, unb nod^ brei §ct^
ren , ben ® ürgermelfter ^einrid^ bon Duö^eini , ben 9iitter f)einric^
^tbefuft unb So^onn i)on 5Reuenftein an ben Sßnig ©igmunb t^on U\u
garn, tt)rtd^er eben ben JRl^ein l^erauf fam unb jur Ärönung nad^ Sieben
njoüte ; fte trafen ii^n in ®pmx, ©igmunb erftärte fid^ für ©ietrid^
bon 9R5r« unb forberte bie @tabt auf, biefem il^ren ©eiftanb ju gemä^*
ren ; aud^ erioirlte er bie Seftätigung be^felben i?on ^. Solenn XXIII l
1)er ©egenbifd^of aber (egte ©erufung an ben red^tmäßigen ^aj)ft unb
an ba« Soncit ju ßonftanj ein'*.
!Dietri(i^ Ä. ©igmuub em^jflng bie rbmifd^e Rönigöfrone gu Sld^en t)on ©rjb.
J)ietrid^ am 8. 5Kob. 1414 unb ging bann nad& ©9 In, tt)o er bi« gegen
@nbe 5Roi)ember blieb : er betätigte ber ®tabt aüe frül^eren ^ribilegicn
ber fiaifer unb Ä5nige ^, tjerlangte aber Don il^r ein Darleihen t)on 30000
®u(ben, meld^e^ fie nid^t uml^in lonnte gegen gute ©id^erl^eit ju ben^ißi*
gen: bafür ^teten bie einfünfte be« grjbifd^of«, »eld^er felbft 5000
®u(ben Don jener ©umme erl^ielt, nämlid^ ber l^albe ^oü ju SSonn unb
bie bereit« Derj)fänbeten erjbifd^öfüd^en 5Ku^ungen in ber ®tabt ». gfjad^
ü.SWör«.
1. mmx SBif(ä(>of«fe(>bc nnb 2Ba^;I
erjb. 2)ictnc^8 «b. I @. 353. 359.
2. @. 352 : 'fo tjcrfunbigent nnfc
\)txtn Danme ratbe u4 aUefament in bat
gentein, bat fle ber fachen go beiben fiben
g^tViöf ßain neiden bid an bie jit, bat fie
in ber njair^eit öerncimen, njild^en gieren
Dan ben beibcn unje gcipItc^>c Daber ber
^ai« confirmiert jo einte erJ|(ä(>cnbufc^>offc
jo Soelne'.
3. SBuUc Dom 30.3lug. 1414 bei^ac.
IV 110. 86 (»gl. ©b. I @. 360 3lnnt. 6).
2)er ^ap^ bcpStIgte eigcntlid^ nid^t bie
gcfd^eljcnc ^a\}l, erHärtc fic Dielnte^r für
nutt unb nid^tig, »eil er bie ©efefeung
be« erjbifti&8fli($en @tu(>I« fit^ felbft
burd^ ^roDifion Dorbe^alten I^atte; er*
nannte bann aber 2)ietrid^ i)o^i 3Ä8r«
gum @rjbif(j^of.
4. Cron. Presulnm p. 236.
5. Unter ®fgenDerfl(^crung an ben
grjbifc^of, bag baburef^ feinen 9ec(^fte^
fein (gintrag gefcbel^en foüc: Urf. tjom
21. dlo\> in Secnris ad radicem (SCuÄfl.
r?on 1729). «Mn^ang no. 133 unb Sünig
f. oben @. cLxxi 3lnm. 1 .
6. Urf. Ä. @igmunb« d.d. 25.9iot>.
1414 bei 8ac. IV no. 9ü. 2)irtric^>« ©n«
Brette 9(bt(fd(itnd.
CLXXV
beut i&XiU\äfc\ unb @tabt über bie ^ribttegtenbeftättgung uiib ^ulbigung
einig geworben, l^ictt ©iettid^ bon 3B8r« am 7. gebr. 1415 feinen feier*
ßd^en iSingng unb tourbe nad^ abgel^altener 33?e[fe im !J)om auf l^erfönim*
ßci^e SBeife in ber ®t 35ion^fiudcai)elle auf ben erjbifd^öflid^en ®tu^t
gefegt; l^ierauf begab er pd^ in ben *@aaf auf bem !5)oml^of, tt>o er in
©egentoart einer 9iat]^«be})utation bie "ißribitegien ber ©tabt befd^toor
unb bie ^ulbigung ber SJürgerfd^aft burd^ bie beicen SSürgermeifter, bon
benen ber eine fid^ oben im ©aale befanb, ber anbere unten auf bem
?laft unter ben öürgern ju ^ferbe l^ielt, em^jfing K
SRod^ bor 6nbe be« Sal^r« gelang e« (5rib. ©ietrid^ feinen ®egner
SBill^etm bon SSerg , ber nod^ nid^t einmal bie geiftüd^en ©ei^en l^atte,
jum aSeriid^t gu belegen, inbem er i^m feine 9iid^te, eine bon SCeflenburg,
mit 20000 ®. äu^fteuer jur ei^e gab 2. 5Rid^t«tefton)eniger bauerte ber
berberblid^e Ärieg im 3. 1416 mit ^erjog 9lbotf bon öerg fort^, loeit
biefcr toeber bie Selben bon (Srjb. 35ietrid^ eni>)fangen , nod^ bcffen geift*
tid(^e 3uri^biction in feinem Sanbe anertennen, aud^ nid^t bie ©efeftigung^*
toerle am JRl^ein ju SKüC^eim unb SKonl^eim aufgeben, nod^ bie 3<>Mfrei*
^eit ber ßölner gelten (äffen looßtc. S. ©igmunb , ate er auf ber 9iüd*
reife bon feigfanb nad^ Sieben lam, trat atö S5ermitt(er auf unb t^at am
13. ©ec. 1416 einen borläufigen 2lu«f})rud^, toorin bie Sntfd^eibung über
bie $an()t})unlte nod^ borbel^atten njar; biefe erfolgte erft am 22. Sl^ril
be« folgenben 3a]^r« ju (Sonftang unb beftimmte bie ©d^leifung ber bei*
berfcitigen geftung6n)erfe am 9i^ein, fo toit bie ®ett)ä]^rung ber 3*^ßf^^'*
^eit ber (Sölner im ©ergifd^en nad^ ber frül^eren B^f^fl^ *•
Äaum tt)ar ber ^ieg be^ ßrjbifc^of« unb ber ©tabt mit §^^5^9
äbolf beenbigt, ate ber erftere o^ne JRüdtfid^t auf bie übernommene 35er*
^>flid^tung, bie ©ü^neberträge feine« SSorgänger« griebrid^ mit ber ©tabt
auf bie ®auer bon 10 Salären aufredet gu ermatten ^ auf« neue mit mag*
tofen 2lnf})rüd^en auftrat, ©erid^t unb 9iegalien im »eitcften Umfang für
ftd^ gurüdtf orberte , f elbft bie Slbfd^aff ung ber ftSbtif d^en Untergerid^te in
ritt in ob. l @. 361 : 'mit namcn ben
multei-, bie grui« (^iicrmüi-jc), bie t)ette-
tt>age/ ben ^orjentol, bie t^utfer amme
fale, be tDegetoUe (fott feigen MtttoU), ben
rtntol, be ben bürgeren ))erfauft n^eren
»ur ire gclt jo irer toibertofungen' ; t)gl.
ben »eetoer« be« 9iat(>« toon 1414 3uni 17
bei ?ünig XVI @. 573.
1. 2)ietri(^d (ginritt 1 @. 363 unb
bie :©uIbiaung8formcl oben @. cxix;
i»g(. bie '^ef($retbung beim (Sinritt ci^
ne§ (S^urfürflen' Securis ad radicem
@. 219.
2. Urf. t)om 3. 2)ec. 1415, ?ac. IV
no. 94.
3. Sin Wrli* beridf^ten über bie SBor»
fatte be<!i^ieg« im 3. 1416 bie (S5Incv
Sa^rb. in 53t). l.
4. Ur!. bei gac. IV no. 99. (Sölner
3a(>rb. ©b. 1 @. 112.
5. @. bie f(J^on cit. Urfunbe t)om
25. 9ioto. 1414, ?ac. IV no. 90.
CLXXVI flllgcmtine (Sinleüung.
©ad^cn bcö f)anbcte , be« SWavftöcrlcl^r« unb bct Ocmcrbc f o toic bic
©efteiung ber ©ciftlt^Icit bon bct SBcinaccifc bctlangtc K
J)tc ©ctegcn^cit l^ietju gab bte 9luf tage einer neuen ftfibtif d^en SLccife
öom 6. guber beim SBeinbetlauf, toomit jugteid^ ba« S5orfaufdre(!^^t ber
©ürget bon Sofa bei bem bon au^tt>ärW l^er jum 3Serfauf gebtad^ten
SBein berbunben toax 2. ©cnn ^ierburd^ fanben [xöf aüe 9flad^bani bei
bem SBeinl^anbet befc^iüert, unb ber (grjbifd^of lonnte auf 33etbunbete
gegen bie ©tabt red^nen. ©d^on betjor er ben Srieg eröffnete, begingen
feine 9lmtleute geinbfetigfeiten gegen bie göfaifc^en Saufteute, unb bie
©tabt fanb e« ju %er ©id^erl^eit nöt^ig, ben 9il^einftrom burdf^ ^fäl^tc
ju öerrammefa unb bie burd^fal^renben ©d^iffe ju übertt>ad^en, um fidj>
gegen pVi^ixäftn UeberfaQ ju f^ü^en ; auc^ befeftigte fie ba^ gegenüber^
tiegenbe^eufe (1418).
SKitiDietrid^ toaren bie (Sribifd^Sfe Qol^ann bon ÜÄainj unb 83emet
bon 5Erier, ^fatjgraf Subtoig unb ^crjog JReinalb bon 3fitid^ * ®etbern
Derbunben. 35ie ©tabt gewann ben ^erjog Slbolf i)on ©erg, ber »icbcr
il^r (Sbetbürger mit einem Selben bon 100 (S. iaffxüdf geworben toar, ate
öunbedgenoffen unb Reifer ^.
®em l^ätte nun ber ßrjbifd^of , tt)ie e« feinen SSorgängern öftere
gelungen u>ar, bie ©emeinbe mit bem JRatl^ ber ©tabt t)eruneinigt : et
»anfcte [xd) an aüe ®aff efa mit örief en, loorin er ben SRatl^ anitagte ;
biefe aber anttt)orteten il^m, iebe Bef onber« : er möge fie mit feinen SSrie^
fen berfd^onen unb fid^ lieber axx ben JRatl^ loenben, benn ©emeinbe unb
ber bon i^r getoäl^tte JRatl^ feien ein« unb biefer pfee mit il^rem S33iüen
für bie ©emeinbe^. ÜDad ioar ber ©egen ber ©emeinbeberfaffung nad^
bem SBerbunbbrief 1
9iad^ Dergebtid^en SSerl^anbfangcn unb S^gfal^rten , unter »etd^en
ba« 3. 1418 t>orüberging, lam e« nad^ Anfang 1419 jum Ärieg, in mel^
d^em tt>ie gett>ß^nlid^ ba« 8anb toeit unb breit ücrn^üftet, ber Raubet oni
ganjen JRl^ein geftßrt würbe, hierauf nahmen beibe Parteien ben (grjb.
Dtto Don Sriet jum ©^ieb^tid^tet an (aJJai 1419) : fein 2lu6fptud^ lau*
tete in fcet ^au^jtfa^e bal^in, bag bet SBein^etfauf auf ben ©d^iffen unb
am atl^einufet (8ein^)fab) bei Solu in ben näd^ften i)iet Salären, jtoei
1. (gnncn, ®ef*. ni @. 207. (I62/3 ?roc.) ju cutri^tcn. S5gt. dnnm
2. 3a^rbüc^cr »b. II @. 116: *mib III e. 209.
in ben jelöcu iar (1417) boi bcborft be 3. ©ünbnigöertrog »om 12. 3uni
ftat gelt unb fajjtcn in bem felöen \av 1418, ?ac. IV no. 109. 2)a8 (gbclbür»
offm«, bat 6 »ober xoat man ga^)bc bat gcröer^ältniß tcar f(^>cn om 4.3)ec. 1417
galt bat 6. öobcr', b. \). bei bem ©crfauf erneuert,
toon 6 gubern njar ba« 6. als ^cciie 4. (5öln. Sa^ib. ^b. I @. 118
Sn>eitc «bt^ifettg.
CLXXVU
JKonote lang tn {cbem SoSft, frei gegeben fein, f enft a6et ba^ ®tapüu6)t
ber Sölner f ortbauem unb bie «ccife in bcr ©tobt unbewel^rt fein foß K
©qflglid^ bcr attgenteincn Slnfj)rä(]^c be^ ©tibifd^of« ^tetrici^ an bie
©tobtl^errfc^aft aber blieb e« bei bet bloßen SSettoal^tung feiner »le ber
®tabt ^riöiCegien ; nur »urben bieSuben bon S8ln, beren fld^ ber Siatl^
gegen ben (Srjbifd^of angenommen l^atte, jur S^^^ng bon 25000 ®. an
lefetoren berurti^eilt 2,
SBäl^renb bie ®tabt unabififfig boronf befcad^t »ar, i^en ^anbete*
bcr!d^r auf 8anb* unb SSJafferftraßen gegen JRaubanfäße ober fribote
geloben burd^ ©olbberträge mit ben bcnad^barten Sanbi^erren unb
(gbclbürgem fidler ju fteöen ^ erl^ob [täf im 9. 1423 ber große ®etbern»
fd^ Srbfolgefrieg, at« nadb bem äbleben beö §erjog« Sieinatb bon 3füttd^
unb ©eibern Slbolf bon öerg atö näd^fter §au^)terbe in betben Öänbertt
auftrat, bie ©t&nbe bon ©etbern l^ingegen ämolb bon Sgmonb atö ii^ren
(grbl^erm anerfannten *. !J)ie ©tobt S5ln nal^m jioar an bief em ©treit
feinen unmittelbaren 9lntl^etl, l^atte aber bod^ biel Ungemac^ babon ju
leibeu unb ftanb forttoäl^renb fd^led^t mit Srjb. !Oietrid^, toeil bie alten
©treitfragen über bie 6onH)etenj be« geiftlid^en ©erid^t«, über ben SSBein^*
jaj>f bcr ©eifitidben unb über ben Subenfd^ufe immer toieber aufgeregt
umrben.
!Die Subenfd^aft bon 68ln ftanb jugteid^ im ©d^ufee be« Sönigö *, 3«*««*
tote be« ßrjbif d^of « unb ber ©tabt , unb f onnte gegen bie 5lnf ^)rüd^e be« Buna '
einen SÖefd^üfeer« auf bie Siferfud^t be« anbern red^nen. Site bal^er ber
(Srjbifd^of fle im 3* 1417 loegcn einer ©d^a^ung bor fein Sammergcrid^t
naäf ^o^)j>eteborf lub, trat ber SRatl^ bon Söln il^m entgegen, mit ©em*
fung auf ben 3ubenbrief , loorin er fie auf 10 3a]^r ate ©ürger aufge*
nommen, loeöl^alb fie nad^ bem Siedet unb ber greil^eit ber ©ürger bon
ßStn nid^t bor ein au^ioärtige« ©erid^t burften gelaben »erben. • 5ltö ber
1. <^o na^ ben itod Kudfprüd^en
Jöom 20. SWoi unb 15. guni 1419, f. er-
pcre Urf. befSacomMet IV no. 117, Ic^-
tcre bei aWone, äeitfd^r. für b. @efc^. bc«
Obcrrbein« ©b. IX @. 25, unb in tue«
fetttU^ Uebereinftimmung hiermit QEöln.
Sa^rb. @. 120 nnb 121.
2. @prudj t)om 20. @e^t. f. ?acom«
Biet a. a. O. @. 134 $(nm.; t>g(. (Snnen
m&. 239—242.
3. @. bie Steige toon Sßertrfigen bie*»
fer Art toon ^etjog ?(boIf uon ©crg, 3o*
f^aaa t)on ^etndberg, $er). 92etnalb )>on
3üli^ u. «. bei @nncu ni (g. 244 f.
et&hUäixvnMtn. XIY.
4. Socomblet, %x6)i^ IV @. 239 ff.
5. St. ©igmunb betätigte burd^ Urf.
Mom 14. 3)cc. 1417 bcr 3ubenfd^aft jn
QEöIn unb be9 92ei(^9 ^ammerfnecbten m
9tfi(!{i4t barauf bag fie 'und unb bem^
felben 9leid^e ju biefen 3«iten große«
SBol^Igefaaen unb ©ittigfeit bemeifen
unb treffUt^e ^ienfie gett^an baben* alle
erabif*8f(i(j^c unb . fläbti^e ^ritoitegien
unb \)ßxa6f jie in ben nSd^ften 10 Sa^^ren
t)on allen gorberungcn toon 3lei4«»egen,
aufgenommen toenn er bie fai{erli(!^e
Ärönuna em^>fangen toürbe, frei: im fLu'-
5angbet®ei?ben@. 391.
CLXXVIII
HCtgememe Sinkituttg.
Stjbifd^of fid^ nid^t baran feierte, aj>j>eüittc bet JRätl^ an ba6 Blitgßd^
5)of9CTic^t unb fd^idtc eine ©cfatibtfd^f t ju Ä. ©tgmunb nad^ Sottflönj;
btefet berfd^öb bte Sntfd^eibung nad^ Sitter, toctd^e jebod^ nnterblteb, ti^tl
ber ftBnig ntd^t bottl^tn fam*. 3n bem @d^{cb«fjn:ud^ be4 ßrj&. Otto
bon Stier bon 1419 tourbe biefe angelegenl^eit jum SSort^ett be^^tj*
bifd^of«, tote oben cttoäl^nt, etlebigt^.
Unb balb fanb bet leitete btingenbe SSetanlaffung fid^ fetnetfcit«
ber ©d^ufeiuben bon Söln gegen ^tatff unb Oemeinbe anjunel^ntctt. 8m
3. 1423 lant bie Stneuetnng be^ ftäbtifd^en 3uben6tief^ jur Ötage.
®utd^ betfd^iebene Utfad^en l^atte ftd^ auf^ neue groge Stfctttetung bei
ben d^tiftttd^en Sintool^netn bet ©tabt gegen il^te jübifd^n SRltbütgct
angepuft. üßan fanb i^ten 3tndti)ud^et unetttägüd^ ; man ga1& i^nen
bei bem 5ludbtud^ einet anftedtenben fitanll^cit, tt)ie ftül^et 1349> ©tun*
nenöetgiftung ©d^ulb , toatf il^nen angebtid^e fflefel^tnng^berfud^e bei
ßl^tiften jum mofaifd^en ©tauben bot. SDaju tarn bet bntd^ bcn §ufP'
tenitieg in Sö^men, ü)ie ftül^et butd^ bie Steujjüge, aufgetegte ganati^
mu« unb ba^ S8eifj)iet bet 3ubenbettteibung butd^ bie Äutfütften Sontob
bon ÜJlainj unb Otto bon Stiet ^, Sluf botau^gegangene bielf ad^e Se*
btüdtung unb ©eioalttl^at gegen bie 3uben ju Sß(n beutet bie S8e[d^»etbe,
»eld^e Stjb. ©iettid^ bei §. ©igmunb etl^ob , fo toie bie babutd^ bct^
anlaste 3"W>^ift *^^^ leiteten an fämmtlic^e SRätl^e ju S&tn bom &. 3an.
1424*.
5RäntIid^ fd^on im 5luguft jubot l^atte bet SRat^ nad& bem ©utad^ten
einet an^ feinet ÜJlitte befteüten ßommiffion befd^Ioffen, ba6 ©d^u^ipti*
bilegium, toetd^e« am 1. Octobet 1424 ablief, nid^t loiebet ju etneuetn
unb bie 3uben au^ bet ©tabt gu betbannen in anbettad^t , loic betfette
1. (£örn. 3a?>rb. in«b. il ®. 114.
117.
2. SSgl. ^nncn III (S. 326, too ber
^rjb. tton Xxkx unrici^ttö njicbcrljjolt
Äuno genannt ifi, n*tig Ctto @. 239 f.
3. @. bcn Stu^jug aus bem @d^ret*
ben bed 9{at^d an ä. ©tgntunb d. d.
1431 2lug. 28, tt)o bte ©rünbc ber Su*
benaudtretbung ^ttfamntengefagt ftnb, bei
(gnnen lll @. 330. S33enn barin 33ejug
genommen ifl auf bie gleid^c SKagregel
'etlicher unferer ©erren Sl^urfürflen am
^^dn\ fo »iffen totr bod^, baß bte auö
SWainj tjettriebenen Suben \(i)cn 1426
tton (Srjb. Sonrab toteber ju Onaben
angenommen tourben, f. Joannis Mo-
gunt. rerum I @. 740. Söegcn SSertrci*
bung ber Suben aud Syrier burci^ (Sr)b.
Otto beruft fici^ Hontheim, Hist. Trevir.
II p. 363 2lnm. a nur auf bie Sübeder
(£]^ronif i)on ©ermann (Sorner; fte flnbct
fii aber anäf beftätigt bnrti^ Urf. ton
1421 SWärj 19, m^, SRegcflen bergrjb.
Don Xrier@. 148, tt>orau8 ^ertjorgeH
baß bort bie Suben bei il^rer tosweifang
alle il^re ©c^ulbforberungcn an ben @rj»
bifd^of batten abtreten muffen.
4. Sac. IV no. 1 55. S)a« faiferli^
©d^reibcn ifi an 102 genannte Bürger
unb dtcLi\)t geriti^tet, unter n>eld^en neben
alten ©efti^Ied^ternamen »ic ©arbefuft
i)on bcncn einer ein Flitter, Subc, ^a^
gin, jal^Ireiti^e ©anbiuerfer toit @(^iu^
mad^er, @d^eerenfd(>Ieifer, ©untwirfer,
femer (Sfrigtoerfäufer, «^ot^cfer, aWoTer
u. a. toortommen.
3toette ^bt^eiUsng.
CLXXIX
\p&ttx <m S. <^munb fd^tieb , %o% bic 3ubcnf<i^ft mit iSfXtn undifxxp
Häfen güßen bie l^ittgc ferbe Htinen bet ©tabt bittiger SBeife n\(i)t mcl^r
iztxeUn ^oWK SScrgebenö mad)tt Stjb. ÜDietrid^ fein ©^ufetcd^t gegen
bie ®tabt gettenb unb be[c^n)ette \xäf megen SSertefjung be^felben bei beut
Satfer ; bcrgebenö gebot biefet ben fflürgern öon 66In bad unjtoeifel*
l^ofte attl^etförnrntid^e SRed^t bc^ Srjbifd(>ofd ju ad^ten unb bebtol^te fie mit
feinem ©erid^t^: bie 3ubcn mußten im Saufe be« 3. 1424 bie ©tabt
täumen^; bod^ burften fie il^te ^fanbgetber eingiei^en unb il^te ^fiufet
berlaufen. ®ie Snbenfd^ule gegenüber bem {Rotl^l^aufe fiel ber ©tabt
oi^cim ; fie tourbe nicbergcriffcn unb an il^rer ©tette bie 9iat^«caj)ette ju
®^r€n ber l^eüigen Jungfrau erbaut^. ^to^di)^n (grjbifd^of unb ©tabt
fam burd^ ©d^ieb«fj)rud^ be« S)er jog« äbotf bon 3ülid^ unb Söerg im
©ecembet be«fetben 3al^t^, U)ie über onbere fd^toebenbe ©treitigleiten, fo
au<^ in anfe^ung ber 3uben ein aSergteid^ ju ©taube, toonad^ toeber ber
(Srgbifd^of bei feiner Sebendgeit, nod^ ba^&a))ite( in 10 Salären nad^ beffen
Sobe We SBieberaufnol^me bon 3uben in bie ©tabt begel^rcn toottten ^.
©eitbem blieben bie 3uben für immer, fo fange bie atte ©tabtberfaffung
beftanb, b, i. bid 1796, au« (Solu auögefd^toffen*
• üDer unfetige ®elbernfd^e (grbfolgefrieg lourbe bon C)erjog Slbolf bon |«
Serg gegen 9lrno(b Don ßgmonb jum SSerberben ber nieberrl^einifd^en bernU«
8anbe fortgeführt. Obwohl S. ©tgmunb ärnolb unb bie ©täube bon ^"^*
®eß>em in bie Sld^t erHärte unb ben §erjog bon ©erg 1425 mit 3üßd^
unb (Selbem belel^nte ^, lonnte fid^ festerer bod^ nur im Sefift t>on 3ü'
ix6f be]^au|)ten. ®ie ©tabt Solu f anb fid^ enblid^ genötl^igt , bie bieten
SebrüdEungeu il^red §anbefe unb SWifi^anblungen il^rer Saufteute mit
1. S)ic S>atm ber «cfd^Iüffc toom 16.
unb 24. Slttfl. Bei (Snncn m @. 329
gehören in ba« 3. 1423, togt ben Slb*
brud Ui Sei^bcn a. a. O. @. 242.
2. SSgl. bie ktein. ij^fronifcnfrag«'
mcttte jum 3. 1423 ©b. ii @. 197 unb
9a^rB. D @. 150: 'ber bufc^of mad^bc
)rotf[e an[^ratd^e unb la^ftt ftc^ jomail
eir bartvebec : tt 'm\)atp in attet neit. ft
4reioen gobem feifer, inb t^ei inl^atte
18 onäf gein maci^t ober (SoHen
|e gcBieben*.
3. 3unt k^ten ma( tuurbe bad |läbti»
f^e ^u^elb am 23. ^ugujl toon 11
%ibeu ert^oben, (Snnen ni @. 335.
4. 2)er ^ro^p unb Slrd^ibiacon toon
(£8(n, ©erwarb toon ©erg, ertl^eiUe ^ierju
bie ©enelt^migung am 7. @e^t. 1426,
8ac. IV no. 177, togl. Salj^rb. in S3b. n
@. 122. 156.
5. Ueber bie anbeten ©treitigfeiten
tbat ©erjog 3lbo(f ben 3(u8f^ru^ am
9. 3)ec. 1424, beffen Snl^aU (gnnen lil
@. 252 angiebt. ©arin toar ber bie 3u»
benfd(>aft betreffcnbe ^nnlt noc^ bi« ju
toeiterer (Sntf Reibung borbe^aUen; biefe
erfolgte |latt na^ ^ter Socken fd^on am
12. ^ic. in ber bei Serben a. a. D.
@. 394 abgebrurften Urfunbe. 2)ie8 jur
^rici^tignng ber 2)atimngen bei (Snnen
@. 252 U. 253.
6. gacomblet IV no. 176 «nm.
CLXXX OTöcmeinc ©nteltung.
Äe^Jtcfaßcn gegen bie ©täbte Don Oefecm ju ertoiebem, unb fd^tdte enb*
lx6f im 3um 1433 anäf ein §eer mit 2000 ^ferbcn unb ©treimagen
bem §eTjog bon ©erg gu §filfe, butd^ toeld^e^ bie Oelbernfd^en au^ bem
3ülid^et 8anb berjagt tourben K SBie fel^r ber beftänbige Srieg^juftanb
nur jum SSortl^eil ber ganbl^erten auf Soften ber ©täbte biente, jeigt bie
©etrad^tung, ttjeld^e bie Sölnifd^en Sol^rbfid^er bei bem Slbleben be^ $erm
3o]^ann bon 5)cin^6erg, loetd^em §erj. 5lboIf einen 5lnt^eil an ber Srbfd^aft
bon 3ülici^ übertaffen l^attc^ anfteüen: 'biefer öoar immerfort barauf
bebad^t, bie guten ©täbte unb ben Kaufmann auf ber ©tra§e ju berber^
ben : baburc^ tourbe er reid^ unb mad^te feine Sinber ju ©rafcn unb
einen feiner ©öl^ne jum ©ifd^of bon Süttid^, unb loaren borl^er nur
fd^ted^tc Witter geioefen' K
5ßur geringe Srfeid^terung mod^te ber ©tabt unter fotd^en Äriegö^
brangfalen ba^ ^ribilegium S. ©igmunb^ bom 3. 1431, toeld^e« fjjater
aud^ S. griebrid^ III 1447 auf Sitte beö Srjbifd^of^ erneuerte unb er*
ujetterte, geioäl^ren, toonad^ tl^r ber ^anbefeberlel^r bei ber ^nfnffx bon
Seben^mitteln andf mit ben Sled^tern unter ©eteit geftattet fein foQte ^.
©oefi« ©eitbem bie SSürger au^ bem Saufmann« * unb §anbioer!erftanb
1444! im {Regiment ber ©tabt faßen , toar ber alte Megerifd^e ®eift, ber btc
ftolgen {Ritter unb Ferren ber ©efd^ted^ter befeelte, gefd^iounben. ©id^er*
l^eit bed ^anbete unb ber bürgerßd^en 5Ra]^rung toar aüein ber ^^td
\f)ttt au^ioärtigen ^oßtif , unb 5Reutraßtät bie {Rid^tfd^nur, tt>eld^ ber
{Ratl^ mitten unter ben Iriegfül^renben Parteien fo tange ate mögßd^ U^
folgte. Sflod^ loar ber ®e(bernfd^e ©treit, toeld^er pd^ bon §ß^«>8 ^^o^f
bon ©erg nad^ beffenSobe im 3. 1437 (14. 3uß) auf feinen 5Reffcn unb
5Rad^f olger Oerl^arb ber erbte, nid^t ju (Snbe, atö 1444 bie ©oefter gelobe
au^brad^, in loetd^er Srjbifd^of SDietrid^ bie trofeige §anfeftabt unb ba«
^artpi bon SBeftfalen nieberjubeugen gebadete, loäl^renb fie bie $)ütfe bon
äbotf bon Siebe geioann unb ben 3ung]^ergog 3o]^ann ju i^rem ©rbl^errn
annal^m K SDie ©tabt Söln fel^nte aüe 3ii«iiit]^wngen bon beiben ©eiten
mit Srltärung il^rer 5Reutraßtät ab\
^ufiuen* ©eit bem 3. 1421 lourbe bie ©tabt ju Sriegdteiftungen für ba^
''^'^'- «eic^ unb bie lat^oßfc^e tird^e bei ©eläm})fung ber ^uffißfc^cn ^^crei
1. 3a^rBü*er @. 68 unb 168. no. 258. öartl^ol. öon ber gafc'3 glciA*
2. @.bcn SScrtrag toon 1420 %px\i 1 gcltlgc« Xa^thn^) gum 3. 1444 in @ei«
bei Sac. IV no. 125. Ber^, Ctuetten ber tocflfäüfci^en ©cfd^ic^te
3. 3a?>rb. @. 181. »b. n @. 282. %t. Äocl^off'fd^c &)x.
4. dnntn, ®efd^. m @. 275, Urf. @. 787 f.
1447 @e<)t. 1 bei 8ac. IV no. 282. 6. 3a^rbüd^cr @. 185 Unm. 1.
6. Urf. 1444 «pr. 23, 2acomMet iv
3»eitc Slbt^fcUttiifl.
CLXXXI
in ©öl^mcn l^ctangcgogcn, 3n bem etftcn großen §cetedjug bc^ gcnann*
im SaSfX^, looju fic 25 Satijcn unb 25 ©d^fifecn fteücn mußte,, bcfolbete
fie bcn ©rafcn SBlI^elm öon S3crg unb me^rctc SBfirger bon ben alten
@t\ä)ki)t^n ^ : btefc nal^mcn 5E]^cit an bcr fcJ^tnH)f Itd^en 5RicbctIage unb
gluckt bei ©aaj am 2. Detobet 2. SÜaä) bet 9tetd^«matrilel t)on 1422
»ar (Btn mit 20 ©leben betanfd^Iagt^; ate bie ©tabt im folgenben
Sofft aufgefotbert tourbe, folc^eö geringe (Kontingent gu [teilen ; legte bet
{Ratl^ , um bie Soften auf jubtingen , eine SBeinacdf e auf unb lie| eine
f- g. §ttfpt«iiKfte in bet 9eat^«ca|)eae auffteüen*, 3n bem SReid^^gefe^
über bie St^ebung einet allgemeinen SReid^öfteuet beö gemeinen ^fennig^
t>om 2, !Dec. 1427 toutbe Söln mit biet anbeten ©täbten al« Segfteüe
bcftimmt, bott foHte bie §au^)tfaffe füt bie Sänbet beö Sliebet* unb äwit*
telti^einö fein, toetd^e felbfi loiebet an bie Senttalfaffe in 5Rürnbetg abgu^
fügten toat^; bod^ bem fd^led^ten S3eif^)iel bet anbem folgenb, jal^tteSöln
fclBft nid^tö, ober ließ fid^ toenigften« öfter betgeblid^ öon ben Sutfütften
mal^nen , feinen Slnfd^lag , 'bet bod^ Hein unb leiblid^ fei\ abguliefetn ^.
3n bet aWattifel öon 1431 toaten fämmtlid^e fteien unb SReid^öftäbte mit
1000 ®leöen betanfd^lagt^: butd^ ein gtoßeö SReid^öauf gebot, toie ba^
öon 1421, foHte eine SReil^e fd^mäl^lid^et 5Riebetlagen unb unetmeßlid^et
35etn)üftungen beutfd^et ?änbet an Söl^men bctgolten loetben. Söln
befteßte ben ®tafen SBiC^elm bon Soen jum gül^ter feine« Sontingentö,
unb »enbete 2200 ®ulben für bie 2lu«rüftung auf», e« ift belannt,
baß ber laum begonnene gelbjug in SÖBl^men fogleid^ mit bcr Sli^d^t unb
2lufü)fung beö SReid^öl^eerö beiS^auß (14. 5luguft) enbigte unb an ©d^anbe
aüe früi^eren übertraf»
mf)tx atö in ben^uffitenlriegen rüdfteber ©tabt felbft im 3. 1444 «nna*
bie ®ef al^r , alö bie barbarif d^en SSertoüftungen ber frangöfifd^en 9lrma^ ^"* ^*
gnalen im @lfaß unb am Oberrl^ein bie benad^barten Sauber mit ©d^redten
erfüllten. J)cr SRatl^ begann fid^ in SSertl^eibigungöftanb ju fefeen, aber
1. @nncn m @. 282: ^bcrl^arb
©arbcfuji unb S33crncr Otoerjiolj mit 12,
©U^clm toon 2J?«!ird^cn mit 8 $fcrbcn
' 2. ^ü9t)xMii6) txxo^nt ifi (Söln bei
bem 9tei(^bser in ber gletdt;ieittgen92ad^»
xidft aud bem 92ümberger 9{ed(^nungd»
f>üdf, ©täbtcd^ron. n @. 35.
3. (Sber^arb ^inbede. SJ'lenden col.
1162. (üUn entf^ulbigte ftd^ tM)n ber
S3cf(5i(fnng be« iRürnberger 9letd^8tag8
in bicfcm ^a^x, (Snnen m @. 285.
4. ^. bie ^u^gfige and ^aiferbriefen
unb (SoJ^ienbüi^em Bei @nnen a. a. O.
5. @. bie SSerorbnung bei 2)r0j?fen,
in »er^anbL ber mi @ef. b. ©iffenf*.
in itipm, «b. VII (S.150. 190. Sanf»
fen, Wi(i}9com\p. I @. 807.
6. @nnenlll ®. 291.
7. S5gl. 3. 2ßeiafä(fcr, ©traßburger
gaScifet bon 1431 in b. gorfci^nngen gur
b. ®t\ö). «b. XV @. 436.
8. S$gl. (gnnen III @. 293, »0 aber
bie Angaben menig mit einanber über»
einfiimmen.
CLXXXII
fClIgemeine (Sinleititng.
1412.
tt)cbcr jur ©tcüung Don 500 ganjen, toctt^e Sötn nod^ bem JRcicI^danfci^tag
aufbringen [oütc, nod^ an^fy nur bon 100 Octoaffnctcn, auf toctd^e ber
ateid^öl^auptmann ^faljgraf Submig bte gorberung ermäßigte, mod^te
er fid^ berftel;en unb lel^nte fd^Ueßlid^ felbft bie äbfenbung bon.40 reifigen
©d^üfeen ab, toetl er, tt>ie er fd^rieb, folc^e nid^t entbehren lönne K
T&'^ SSon einer anberen ®eite fteüt fid^ baö SSerl^ältniß bon @tabt unb
n*« .iii jRcid^ bar in ber unmittelbaren ^jerfönüd^en ©ejie^ung gu bem ncuge*
frönten S. griebric^ III bei feiner Slnfunft ju ®JIn am 22. 3utti 14422.
!Die oberften ftäbtifd^en ©el^örben tl^eilten fid^ in bie berfd^iebenen Sunc^
tionen i^re« ßl^renbienfte^ bei bem @mj)fang: bie beiben Sürgcrmeifter
mit einer Hnjal^I bon SRatl^^l^erren unb ©ürgem ju ^ferb ertoarteten
ben Äönig bor bem 3Bet^ertl^or auf ber SBeftfeite unb entboten bem an^
gelommenen ben 2)ienft ber ©tabt ; fie eröffneten ben 3w9 ^«t bem ®n^
ritt; ber Srbbogt öon Söln, ®unq)rec^t bon 5Keuenar, unb ber ®rö)e
be« ^ol^en Oeric^t«, SÖäeruer Dberftolj, loeld^er felbft ben Öerid^t übet
ba« Sreigniß be« 2iage6 berfaßt i)at, begleiteten ben Surfürften bon ©ad^
fen ju betten ©eiten, jener mit bem SBebel, biefer mit bem 9tid^tftab in
ber §anb ; bie beiben SRentmeiftcr filierten be« Äönigö ^fcrb am ^a\m ;
je jioei ©d^öffen unb jtt)ei Statl^öl^erren Rieften bie bier 34>f^t be« golbe*
neu 2iud^« am ©atbad(^in über feinem f)aupt. S3ei ©t. SRaricngraben,
ti)o ber 3ug anfielt unb ber Äönig bom ^ferb fticg , em^)fingen i^n bie
Srjbifd^öfe oon Sö(n unb Syrier unb begleiteten il^n ju guß in ben
na^en ÜDom, too er am $od(^a(tar nieberfnieenb fein ®ebet i>errid&tetc
unb ein geft^^mnu« bie geterKc^feit befd(^Iog. 2lm übernäd^ftcn Jage
(24. 3unt) belel^nte berfelbe oon einem ®erüfte im ©oml^ofe l^erab ben
grjbifd^of !Dietric^, ber im rotten ^crjog^mantcl bor il^m ju "^ferb l^ieü,
mit brei ©annern für ba« Srjftift bon Sötn, ba« f)erjogt]^um SBeftfalen
unb ba^ ©tif t ^aberborn , loeld^e« ber ßrjbifd^of gteic^faü« bertoattete,
unb aud^ mit bem ©dj^mcrte, n)eld(^e« bie ®erid(^t^^errfdt>aft über bie grei«
ftü^Ie unb bie Slmt^geioatt über bie greigraf cn bebeutete 3. ÜDer ®rebe
SBerner Doerftolj ^iett bei biefem 2lct feinen Siid^terftab l^od^ t>or bem
1. (Snncn a. a. O, @. 345—354.
SBcijlädcr a. a. O. @. 450 ff. M bc-
tt)ie(en, baß ber 9iürnbcrgcr 3(n|d^(ag,
totidftt getDÖ^nltd^ in bad 3. 1427 gefe^jt
n)trb, ber gegen bie ^rmagnafen toom
©erb^ 1444 ifl. 3n bic[em 2ln|*rag ^tlft
(£öln mit lüO ©leöen, SKainj mit 500,
2öorm8 mit 400, fclbfl baö t(eine @pcier
mit 500; ttermntbli* ijt jtatt 100 ®(e*
toen bei (Söln gletd^fatts 500 jn feigen, ba
in bem ^ci^reiben ^. @igmunbd t)om
30. (Büßt fein (Kontingent eben fo Ijiod^
angegeben toirb.
2. @. bie »efd^reibung in ©b. I @.
364 — 368.
3. @. 366: 'inb bat bebuibc bat ^e
ban bem foningbe belient loiit mit ben
)>rien fielen, bairotoer go raben inb ben
örißieijcn jo gebieben, inb toort, bat ^ei
beltent n)irt mit ben merntlic^en Qtxxi^
ten in flme gejlid^te'.
3tt)ettc SStbtl^etlung.
CLXXXllI
Sönig aufgerichtet; ba« bebeutete, tote er meinte, feine ©elel^nung mit
bem l^oj^en ©erteilt K SBieber am folgenben 2:age gefd^a^ bie fetettid^e
$utbiguug ber Sütgerfd^aft, in ä^nlid^er Seife toie bei bem (Sintitt be«
@T|bifd^of«. 2)et Sönig ftanb, umgeben bon ben Äurfürften, oben in bem
©aal , bon too ber eine ber beiben öürgermeifter bie SBorte ber ^ulbi^^
gung l^crabrief , toetd^e ber anbete unten ju ^ferbe fifeenb laut bor bem
berfammelten 9iat^ unb ©emeinbe nad^fj)rad^ unb beibe SSürgermeifter
mit aufgel^obenen §änben befd^iooren. S5ie gormel ber ^ulbigung lautete:
'liefen Sag l^eut unb biefen 5Eag aü unb bon biefem Sage fort,
,]^utbcn tt)ir freie Sürger »on Sö(n unferm lieben §errn §errn 9i. römi^^
fci^n Sönig, getreu unb l^otb gu fein, bel^altniffe un«, unfern SBeibern
unb unfern Sinbern, unfer ©tabt »on 6öln SRed^t unb Söurger iJreil^eit,
fonber 2lrglift f o unö ®ott i^elfe unb bie ^eiligen' 2.
©ie inneren SSerl^altniffe .ber ©tabt mürben burd^ einen Iangtoieri== ©treit
gen ©treit jtoifd^en bem JRat^ unb ben ©Söffen geftört, ju toeld^em ein f^^ßf^"
einjelner ^Red^t^fatt im 3. 1427 bie erfte 35eranlaffung gab 3. T)er $Rat^ ^Sta"^
fanb burd^ bie 35er]^aftung eine« öürgerö, §einrid(^ S^eu«, auf bem
diaäf^piaii burd^ Söoten beö l^ol^en ®erid^t« feine Immunität berieft unb
fd^ritt bor SSerurt^eilung beöfelben gegen bie ©d^öffen ein , inbem er fie
jur 9?ed^enfd^aft jog. @r nal^m aber über^au|)t nid^t bloß baö JRed^t ber
35orunterfudt>ung bei SSer^aftung bon ftraffälligen SSürgern in Slnfjjrud^,
fonbern aud^ ba« SRed^t, ba« gerid^tlid^e 3Ser fahren ber ©d^öffen feiner
Seurt^eilung gu unterbieten. Sin al^nlid^e« 3^^^örfni6 jtotfd^en SRatl^
unb ©d^öffen toar fd^on jur ^tit ber ©efd^Ied^terl^errfd^aft im 3. 1375
eingetreten ^, »0 in beiben auf einanber eif erfüd^tigen Sorj)orationen fid^
bie bertoanbten ®efd(^(cd^ter gegenüber ftanben ; iefet tourbe ber (Segenfafe
nod^i baburd^ berfd^ärft, bag in bem ©d^öffencoüegium unb in ber ©d^öf ^
fcnbrüberfd^aft fortbauernb bie toon alter^^er berechtigten ©efd^Ied^ter*
gcnoffen fid^ be^auj)teten ^ tt^äl^renb ber SRatl^ au« ber ©emeinbe burd^
bie SBal^I ber Slemter unb ® äff ein l^erborging. 2)a« ©d^öffengerid^t toar
1 . '3tem fo l^abbc \6) SBernl^cr Oöcr*
Po(|5 Qxfot JU ber jit [ben] ric^tpaf in
oiinre t>ant — bat bebuibc, bat in ber
focnin! beUenbe mit bem ^oengerid^te* ;
logL oben @. xxxm.
2. Statuta unb Concordata ber ^.
freien 9ieid^8|labt Solu @. 5.
3. Äurjen Serid^t hierüber geben bie
Sa^rbüd^er @. 159, njomit ju ögl. .^oel*
W\ä)t (£^ron. @. 763 unb bie ausfuhr*
lici^e 2)arlegung bes @treit« unb feiner
golgen au8 ben ^cten bei @nnen lll
@. 375 — 409.
4. @. oben @. cvii.
5. Äoel^off'f^e Sl^ronif @. 714 faßt
nod^ 1499, baß bie Ö^ad^fommcn ber ®e-
fdj^led^ter *bie no(^ binnen (Sötten f\n\ ju
9?at^ unb ©d^öffentl^um getoä^It njürbcn.
f
cLzxxiy
SQacnicfate Shileititiia.
immer noc^ bad ^o^ @ertc^t be^ Sribifc^ofd mib looOte nid^t ber @tabt«
obtigf ett be^ 9{at^ untergeben fein. 'S3ad^aben\ fagte ber®(i^5ffe^)etn>^
ri^^rbefuft, 'unfere f>erren bom 9{at^ mit und ju t^nn ! fte fragen tM
möft ; mx fragen fte on^ ni^f. SBegen biefer lul^nen 9lebe lonrbe er in
ben S^urm 9ef)>errt, unb ber Stotl^ mit allen 9lat^ nnb ben 44 Sbge*
orbneten on^ ber ©emetnbe (egte 5 onberen ©d^öffen ben <Sib auf, i^e
Sßo^nungen nid^t ju berlaf[en, bid ^xäf oXk untermorfen unb ben gefon«
genen Bürger auslieferten K Unb u>ei( allgemeine ßlage aber SDtangel
an ®(i^5ffen toax, inbem bod SoOegium aus 6igennu| bte erlebigten
©teilen unbefe^t lieg, loorüber fd^onSrib. (Sonrab bon ^od^ftoben 1258.
Sefc^merbe geführt ^otte : f o erging ein u>eiterer 9{atl^befd^(u& burc^
loeld^en bte ©c^offen }um 93olliug ber (SrgänjungSiDai^Ien aufgeforbert
unb jugletc^ berorbnet mürbe, bag bie jur ©ci^öffeidCur S3ered(^tigten nid^t
in ben 9^atl^ getpo^lt merben bürften , bamit man um f o ei^ ©d^Sffen
für taS l^ol^ ©eric^t belomme \
9^^. n. !Do(!^ loar ntc^t ber ytatif, fonbem ber 6r}bifd^of ber @eri(!^tS]^err,
^^* »etc^^er ©croalt über bie ©d^öffen l^atte unb bem pe fc^u>3ren mu^en*
ätö bal^er im 3. 1440 im ©d^öffencoHegium felbft ein erbitterter ©trett
entftanb, inbem baSfelbe einen ©<^5ffen 92amend Sol^ann ^ir^elin oM
feiner SDKtte auSfc^log, »anbte fic^^ biefer an ben Srjbtfd^of, ber l^ierauf
feine SSieberaufnal^me befal^l; baS Kollegium aber bemieS ftd^ unge^orfout
unb ai)j)cttirte an baS Safeler ßoncil \ 5)a« ®erid^t geriet^ hierüber in
bSlltgen ©ttQftanb ; bergebenS bemühte ftd^ ber diatf) um äCuSgleic^ im*
fd(^en ben berfeinbeten ^arteten ; enblid^ nad^ Saläre langen 93er^nblun«
gen fd^ritt ber @rjbifc(^of ate SanbeS^ imb ©erid^tsi^crr gegen bie tntber«
fj)enftigen ©c^offen ein, ernannte anbere an bereu ©teDc, inbem er fid^
borbe^ielt, fte bis }ur bellen 3^^( bon 25 ju erganjen: biefe fottten bann
in äi^ifw^f^f ^^^ f ^^f^' ^^^ ©elbftcrgSnjungSrec^t ausüben ; toürbwi fie
aber bei Srlebigung bon ©c^öffenftül^len bte 5Rcu»a]^len unterlaffcn, fo
»oßte ber Srjbifd^of felbft bie ©teilen aus ber ^ai)i ber eingefcffenen
©firger befe|en *. gtcilid^ blieb bieS SSerfal^ren beS Srjbifd^ofS nid^t ol^ne
S5iberf}>ruc^ ; einer ber abgefegten ©d^Sffen, Sol^ann SanuS, ftagte bei
1 . @. bie url. (grnSnrag ber 5 @dJ5f «
fen, d. d. 13. 91J0D. 1427, ttjorin fte ben
9tat\f um t^cqei^nng bitten, nati^bem [xt
gefnnben, baß 'ber angriff locber att (^er*
fommen inb toril^ett ttx flebe (£5(ne ge-
tötet tfl' in Hamm, Burggraviatus Ubio-
Agripp. 1750 e. 160 unb be«f. Scabi-
natns Ubio-Agr. 1751 @. 67.
2. (gnnen a. a. O. @. 382.
3. 2)te auf biefcn ©treit b€|üg(t^
Uriunben ftnben ftc!^ jum grogen X\^i
gebrudt bei Hamm, Goncordia Ubio-
Agripp. 1751; togl. enucn @. 387 — 109
nad^ Actus et Processus tm ^tabtar^io.
4. Url. bed @r}b. 2)tetrt(^ Dom 25.
3an. 1448 in Hamm, Goncordia ^. 193 f.
Äoeltoff fd^e (S^ron. @. 786 f.
3»€ite «Bt?^e«unfl.
CLXXXV
bcm ÄBnig flcflcn bcn erjbtfcj^of, »urbe aber abgctotcfen. Scffctcn ßt*
fol^ l^ottebtc Stoflc, »efd^e betfettc nad^^cr bei bem löntgüd^en S)of gegen
©ütgermeifler unb JRatl^ aubracj^te: attein toa^. ^alf i^m bet gütiftige
®pxu6) be^ Äammergertd^tö , »enn bod^ ntemanb i^n in ftraft fefete !
e« blieb il^m ballet fd^ßegtici^ nid^t^ anbetet übrig , atö ©ürgermeifter
unb 8iatl^ bemütl^ig um 35erjei]^ung ju bitten (1457) ^
35ic alte ®erid^t«berfaffung bon Sota jeigt fid^ fett bem 14. Sal^r^. <5Je*
im tt>cfent(id^en unberänbert. ®er üorfifeenbe SRid^ter beö l^ol^en Oerid^t« mt«ff9.
mar ber bon bem Srjbifd^of ernannte ®rebe, afö toeld^er SBerner Ober* Ta^ti
ftotj bei bem ©nritt ft. griebrid^« borlommt^. SDte alte ®erid^t«bogtei
ber ©tabt befanb fid^ im erbtid^en ©efi^ ber ®rafen bon 5Keuenar, auf
»eld^e pe mit ber ^errfd^aft 2llj)en übergegangen tt>ar ». ®nmpxzd)t bon
9?euenar erfd^eint atö Srbbogt bon Söln im 15. Sal^rl^unbert in einer
gofge bon mel^reren be^fetben Flamen« *. @^ lourbe bereit« früher be«»
raerlt, ba§ feine 3uri«biction fid^ nur nod^ auf einige ßinjelgerid^te ju
©t. ®ereon unb auf Sigelftein befd^ränfte s. ®umj)red^t, ®raf bon 9ieu*
enar uiU) 6r6t)ogt bon 6öln, fanb fid^ im 3. 1448 burd^ Slnfud^en bon
©ötgermeifter unb SRatl^ betoogen , eine ®erid^t«orbnung für biefe ®e*
rid^te ju ertaff en ^
1. (Snncn®. 401—409.
2. ^erfetbe begegnet fi^on afö ©rebe
im 3. 1423, ennen, ®cW. m @. 375.
383. 3n einem ©einreiben d. d. 1441,
3an. 14, geigt @rjb. 2)ietrid^ ben @(böf-
fen Don (£5(n bte (Ernennung bed (Süer*'
barb ©arbcfuji an — consiliarium et
fldelem nostrum fecerimus vicecomi-
tem : Sacberr^iein. Sinn. XIX ©. 319.
3. @. gal^nc, ®cfci^. ber (Söln. ®e»
\6fltäfttx unter Sllj>en ^. 6 unb bgl. oben
@. CXXIV.
4. 3n Url. toon 1393, 8ac. m no.
989, tDtrb neben (Smmpxtä^t ))on 92enen«
ar unter ben ^m^tn ©um^redbt t)on 91U
pen, Sogt p (£ö(n unb ©erljiarb $err }tt
fttptn, genannt; leitete auci^ in Ur!.
toott 1399, ebcnb. no. 1070. ^aäf ga^>ne,
®eW. ber (£öln, ©efc^l. @.'6 unb 437
fiberlieg ®um)}re(i^t toon ^(^n bie @rb»
toogtei nebp Sfl^en feinem fetter ®um«
^rS^t t)on Sieuenar 1401. gefetercr er»
f(^nt atö @rbt)ogt bei bem Stfci^ofdftreit
1414 unb atö geinb ber <Stabt, (Snnen,
@ef*. in @. 178. i«a^ Urf. toon 1433
(öon SJ^erlo in ben 9'lieberr^>cin. Sinn.
$. 24 @. 304 mitgetl^etU ) ernannte
Sum^red^t t)on 92euenar 'erfbait }U
(Soetne unb ^ere )o S(()}]iiem* einen ^of«
meifter }u (Si$ln, um feine dienten unb
©filten auf bem ^Doml^of einjunebmen,
»ie er ben '@efd^tt)orncn feine« j&ofmei»
fleramtd' befannt mad^t. Unb toieber ein
©um^reci^t, ®raf toon 9{euenar, 'unfer
(Srbbogt )tt (£i$(n* tommt in Urt. be«
(Srjb. aiuiprecSt toon 1467, gac. IV no.
334, an ber @pifee ber (grbljiofSmter toor.
!DerfeIbe toerlieb mit®ema]^(tn unb@o^n,
Sunggraf griebrid^ toon 92euenar, ein
®abem auf bem ^am)}liiof bor ber ^a^t,
Urf. 1484, SWerlo in ©onner Sa^rb.
©. 57 @. 95. 106.
5. @. oxxii. CXXIV.
6. 5^ \faU biefelbe in einer $bf. be«
2)üffeIborfer @taat«ar(i^ito«, @tabt dUn
A 70 $erg. fol. 18 gefunben, mit fol-
genbem Slnfang : *85erbrogen anno xlviii.
SBir ®umi>re($t grebe x>an 92utt}enaire
erfoait jo (£olne — boin funt, alfo a« be
eirfamen burgermelfier inb rait ber flebe
(Soelne un« budioile anbrad^t l^ain, bat
unfe gerid(^te binnen (Soelne anberd ge«
Ijianbelt unb ^el^ant^qft toerben, bau toon
alberS gebrutd^Iid^ gen)eifi i%: barumb
inb umb bi( clagen tottten, be out!^ bau
tian borber an un« fomen i«, fint toir
inb unfe lorunbe mit e^üi^en ber fiebe
(Soelne frunben }o baft faUongen inb er«
CLXXXVI
ungemeine (Suttettung.
ein cmbete« öorftäbttf(i^e« ®€ri<]^t, ba« ju Driburg («tr^feetg),
toridf^ee üon -bcr ©nrggraffti^af t ab^^ängig ttjar, l&atte fd^on @rgb. gricb='
tid^ III im 3. 1413 ^on Soflin öon ^^tixöfzn, ttm ©veben biefed ©c^
rtd^t«, bal^ Softingteue genannt, bcffcn Oefd^Ied^t boöfelbe (elt 1280 im
SrWefift l^c , ^rüdgclaiift ^
@d»6/* Sine cigcntpmltd^e ©eftatt l^attc nad^ 5lnatogte onbercr erbbered^*
*erf^aft.tigtet Sot<)orationen> töcld^e für bie ©erid^tc unb bie SScwattung bcftan*
bcn, We ©d^iJffenbrüberfd^oft angem?mmcn. 3n einem SJcrjetc^mß berfet
Ben nebft ©tatnten i>on 1456 unb 1457 finben fid^ unterfd^ieben ©d^öf*
Icnbtüber unb ©d^öffen[d^tt>eftem geiftUd^en ©tanbeö ; an ber®|)i|e bon
jenen ift iSrjb. SDiettic^ felbft aufgefül^tt, bann ein ^aftor, ein 5Doctot,
ein Sanonicuö, ein geiftttd^er S3ruber bon Slttenberg; ate ©d^^öffeufc^toe*
ftcr 8lnna bon 8t?«fird^en bon ®t. ®extrub; ferner eine Slnjal^I bon
®d^tt)cftem im ö>eltlid^en ©tanbe unb in großer ^a^ ©d^öffenbruber
ttjettlid^en ©tanbe^, bamnter nur wenige 5Ramen bon alten ©efd^ted^teni
wben @ett>erbtrcibcnben unb ^anbioerfern^,
^ie Korporation bcr ©dj^&ffenbrüber l^atte, toie man fielet ^ i^ren
ariftofratifd^en Sl^aralter berloren. ÜRan laufte fid^ unter bie berbfenten
©ciföff^n mit 100 obertänbifd^en ©ulben ein. 3n ben ©tatuten ift feft^^
gefe^, »ie biet Sud^en, Sonfect, SBac^ö, ^onig bie bcrbienten unb bie
uttberbienten ©d^öffen erl^atten foUen: bem Srjb. bon 6öln gebühren
12 tuc^en, bem 95ogt bon Sötn 6 u. f. to. SDie Srüberfd^aft, b.J^. bie
berbtenten ©ruber, l^atte ba« "iRzd^t ber SBal^Ien bei bcr 2lufnal^ine neuer
SKitgtieber, toäl^renb [ttoä) bie Sefefeung ber ©d^öffenftü^le aüein bem
(SoUegium ber unrf lid^n ©d()öffen borbel^alten toar. ?lu« ber fd^on er^^
ioäl^nten Urfunbe (^jb. ©ietrid^« ergiebt fid^, bag jmar bie gefefetid^
3a]^t ber ©d^öffen 25, fetten aber ba« SoUegium boUftänbig n)ar, unb
loir bürfen too^t annehmen, baß eben biefe 3^^^ fd^on bon aöer^i^er aW
gefe^lid^e beftanb 3.
©eciAtg* (Sine allgemeine ®crid^t«orbnung bejüglid^ ber 2^eftamente unb SSer^
''im? mäd^itniffe, ber Eintragung ber Urlunben in bie ©d^reinöbüd(^er, beö ge^
forberungen tomen tnb i)am be gebred^
tturgenomen iub i^erl^oirt inb barna ein
ramonge inb orbinancie ^tma6)t inb ge»
fa^t , be tDtr t>ortan ge^alben tDiUen ^a«
t>m in maiffen ^ernae befd^reben t>oIgt\
1. Urf. bei £oc. IV no. 79; borin
tterjit^tet Sonjl. bon ?. für fiä) unb feine
(grben bor feinem I0e<^n8]^crrn, bem ^rj-
bifc^of, unb beffen 9J2annen Unb ouci^
tut ben fd^effenen bed geridj^^ ber graid«»
fti^aft ban SlirSbergl^ ju (Solnc mit ftolme
inb mit munbe* auf bie ®rafi(^>aft mit
oflen Siedeten unb 3iibc^örungcn ; ögl.
übci- biefe Untergraffdi/aft oben h. lxx.
2. W' im mn. ©tabtavd^ito A VI
22fl. gol. ?Jerg.: 'derart burd^greöe
goultfmit (ein Sl^ortoärtcr), (£afi ©arfc*
ne)^ biamantmad^er, ^^eter tannenoieger'
u. 31.
3. S^gl. ob. @. xLi.
3»ctt€ SIW^elCuKg.
CLXXXVIl
T^ti\<Sfm S5etfa^r«n* m ben (Scfeutl^fittfertt u. a. m. 'Wwbejtterft im
3. 1437 \)Vitä} üüt MÜft unbbte 44 auö bet ®eTOinbe:ifiT(6twjimw^*
mzn mit'bem ®tcben unb ben ©(ä^öffen b^6 i^ü^ett (Scriä^tö erfaffen. öm
tln^ang flnbcn fi^ bte fd^on frül^cT cttDä^nten »iat^öci^Dtbnuttafettr bon
1385 »icberl^ott, toobutd^ bte (gtmerbung bön (Srmibbefi^ jur tobten
$)anb bet getftltd^en ©tiftcr unb Drben berboten n)UTbe *.
2)te alte ©d^tetn^orbnung bejügüd^ ber Ueberrtögung bon. ®ntnfe*6<örein«:
beftft unb Stenten, fotoie ber Utfnnbenaufnal^me bei ben betfci^iebenen '^'^"""^'
©cj^reinen beftanb gteid^faü^ unbetänbert fort. 5Rad^ ber gebrudten
@d^retn«orbnung bon 1473 gab e^ in Sßtn 23 ©d^reine *bartnba§ man
(einreibt grb unb erbjat, erblid^ 3in^, 8ei6jud^t/ 9iente beibe gelpd^r
unb ttjeltfid^r ®üter'2; unb bon i^rer 2:^ätigfeit geben bic nöci^ bor^an*
benen fortlaufenben ©erie^t^protoloöe berfelben 3^ugni§3. j)iefe ^tu
toiKige ©erid^t^barfeit tourbe tl^eite butd^ ba6 ® d^öff encoltefliuift be«
l^ol^n ©erid^t^ bei bem@d^5ffcnf darein auf bem öürgerl^aufe, tl^eitö «nb
befonber^ burd^ bie Sorj)orationen berSlmtfeute (officiati) bei ben ©df^rei*
neu ber einjetnen ^ird^fptete unb ©tabtbejirle ausgeübt 4. !J)iefe eorj)o*
ratibnen ergänjten fid^ fortbouernb bure^ bte SBal^l ber f. g. bermenten
ämtleute (officiati deserviti) , toelc^ bie neuen SWttgüeber aufnahmen
unb an^ ber 3^^! b^^ unberbienten Slmtleute mxü6) jwet 3£Reiftet atö
93orfte^er n)a^(ten , toetd^e bte borgef d^rtebenen Dienfte an 335ein, @(fen
u. f. ». leifteten, toobei bie S^a^ unb ©efd^affen^eit ber einjclnen ©d^üf ^
fefn in ben ©atjungen genau öorgefd^rieben ift, ÜDie äßeifler l^atten ben
95orfife im ©erid^t. SSefonbere ©^reinmeifter bemal^rten ben ©dj^rein ^.
3m 15. 3a^r^unbert ift ba« ®eftrcben fi^tbar, bie 3a^t ber aßit*
gtteber ju befd^ränfen, um bie jur SSertl^eilung lommenben 3^ienfte
1. @. ob. @. cLxni. @nnen ifi hmäf
bie 3<i^reS)at^( 1385, totid^t ftt^ nur auf
ben Sln^jong bcjic^t, herleitet »orben,
bie gm^eOrbnung ton 1437 in ba^felbe
3. 1385 äurü(f äu toerfcben, Du. V no.
342. 2)a« ri^tigc SSerl^äiltniß crgiebt fid^
oit^ ber (Einleitung, toelci^e in ber W>*
fd^rift bed ^mtleutebud^^ ))on @t. @et>e«
ritt, toorauö (Snncn bic Orbnung ent»
nommcn \}at, fe^lt. 3ct fanb biefelbc in
ber f^on ertoä^ntcn SDüffelborfer $bf.
@tabt (£öln A 70 »ie folgt: '©it fmt
alfit((^en gefe^e inb orbinantie a^ unfe
Ferren banme raebe mit allen reeben tnb
ben toier inb toicrijigcn toort mit greöcn
tnb f^effen bed ^oen gerii^^ in ^oelne
geraad^t — toelc^c naegefd^riciscn gcfe^
tnb orbinancie berbragen inb gefloffen
looirben be9 )>unfqienben \>a6)9 in Junio
anno 1437*.
2. @ic fmb in at^l^abetif^er Orb^
nung aufgeführt.
3. 3n öielen gotiobänbcn, njelci^e baö
$lrd^it> bc« !. Sanbgeriti^t« ju (Sßln auf«
ben>alt^rt.
4. ^\(i)t jebe« Äir(äJ(^)iel ^>otte einen
eigenen @d^rcirt ; mehrere jufammen ge»
klärten j. ö. gu bem @c^reitt^u ^iiberic^
tt)ie ju bem ju Or«burg. 3n bem @(^öf*
fenf^rein auf bem ©ürgerl^aufe toaren
fleben ^6)mtt9hüdftx ber Äir(!^f^iele ber»
einigt, f. bic @(^rein«orbnung.
5. @. bie 2(mt(eutefeü(fter, morin bie
©afeungen unb S5erjeic^tiiffe ber SWltglie«
ber, ber öerbicnten unb unt)erbientett
Slmtleute, entölten flnb, ira^tabtar^i»).
CLXXXVIII
ungemeine (Smlettmtg.
gerid^te.
unb Smotumente für btc ©crcd^ttgtcn ju bertcffern. ©erat ba^ ämt
lourbe ald ^tibatred^t genügt unb mä) beut SBertl^ ber mit tl^ut
bcrbuubeueu SSort^cile Bei Sieutoal^ten bou feiten ber Sor<)oratton
* berlauft' K
®a^ l^ol^c ©erid^t ber ©d^öffen unb nid^t utinber ber 5Rat^ bon 65In
fanben fid^ beetntrad(^tigt burd^ l^äufige SSortabungen fei eö ber ©tabt ober
einjelner ©ürger burd^ greigraf en unb greif c^öffen ber toeftf ä(if d^en ©el^m==
ober ©tiügerid^te. ®ie ©tabt berief fid^ bagegen auf il^r alteö ^ribiteg
be^ 9lid^tau«l^eifd^en« SBIner SSürger üor ein au^»ärtige^ Oerid^t, toel*
d^e^ SRedjft fie fid^ nun aud^ gegenüber ben toeftffilifd^en greiftül^ten burd^
% maxtin V unb erjb. SDietrid^ beftätigen lieg 2. ®a bie »eftfälifd^cn
greigraffd^aften unb ©tiügerid^te bur^ !aiferlid^e 35ertei]^ung beut Srj^
bifd^of bon Söln , atö ^erjog bon SBeftf a(en unb Sngern, jugcl^örten,
loonac^ er ba^ Sted^t l^atte bie fjreigrafen einjufefeen unb mit bem Joanne
gu belel^nen, fo loie aud^ bie Sluffid^t über il^re ©erid^te gu führen unb
bie Oerid^t^orbnung ju reöibiren^, fo fam nun Srjb. ©ietrid^, toeld^er
bie belannte 9lrnöberger SRef ormation ber SSel^mgerid^te bon 1437 erlaffen
l^at^, felbft in ben gatt, fein eigene« ^ol^e« ®d(^öffengerid^t ju 6ötn
gegen fie in ®c^u^ ju nei^men* £)od^ tt)ie jene« alte ^ribitegium ber
SSürger bon 6iJ(n, nid^t bor ein au^toärtigeö ©erid^t gelaben ju toerben,
immer jugfeid^ an bie SSebingung gelnü^)ft toar, ba§ bei Sfagen 5luötoar«
tiger gegen fie aud^ loirttic^ SRed^t in ber ©tabt gefj)rod^en unb au^ge*
fül^rt loürbe, fo toar aud^ bie3ufage be« ©d^ujje« gegen bie toeftfätifd^en
©tiügeric^te nid^t anber« gemeint, bielmel^r bie 6om^)etenj ber leftteren
in gätten , too baö ^t6)t öon bem orbentftd^en SRid^ter »erfagt mürbe,
bon Äaifer unb Steic^ auöbrüd ßd^ anerlannt \ ÜDenn bie 35e]^mgeric^te
loaren laifertid^e ©eri^te unb in ben3ßiten ber Sted^t^anard^ie ein xooiiU
tl^ätigeö unb unentbel^rlid^e« 3nftitut, beffen SBirffamleit gerabe auf ber
§eimlid^!eit feine« gerid^tlid^en SSerfal^ren« unb auf ber SJerbreitung fei^
1. @o ifl in bem ^tntleutebud^ )>on
@t. ?Pcter (@tabtarc^.) fol. 26^ burc^ eine
©afeung toon 1403 bicäal^l berSlmtleute
auf 56, ol^ne ben ©(^reibet unb bie ^toei
^oten, beflimmt, 'a(fo bat man ad nu
Dort gl^ein amt p fente $eter Derfouftn
en fal — wir en fl erjioröcn bi« up lvi
amiptmonn' ; toef^e ^a\)l burti^ 33efd^lu6
toon 1457 weiter auf 40 befd^ränft tourbe,
'u^ bat bat ampt bedbe bafd inb (e)>er
gebient möge werben'.
2. (Snnen, ®i\äf. Ili @. 414 na^
SBuHe bon 1429, 26. SWai, unb crjb. 3kr.
orbnung toom 25. ©eipt. 1430.
3. @. bie Urf!. Äarl« IV Don 1355
unb 1372, Senjetg Don 1372 unb baju
bie 3lu«fü^rung Don ^op)ß, SSerfaffung
ber l^eimlic^en ©crid^te @. 298 — 318.
4. @. über biefe 2ÖSd^ter, «eitrSge
5ur ©cfd^td^te bed beutfd^en Strafre(i^td
@. 136.
5. @o im Sanbfrieben Don 1438 unb
im grantfurter Slbfci^ieb Don 1442, SBäc^«
ter a. a. £). <^. 189. 2)a9ferbe Befagt bie
3toeite SMl^eUnng.
CLXXXIX
ncr iut aSoüftrcdung bct Urtl^ette )ottpfliäfUtm grcifd^öffcn but^ ganj
Deutfd^Ianb beftanb. Segen bc« befferen 8ied^t^, toetd^c^ ben greif d^öffen
ober SBiffenbcn bor ben 9lid^tioiffenben tu Jenen ©erteilten juftanb, liegen
fxäf, fo mic SReid^^fürften unb fürfttid^e MÜft, anäf SRat^^^erren ber
freien ©täbte unter bie ^a^l berfetten aufnehmen ^ ®o finben ftd^ in
Solu jal^Ireid^c greifd^Bffcu im 5Rat]^ unb unter ben ©tabtbeamten, nur
^iett e« ber SRat^ im 3. 1444 für not^toenbig burd^ öefd^fui aüer SRät^e
unb ber 44 ju öerorbnen, ba§ toer o^ne Srtaubnig be« SRatl^^ unb ber in
©ad&en ber toeftfäüfd^en ©eri^te Seooümäd^tigten ein greifd^ßffe loürbe
ober fid^ biefen ©erid^ten unterwerfe, loeber in ben diati) nod^ ju einem
ftobHfc^en 5lmt foüc geioä^tt »erben 2. ®er 5Rat^ berieft fid^ atfo m*
nigften« eine geioiffe 5luffid^t über bie nid^t abjuioenbenbe SBirffamleit
ber toeftfälifd^en ©erid^te öor unb l^atte ju biefem S>^td befonbere 3dtt>cü^
mäd^tigte befteüt.
Srjbifd^of ©ietrid^ fanb fid^ in ber festen ^At feiner ^Regierung in*
fotge ber langen Kriege, bie er im ©elbemfd^en Srbfofgeftreit unb befon«'
ber« in ber ©oefter S^^be bi« an fein Snbe fortfe^te, unb aud^ infolge
ber Srieg^teiftungen, bie er für ba« 5Reid^ gegen bie ^uffiten in ©Sl^men
tl^at, in eine fd^ioere ©d^utbenlaft t)erftridtt, toeld^e tl^n überaü ©elb auf^
iunel^men nbtl^igte, tt>o unb toie er !onnte, ©c^Iöffer unb ^iüt be6 Srj*
ftift« gu öer^)fänben unb babei bem ®omca<)iteI, »eld^e« für i^n ©ürg«
fd^aft (eiften mu|te, augerorbentlid^e 3w8ßpäi^t>nlffe gu mad^en^, aud^
fämmtlid^e 5Ruftungen, bie er in Solu bon ben STOül^Ien, ber S3ier»ürje
(®rut) , getttoage, SJiel^goü, {Rl^einjoü, t)on ben 5)äufem auf bem SDom*
f)o\ l^atte, on bie ®tabt gegen ©arteigen gu überlaffen ^ ®o öerfd^mal^te
c« aud^ biefer beutfd^e Äird^en« unb Äeid^^fürft nid^t ba« fd^on Don fei*
ertt)5^tttc ©uttc toon ^. SWarttn v 3.
1429, m^t bie Sabung (Sölner Bürger
gu ben toe^fäüf^en ©erteilten )>erbietet,
auger toenn bem ^äger in ber @tabt
<E9to \tlbf bad 2itt6ft bertoeigert tuürbe,
uub fo giU ed an6f für alle ^errf4aft(i(^en
(^eri^te bed^fltftd na6f beriSrManbed«
t)creinigttng toon 1463, 8ac. IV @.399:
'3tem bat ^ri geriete in ^i^^alm atfo
go befleUen, bat bie nnberfaiffen geinen
ben anbem bar laben noc^ l^eifd^en faH —
tb emoere ban fai^e, bat iem — bat reti^t
aber ber nidbra^t toon bem (zerren aber
f^ttiäftttt, ha nuber l^et gefeffen toere, ber«
gogen aber berftagen tx>ttrbe\
1. ©äci^tera. a. O. @. 24.
2. (Snnen, ®t\^, @. 418, too aber
bie abgebrnrfte SJerorbnung fo mi6t)er'
fianben ifl, aU ob baburd^ bie Sretfc^öf-
fen über^au^t and bem 9{at^e audge«
fc^loffen toorben feien. S5g(. SBScI^ter
a. a. O.: 'Sf^amcntUd^ forgten bie freien
@tSbte meifl bafür, unter ben SJlitgtie*
bem i^red diat^^ einige greifd^iJffen gu
l^aben*.
3. Url. bon 1446, 17. 3Rai, bei 8ac.
IV no. 276.
CKC'
Httgcntehte (finiritimg.
netti e^tgfinger etegegangem 9Safal{en))er^a(ttug gegen tSl^tcl^e ^eitfimt
Bei ben Ähiigen §emti^ V nnfc VI »on gngCanb ju eraenem^ too^tenb
bie (ä)e(^ett€n unb bie {Ritterfd^ bed @tlft« i^ pm erften mtb an^
bent mal eine <in^toxbentliäfe Sotibedbeebe bon i^ren Untertanen 6e^
* erjB. 'Oietttd^ bon ^m fit. am 14. gebt. 146S. ©ebor bad 5Dom*
cä})ltel jur SBa^t be« 9?ad^foIgct« f^titt, legte e« butd^ etbfid^en 95ettrag
iJel. i>™ ii^ ettDä^Ienben Stäbifc^of bie Sebingungen auf, burd^ toelci^e c^ fid^
ber fünfttgen Seja^fung feiner ©d^ulbforberungen bcrftd^em tooüte^.
Unb an bemfelBcn iage, 26. SWSrj, f(3^Ioffen ba« !J)omca)>ite(, bie @be(*
Ferren, bie JRittertd^aft unb bie ©täbte be^ (Srjftift« i^re erfte ^Manbe«^
bereinigung, totlö)^ afö bauembe« ®taat^grunbgcfe| bem ?anbe toie ben
©tauben i^re grei^eiten unb ©ered^tfame gctoä^rleiftete. Stö bie toxä)^
tigften ©eflimmungen, burd^ toelc^e l^iemad^ bie erjbifd^Sfltd^e 8anbe«^
regierung befd^tänft tuurbe, ftnb l^erborju^eben : ber ©rjbtfd^of foö einen
ftänbigen JRatl^ bon geiftfid^en unb U)eltlid(^en Ißerfonen annel^men, ol^ne
3uftimmung be^ ßajjltete feine ©d^ulben ntad^cn, ol^ne SBlffen unb S33il*
len be^felben unb ber gemeinen Sanbfd^aft feinen Ärteg beginnen; ba«
©omcapitel ift bered^tigt , fo oft e« il^m nSt^ig bünft, (gbetteutc, 5Ritter*
fc^aft unb ©täbte jur allgemeinen Sanbe^berfammlung einjuberufen, unb
ift jur ßinbemfung t>exp'flx6fkt, toenn ßbetleute , 9iitterfd^aft unb ©tfibte
fie bcgel^ren. 35em bom 6a^)ite( ertoä^tten §erm be^ ©ttft^ foü
$utbigung unb ©el^orfam nur getriftet »etben, »enn er jubor bte
ärtifet biefe« §auj)tbrief^ burd^ 8?eber6 berfid^rt unb befd^tooren
l^at ; »ürbe er pe übertreten unb auf änfud^en be« 6a^)tteW nid^t ba*
bon abftel^en, fo »erben tl^m biefeö unb bie ©tSnbe ben ©el^orfam auf*
fitabigen K
stvüfixtäit Sötn tt>ar nid^t unter ben ©täbten be^ Grjftift«, ©onn, änbernad^,
$fatj. 9ieu§ unb anberen, »eld^e bie ganbe^bereinigung befc^»oren ; ber Siafi^
1. 3n ben 9. 1416 unb 1444 f. @n.
ttcn@. 419— 421.
2. 2>ic b€m ©rjb. griebri(3^ i)on fftU
äfax\> U betöiHigtc ^nfion toon 3000
9ioBc( »ar in bem Scin«i»cttrag ^en
^ittxiäf mit C^clndc^ V im 3. 1417 auf
1000 9toM abgcminbert toorbcn (f. oben
@. cLxxi) unb n>nrbe, nati^bem fie tön«
gcre Seit nid^t mcJS^r gcjal^U u>orbcn, in
ben neuen ©ertragen mit ^einrid^ VI,
1438 unb 1439, auf 600 be^tel^ung^*
todfe 800 SWarf fePgefefet, 8ac. IV no.
229. 231 .
3. 3n ben 3. 1449 unb 1452, 8«c.
no. 292 unb Unm. 3n ber Urfunbe t^
gefaßt, baß fie bie« in ber S5orjeit nie ge»
t^an, auci^ in^ufunft nici^t f(i^u(btg feien.
4. ?ac. IV no. 324. 3ur Tilgung
ber ^6)uU> foU ba9 fimi unb ber 3oll jn
grifejlrom {Bton9) unb ber ^Kitbe 3ott ju
$aiferdtDert^ bem(Sa^ite{ überlaffen toer«
ben.
5. Vac. IV no. 325.
ävoeituMik^iwnQ'
cxci
lallte feine öeti^Wigiiiig auö bem ©ruttbe <^^ taeil bie ^tabtwä^t um
cipjbifd^öfliti^c, f Djibetn ateid^ftabt fei S nnb fo trat fieaü^glei^; auf «wß*
kern (Sxiii\^i u^ Surförften SSttjjJted^t twn ber^fatjr ör^fe€l[:.beÄ
Äurfüiftett griebri^ be^ ©iegreid^u^rtDek^t am 30. üßÄTi.14^^ .^^pj?
bem ®oinca^)iteI ettoäl^tt tourbc, entgegen. ®ie ijerfagte bem (5«$>äi^tt^n>
gemä| bemJISetfeot be* Saifev^, ben Sinritt an bem, bafiir; beftimmten
@t.,a!iattinöta8, toeit er nc(j^ nic^t mit ben 9tegatien 6elel^nt mar 2. ^n*
folge ba^^m, trat ; anf mel^rete Saläre gäpilit^er ©tiüftanb be« ©d^ßffen*
gerid^t« ein, toä^renb beffen SJerbred^n unb . ©emaltt^at fic^ mehrten,
bie ©efängniffe mit Uebeltl^äti^r^ bie auf ben $RiciS^teipfj)rud^ »arteten
augefüttt mnrben; benn.ba« SRid^^teramt be« ©retjen, a(^ ^tettbertreter
be« (grjbif(j^of^ nnb ©nrggrafen, toä^rte fo lange,' 6i^ er öon bem neuen
(^ribifd^pf belehnt mar- ÜDiefem Untiefen i^olf, auf 2(nfuc^en be^ IRat^^,
enbtic^ ^aifer griebric^ 1467 burd^ bie 35erorbnnng ab, ba| er bem ®re*.
t)cn unb ben ©d^Bffen bei ©etbftrafe befallt ©ertd^t ju l^atteji, unb bie
Stoffen ermäd^tigte, erforberlid^en gafli« felbft ben ©reiben au« il^rer
SDiitte ju befteUen , fo mie aud^ baö (gd^Bffencottegium burc^ 5Reuma^(en
iu ergänjen, unb menn beib^, (§ret?e unb ©d^ßffen , fid^ be« ®erid^t«
meigern mürben, ben diatf) ber ©tabt ermäd^tigte, einen anberen ©reöen
unb anbere ©d^ßffen ju ernennen, 'gleich ate ob fie burd^ einen erjbifd^cf
ober ^Burggrafen eingefefet unb gemälbigt mären' ^ SRujjred^t er^^ieft bie
laiferlid^e SSerleil^ung ber 9iegaüen erft im ad^ten 3a§r feiner 9iegierunfl(
ju 5Regen«burg, 1. Sluguft 1471. Unterbeffen l^atte er, um fid^ unb
ba« Srjftift öon ©d^ulben ju befreien, mit §ü(fe be« trieg«))plfö feinejj
©ruber« be« ^faligrafer^ einen SRaubfri^g ^egen bie ^fanbgläubiger ber
©^Ißffer unb 2lemter unb ben mit ii^nen öerbünbeten C>^XPÖ Sol^ann
öon ßtö)e jum größten 3Jerberben be« Sanbe« gefüi^rt unb fid^ mit 2)om=^
i. liefen ®iunb gab ber 9lat^ mit
ben SBortcn an: *n)aut befc jiat in einte
anber gepcimiö tocre jo ber fird^en unb
bat gefttd^t )>an (Soelne , ban bie anbere
Pcbe*, »omit ju öerbinbcn ip bie 5lnt^
wert, bie er ben burgunbi|(i^en @e=»
^nbten toegen ber SBa^lüerl^anblung tX"
t^eilte: 'bie flat tn^a'oi geine gemein^
fd^aft mit bem ca^ittel nod^ bem ge»
^i^, tsant bie |lat ft eine bon ben t>ier
tMrien rid^fleben imb befenne geinen oöer«-
ften ban ben feifer na formen ber ^uU
bongen fi bem feifer beif. @. bie SBa^il*
toer^anblnng in S5b. I @. 386 f.
2. ennen, ®efd^. @. 437.
3. ißeufiabt 1467 Wtai 22, Securis
ad radicem (^. 197, au^ in Statuta et
Concordata (g. 142, ijgl. ÄoeH>. (S^&ron.
@. 817. Seiter toerorbnete Ä. griebrid^,
bag fo lange ber (Sr^b. bie dtegalien no^
ni^t )>om ^tidit em:|)fattgen unb feinen
Einritt in bie @tabt gehalten \)abt, bie
^^)}eIIationen toon ben ^tabtgeri^ten,
'©rebe unb @(i^6ffen bed ^o]jiengerid(^td
unb ber (Serielle in 92ieberi(^ unb "äxi^*
berg', flatt an ben (Irgb. an ben ^aifer
geben unb an (Stelle bedfelben bon bem
2)omcufio$ foKten angenommen unb ge«'
richtet xotxhtn ; f. UrL^^ud^iige bei (i.\imti,
9legefl. 3. 1469, ««oö. 2 unb 3. 1474,
3an. 15.
cxcii Httgemeitte (Sinleitung.
ca))ite( unb ©tanben bed <St}ftiftd fo tDte aud^ mit bet @tabt ^(n boU«
ftänbtg übcrtoorfen ^
Slad^beni 9iu^)red^t ftd^ bct ®tabt unb beö 3oß^ i^^ 3*>"^' toett^et
bem Sa))tte( für bie ©d^utbentUgung l^aftete, gemaltfam bentäd^ttgt l^atte,
betiDeigettcn tl^m bie ©tSbte bie i>ou il^in atö 8anbc«]^ülfc begehrte
©teuer '^* Sr berfud^te burd^ öerrätl^erifd^en Slnfd^tag an^ 5Reu§ in
feine ®en>a(t ju bringen , »orauf fid^ bie ©tabt ganj bon i^m todfagte
unb unter ben ©c^ufe be« ^(t()fte« unb Satfer^ fteüte, !J)omca|)iteI,
gbelleute, SRitterfd^aft, ©täbte unb gemeine Sanbfd^aft Klnbigtcn hierauf
bem (grgbifd^of toegen Srud^^ ber befd^mornen 8anbe6t)ereinigung ben
©el^orfam auf, unb hap erftere befteüte, 24. aßärj 1473, ben ©om^erm
-öer* unb ©ed^anten öon ©t. ®ereon ßanbgraf ^ermann bon ^t\\tn ate
"J^effen * *§auj)tmann, Sefd^irmer unb SSertoefer' beö ©tift^ ». SDer offene Ärieg,
»e?r. an toeld^cm ftd^ aud^ ber ©ruber be^ SSertoefer«, ber regierenbc ganbgraf
$einrid^ öon Reffen betl^eittgte , begann im grfil^ial^r, tourbe aber fd^cn
im aWai unb 3uni auf lurje ^txt burd^ SBoffenftiüflanb unterbrod^en*,
bor bcffen Slbtauf S5tn feine ©teüung nal^m, inbem e^ einen feften, auf
bie SDauer bon 100 Salären beftimmten SSerbunb mit bemSa^)itct unb ben
©täuben be^ (Srjftif t« einging unter f olgenben ©eftimmungen : jtoifd^en
il^nen foß fortbauernbe gute Slad^barfd^aft unb greunbfd^aft in SSerfe^r
unb ^anbel beftel^en; ©treitigleiten foücn burd^ rcd^tlid^en Slu^fbrud^
beiberfeit^ ertoä^Iter ©d^ieb^männer gef d^üc^tet locrben ; im gaöe f einb*
lid^en Singriff« auf bie ©tabt »erben Sapitcl unb ©täube il^r mit SBaf*
fenmad^t bi« ju 1000 SK. ju >TJferb unb 1000 ju gu§ ju $ülfe lommen;
Söln toirb toebcr ben Sr^b. 9iu^)red^t nod^ einen anberen lünftigen Srj*
bifd^of anericnnen, ber nid^t biefen 35erbunb beftätigt l^at ^,
Ägri ». ©d^toerßd^ loürbe 9tu|)red^t bie ® ingc f o toeit l^aben lommen taff en,
fiuiib. l^ätte er fxä) nid^t auf ben mäd^tigen ©d^u^ unb ©eiftanb bed ^erjog«
Sari bon ©urgunb bertaffen fönnen. 5Diefer »ar burd^ bie ©cpfeergrei*
fung ber Sanbe'oon ®elbem unb S>^tpf)tn, »eld^e il^m ber alte C)erjog
ärnolb öon ©eibern m^ geredetem UnmiHen gegen feinen unnatürßd^en
©o^n Slbolf , (gnbe 1471, abtrat, 5Rad^bar bc« Sriftift« am Sfltcberr^ein
getoorbcn unb ftrebte nad^ ber Dberl^errfd^aft über bie nieberrl^einifd^en
8anbe, loobei i^m ba« ^ülfegefud^ bc« erjbifd^of« fe^r gelegen fam, 3m
SDctober unb Slobember 1473 oerl^anbelte er in })erfönlid^er ^\x\ammtn^
1. %(.^ter unb im Solgenben ^pe(l^. Dom 29. 3RSra im Urd^ito f. ®ef(i^. n.
%ott. @. 823 ff. @tat. @. 129.
2. (gnnen @. 473 ff. 4. Sac. no. 365 Urf. t)om 27. SWat.
3. Urf. bei 8ac. IV no. 363 unb Urt. 5. Urf. 5. Sunt 1437, «ac. no. 366.
3tt>ette iCbt^ikrag.
cxciir
fuHft mit Äatfcr gncbTid^ III jit Stier. S^ox empfing er i>on biefem
bte ^ele^nung mit ©efoern unb ^utpfitn, fanb fi(fy ahtx in feinen metter
gel^nben t$orberungen niii^t kfriebigt ^er ^aifet fci^ieb t)on il^m in
Uneinigleit unb begab fici^ (Snbe SioDember mit feinem @ol^ne SJlo^imi«
lion nad^ Siiin, tt>o er, abge(e]^en bon einem furjen ^fuci^ in "A^en um
Seil^ad^ten, ii^ 18. 3anuar 1474 )>eru>eUte^ dx bemühte fi(i(^ Der*
gebend ben gef&l^rlkj^en ©treit im <Sr}ftift beizulegen, ^inpttiift mied
i^)en ä3ergleicl^ iurud ; er mar bereit« ju meit im iSint>erftänbni^ mit
^urgunb gegangen , mie an<fy bie 9lntmort, bie er na6) ber @r)&^(ung
ber ^ronit gegeben i^aben \cü, audbrüift: bad ^apitü fyAt fi(^ einen
SDtomber ermoi^ft, er l^be badfelbe getl^an, fein äßomber fei ber $er}og
Sari \ 9iun etMärte fid^ Äaif er Sriebri(3^ für ben i?anbgrafen ^ermann,
inbem er feine (Sr^ebung auf ben ersbifdt^öflid^^n ®tul^l ju unterftütjen
Dcrf^>rad^ unb bem Sanbgrafen ^einridf^ öon ^\^tn bie SJefd^irmung bed
Sräjüftd auftrug \ ^man^ fc^Io§ ®rjbif(J(^of SRupred^t feinerfeit« am
27. üßärs 1474 bo« ^finbniig mit ^rjcg Sari ab; biefer äbema^m
gegen äSerfd^reibung Don 200000 Bulben bie ©ci^irml^errfci^aft be« <Sr)«
ftift« unb t)er))flicl^tete fid^ gegen ben (Srjbifd^of, il^m nidf^t bto§ bie
©d^Uffer unb ©täbte bedfelben )u untermerfen, fonbem aud^ bie ©tabt
^(n in feine Unterti^änigleit jurüdiubringen ^.
3n bcmÄrieg, meldten Sanbgraf ^ermann im 9iamen be« "Dom* ^^erbur:.
caj>itete^ unterftüfet öon feinem ©ruber ganbgraf ^einrid^ gegen (Srjb. f*e'
9iu<>red^t mit aSermüftung be« Srjftift« führte, gcmann er balb bie Ober«^ '*^"*^'
^anb ; nur menige Heinere @täbte unb Remter blieben diuprec^t anl^äu:'
gig ^. %xn aber f eftte fid^ C^^jog Äarl 8lnfang Suli mit feinem ^eerc
öon 5IKaa«trid^t au« in ©emegung unb forbette bie ©täbtc ßöln unb
S'leug gur Untermerfung unter ben Srjbifd^f auf, lie§ burd^ einen §eroIb
ba« burgunbifd^e SBa^3j>en am erjbifd^öflid^en $cf ju Solu anfd^lagen.
!Dic Sauffeute unb ^anbmerler im diatf) ber ©tabt bemiefen fid^ in
ber ©tunbe ber (Sefal^r burd^ SDhitl^, Umfid^t unb I^atfraft i^ren aSor»
gangem au« ben ritterlid^en ©efd^Ied^tem nid^t ungleid^. ®ie begriffen,
baß ber Äricg, ben fie gegen ©urgunb aufnahmen, nid^t allein für bie
grei^cit i^rer ©tabt, fonbcrn nid^t meniger aud^ für bie ®^re be« ^eil.
1 . ^. ai^mä, dte^eflen Srtcbrid^d III.
2. toelt^off ')(^e (S^n. ®. S27.
3. Urf. t)om 4. unb 14. 3an. 1474,
2ac. no. 372. 374.
4. Sac. no. 375: 'nad^bem mir ber
flebe t>an Solne naturlid^ unb gen>alt^er
fln — und (»ulbonge unb eibe, atö i9on
alberd l^erfomen unb unberfaiffen irem
Stibtc<f)rcnifcn. XIV.
\)tm plic^itig ftn go boin\ 3)cr 'Slbtrog
i»on (Söln\ b. t. bie ber @tabt aufinle"
aenbe (Selbbuge foK gmift^en bem (Sr)"
Dif(^of unb bem ^erjog jur 4>älfte ge-
t^eilt tt>erben.
5. Sinj, SÄcmagcn, (Srpel, Unfet, Äö»
nigdminter, f. bad 'Bö^x^ibtn bei (Snnen
@. 533.
CXCIV
%UQtmtim (Stniettung.
{Rcid^d unb bcr beutfd^en 9latton gcfüi^rt tourbe, riefen bie §ülfe bc^
ftatfer« aU beten Sefd^trmer an, erinnerten btc gütflen an ii^re 9feid^^
p^iäft K ^cöf ntd^t auf frembe §ütfe flc^ t>er(affenb, traf ber 9?at^ bie
nötl^tflen Slnorbnungen jur SSertl^etbigung unb Kriegführung im größten
2Ra§ftabe mit Aufbietung aBer Ärafte toie be« SSermögen« ber ©firger.
3ubörbcrft befd^tofe er burd^ einen feierlid^en SBittgang , bei toeld^em ba«
l^eilige ©acrament unb bie ©ebeineter tieben ©d^ufel^eiligen @t. ©eberin
unb ®t. ßunibert burd^ bie ©trafen getragen tourben, ben barml^erjigen
©Ott um 2lbtt)enbung ber Ärieg^nötl^en anjuflel^en. !£)ann tourbe eine
Sommiffion bon 12 üWitgliebem au« allen Statten unb ben 44 für bie
Äricg^Ieitung befteüt, unb batb nod^ burd^ 6 anbere berftärft. !Oie SBätte
ber ©tabt »urben erl^Bl^t, bie ®räben berticft, neue 83oün>erfe auper*
l^alb angelegt, bie §5fe unb Käufer bor ben Jil^oren niebergeriffen unb
babei aud^ jtoei grauenftöfter mit il^ren ^rd^en nic^t berfd^ont K Sic
®affe(n traten unter il^ren §au))tleuten in ©äffen , bie SBurggrafen be*
toad^ten bie S^ore; Ärieg^borrätl^e tourben aufgei^äuft, bie ^oi)i ber
©efd^üfee unb ©d^ußtoaffen , ©d^Iangen unb SJüd^fen berme^rt^, bie
Sbelbürger jur fd^ulbigen Krieg^l^ütfe aufgeforbert, ©o(btru^)^)en au« ben
oberr^einifd^en ©täbten in !Dicnfi genommen, ©elbmittel bürd^ SSerlauf
bon Scibrentcnbriefen unb Srl^öl^ung ber ftäbtifd^n Slcdfen aufgebrad^t.
®ie Bürger l^atten nid^t aüein bie j>erfßnlid^en !Dienfte bei SBemad^ung
ber ©tabt unb Slu^fül^rung ber Bffentlid^en 3[rbeiten ju leiften : fte muß»
ten ben 20. Pfennig, nac^l^er nod^ ben 10. bon bem SEBertl^e il^re« SSer^
mögen«, nad^ eigener ©d^ä^ung , fteuem; bie 9tatl^«^erren unb 9tat]^«*
beamten berjid^teten auf einen Il^eil i^re« ©e^alt« unb i^rcr 9?cben*
gcfäüe.
§erjog Äarl führte fein §eer gegen 9lcut, ba« juerft bem Srjbifd^of
ben ©c^orfam aufgefünbigt l^atte unb jefet burdf^ ben ßanbgrafen ^er*
mann mit ^efftfd^en ©ßlbnern bert^eibigt tourbe; feit gnbe Suli 1474
belagerte er bie ©tabt *.
1. Snnen @. 500 f. gtebt au9 ben
Steten bc8 @tabtard^it)8 ben 3n^att ber
Sluöfd^rciben ber @tabt; »ir folgen i!?m
ebenfo in ben übrigen actenmägigenSl'lit«
t(>eilunflcn.
2. 2)ie Älöpcr SBeiber unb SKcd^tem,
f. bie auf ba« (entere bej. Urfunben in
9?icberrbein. STnn. XVI @. 230—237.
3. ^adf einem frül^crcn SJerjeici^niß
au« bem 3. 1446 befanben fiä) bei ben
2^^oren unb anbcren Orten ber @tabt an
©d^ießtoerf jeugen : 150 (Steinbutten unb
110 ^ugelbüd^fen nebfl 100 Slrmbrüfien
unb 77 ©tü^len Pfeile; ©nnen @. 508
Slnm.
4. S)er 3"tgenoffe (£(>ripian Sßier»
jlraat, bcr in feiner SReimd^ronif ber @tabt
SReug, b«wu8g. »on @. t>. ©roote 1855,
bie ©efd^id^te biefer Belagerung er$SbIt
bat, giebt (^. 6 ba9 !S)atum Sreitag na^
@t. 3acob6tag b. i. 28. 3uli an. Sgl.
Äoelb- Sb^on. 'S. 831 f. unb Markgraf,
De bello Burgundico a. 1474. 1861.
3»ette «Bt^etlung.
cxcv
Saifet gttcbric^ Beeilte fic^, nac^ fetner ®ttoof)nffext, nid^t ii^r unb
bem yieiäf am SWebert^eiu ju §ulfe ju lomtneu; er tlitb ben gatiien
©omuter l^inburd^, faft \tä)€ aWonate, in 9lug«burg, too enblid^ ber
8?etd^frieg gegen ©urgunb mit ben {Retci^gftänben fcefci^Ioffen tourbe.
€^ berging toteber eine lange 3«it , bt« bie 9teid^«truj>^>en 6ei granlfurt
unb <ScMenj jufammenfamen, 6i« ber Äaifer fid^ mit i^nen mä) 9lnber*
naäf in S3eh)egung fefete. 35ort fd^Io§ er <Snbe be« Sai)x9 ba^ ftrieg«*
bünbntt mit Ä. ßubtoig XI bon g^anfreid^ , ber mit einem §eer in
Suyemburg einfallen foüte. Unterbeß unter^anbette Ä. S^riftian I bon
^änemarf atö grieben^bermittler bergeben« mit bem ^erjog , unb ba«
JReid^^^eer belagerte unter änfül^rung be« Äurfürften Sllbrec^t bon 33ran*
benburg ba« ©täbtd^en Sirij am JRl^in, toeld^e« am 7. SWärj 1475 bie
Sr^ore öffnete 1. 2lm 21. traf ber Saifer mit ben Surfürften bon üWainj,
2rier, S5ranbenburg unb ©ad^f en in Söln ein \
Äarl bon ©urgunb l^atte bie Belagerung bon ?Reu§ ben SBinter
l^inburd^ fortgefefet unb ffättz ftc^ längft jum §errn be« toid^tigen ^lafee«
gemad^t, toenn nid^t bie SBlner biefem ju §ülfe gefommen toären. !Die
Sürgermilij nebft ben ®olbtru^>^)en bon Sßln jog im gebruar 1475
burd^ ba« bergifd^e ®ebiet auf ber redeten ©eite be« Stl^ein« unb fefete
fid^ im Sager auf ben ©teinen gegenüber bem burgunbifd^en ^eere feft^.
"3^00) batb tt)urbe ben ^anbtoerfern an^ ben ®affeln bie ^txt ju lang ;
man burfte nid^t afijubiel bon i^rem $atrioti«mu« berlangen , bie ^älfte
ber SWannfc^aft ging o^ne Urlaub nad^ §aufe^.
greilic^ toax ba« aSer^alten be« 9ietd^«ober^au^)te« felbft toenig
crmutl^igenb. Saifer griebrid^ liebte bie !Dinge nid^t bi« auf bie ©^ifee
ju treiben. 5Kid^t früher ate am 6. SWai brad^ er mit bem {Reid^^l^cer
tjon Eöln auf, fam bi« ^oM. @« tag in feiner üWad^t ba« burgunbifd^
$eer ju bemid^ten, nad^bem bie 9ieid^«truj>))en e« an ber Srft jurüd »
getoorfen litten. 3)od^ lieg er fid^ lieber bie SSermitttung be« ^)ä))ftlid^en
iSegaten älejanber, S5ifd^of bon gorli, gefafien, tocld^er fd^on am 28. SWai
ben SBaffenftitlftanb enid^tete. !Die grieben^berl^anblungen jogen fid^
jebod^ in bie Sänge unb enbigten fd^lie|lid^ (27.5Kob.) mit einem ©d^ufe*
1. »gl. Äocl^. @. 837. Markgraf
e. 36.
2. ÄocH>off»f(i^c (£^ron. <S. 838 Sin-
mcrf. 1.
3. Sterfiraat ®. 52 giebt ba9 ^a^
tum be9 18. gebruar an unb erjä^It
(^. 72), baß bie (£8Incr unb iRcugcr
burd^ @ef(i^ü^fugdn , mortn Briefe ein«
gefc^loften maren, mit einanber corre^
f^)onbirtcn.
4. (gnncn @. 539. 3Jon fämmtlid^en
Stemtern töaren 1400 auf bie Steine au«»
gebogen ; bat>on ^atte ba9 ^oQenamt bie
mctpen, 152, ba« 3tmt ber ©arbiere bie
»cntgPen, 14 SWann, gepeilt. 3)ic glei-
fcber, ©d^miebe, SWaler unb ©äcfer t)ei>
liegen juerfl ba9 Sager.
CXCVI
ungemeine d^nleitung.
bünbniß jtpifci^en Saifcr unb f)crjog K Söln, miä)^^ bei tiefen SScr*
^anblungen ni(j(^t jugejogen tpurbe, ^atte ba^ ^ad^fe^n unb mugte gegen
bie blogc SScrfid^erung; bag i^r ber ^erjog leinen 3otn na(^t|:agen U>püe,
bte getoonncne ^ieg^beute toieber ]&etau^ge6en 2. Dotif^ jum Srfafe fü?
bte Ärieg^fpften i^atte il^r ber Äatfer ium borau^ einen Utx&0)ti\öftn ^oü
oon aBein unb anbeten SBaaren bei Durd^ful^r unb ^inful^r beipilttgt,
tpobet er natürttci^ aud^ fid^ felbft mit einem 5lnt^ei{ bebad^te ^. %üx bie
©d^utb ; mit toetc^er ber 3lbminiftrotor ^ermann unb ba^ 5Domca|>itcl
ber ®tabt ber<)fKd(^tet toaren, l^aftet^n bie erjbifd^öftic^en äoüftättcn ^m
9i^ein. Um aber bie für bie ©ejal^Iung unb (gntlaffung ber 0olbtrn<)^
j>en erforberlid^en ©ummen fcfort aufzubringen, na^m ber 5Rat^ eine
3toang«anlei]^e i)on 100000 (Sulben hnv^ 33erfauf bon ßeib«' unb dxh
reuten auf ^. 2)er ©tabt 5Keu§ betoittigte ber Saifer Hn anfel^ung i^rc«
ritterlid^en unb männüd^en SBiberftanb^' tpä^renb ber Belagerung üon
46 Söod^en , außer anberen greil^eiten ber ©ürger anöf ba^ gl^reurcc^t,
einen boj>pe{föj>figen gotbenen Slbter mit ber faiferlid^en firone im fd^toat*
ien ©d^ilbe ju führen unb i^re ® d^reiben mit rotl^em SBad^^ ju fiegeln ^
3i^ren ta^)feren SJert^eibiger ben Sanbgrafen ^ermann aber fefete er,
auf 3lnfud^en be^ Sa^)itete; ber Prälaten, ®rafen, SRitterfd^aft unb
©täbte be« ©tift« ate *9iegierer be« ©tift«' ein, inbem er i^m jur gü^*
rung be« JRegiment^ einen Meinen unb grogen SRatl^ bon Vertretern ber
üier ©täube unb ber ©tabt Sota beiorbnete^. gerner beftätigte er
Solu aüe früi^eren ^riDitegien unb erflärte bie ©tabt mit au^brüdflic^n
SBorten ate SReid^^ftabt : fie foü allein bem taifer unb 9ieid^ oi^ne
aüe^ SÄittet jugei^örig unb i)eru)anbt fein, unb bem römifd^en Könige
nad^ bi^i^eriger ©etoo^n^eit ^utbigen ; ber Sr^bifd^of f ott fie nid^t me^r
feine ©tabt, Sürgermeifter , ^ati^ unb ©emeinbe nid^t mei^r feine
Sürger unb ®etreue Reißen ^ 3" ^^^ früheren Privilegien toar, ber
©teüung einer SReid^^ftabt entf })red^enb , bie 3Sertei^ung be^ 9ied^t^,
1. Markgraf®. 53. 63.
2. Äoel^eff @. 840 ; tgl. @nnen @.
549 f.
3. (Snnen cttirt bte ungebrudte Ur!.
öom 25. üWai 1474. 2)a«)elbc ^ritilcg
ttjurbe im 3. 1486 erneuert, flie6 abtx
auf energifc^en Siberjianb ber oberr^eU
nifcit^en Üurfürften, t}gL ^oeI(>. (S^ron.
®. 827 unb Gengier, Codex juris mu-
nicipalis ®. 593.
4. @nnen @. 553.
5. Urf. tont 2. @e^t. 1475, ?ac. IV
no. 380.
6. Ur!. tont 8.@e^)t, cbeub. uo. 381.
%ii6) \)kx tfl bie @tabt (Söln ton ben tier
©täuben be9 @rs^tftd, Prälaten, ©rafen,
9titterfc^>oft, ©täbten befonber« unterste»
ben. S)te Urf. finbet fiäf avi<if fci^on im
Slrc^it f. ®eW. u. ©tat. @. 282 unb in
Cod. RhenonMos. lY no. 339 abgcbru(ft.
7. Urf. tont 19, (ge^)tember 1475,
abgebrucft in Apologie bed Srjftift«.
©eil. @. 187 f. Securis <B. 215 f. unb
öfter.
3ti>cit€ IC^t^eilung.
CXCVII
@ött* uitb Oitbermünjcn mäf bcm ®t?ab unb ^txtif tote bie bcr tl^etni^
feigen ^tfürften ju )>tägcn, l^iniugcföittnien ^
9iad^ bcm burgunbifd^cn Stiege lam öuci^ eilt langet 3^tn>ürfntB
jwifd^eti ßötn uttb ben §anfegenoffcn juttt 9luettag.
ÜDie SSerbtnbutig ber xl^ctnifd^en |)anbcteftabt mit ben beutfd^eti
®täbten ber Oft^ unb SBeftfee betul^te ürfj>rüngßc^ auf b^m aSerein bct
Äaufleutc be« r&mifd^en SReici^d bei bem Sofitöt ju ©tügge unb in ber
©ilb^aüc JU gonbon 2.
®ei bem Sontor ju ©rügge toöten bie ©täbte , tt)ie man In ben
»ef^tfiffen bon 1347 flnbet, naäf !DritteIn elitgetl^eift, fo ba§ 2übed mit
ben toenbifci^en unb fäd^fifd^en ©täbtett ba« eine, bie bon 3Beftfa{en unb
^reu^en fcaö jtoeite, bie bon ^otl^tanb, Siblanb unb @d^tbeben baö britte
©rittet bilbeten; m^ iebetti biefet ©rittet tourben jtoei Sltbermänner at^
©orftel^er getoä^tt^. 9luffatlenbertt)eife finb l^ier bie nicberrl^einifc^en
©täbte, unb in^befonbere ßßtn, gar nid^t genannt. Unb bod^ toiffen »ir,
baß feit alter ^zxt ein teb^after ^nbet^Derfel^r jtoifd^en ßötn unb ben
flanbrifd^en ©täbten beftanb. 3m 3. 1178 entfd^ieb erib. W^^PP «in«^
Streit jtoifd^en ben ©entern unb Sötnern, atö testete jenen bie JRl^cin*
fd^ifffai^rt ober^atb Sötn« oertoel^rten , ju ®unften bon ©ent*. ?Bieber
ein ©treit jtt)ifd^en beiben ©täbten, bei toetd^em aud^ bie anberen ©täbte
üon gtonbern unb §ennegau in SWitteibenf d^aft gejogen tourben , fam im
3. 1249 jum Slu^ttag, morüber ®ent, ©amm unb SBrügge, fotoic aud^
bie ©räfin SÄargaretl^e bon gfanbem unb ^ennegau ber ©tabt SBtn
il^e Urhinben au^ftettten : e^ ift barin gefagt , ba§ bon beiben ©eiten
bie Äaufteute feftgcl^tten, bie SBaaren mit ©efd^tag betegt Sorben feien *.
3m 3. 1252 erl^ietten bie Äaufteute bon ßStn, ©ortmunb, ©oeft, "SJlm-^
fter, Sld^en unb anbere beö r&mifd^en {Reid^^ oon ber ®räfin aWargaretl^e
bie SSeftätigung il^rer ^ribitegien unb eine 3«>ttßtmä§igung ju ©amm ^.
(Satn
unb bie
•Öanfe.
1. Ur!. öon 1474, 3an. 15. mnu
Wc 9?cform. 2Ibt^. II @. 139 f. u. ö.
gcbrudt. Gengler, Cod. munic. @.591.
2. S3g(. fifccr bie Slnfängc bcr §anfe
bie Einleitung ton Ä. Äo^jpmann in fei«
ner treffltci^cn Slu^gabe ber ©anfereceffe
t)on 1256— 1430 ©b. I, unb \ptckU
über ba« Sontor ju SBrügge bie Slb^anb*
Inngen »on (S. S5. Färbung in $ifl.
3ei^(^r. S3b. 28, t)on Äop^)mann in
©anpfd^cn @ef(]^i(j^t«blättern 3al?rg. 1 872
unb ton (Snncn cbenb. 1873.
3. @artoriu8 unb Ja^j^jenberg , Urf.
Oefd^. bcr b. ©anfe II @. 393 unb 33cr-
geidf^nig ber Slclterlcute in ben ^anfc«
reccffenl @. 128. S)iefelbc 2)rittelcin-
tbcliung pnbct fid^ in bcm Slcccß gu
«rüggc toon 1356, cbenb. @. 127. ,
4. 3lu8 SBarnfBnig« flanbr. @taatö=
unb 9lcc^t«gej(]^. Urf. njicber abgcbrucft
In Ou. I @. 578.
5. Du. II no. 286—289. SSgt. über
ben @trcit @. 33. -Färbung a. a. O.
@. 309 ff.
6. @. bie 9?ci^c ber grcibriefc ber
©räfin üyiorgarct^c ton 1252 Ui ^opp*
mann, (Sinl. xxx Stnm. 4.
CXCVIII
ungemeine Einleitung.
Ol^nc 3^^if^l iP ^wd bct l^tcrburd^ fccjcugten ^rtt>ilcaienflcmetn'
fd^aft bcr genannten niebcrr^einifd^en unb loeftfältfcl^en ©tobte in ^lan^
bern auf eine nähere 9Serbinbung berfelben auc^ 6ct bcm (Sontor ju
©rügge ju fd^tiegen unb bemnad^ anjune^men, ba§ etftcrc in beut ^Drittel
ber preu^ifd^cn unb tt)eftfätifci^en ©täbte mitbegriffen »aren. Slber nir*
genbö finbet ftd^ bejeugt, ba§ ßßln bte ©teüung eine« SSorortö bei btefem
^Drittel ober aud^ nur bei ben nieberr^einifd^en unb »eftfälif d^en ©täbten,
fotoie Sübed bei ben toenbtfd^n, einnai^m \
2)ie ©itb^atte ju 8onbon toar im 12. 3a^r^unbert ba« Äaufl^au^
ber ßölner, toeld^e fic^ toid^tiger ^anbete^ribtlegien in @nglanb erfreuten.
S. ^einrtd^ II getoäi^rte 1157 ben Saufteuten bou S5ln, t^ren SBaaren
unb ®efi|ungen , tnöbef onbere i^rem §aufe ju ßonbon (de domo sua
London.) feinen ©d^uft unb berftattete tl^nen ben SBeinberfauf auf bem
üWarft JU Bonbon ju bem gleid^en greife toie ber ber franj5fifd^en ©eine,
S. JRtd^arb befreite fie 1194 bon ber Slbgabe bon jtoei ©d^ittingen füt
i^re ®tlb^aüe in ßonbon (de gildhalla sua London.), fomic i)on anbe*
reu Slbgaben an ben gi^cu« unb geftattete il^nen ben freien Sauf unb
SSerfauf auf aüen SJiärften feine« 5Reid^«. S)ie folgenben Sönige 3o]^ann
unb ^einrid^ III erneuerten btefelben ^ribilegien im 13. 3a^r^unbert 2.
T)oäf fonnten fid^ bie Sölner ntd^t lange in t^rer au«fd^tie§lid^ j>ribi(e*
girten ©tetlung it^anpkn. S)enn aud^ öübed unb SBi«b^ erl^ielten fdf^on
im 13. 3a^r]^unbert gtetd^e §anbetebegünftigungen »ieSötn; Sübedt unt
Hamburg burften eigene Raufen für fid^ in Snglanb beft^en; ebenfo be*
ftanb bort eine flanbrifd^e ^anfe bon ©rügge unb anberen ©täbtcn bte
JU t^r gei^Brten ^. S3alb gingen aber biefe bef onberen ©enoff enfd^aften in
bte allgemeine ber Saufleute bon 9ltemannten auf, unb bie frül^cre ®xü>^
^alle berSötner ^ieg fd^on umäßitte be« 13»3a]^r^unbert« bte beutfd^e*.
— 3n bem SSertrag, meldten bte Saufteute ber beutfd^en ^anfe mit
ber ©tabt Sonbon im 3. 1 282 abfd^loffen, toaren jene burd^ einen Sllfcer*
1. 2Öa« ^o^^)mann a. a. O. xxxi
über bie®ru:|)^)irung beS gemeinen Äauf«
mann9 unter bteSororteäBisbü, C[i51n
unb Sübecf ausführt, unb in^bcfonbre
bie53e^au:ptung : 'bie @täbte, beren ^auf»
leutc bie SBeftjec befahren, ij^atten (Solu
jum SSorort' finbe id) »cber \)kv nod^
fonp begrünbet. 2)ie 2)ritte(eint^>eilung
bei bem (Sontor ju S3rügge batte feine
attgemeine Sebeutung für bie $anfe ; ob-
tt)etc^enbe @intbei(ungen in 2)rittel unb
Viertel pnben fic^ an anberen Orten ; bei
ben Sontoren ju bergen unb 2Bi«bi^ lägt
[x^ \oi6}t gar nicif^t na6)vod\cn ; f. 2ap^
^enberg, @ta^H>of @.i28.
2. @. bie Urlunben bei Sa^^nberg,
©tal^ll^of im ^nl^ang unb toieber abge*
brucft in Du. I @. 544. 605. II no. 9.
11. 41. 149—151.
3. ^en^eidfteUen beüSa^^enberg @. U
unb ^o^:|)mann @. xxvii.
4. ^rit?U. Ä. ^einric^« III öon 1260
für 'bie ^auf(eute be« 9let^d ^leman*
nien, meiere in!^onbon bad ^aud beft^en,
meines gen^ö^nltd^ bie ®t(b^alle ber
2)eutfd^en genannt roirb\ Satotoenberg
@. 12.
ättjcitc Ufet^eiluna. cxcix
manu al^ SSorftanb unb nod^ burd^ einen ©ürger bon ßi5(n (Subolf bon
So«fe(b) , brei bon üDortmunb, einen bon Hamburg unb einen bon SÄün*
ftet bertteten^ Sr[t 1437, biet \pättx afö in SSrügge, lommt anä) bei
ber bcutfd^eu ^anfe ju Sonbon eine 3)ritteleint]^eilung ber ©täbte bor,
aber in ganj anbetet SBeife atö bort: bie gelbtif(i^en ©täbte, mit il^nen
Sötn unb Dinant, bilbeten ba« eine üDtittel, bie toenbifd^en, »eftfälifd^en
unb bie^feitigen t^einifd^en ©tobte ba« anbete, "ißteugen mit ©ot^tanb
unb SiDtanb ba^ btitte 2.
3Benn atfo ßötn« öebeutung unb ©teüung al« ÜJhtglieb bet beut^
feien §anfe auf ben gemeinfamen §anbetöbejie^ungen unb ^tibilegien
in (Snglanb unb gtanbetn betu^te, too bie mäci^tige unb teid^e t^einifd^e
©tabt borjug^meife mit i^tem Raubet bet^eiligt toat, fo ftanb biefe bod^
immet nut in einem entfetnten 2Set^ättni§ ju bet ujenbifd^en ^anfe unb
ben anbeten ^anbete))Iäfeen an bet Oftfee , mie fie fid^ anä) nut toenig
butd^ beten ^anbetejjolitif in ben notbifd^en Dteid^en betü^tt fanb. 3^^^
©utbe im 3. 1367 (11—19. 5»ob.) ein betü^mtet §«nfetag ju ßöln
abgehalten, auf toeld^em Slbgeotbnete bet toenbifd^en ©täbte be^ lübifd^en
Dtittete mit benen bon *ißteu§en, §oüanb , ©eetanb unb ©übetfee ba^
ttieg^bünbnig gegen bie Könige bon ÜDäncmatf unb Siottoegen befd^tof*
fen, bie ^af)i bet bon ben einjelnen SSetbünbetcn ju fteüenben ©d^iffe
feftfe^ten unb pt Seftteitung bet ^tieg^foften ein ^funbgelb bon ^aa^
tcn unb ©d^iffen auf i^te ^äfen legten ^i allein bie ©tabt fiöln, toeld^e
jum aSetfammtung^ott bet ©täbte bet Oft* unb bet SBeftfee offenbat
nut toegen i^tet geeigneten Sage in bet SJiitte jtoifd^en beiben gctoö^tt
mat, bet^eiUgte ftd^ felbft an biefem Sünbnig unb an ben batauf bejüg*
üd^cn SSet^anbtungen nid^t weitet, ate ba§ fte bie 2lu^fd^tei6en bet Son^
föbetation untet i^tem ©iegel au^fettigen lieg unb beten ©eboümäd^tigte
beglaubigte^.
1. Urf. tom 20. 3an. 1282 bei iap-- ^anfcrcccffc öon 1431—1476, Dr. gici^.
^cnberg, ©tal^H^of, Utfunbcn @. 14: ton ber 9Jo^^.
mercatores de hansa Alemannie in ea- 3. Consules civitatum maritimarum
dem civitate tunc morantes. de tercia parte Lubicensi, de Pruscia,
2. Sctp^enberg <^. 29. 2)iefel6e (Sin" de Campen, de Hollandia, Zeelandia et
t^eilung beflanb bei bem Kaufmann ju de mari australi in civitate Coloniensi
Sonbon auif nod^ im 3. 1476, »ie au8 congregati in (Sinl. be« 8^eceffe8 f . $anfc»
bem 8?ece§ gu Sübecf, 23. 2«ai, § 196 receffe I @. 373.
^en^orgel^t: M'eMbcn batSottenfc^c unbe 4. @. bie Urfunben in $anfercccffe
©etterfc^^e tor ein borbcnbeil, bat@a«f(JSie a. a. O. unb auc^ in Duellen gut ®cfd^.
unbc 2BePfel{(JS|c unbe 33crgef(i>e öor bot »on (Söln IV no. 468 — 473. Wlan be*
anberc, $ru|}en unbeSifflanbe unbc®ot* biente fid^ be« (SölniWen @tabtftegetö,
lanbe t>or bat borbe. ^ö) 'otxhanU bie meil beu $anfebunb fein eigene^ ^atte,
Äenntni§ biefe« unb ber noc^ metter an» f. Wlantd^ in ben ^anftfd^en ©efd^ic^^t«-
jufü^renben ungebrucften 9ieceffe ber gü» blättern 3- 1872 <B. 5 f.
tigen üT^ittl^eilung bed Herausgeber^ ber
cc W^tmtint (BinUttung.
Mffvc ging diln ber ©treit mit bett ©tobten bon t^Ionbern an, ate
bic t»n bcr Oftfec unb f)üa<mb im 9. 1385 ben SSertel^ vmi xfyntn ofc*
brad^ mib ba^ S^ntot Den ®rägge naäf ^oxtttdft berlegten ^. ^
biefet a^tanfoffung bef^idte Söfn 1389 ben f)anfetag jn Sfibed^, unb
atö bie flanbttfd^n ©tSbte 1391 bie geforbette ®enngt|iamg für bie
JSefd^Sbignng ber beutfd^en Soufteute (etfteien, erl^ietten mt^ bie Sölner
i^en ©d^aben crfefet^. ©onft »or bie 9{l|einftabt im 14. itnb 15. Qafft*
^unbert nur feiten auf ben aögemeinen ^anfetagen ju finben*; unb
menn fie txm bem großes ^nfebnulb mtr geringen 9lut}en jog, bi^n>ei(en
fogor nur ©ci^ben bat>on ^atte, foCte, nne öfter gef<i^al^, il^te ^oufleute
unb ^aren für bie SSergel^en ber ^anfegenoffen im 9li:^anb l^fttor
gema^t^t n>urben, fo n>ar fie aud^ n)enig geneigt für bad allgemeine $efte
i^re eigenen 3ntcreffen l^intangufe^en i*er flc^ aögemeinen änorbnungen
be« ©unbe^ miäft x^t befonber« jut 8aft fielen gu pgen. alte bal^r
im 3. 1447 ber §anfetag ju gfibed bem Saufmann, b. i. bem Sontor
gu ©rfigge gur ©eftreitung ber Äcften für bie ^totdz be^ SBunbe^ einen
©d(^o§ »on ben föoaren ber §anfe, mlä/t naäf Trabant , §oöanb unb
©eetanb geführt tourben, betoiüigte^ toiberfefetc fid^ Sofa, mit ©erufung
auf feine ^anbetö))riöitegien in biefcn Säubern, bem SBunbe^befd^lu^ unb
i)ertt)eigerte ntd^t nur für fld^ feftft bie Sntrici^tung ber §anfcetefteuer,
fonbern betoog aud^ anbere ^anfeftäbte i)on ©fiberfee, Siiebcrrl^n unb
®eftfa(en mit il^m gemetnfame ©ad^ }u mad^n unb ben ©d^u^ M
f)er j«>gd rxm ©urgunb anjurufen ^. 9iad^bem biefer ©treit lange ^t\t
mit vieler Srbttterung fortgeführt unb öon Söln jur (äntfd^cibung an
1. ©anfcrcccffe II @. 362. cnbrac^t tan »ril^cit to frigcnbe in mar'
2. dbenba III ®. 455: de Colonia feben unbe in toQen in Trabant, $oI>
Mathias van dem Spegele. (ant unbe ^ttlant :c. , tüüU fo|l bemc
3. @nnenn @. 576—581 au8 ben co^jmannc to ixcav öattcn, »cntc bcgc*
bieten bc8 ©tabtard^iö«. mcne man, bc bc lanbe öorf ofct, bar mcn
4. @. ba« 23er(ici(JSini6 bcr^^age Bei bat f^ot äff entfangen fd^olbc , unttjiüid^
@nnen in @. 69a. i« unbe mit »regele bc« tocigert to bcta»
5. 2öa8 @artoriu6, ©efd^. be« })an^ lenbe: l^irut fo l^cbben be gemencn flebe
fcatifd)en ©nnbeö SBb. II @. 532 ff. unb orbineret unbe enbrad?tüfen geflottn,
@nnen a. a. O. @. 698 If^ierüber mit- bat cn i«Iif co^jmau öan bcr l^cnfe bc in
tl^cilcn. bebarf me^rfad^erÄtarlegung unb ben Dorfd^rcöcn lanben ftnc co:pcnf(i^fl^
©eri(!fytigung , »eld^e erft hmäi ben Hb- ^anterct, ib fl bi »atere off bi lanbe, f($ol
brucf ber 9ieceffc tooUjiänbig gegeben fein ben olbermanncn baraff fd^ot getoen unbe
toirb. 2)er mir bon Dr. t). b. ^op^ mit- betalen bi bcr ^enen ban cncm ^unb
gct(>eilte Söortlaut be« ©efc^luff e« in bem grote unbe bubclben f(3^otc to borboren'
»icceß in Sübed, 1447 SWai 18, § 95 ifl u. f. f. 3)iefer neue @^og tt>ar nidjt bcr*
folgenbcr : *3tcm »ante be co^man t)an fclbc mie bcr bon 1425, töic (giracn a. a. £)•
©rugg^e jiil Ucla^zt ^efftbor ben geme» annimmt; Unterer »urbe bamal« unb •
nen pebcn, bat l^e bagelif grote (afi ^lefjt f^älcr 1434 (©anfcreccffe bon 1431—76
ummc ber jlebc unbe be« copman« ^>ribi« I @. 203) unb au6) auf bcmfelben 3^gc
legie in glanbcren to bef^ermenbe unbe bon 1447 (SRcceg § 21) bloß jur ©efhrei»
o! bele lojlc beit mit com^oficien unbe tung ber ®efanbtf^aft«foflcn bcnjiüigt.
Bn>€tte fLU^titm^.
cci
ten gtD^en 9?atfi be« C>^rjog6 Don ©utgunb gebrad^t toorbcn ^ ctllärte
bicfcr ju ©ttnftcn ber däfact, bag bcn äcftcrfcaten tn ©rüggc nid^t bcrö
9W^t jufte^t fic wtt 3»anfl«nitttelft jur ©cja^Iung bc« ®d^offc« anju*
l^Üen^ ®D^ tourbc bte €iiti»eiung in ber §anfe butd^ fettige Sin»
mtf^img eine^ fremben ©erid^t^ nut nod^ mel^t erbittert.
®(j|tinnncr nod^ »mt ba^ B^w^^^S/ n>e{(l^e* 1469 jtotfd^n ßöln
unb ber C)onfe fnfatge ber S^nbfd^ft ber (enteren gegen (Snglanb ent*
ftanb^. ©egen Ueberfattd unbSeraubnng englif d^cr ® d^iffe in berOftfec
erfolgte bie ^efd^tagnal^e bed ©ta^I^ofd in Sonbon unb mürben bie
beutfd^en Äanf feutc »on bem Kniglid^^n gel^eimen ^atf) jur 3<^^littt9 ßtaer
l^ol^en ®eä)6u§e berurt^eitt. !Oie ^nfe ju ßübed brad^ hierauf bcn
$anbct mit (Snglanb ab, üDod^ ßöln, »eld^e« fd^on frfii^er feine eigenen
ajege gegangen toar, trennte fid^ eigennüfeiger SBeife bon ben §anfe*
genoffen. Die Sölner Äanflente in Sonbon tourben bon ber §aft unb
©efd^lagna^me i^rer ®üter befreit, nal^men allein bon bem ©tal^t^of
©efi§ unb erl^ietten aüein bie erneuerte ©eftätigung i^rer ^ribilegien in
gnglonb ^. 'än^ biefem ®runbe »urbe Söln auf bem 5Eage ju Sübed,
f>immelfa]^rt 1470, au« bem §anfebunb au^gefd^toffen : STüd^er unb
aSoaren ber 68lner fotten in ben ©täbten ber §anfe nid^t jum aSerfauf
gebrad^t, and^ i^re ÜDurd^ful^r ju SBaffer unb ju Sanbe nid^t gebulbct, bie
Äauf teute unb ©ürger bon Söln bei ben 'bier ©tajjetn ber beutfd^en §anfe',
nämlid^ ben (Sontoren ju ©rügge, ßonbon, Sergen unb 3lott)gorob, nid^t
gefd^iMjt ober bertreten »erben, niemanb in §anbetegefeüfd^aft mit il^nen
ftel^en *. ÜDie^anfe führte ii^ren Stieg gegen (Snglanb fort unb atö am lefe*
ten gebruar 1474 ber griebe ju Utred^t ju ©taube f am, fefete bie erftere burc^,
ba^ in einem 9lrtifcl be^felben beftimmt tt)urbe, »etd^eStabt be^^anfebun*
be« bon ben anberen fid^ to^efagt l^abc ober au^jgefd^toffen morben fei, bie
foüe aßer il^rer ^rioilegien in (gnglanb auf f o lange bertuftig ge^en, bi« i^re
äu^fSl^nung unb SBieberoereinigung erfolgt fei, toomit aüein fii5ln gemeint
1. (Snnen naäf ben ^anfeacten bed
(gtabtard^itS III @. 697—702.
2. @. hierüber außer @nnen @. 703
— 718 bie bort ni*t berüdfid^tigtc Ur-
funbli^e ®ef(^. beS ^atiftfd^en ©ta^I^ofd
t>on ga^^cnberg 1851 @.48— 56.
3. @. blc Urfunben Ä. (Sbwarb« IV
öon 1471 n. 1472 bei 2a^^>enberg 5lbt^.
II @. 134; »gl. fanü, Ueberbie^d*
taug bcr©anfeftcibte in benSlofenfriegen,
^nfiWe @ej(]^ici^t«blätter 1875 @. 80 f.
4. 9l€ce6 § 103. SSorau8gcf(i^i(ft finb
t>on § 74 an bie ^ntlagen bes ju Sonbon
in (Snglanb mtb }n Brügge in glanbem
reflbirenbcn Äauf mann« gegen bie öon
(£ö(n unb i^rc 35crbünbeten, worauf §
103 mit bcn SBorten beginnt: *Unbe
»ante benne bejer unrebelifer unlim^jü-
ten unbe unt^emeUfen artilele toele mer
fitt »an ben tan (£oIne unbe eren bit)al«
ier« ben gemenen lieben toan ber butlci^en
^enfe unbe bem fo^manne to Sunben in
@ng^e(ant unbe funberlifen t(fo ^rug^e
in SJIanberc rcfiberenbe min bau mib
xtäftt unbe unt}orf(i^u(be$ g^eban unbe
befd^een toetf ftl alfo nici^t t^emeüt noc^
be^orlif iö g^eioefen, (lirumme* :c.
cell
SQgememe (Stnkttung.
voax K ®o ftanb bic ©tabt unter bem SJannc bcr $anfe ju berfdbcn
3eit, ate fic gegen ben §erjog i)on ©urgunb ben Stieg bor 9?cug ful^rtc.
Die 2lu«fö^nung mit ber ^anfe tourbe eingeleitet burd^ freunbtid^ 33er^
menbung be« Saifer« griebrid^ unb be^ Srjb. 3fo^ann üon Syrier in 3u*
fd^riften an ben Siat^ bon iJäbecf . auf ber lagfa^rt ju güberf , ^imuie^
fal^rt 1476, bei »efd^er bie 6ölner 9iatl^fenbeboten , ^einrid^ ®ubct^
mann ber 9ientmetfter unb ^ermann 9iind£ ber SKat^mann, nebft bem
©ecretär ÜKeifter ^einrtd^ !£)ufe borerft nur ate ®äfle, nid^t a(« '®lieb^
magen ber $an|e' jugetaffen tourben , begannen bie langwierigen SScr*
^aublungen mit SlnMage unb 9ied^tfertigung. Den Sölnern »urbe fyivipu
\ää)li(i) jum SSortourf gemad^t, erften« immer nod^ bic Stid^tbejal^tung
ti^ ©c^offe^ in Sörabant/fobann, bag fie ben ©treit hierüber mit bem
taufmann ju S3rügge an ben ^o^en 9iat^ be^ $^i^8^ bon S3urgunb
izbxaö)t unb babei 'ber ©täbte ^eimlid^feiten , 35erorbnungen unb 9?e*
ceffe' offenbar gemad^t Ratten, enbtid^ am meiften britten^ il^r ganje^
treulofe^ 35er^alten gegen ben Saufmann ju !?onb6n. Site SSebingung
ber 5Bieberaufna^me in ben S5unb ber ^anfe »urbe geforbert, baß fie
fortan ben ©d^o^ an ba« Sontor ju S5rügge mie alle anberen ©täbte j4*
len , auf bie ©entenj be^ ^o^en $Rat^^ bon SBurgunb berjid^ten unb an
ben Saufmann bon ber f)anfe ju Sngfonb ^ribilegien, ©iegel, ©Übet*
ujerf, Saffe, ©äffen u. f. to. iurüdtgeben unb anbere ©enugtl^uung noc^
Srfenntni^ ber ©täbte leiften f ollten 2. Seil aber bie ßötner 5)cj>utirteii
jur toeiteren SSer^anblung hierüber nid^t beboUmäd^ttgt ju fein erllfirten,
tourbe eine anbere S^agfa^rt auf Söartl^olomäi (24. äuguft) in öremen
anberaumt, too man enbtid^ jum 2lbfd^lu§ fam» Die SSebingungcU; unter
ujcld^en ßöln feine SBieberaufnal^me erlangte , toaren f 0 glimj>flid^ , ba§
bie De})utirten be^ Saufmann« ju Sörügge unb ju Sonbon , wenn aui)
bergeblid^, bagegen j)roteftirten ^. Sa« namenttid^ ben ©d^o§ in ben bur^
gunbtfd^en ßanben betrifft, |fo brandeten bie Sölner in ben näd^ften je^n
1. 'SRan toä\)itt bie atlgemetne f^af«»
fang be9 'äxtiMi, nad^bem bie englifd^en
^et)ot(tnä(i^tigten ben fpecteU gegen C[5ln
gerichteten SSortlaut im Snttourf abge«
k\)nt Ratten: ''SSorbermer geöen be ora-
tores toor ber Äottener ^alöen, bat be ar*
tilei in appunctuatis be Kölner htian»
genbc ber foninglüen majeftab to boenbc
infinen ^oidi^eiben to nattjere, na beme
beSoKener fine tjrnnbe leeren'.
Wlan ^atte fogar bie SluStöeifung ber
(Seiner and Snglanb loerlangt. 2)te ^or>
toer^anblungen nebfi bem griebenSter«
trag lommcn in ben ^anfereceffen jum
Slbbrud.
2. SÄeceg ber Sübeder Xagfa^rt unb
©c^reiben d. d. Sübecf 14. 3uni, toelt^
ben (Kölner ü^at^dfenbeboten nad^ $aufe
mitgegeben mürbe.
3. 8tcce6 § 96—98. 3)ie SSerfarntn«
lung befanb 'bat fei unbe bei fo^man
beibe to Brügge unbe in ^ngelanb up
bit mael beS tl^oDreben moflen
tt) e f e n , tt)ent bei rabesfenbeboben, an*
t^ofeinbe bei gcpaltniffe be« bing^e«, fo
ib nu gelegen mere, ib u:^ bit maele
nid^t fonbcn g^ebeteren'.
3»ettc Slbt^cUung. cciii
3a^ten ate Slbfinbung bafür nxäft mc^r ate 1 00 rl^etntfd^c ©ufccn \(xS)X^
i\<ff ju jagten, toa« il^nen anäf für f|>ätcr jur SBa^t gefteüt tourbc^
®ctt)i§ 6cti)ct«t btcd (Sntgegenlommen feiten« ber §anfe, »ie gro^n
SBertl^ fie auf ben S33ieberanf^(ug bet mäd^tigen tl^einifci^en ®tabt legte.
!Durd^ ben grieben^fd^Iug be« Äaifer« mit Hm ?)erjog i)on Sdnx^ ©rjb.
gunb ju 5Reu§ toar nod^ nid^t ber griefce int Sr^ftift l^ergeftettt. 2)er mann
^crjog l^atte bie ©tabt ßöln nid^t mit in ben grieben etngefc^toffen unb
fcrberte bon il^r ©enugt^uung unb Srfafe fce« Ärieg^fd^aben« , fo toie
Slbfd^affung be« neuen 3^^^/ «"*> berbot i^ren f)anbet mit feinen Unter*
tränen \ SBegen be« 3^0^ geriet^ bie ©tabt anif in fd^toere SSerwid e*
tungcn mit ben rl^einifd^en Äurfürften, in^befonbre mit bem ^fatjgrafen
^^iKj)p, toeld^er 9teprefalien ergriff. Srjbifd^of 9tu|>red^t be]^auj>tete fid^
mit ben SSSaffen nod^ in einem Zf^tH be« Srjftift« , au« toetd^em i^n ber
@tift«i)erti)efer ^ermann i^inau^brängen moüte. SKit ^ülfe ber Sölner
gemann ber tefeterc bie »enigen 2lemter unb ©d^töffer be« 3lieberftift«,
meldte $Ru^)red^t nod^ befag ^ unb biefer ^atte ba« @r jftif t bereit« t^at*
fäd^lid^ Jjerlcren, al« er am 26.3uli 1477 mit feinem ®egner, ßanbgraf
^ermann, mit S)omca^)iteI, Sanbftänben unb ©tabt Sota einen SJcrgteic^
einging, monad^ er gegen 3wfid&erung einer Scibrente bon 4000 ®ulben
unb Ucbertaffung bon ©tabt unb 3lmt ßed^cnid^ borerft bie ^Regierung
be« ßrjbi«t^um« aufgab *. 511« er aber bemungcac^tet balb barauf tt)ie*
ber in SBeftfalen ju ben ©äffen griff , tpurbe er bon bem Sanbgraf en
^einrid^ bon Reffen gefangen genommen unb in biefer ßage unter 9Ser»
mittelung be« ^faljgrafen ^^ili|>)> genötl^tgt, aud^ auf bie erjbifd^öfßd^e
äBürbe iu i^erjid^ten ; ber ^a^ft f oütc burd^ eine ©efanbtfd^af t erf ud^t
»erben, il^n berfelben ju entlebigen unb fie auf ben ©ubernator ^ermann
ju übertragen^. 3)er (entere lie^ oon feinem ©ruber ^einri^ 16000
©utben, um bie Soften ber j>ä})ftlid^en^Seftätigung in 9iom ju bejal^ten,
erlangte biefe aber erft am 15. 9iot)em6er 1480 Don©ijtu«IV, nad^bem
SRuprec^t am 26. 3fuH auf ber ©urg ©lantenftein in ber ©efangenfd^aft
gcftorben toar ^.
1. (S. neben bem ÜJeceß § 96 bie no. 396. S)ie Slctcnjiücfc be« bei bem
33ertrag«urfunbeöoml3.(nidt^tll.)@c^)t. a^)ofto(i|(i>eii @tu^I geführten ^roceffe«
1476 bei So^^)en6crg, ©ta^If^of Urf. @. f. im Slrc^iö f. ®cfc!^. u. @tati(iif no. 51
154 unb ben augfü^rUc^fn 53eiid?t in —69.
gortf. öon 2)etmar6 S^ronif, ©routoff 6. Ulf. bc6 ^a^jjie« 2ac.IV no.413.
«b. 2 ^. 383 — 386. «gl. ^oel^offfd^e (£^ron. @. 850 ; Cro-
2. (gnnenlll @. 568. nica presulum <B>. 240; (5(>roni( öon
3. ^oeH^off'fc^e (S^ron. ®. 846. X^üringen unb Reffen bei Senckenberg,
4. Sac. IV no. 392. Selecta jaris et histor. III <2>. 500.
5. SSertrag öom 6. 3uU 1478 ebenb.
ccrr Slttgemetne Einleitung.
®o toax bet taitgc Streit int (Brjftift glüdßd^ becttkigt. «u^ bie
©tabt 68tn erfreute fici^ be^ äußeren grieben« unb burfte fi^ nid^t min*
bcr be«fet6en bon feiten be^ Srxb. ^ermünn, ber in ber ©töbt^ronit
att ber frtebfertigfte aüer (grjbifd^öfe bon Sötn gerühmt toitb, berfici^ert
l^atten ^ Slber fd^tt)er lafteten auf i^r bie gotgen be« Srtegd : bie finan*
jiette UeberWirbung ber ©tabtfaffe mit Slnfel^en, bereu {Renten jum gre*
^ett 5r^eit bie öff entlid^en (ginffinf te berf drangen , bie erl^Bl^ten accif en,
ipeld^ bie 59ürger indbefoubre ben ©ewerbftanb 6ebrfi<ften, bie 5)anbete^
ftörungen infolge be« 3^^^^ meldten ber Äaifer ber ©tabt betoiüigt
l^atte, aber bie 9;ac^barn nid^t bulben moOten, aQe^ bied gab 8ln(ag mel^r
ate genug jur Unjufriebenl^it ber ©ürgerfd^ft , unb für aüe« Ungifirf
maä)U biefc, »ie e« gemöl^ntid^ gefd^iel^t, bie Obrigleit üerannoortlid.
(£^ n)ar fd^on länger lein guted Sinberne^men mel^r )n)ifd^en ^atif unb
©emeinbe. 3^^^ W^^ wian meinen f oßen , ba| nac^ ber bemofratifd^en
aJerfdffung be6 SSerbunbbrief« bon 1396 fein ernf1fid(^e« innere^ 3^^'
»ürfnig me^r auff ommen fönne , toenn bod^ ber 9iat]^ burd^ jtä^rlic^c
SBal^Ien ber ®affetn erneuert tourbe unb bei wid^tigen ßntfd^Iiegungen
an ben Seirati^ bcr 44 au« bcr ©emeinbe gebunben toax: aüm bie jä^t^
ticken SBal^fen i^atten faft nur eine formelle SBebeutung, »enn regetmägig
immer biefelben SRatl^^berren , toeld^e jn)ei 3al^re lang an^ bem Slmtc
toaren, ju bem neuen Statine toiebcrgctoSl^tt würben 2, unb bie JRatl^^bet»
faffung bewal^rte nidbt minber wie früher ben ariftofratifd^en &iaxdttx,
nur bag jefet an ©teile ber |>atrici{d&en ©efd^Ied^tcr bie 9lemtercor}>ora*
tionen ben 9tat^ befefeten. äud^ l^atte ber 5lu«fd^u§ ber 44 an^ ben ®of»
fein fid^ nid^t ju einer wirffamen Oemeinbebertretung au^gebilbet, war
bielmel^r, wie eö fd^eint, fo gut wie beifeite gef droben; wenigften« ift
bon i^m bei ber 9tebotution üon 1481 gar nid^t bie 9tebe3.
«ecorus 2)16 aHgemetne Unjufriebeni^eit mad^te fid^ im §erbft biefe« Sal^re^
1481. taut in ben Slmtl^äufcrn ber ®affeln. Site Slufwiegler ber ©em^inbe Üfdt
fic^ am meiften ein ©ürtelmad^er 9lamenö 3o^ann ^emmer^bad^ l^rbor ;
ben ©ürtelmad^ern fd^loffen fic^ bie ©d^ul^mad^er an ; l^ierauf traten auc^
bie übrigen Slemter unb (äaffeln ^inju ; alle miteitfanber bereinigten fic^
am 29. ©ept. im ©affel^aufe ber ©d^ul^ma^er, wo je 6 bi« 8 äJertrcter
1. Äocl^off'f^c (S^ron. @. 851. ^rotofotte bi«^ 1440 unb t>on 1440 al,
2. ^al. ob. @. cxxxiv. 2)a6 c« anäf ^fc. A IV 123.
nod^ (Sinf ü^rung ber SScrfaffung be^SBcr- 3. (S über bicic Äoel^ioffc^e (£bron.
bunbbrief« im 15. Sobr^unbcrt fortbau« @. 852 ff., baju bic^ftelation u. bic 2lttm
ernb fo gcbalten »urbc, olfo factifdt^ ein d(>roni! über bic Unrubcn 1481 — 1482
brcijäbrigcr 2:urnu« bcfianb, ergeben bie ©eil. III u. IV, tjgl. (Snncn III @. 5^6
»iat^göerjeid^niffe in 53b. I ber »iat^«* —612.
}
3»€tU l^t^fdlung. ccv
t)eu icber ®affel g^wä^lt »urben, um bic ©ef(j(^n)erben unb gorberuugcn
ter ©emetnbe in^UxcSf \(Sfx\fii\ä) unb münblid^ an ben ^at^ ju bringen ;
unb fel^r bemetf en^ioettl^ i[t , ba§ unter ben ©ewäi^lten auc^ etnifle au«
ben alten ©efci^te^tern , Söerner bon S^^tird^en unb 3o^ann bon ber
Sren, ate SSJortfü^rer ber ©emeinbe gW" ben SRati^ auftraten i. ffi«
»urbe juerft unb borjug^toeife bie Slbfd^ffung ber feit bem firiege bor
3?eu^ eingeführten neuen ober erl^öl^ten 5lcctfen berlangt. Ate man aber
einmal in ber mfinblid^en 93erl^anbtung mit bem 9iat^ im 3uge be« i^or«
tcrn« »ar , tarn nod^ biete« anbere iur ^pxa(fyt, ma« auf Soften be«
@emeinkDefen« unb ber ^efi^enben, tote namentlid^ bie ©tunbung ber
9tenten}al^(ungen an bie ^tabtglAubiger, bem gemeinen 9)!anne jur (Sr»
lei^terung ober jum 5Rufeen gereichen f onnte \ 35er 5Rat^ fanb fic^ toei^r*
Ip« ber anbringenben üWaffe gegenüber unb fagte borläufig ju altem 3a.
tRe^en ber großen '©d^idung' an^ ber ©emeinbe ;tourbe nod^ eine Heine
oon ie imi SJ^itgtiebern an^ ieber @affel getoäi^tt, um bem 9iatl^e ein
'®?iIommen ju tl^un', toie ber ©tabt ju ^fen fei. S5iefe na^m bie SRe»
bifion ber ©tabtre(^nungen bor unb maßte fid^ balb bie l^öd^fte ©etoatt
an. Der 9iat^ mußte berorbnen, tpa« fie bertangte, f)erabfefeung ber
2lccifen unb anberer öffentlid^r Abgaben , fo toie ber ©efotbung unb
Gefälle ber ©tabtbeamten ; au^ tourbe eine älbänberung be« bon allen
äemtern unb ©affetn befdf^toorenen SSerbuntbrief« jugeftanben, monad^
fortan aud^ biejenigeu Slemter, toelc^^e bi«^er nur ein üKitglieb in ben
^ati) toäl^lten , beren i»ei toä^len burften , »ogegen bie ^aS)l ber ®e*
brcc^«l^erren, b. l^. ber bon bem 9iat^e felbft i^inju gemäl^lten, im ent»
Iprec^enben 3Scr^ltniß, bi« auf brei bermtnbert »urbe: berauf fold^e
SBeifc beränberte ^^Üf beftanb ein l^albe« 3a^r lang ^.
Slüein mit biefem rebolutionären Sortgang ber Dinge toar feine«^
toeg« bie ganje ©ürgerfd^aft einoerftanben. Die JReaction fünbigte fid^
in einer Singabe ber Äaufteute an ben 'tRatf) an, toorin fie i^re ÜKeiuung
bai^in au«fl>rad^en, baß ber ^anbel jtoifc^en $Rat^ unb (Semeine, bon bem
fie \\df anfangt eine görberung be« ®emein»o^te berf|>rod^en l^ätten, ben
grieben , ba« SBol^t unb bie &fxt ber ©tabt in ®ef a^r bringe , baß fie
babei feine ©id^er^eit mel^r für i^re Hantierung unb Äaufmannfc^aft
fänben unb genötl^igt fein toürben bie ©tabt ju oerlaffen, menn nid^t bie
brei dVxt^t toieber abgefteüt unb ein boHmädf^tiger , einträd(^tiger 9iat^
1 . ^te ^et^eUigung 'etlid^er t>on ben ^Jle^rga^I etnt>erflanben, f. metter unten,
alten ©ef^le^tern' mirb in ber '9{eIatton 2. @. bie 9}eIation <B. 930.
über bie Unruhen' gleid^ anfang« l^erwr* 3. ®. ÜJeimc^^ronif ». 292 — 361.
get^oben ; bo(^ toar bamit feinedtoegd bie ^il. IV.
ccvi SUgememe (Einleitung.
taut bcm befd^tooreucn SSerbunbbricf toicbcr ^ergcftcttt toürbe^ %n6f
fttcg bic gorberung bcr ©en)cgung«))artci, »omit fic [lif für bte 3"^"f^
fitif^cr ftcücn tooütc , ba§ eine 95crftif^rci6ung unter bcm ©tabtftcgcl unb
bcn Siegeln ber 9lemter unb ®affetn au^gefteüt »erben f oüe , tx>emdf
ntemanb, ber ju beiben ©d^icfungen gehörte, in 3wfwnft bafür jur 3Ser*
anttoortung ober ©träfe gejogen »erben bürfe, auf offenen 2Btbcrf})ruc^
in ben ®aff ein \
!Dod^ bie rei)o(utionäre *ißartei (ie^ fid^ baburc^ ntd^t »amen , f on*
bern »urbe t>ielme^r burd^ bie gurd^t immer »eiter gebrängt. Sluf ber
anberen ©eite fanb fid^ ber ^iatff ermut^tgt burd^ B^fd^tiften unb ®c*
fanbtfd^aften befreunbeter §erren unb ©täbte, Srbtetungen jur SSermitte*
lung bon feiten be« Srjbtfd^of^, ber ©eiftlid^feit unb ber Unii)erfität
am meiften aber burc^ bie Unterftüfeung , bie er bei einem S^l^eit ber
S5ürgerfd^aft fanb : benn fd^on erflärten fid^ eine 9lnja^I i)on Remtern
unb Oaffefn, namentlid^ bie f. g. 9iitterjünfte unb biejenigen, »etd^en bie
»ol^I^abenberen öürger unb ®e»erbtreibenben angel^örten, für 9lbbeni*
fung i^rer SöeboUmäd^tigten au« betben ©d^idEungen. jDie Slnfül^rer ber
®egen})artei aber gebadeten fid^ nun be« {Rat^« unb ber ©tabt burd^ auf--
rul^r unb ®e»alt ju bemäd^ttgen. 3lm 18. gebruar, gaftnad^tdmontag
1 482, brad^en fie to«, jogen bon ber S3unt»örter ®affel an^ mit einem
Raufen SSotfe auf ba« ätat^^au« , f orberten unb erl^teßen bom 9tatl^ bie
Siu^üef erung bon ein unb breifeig Statl^^l^erren unb ©tabtbeamten, »etd^e
in öerfd^tebenen ©tabtt^ürmen etngefperrt »urben. !Dod^ »enig »urben
fie il^re« ©iege« frol^ ; benn bie 9tat^«})artei in ben Slemtern unb ®affctn
fül^Öe fid^ ftarf genug , um e« mit ben Slufrül^rern aufjuncl^men. am
folgenben SWorgen berfammette fid^ bie oötttg umgeftimmte ®emetnbe ber
®affctn unb Slemter auf bem §eumarft unb l^alf bem t>erftümmetten
"Süati) bie eingeferferten ®enoffen au« i^ren ®efängniffen }u befreien,
©ogleid^ »urben bie am meiften fd^ulbigen JRäbetefü^rer ergriffen unb
t^rer fed^« — ber §emmer«bad^ unb nod^ ein anberer ®firtelmad^er, jtpei
gtfd(^]^änbler, ein ©eber unb ein ©d^reiner — oi^ne S5erl6ör unb ®eric^t
nad^ hirjer ®eid&te eine« jeben bor einem anberen SKinberbruber, bt«
9lad^mittag bier VH)X auf bem ^eumarft entl^auptet 3. ginige ©od^en
f})äter bügte aud^ SBerner bon 8^«fird^en 'einer bon ber alten ^errfd^ft'.
»eld^er ben Sürgermetfterftab au« ber^anb be« ^emmer«bad^ em^)fangen
1. @nncn ®. 596. bc6 bin«tag§ bcn Icfien tafiabcnf. ^icr*
2. 2)ic SÄcIation ernannt, baß ou^ na<i) ifl Snnen @. 605 p fccri^tigcn,
bie Don bcn attcn ®efci^Icd)tcrn fic^ mit »cld^cr bie (Srgreifung unb ^inrid^tung
anberen gegen ben 53rief terbanben. berfclben erfl am folgenben Sage, am
3. 9?eIation : 'biffe fec^« feint gerieft 2lf(i)ermitttt)o(!^, gefd^e^n lägt.
3tt)cite ICbt^fetlung. ccvii
^atte, fein SScrgei^en, bcffen er fld^ im Serl^ör fd^uttig 6efannte, mit bem
Eob burd^ ba« ©d^tpert. Die Slu^getDid^cnen traf bie ©träfe lebenslang»
[id^cr SSerbannung, toeld^e für einige nod^ mit ßonflScation il^rer ®üter
oerfd^Srft »urbe. 9?ad^ 3lbfteflung ber rebolutionären S'ieuerungen trat
ber SSerbunbbrief mieber in boüe ftraft ; bie Slutorität be« JRat^« toar
Durd^ bie Unterbrürfung be« äufrui^rö berftärft.
S33enn gleidfi 6rib. ^ermann bereit« am 15. !6ec. 1485 öon Äai* (5r§6. u,
fer fjriebrid^ in bie S5elel^nung mit ben Siegalien ermatten l^atte ^ ber^
fd^ob er bod^ feinen feierlid^en Sinritt in bie ©tabt bi« jum gaftenfonn*
tag 17. ijebruar 14882, nad^bem fd^on mand(^erlei ©treitigfeiten mit
i^r über SSerlefeung ber geiftüd^en 3mmunitäten, über bie ©d^ulbfor^
berung ber ©tabt an ben ©rjbifc^of u. a. m. öoran^gegangen unb »ieber
gefd^üd^tet toaren ^. 9?ac^ altem ^erfommen betätigte ^ermann bor fei*^
nem (ginritt bie *ißrit>ifegien ber ©tabt; bei bem Sinjug begleiteten i^n
bie antoefenben dürften , bie 9iat]^öbe^)Utation unb ber ®rebe ; bie ®eift^
lid^feit führte i^n in ben 2)om; l^ierauf nal^m er 83efi| bon bem l^ol^en
©erid^t auf bem ©tein, 'ba ber ©reue ju fifeen j>f(egt' unb emjjfing auf
bem ®aal beö Doml^of« bie ^ulbigung ber ©ürgermeifter namen« ber
ganjen Söürgerf d^af t ^ 9lm folgenben 5Eag anwälbigte er bie ©d^öffen,
nad^bem fie il^m jubor gefd^tooren l^atten, unb ernannte ben ®reben, um
an feiner ©tatt ben 9Sorfi^ im l^o^en ®erid^t ju fül^ren ^.
(g« fehlte aud^ \pakx nid^t an mand^erlei Söefd^toerben unb ©trei*
tigleiten jtoifd^en Srjbifd^of unb ©tabt über bie ®rutgered^tigfeit be«
Srjbifd^of« bei bem SBierbrauen, toorüber fd^on im 3. 1500 ein 9lu«*
jleid^ JU ©tanbe fam ^, ferner über bie ßom^^etertj be« geifttid^en unb
©eltlid^en ®erid^t«, über ba3 gerid^tlid^e 35erf al^ren be« geiftlid^en Offidatö
[o toie be« ^ol^en ©d^öffengerid^t« gegen bie Söürger, über ba« ®eleit
}ber ©d^ufered^t unb bie ®erid^t«barfeit be« ^ati)^, über ba« bietbeftrit*
tene ©ta})elred^t ber ©tabt 7. 9lad^bem be^^atb bon beiben *ißarteien ber
ffieg be« *ißrojeffe« bei ^a|)ft unb fiaifer befc^ritten »orben, unterwarfen
[te pd^ julefet bem ©d^ieböf))rud^ be« ertoä^tten Sifd^of« bon Äammerid^,
3acob bon Sro^ ^. SBir ^eben barau« bie ©eftimmungen l^en^or : über
1. ?ac. IV no. 429. ber ^o^fen in ©cbrauA, efccnb. @. 733.
2. »gr. über ba8 SDatum Äoel^off'- 7. SJgl. ÄoeH^off^fd^c S^roit. ®. 905
äft difxon. @. 913 5!(nm. 1. —910.
3. (Snncn 614 ff. 8. 3)iefer @<j^icb«fprud(> d. d. 25. ^px,
4. @. bie 33efd^reibung be« @inntt8 1506 flnbct ^ö) unter ber Ucbcrfd^rift
)on (grjb. ©ermann, Securis ad radicem 'Concorbaten a. 1506' in ber (Sammlung
5. 219. ber Statuta unb Concordata ber \), freien
5. (gnnen @. 638. SÄcid^gpatt Colin, 4. (o^ne 3a^Tc«8a^()
6. (Snncn III @. 643. 2ln ©teile ber @. 111—133 abgcbrucft.
Srut^ ober ^termürje fam aud^ fd^on
f
CCVIII
^Qgemetne CKnleitung.
lution
von
1513.
(Sonn>etenjftrett jtötfdf^en bem getftKd^en unb »cttltd^cn ©erid^t foüen bie
üDoctorcn bcr gacuttätcn bciber {Redete in S&In cntfti^eifcen ; btt ^fänbung
unb Ärteft gegen ©ütger foüen bie.®ctt)attrt(i^tcr bc« Äatl^« bem ©reben
©etftanb Iciftcn ; ber ©traf gctoalt be« 9iot^8 finb borbel^alten SSerge^en,
roetd^e im SRatl^^gcbäube ober in ber JRatl^Äunmunität begangen toorben ^
bem Srfenntnife ber ©affelmelfter bie ©ad^en, »eld^e ®rebe unb ©d^öffen
i^nen nad^ $)erfommen ubertoeifen ; ber ©taj>etjtt)ang enblid^ loirb au^^
fd^ßefeftdj^ auf bie f. g. 35entgüter, nämßd^ ©alj, getrodEnete ober gefaljene
Md^/ getttoaaren befd^ränft *.
®er lange erbitterte Ärieg ber r^einifd^en Surffirften b<m 9Rainj,
Srier, ^falj unb be« Sanbgrafen bon Reffen gegen ben ßötner ^oü^
njurbe nad^ bem ?lu«f})rud^ be^ ^. SWajimiüan auf bem SWimberger
9ieid^«tag 1491 burd^ eine ©elbabfinbung mit 15000 ®. an bie ber*
bünfceten i^ö^pen gegen ba^ S^fleftäubniß be« ^oU^ auf brei »eitere
Saläre beigelegt *.
5)en 3lnforberungen bon JReid^öfteuern unb Ärieg^l^ülfe ju 9io6 unb
ju i5u6, ujetd^e in ben 9teid^ölriegen gegen Ungarn 1482, gegen tie
©täbte bon gtanbern 1488, gegen fji^anfreid^ 1492 an bie 9?etd^öftobt
ßöln geftetlt tourben, fud^te fi^ bicfe nad^ 9K5gttd^feit ju entjiel^en^; auf
ber anbern ©eite toal^rte fie mit (Siferfud^t aud^ in ber gorm il^re Unat*
^ängig!cit gegenüber bem (Srjbtfd^of. Site nad^ bem SEobe be^ Srjb.§er*
mann ber neue am 13. 9lobember 1508 getoäl^Ite @rib. ^^ilipj) »on
Oberftein in einer 3^f^^if^ ^^ ^en diati) Sßln n)ieber feine ©tabt
unb bie ©ürger feine S3ürger nannte ^ proteftirte ber jRat^ gegen folc^e
3lntaftuug il^rer JReid^^frei^eit, nad^bem fd^on ba^ ^ribilegium Ä. j^xk--
brid^ö III bon 1475 biefe SEitulatur ein für alle mal unterfagt l^atte'.
3n ber ©tabt fetbft ipar feit Unterbrüdtung be« 2lufftanb^ gegen
ben diaü) im 3. 1482 ein fd&ümmer Sranf^eit^ftoff jurücf geblieben, toel*
c^er unmerflid^ fortfd^leid^enb unb anftecfenb bie ganje ©emeinbe ergriff
1. @o ifi »0^1 JU öcrjlc^en: 'bie
fachen unb bie gefc^ic^t, bie ^äf in ^a\)ti*
\tai begeben unb hmä^ ben ^atf^ p ftra«
fen unb }u rid^ten gebüren*.
2. SScntgüter ober S3entett»aaren toon
vendre; togl. über ben @ta^)el3tt)ang
in Brügge, )oon meld^em umgete^rt
bie $enten>aaren aufgenommen iDaren :
^ebrmannd W>ff. über bad b^mfeatifc^e
$aud in^nttner^en, ^anfifd^e ^tiäfiäft^
blätter 1873 @. 81.
3. 35gl. oben @. cxcvi. 3)ie ober«
r^einifd^cn^urfürpen (^)errten ben9tbein
bei Äoblenj naäf SSertrag t>om 30. Dct.
1489, n>eld^em aud^ $ermann t)on (So(n
im folgenben 3a^r beitrat ; f. bie Urfun*
ben bei 3Rone, 3eitf*r. für b. ©efd^. bc8
Oberr^ein« IX @. 37-44.
4. Urf. toom 31. 2Wai, Sacombletiv
no. 450 Sinnt.; ögl. ^oel^of[*fd^c S^ro«.
©.875—881.
5. (gnnen @. 627 f.
6. (gbb, @. 657.
7. @. oben @. CXCVI.
3»citc 3(bt^>citung, ccix
unb cnbfid^ im 3a^t 1513 jum furd^tkten 3lu«brud^ tam^. ^\x>ax bie
3Cutotität bc« 5Rat^^ toar burd^ ©eftrafung ber Slufrül^rer toiebcrl^ergc*
jicßt toorben, ober mö)t bie ßintrad^t jtoifd^en SRatl^ unb ®emeinbe. !Dtc
bemofratifd^c 35erfaffung be^ SSerbunbbrief« toutbe nid^t md) i^rem tx>ixh
lid^en ®innc bon ben Stegierenbcn ge^anbl^abt. S^ toax \di)on ein übte^
3eid^en bon ber ^errfd^enben ©tinimung , ba^ ber 9iat]^ in »ieberl^olten
3Rorgenf|)rad^en fid^ gegen 3Serfcäd^tigungen linb SSerungtimpfungen
ju bertoal^ren l^atte, Seratl^ungen, SScrbünbniffe unb 9lnf daläge gegen
feine ^Regierung berbieten mußte. !Die ©eftrafung, meldte er fetbft über
einige feiner frül^eren 3ßitgUeber unb '^adftiiabtx, benen Unterfd^feif be^
öffcntßd^en ®ut«, ©eftei^ung unb SSetle^ung be« SSerbunbbrief^ ©d^ulb
gegeben tDurbe, beringte, befrtebigte bie öffenttid^e 9Weinung nid^t, fd^ien
üietme^r ben ©egnern ^täft ju geben , toetd^e ben regierenben §enen
über]^au})t bie ärgfte SWigüerwaltung bornjarfen. SSergeben^ tourbe über
brüdfenbe 9lccifen , über 3SerIetjung ber <3erfBnüd&en gretl^eit ber ©ürger
gel lagt unb iJff entüd^e 5Red^nung«abtegung über bie 3Sern)aItung be^ ©tabt-
^au^l^attö geforbert. 3)ie regierenben §erren bertl^eitten unter fid^ bie
einträgtid^en Slemter unb »aren burd^ Umtriebe bei ben 9iat]^«n)a]^ten
bemüht fid^ in i^ren ©teilen ju behaupten. 5Der ^aß gegen fie mußte
einen ^o^en ®rab erreid^t ^aben, menn einige Uebeft^äter auf 9lnftiften
be« erjbifd^&füd^en Seßner^ in ^op^>eteborf ben ^tan faffen fonnten, bie
^erborragenbften unter i^nen ju ermorben unb bie ©tabt in ©raub ju
ftedten , toa« nur in ber Stu^ffi^rung mißlang 2. g« beburf te bloß einer
iufaüigen 35eranlaffung , um 9?at^ unb ©emeinbe in offener t^^inbfd^aft
gegeneinanber ju fteßen. 3)iefe tourbe gegeben burd^ ©treit unb ©d^Iä*
gerei im 2lmt ber ©teinme^en bei ©etegen^ett ber ÜJJeifterttjal^Ien am
2^^oma^tage 1512. !Der 9tat^ (ieß einige bon ben ©d^ulbigcn in^ ®e*
fängniß abführen, bie anberen entflol^en in baö gtauenftift bon ©t. üWarta
auf Sapitol. 15ie ©etoattrid^ter nebft einigen anberen Ferren be^ SRatl^^
brangen in ^Begleitung oon ©tabtfotbaten in ba« fird^tid^e 5lfij{ ein, tt)o
fid^ bie ©teinmefcen jur SBe^re festen; bie gel^eiügten 5Räume tourben
mit S5(ut befubelt. ^ie geiftlid^e Smmunität toar beriefet ; bie äebtiffin
legte ba« unterbiet auf il^re Sird^e. !5)a« 33oIf rottete fid^ jufammen, bie
®affeln traten in ©erat^uug. 33ie^mal toanbte fid^ ber 5Ratl; bergeben^
an ba^ SÖoIIenamt unb bie ©olbfd^miebe : fie gaben jur autnjort, baß fie
fid^ an ben 33erbunbbrief Italien Sollten ; bie gemaltfame (Srgreifung ber
1. (Snncn @. 659 — 685; ddixi^, — 267 ; baju einige (^anbfd^riftUd^c 9?o«
2)ic aectoolution in ber @tabt (5ö(n im tixen $. 30 @. 207.
3. 1513 mit Ur!. * QSciröfjen in ben 'iflk^ 2. (Snnen @. 664.
berv^^cin. 3lnnatcn ^. 26 u. 27 (g. 197
Stättedjronifen. XIV. *♦*♦ 10
ccx ?lttgemeinc (Sinleitung.
©ürgcr in i^rcrt Käufern unb felbft in ber Stoftcrfretl^ctt erltdrtcn ftc für
eine 38erle^ung be« 9ted^t« unb bet Steilheit ber ©fitger. ^VL^tüöf ma<fftt
\x6) ber (ang berl^attene UntotUe über bie 9Ripräud^e ber 9lat]^t>ertPat
tung 8uft ÜWan berlongte $erabfefennfl ber äccifen , öffcntlld^e JRed^*
nung^abtegung, gefefelid^e Siatl^önjal^Ien unb fd^ritt bon ben ©orten jur
2:i^at. 3)te 3lemter unb ®affeln traten unter ©äffen, befeftten bie@tabt^
t^ore unb baö B^vigf)aM unb gtpangen ben 9iaÜ) bie (befangenen toiö^er
frei ju geben ; te^terer im {Ratl^l^aufe eingefd^toffen unb bon bcm ®cfin^
bet , ba^ fxdf ^injubrängte, mit bem äu^erften bebro^t, betoittigtc bebin-
gung^to« aöe gorberungen ber ©emeinbe. hierauf ertoäl^tteu bie ®af^
fein au« i^rcr SKitte einen 2luffid^t«rat^ bon 178 -gefti^idtcn §erren\
»etd^er feine ©ifeungen auf bem Quattermarft gegenüber bem ©urjenid^
l^iett unb ba« 9iegiment ber ©tabt an fid^ geg. 6in anbercr äuöfd^ug
tt)urbe bon bcm ©efinbel beftettt, »etd^eö bie Stcbolution gu feinem ©or*
tl^eit au^junu^n gebadete, in bie §äufer ber {Ratl^^l^enen einbrang, fid^
in 3ügeHofigfcit erging. 5)od^ tourbe bie Drbnung balb burd^ bie gefe|*
tid^e föa^t eine« neuen 9tat^« am 7. 3an. 1513 loieber ^ergefteüt. (Sin
furd^tbare« ©trofgerid^t, mel^r nod^ (Senugt^uung ber 9tad^e a(« geredete
aSergeltung ber ©d^ufe, ftanb ben ^äuplern ber biö^erigen Obrigfeit
bebor. ®er 9lu«f d^uß auf bem Quattermarft nal^m bie Sorunterfudbung
in bie $anb. SSon ben SRat^^J^errcn , bie fid^ freitoittig fteUten, »urbe
ein ZffÄl enttaffen, bie anberen mit benienigen, bie man in il^ren ©d^tujjf*
tt)iufetn ergriff, unter Slnflage ber ©ebrüdfung unb SSerlefeung ber ®flt*
ger, ber ©efted^ung unb aSeruntreuung be« ßffenttid^en ®ut« bor M
^o^e ©erid^t ber ©d^ßffen geftettt. Surj toar ba« S3erfal^ren ; gum (8e*
ftänbniß ber ©d^utb l^alf bie Siortur ; auf bie SSerutti&eilung folgte bi^
(Sfecution ; unerbitttid^ betoie« fid^ ber f)o§ ber ©affefn. 3m ©erlauf
bon einer lurgen SBod^e (10—15. 3anuar 1513) tourben peben §a«))t'
fd^ulbige auf bem ^eumarlt mit bem ©d^ioert l^ingerid^tet: juerft ber am
meiften berl^aßte SBeinmeifter unb frühere ©etoattrid^ter S)ietrid^ ®p\%
genannt gud^, nad^ il^m ber 9?entmeifter Sol^ann bon ©ergl^eim, tt>eld^
nid^t »eniger ate fünf ©ürgermeifterftäbe gä^tte ; l^ierauf bie beibcn rc^
gierenben ©ürgermeifter, Sol^ann bon 9?l^eibt unb 3o^ann bon Olbcn*
bot|3, unb nod^ brei anbern 8fiatl^«l^erren ; man erlief biefen bome^men
ÜWännem felbft nid^t ben fd^impftid^en ©raud^, toie er bei Einrichtung
gemeiner ©erbred^er geübt tourbe : auf bem SBege gur (Sf ecutioit ftieg fie
ber ©d^arfrid^ter mit bem 9lu«brudE ber ©ertofinfd^ung breimal an ben
blauen ©tein auf bem !Domj)Iafe gegenüber ber ^ad^t^
1 . 'ffiir poßen h'iäf an bcu blauen <Btm, bu fommfl SBatcr unb WtutUx n^t mebr ^elm'.
3töeitc Slbtl^cUung. ^ ccxi
S^ad^bem fo bie Rauptet bcr tcgierenbcn Partei gcfaßcn toarcn, bc*
ging man bic gtüdltd^ bottcnbctc 9icbotutton mit einer tixtfyüdftn ^xo^
Sefpon, bei tt>e(d^cr bie ®eifttid^!eit il^re ganje ^xaäfi entfaltete unb bie
JReliqnien bet ©tabtl^eitigen auffül^rte, mit bem ^od^amt in ®t. SDiatia
anf Sa^)itoI unb bem S^ebeum im S)om. SDod^ toaren bie ©ttafgerid^te
nod^ nid^t ju Snbe. Sinige S^age barauf beftiegen nod^ btei anbete
©tabtbeamte baö ©d^affot, bie übrigen famen mit fd^n)eren ®etbbu|en
ober SBad^^Iieferungen babon.
95on bem allgemeinen Sluffel^en, toetd^e« biefe SEragöbie gu Sötn
erregte , geben mel^rere überlieferte SSoltegebid^te S9en)ei«, toorin er jäl^lt
toirb, tt)ie @ott unb bie l^eitigen brei Sönige bie l^eilige ©tabt 6öln bor
großem Unglfitf bel^üteten : bamit ift gemeint, baß bie Öberften ber ©tabt
fie an granfteid^ Ratten ausliefern tooUtn ^ 5)od^ toeber in ben ^roceß*
arten, nod^ in bem 9Jed^tfertigungSfd^reiben, toeld^eö ber neue Statl^ an
S. aöiajcimilian erließ, flnbet fid^ eine ©pur bon biefer ftär!ften Slnfd^ut*
bigung2. 3m übrigen f^jrid^t für bie ©d^ulb ber SSerurti^ilten toeit
mel^r atö beren eigene^ ©eftänbniß unter ber S^ortur, baß feine ©timme
ber SSerti^eibigung fid^ für fie erl^ob, !aum eine beS ÜWitleibö ftd^ fanb.
@in un<3arteiifd^er Serid^terftatter , ber fid^ ate SSeid^tbater eine« ber
^ingerid^teten ju erfennen giebt , milt ben ©ieg nid^t greifen, ber au«
§aß unb ißeib entftanb, unb fd^ilt ben ^öbel, auf ben er ba« ^pxiäf*
tooxi anmenbet: *5Der bem gemeinen 9Äann bient, ber bient niemanb gu
$Danf ober bem teibigen Seufef ; aber al« ^au<3tgrunb be« äufrul^r«
neunt er bie Sntjtoeiung ber Ferren, bie fid^ untereinanbcr l^eimlid^ an*
feinbeten, unb bie ^arteiregierung, meldte fid^ toie mit erblid^er ®ett>alt
f^ftxufcfeen ftrebte, inbcm fie berl^inberte, baß biejenigen totläft nid^t gu
i^r gel^örten *an ba« Sretf fömen' : fte betoie« fid^ nid^t nur ^art unb
graufam gegen i^re Untergebenen, fonbern aud^ immerfort feinblid^ gegen
ba« l^ol^ ©erid^t unb bie ©d^ßffen, fo baß aud^ bei biefen, al« fie ba«
Urteil über i^re frül^eren ®egner gu f})red^en l^atten, ber $aß mittoirlte ^.
35er neue SRatl^ toar au« Scannern gufammj^ngefefet, toeld^e fid^ ber
Öunft be« 3Sol!« erfreuten unb bi«]^er burd^ bie l^errf^enbc Partei bon
1. @. to. 2i(iencron'8 ©ammlung ber Notandum quod discordia et odium Do-
beutf(i^en ^olfSliebei* ^b. III no. 279 — mlnorum erat principalis causa, ut dixl,
281. 9lod^ itoti anbere auf badfelbe @r^ istins pertorbationis. Nam erant divlsi
etgntg UßQÜö^t ©ebti^te ftnbcn ftd^ in et qullibet cum suis fovebat partem all-
bcn Beilagen VI unb IX ju bem cttirtcn quam — et erant suis subditis nimis
9[uffa^ ))0n (Sder^. duri et crudeles , quasi essent eorum
2. @. bad (S^retben beS ^at\)9 bom Domini jure haereditario et non amovi-
31. 3un. 1513 bei @nnen @. 681. Mies.
3. S3fi(. I gu ber m\). t>ou (gcferfe.
I
CCX1I M^mctne (Einleitung.
ben Remtern au^gefc^Ioffen toaten. aWan ^attc btc 5lcctfcn ^crabgcfefet ;
bafür inugtc nun bcr öffentltcj^e Scbatf Dur^ eine attgcwcine »erra&gen«^
[teuer be« 100, Pfennig«, »eld^e ieter ©ürget auf eib in ben Saften
legte, aufgebrad^t toetben. Die SRetJotution hm ber ©tabt auc^ fonft
treuer genug ju fte^en. ÜDie e^ecution bon 2D?agifttat«<)erfonen o^nc
feine ©ene^migung n)utbe bon beut Äaifet aU eingriff in feine auftij*
^o^eit angefel^en unb be^^atb ber ^rojefe gegen ben 9iat^ bei bem SReid^«^
fammergerici^t eingeleitete 9lad^ bieten Weiterungen, »etd^e ber ©tabt
nic^t geringe Soften berurfac^ten, gab fici^ SKafimiHan mit Ballung bon
11400 ©olbgulben jufrieben^. «u^erbem mußten fie fici(> mit ben an*
gehörigen ber Eingerichteten, fo biet bereu in ber 8age xoaxm, i^r 9?ec^t
bei bem Saifer gettenb mad^en ju fönnen , burc^ ^erau^gabe ber feque*
ftrirten ®üter au^einanber fefeen.
%tmis SDie »i^tigfte golge ber SRebotution mar bte 33erbefferung ber
^m^ ©tabtberfaffung burd& einen 3ufafe, toeld^en ber aSerbunbbrief bon 1396
erl^iett. 3n ber SSerlefeung be^fetben beftanb bie $au))tanltage gegen bie
geftürjte ^arteiregierung. Der f. g. 2:ran«fij ober Bttf^fe^^^^f' ^^tc^n
©ürgermeifter unb 9iat^, äemter unb ©affetn am 15. ©ecember 1513
befiegelten unb befd^n)oren, bejtoecfte ben 3Serbunbbrief auf« neue in Sraft
JU feften, bie bemofratifd^e 35erfaffung gemäß bemfetben in Söal^r^cit
toieber^erjuftetlen unb bie bürgertid^e grei^eit burc^ ftärfere Garantien
gu befeftigen \ Die ©inteitung nimmt ®ejug auf bie 'bßfen 3Ki§bräudffe
ettid^r Dberften , bie im ^Regiment ber ©tabt getoefen' ; f otc^e in 3«'
fünft JU ber^inbern ift berB^edE biefer9teformation. Diel^ierauf folgen»
ben 50 ärtüel betreffen l^auptfäc^tid^ bie Set^eiligung unb 3Kittt>irfun9
ber ©emeinbe, ©affetn unb äemter bei ber ©tabtregierung, in^befoubere
bei ber ginanjbertoaltung, fo tok bie ©ic^crftetlung ber JRed^te unb ber
})evfBnIid^en grei^eit ber ^Bürger.
^a6f bem SSerbunbbrief bon 1396 fotlte ein Slu^fd^uß ber SSierunb»
bierjig, ie 2 au« jeber ®affet, bon bem 9iatl^ bei nichtigeren äingetegen*
i^eiten jugejogen toerben. Diefe Oemeinbebertretung toar aber in ber tes-
ten 3cit ber ^arteiregierung fo gut loie befeitigt toorben, inbem ber SRat^
nur f. g. {Ratl^«freunbe, fetbftberftänbtid^ ^arteigenoffen, jujog, toa« in
1. Cum ex decreto jurium civilium ben f(i^on Ctt. Statuta et Concordata oon
non habebant authoritatem occidere Ma- 1437 unb in 9}{atmaiten gur geif)(i((<n
gistratum sine authoritate Imperatoris, unb IDelÜtci^en <Btattptf bed nieberr^ein.
sicut postea didicerunt ex informatione unb U)ePfS(. ^'Cife^, 2. 3al(^rg. ^b. 1.
jurisperitorum. 31. a. O. «c«. 1. 1783, @. 86 — 119. Qdf gebe i^n UO^
2. (Snnen IV @, 7. bem Original bc« (Stabtordjito« im ^n*
3. gc^kr^aft gebvudt im Stnf^ang j^u ^ang.
3n)citc Slbt^cUung. ccxiH
ätt. 5 be^ 2;ran«fijc« ate eine 'unnü^e unb itnorbentttd^e ©etool^nl^eit*
r^txpint toirb. 35c«^a{b tt>irb nun jener Sluöfd^uß n)ieber in ftraft unb
SBitffamfeit gefegt unb batet au^btüdtid^ bcftimmt, ba§ ol^ne beffen 3«^
ftimmung avi6) für ^ribilegien atterSlrt feinOelb gegeben toerben f od
(8(rt. 9).
üDie üJJitttjirfung ber Oemeinbe b. i. ber 5lemter unb ©affctn bei
ber gtnanjbemoltung blieb jebod^ nid^t allein auf tie SSertretung tnxö)
bie SSierunbbierjig befd^ränft. 9ieuc Slccifen foflen nid^t aufgefegt unb bie
beftcl^enbeu nid^t et^ß^t, ebenfo n)enig 38etfd^reibungen bon @tb« ober
Leibrenten ausgegeben tt)erben o^ne ben SBiöen aller Oaffeln, Remter unb
ber ganjen ®emeinbe (älrt. 18. 30. 31). üDie SRentmeifter unb Seifiger
ber äientfammer, bei ber baS gemeine ®nt ber ©tabt aufbetoal^rt »irb
unb an metd^e atte ©teuererträge abjutieferu finb, foöen alle Sierteljal^r
ated^nung abfegen bor ben befonbers l^ierju, je einer aus jeber ©äffet,
getoäl^tten 3lbgeorbneten bie nid^t ju bem Statte geböten (ärt. 24) .
©as große ©iegel (üKeiftefieget) ber ©tabt ift unter 23 ©d^Ififfetn auf*
jubetoa^ren, bon benen iebe ©äffet einen erl^äft, unb nid^t ju gebroud^en
ol^ne ben ®itlen atler ©affeln unb ber ganjen ©emeine (älrt. 29) .
SSJenn in bem 3Serbunbbrief bie Slutorität beö Siatl^S, roetd^em Stern*
ter unb ©affetn gel&orfam unb untergeorbnet fein fottten, betont mürbe, .
fo fd^eint in bem S^ranSfij ba« SSer^ättniß beinahe umgefe^rt. SÖirb im
SRati^ ein <3orteiifd^er ©efd^tuß jum 5Rad^t^eit einjetner ©firger gefaßt,
fo fann ber an^ il^rer ©äffet getoäl^tte Statl^Sl^err, toenn er mit feinem
S33iberf})rud^ nid^t burd^bringt, bie <Saäfz an feine ©affetgefetlfd^aft jur
toctteren SSerl^anblung bringen, o^ne baburd^ ben 9tatl^Seib ju beriefen ;
bod^ fotl mut^toittige Auflage gegen ben ^aüf unb barauS entftanbener
Stufrul^r gemäß bem SSerbunbbrief beftraft toerben (3lrt. 10 unb 11).
DcSgteid^en fann jeber ©ürger, gegen loetd^en ber 5Rat^ mit ©etoatt ber«
fä^rt ober bem er fein 9ted^t bertoeigert, fid^ ftagenb an feine ©affeige*
fcüfd^ft toenben, unb »enn anäf biefe burc^ S3efd^idEung beS Äatl^S ntd^ts
ausrid^tet, fo tpirb fie bie« atten Slemtern unb ©affetn funb tl^un, bamtt
fold^e in gemeinfamer *35ergabberung' befd^tießen unb ^anbetn »as bie
5Rot^burft er^eifd^t (ärt. 32) . Unb mit biefem Slrtifet, toorin ausbrüdt*
fic^ auf bie fd^timmen Erfahrungen ber testen 3^it i^ingetoiefen ift, fte^en
im 3wföni»ten]^ang in)ei anbere (25. 26), toetd^e im toefenttid^en fd^on
baSfelbe enthalten , »a« bie bietberül^mte ^abeaS ßorpu« Stete erft im
3. 1679 ben Sngtänbern jufid^erte: fein JBürger ober ßingefeffener in
Sötn fott »eber bei SEag nod^ bei 5Rad^t 'au« feiner ©ürgerfrei^eif mit
©etoatt gel^ott, nod(> auf ber ©traße angetaftet unb ergriffen toerben, e«
ccxiv Slttgcmemc (Sinkitung.
fei benn, bag man il^n guöot übet feine SDiiffetl^at berl^ött l^abe ober biejc
ftabtfunbig n>äre, unb a\x6) bann fett man i^n nid^t ol^ne tpeifere^ in ben
Xl^utm (ba« ®efängni|) bringen, fonbern i^m auf feinen (Sib in ben
X^urm ju gel^n gebieten; nur in bem galt, toenn bie ©träfe be« SSer^
gelten« 2eib unb geben betrifft, ober toenn einer, bem in ben S^l^urm ju
gelten befolgten toorben, feinet @ibeö t>ergi|t, ober auf frifc^cr 2^t be^
Unrecht« gegen einen SKitbürger ergriffen toirb, fann er bon ben ©eioatt*
rid^tem fofort oerl^aftet toerben 'unb fonft anbete nic^t\ 3ßan fott ii^n
aber bann nic^t länger im 2^urm atö bi6 gum näd^ften 9iat]^dtag fi^en
(äffen, auf totldftm, mdf einem burd^ bie S^l^urmmeifter mit il^m borge«
nommenen 33er]^8r , über fein SSergel^en geurti^eitt 'toirb, toiered^tunb
billig ift K
©id^rfteßung be^ {Red^tö unb ber Jjerfönlid^en grei^eit ber SSürger
ift alö ^anptjtoed be^2;ranöfijbriefeö bon 1513 ju erfennen, entfpred^cnb
ber 38crantaffung ber Äebolution burd^ bielfad^e SRed^t^berlefeung »on
feiten beö 9tat]^«. 5Die beftel^enbe 38erfaffung be^ SSerbunbbriefd tourbc
nid^t umgeftürgt, fonbern lebiglic^ im bemofratifc^en ©inne loeiter au«»
gebilbet, inbcm man ben ©c^toer)>unft ber öffentlichen ©etoalt au« bem
^atf) in bie ®emeinbe berlegte.
^Httxt 5Die ©tabtberfaffung bon 6öln beftanb in ben fotgenbcn 3a^r^un*
«{fjf» berten im toefentlid^en unberänbert fort. 3]^re bemolratifd^n gormen
^""fl- unb ©inrid^tungen oerl^inberten aud^ f:|)äter nid^t, bag ba« ©tabtregiment
feinen bortoiegeub ariftoftatifd^en Sl^arafter beibehielt, inbem immer
toteber ein engerer Sreiö bon ©ürgern, auf loeld^en bie regelmäßig toie«
berlel^renben SBal^len fic^ befd&räntten, in ben politifd^en (^or)>orationen
beö SRatl^ unb ber (Saffeln fid^ feftfefete, toomit aud^ bie mit fold^er Dli*
gard^ie berbunbenen äJiigbräud^e fid^ toieber einfdj^lic^en.
3laäf ber S9ef d^reibung , toeld^e 9legibiu« ©eteniuö um bie SWitte
beö 17. Sal^rl^unbert« bon ber ©tabtberfaffung enttoirft^, toed^felte bie
Seitung ber JRepublif unter fed^« ®ürgermeiftern in einem regelmäßigen
breiiäl^rigen 2!urnu«, bon benen je jtoei ein 3al^r ben SSorfift im 9lat^
fül^rten, toäl^renb bie jtoei anberen $aare ben beiben SRentfammern t>or*
ftanben. üDer SRatl^ beftanb toie fonft an^ 49 SKitgliebern , oon bcuen
alle fed^d SOtonate bie ^älfte au^fd^ieb unb bon ben ®affeln neu getoä^lt
tourbe, aufgenommen fieben beö fog. ©ebred^ö (frül^er 1 3) , toeld^c ber
1. SBgl. üBcr btc jK^urml^cmn Ge- fem 5(mt bc^utirt unb ^jatten eine ^S^crc
lenius, De admiranda magnitudine Co- SBürbe aU bie ©ekodtmetfter.
loniae 1645 p. 14 : lii ^inctos examlnant 2. De admir. magnitudine Col. p. 13
et de ipsis ad senatum referunt. @te — 15.
waren aud ber Witt beS ^atf^^ in bie«
3»citc ^Ibtljjeilung.
ccx\
^atf) fettft au« fcer ganjcn ©tabt l^injutpäl<e ^ 5Rid^t md^r ertoäl&nt
toirb ber ®emcinbeau«fd^u| bcr aSierunböierjig; bagcgen finbcn fid^ 22
Sanncr^erten ate Icben^tängtid^c SSorfte^er bcr ©affetn , tocld^c jufam='
mcn ben Sdamtxxati) bitbeten, ©eteniu« nennt fie S5oß«ttibunen ; fie
mürben ate 3Sermtttter jiptfd^en ^aü) unb ©emeinbc angcfc^en unb übten
ein aügemeine« älufftdj^töred^t über bie SSerfaffung unb 3Sern)altung 2.
3al^(reid^ tporen bie ^atff^^ unb ©tabtämter, fotoo^t rid^terüd^e ate
obminiftrati^e. Die toid^tigften bel^ielt ber SRatl^ felbft in ber §anb, in*
bem er bei iebem SRatl^^toec^fel bie ©efd^äfte unter feine SDiitglieber bcr*
tl^eitte unb für bie cinjelnen Slemtcr je 2, 4 ober auäf 6 üDc^JUtirte au«
feiner äWitte mäl^ttc. ©eteniu« nennt ate Statl^öämter näc^ft ben ®fir*
germeiftem bie beiben ©timnuneifter, toeld^e mie ßenforen ba« SBol^t be«
©emeintoefen« übertoad^ten ; ferner bie äöeinmeifter, bie 3lp<3ellation«*
commiff arten ober 9iat]^«rid(iter, an meldte bie 2lp)>ettationen bon ben
nieberen ftäbtifd^en ®erid^ten gingen, bie S^l^urm^erren, bon benen bereit«
in bem SEran^fijbrief bie JRebe toar, bie ® eioattmeifter , loeld^e geringe
SSergel^en ftraften , SJerl^aftungen ijornal^men unb bei gerid^ttid^ien Sf e*
cutionen mittoirften, bier Slagl^erren, toetd^e ©treitigfeiten unter ben
SSürgertt in ®üte beilegten. S^^eite au« beut fifeenben SRatl^, tl^eit« au«
ben borau«gegangenen Statinen mürben gemä^It bie Srieg«commiffarien
ober 3^wg^au«l^erren, bie gi«catrid^ter, bie gleifd^marftl^erren, bie gifc^^
marf tnteifler , bie ^agantent«]^erren, meldte bie Sluffid^t über bie SKünje
Ratten, bie ^oli* unb Äo^Ienl^erren, bie SBranbl^erren u. a. ^ 3löe biefe
aemter med^felten t^eil« ^atbiä^rti^, t^eit« iä^rüd^, mie ber ^atf) fetbft^.
©tänbige Slemter bagegen maren bie fiornl^erren, bie ©alj^erren, bie
^rotiforen ber §o«t)itäter unb mol^tti^ätigen ©tiftungen ber ©tabt, unb
auf unbeftimmte ÜDauer angeftettt brei red^t«gele]^rte ©ijnbici, jmei in
ben ®efd^äf ten erfal^rene ©tabtfecretäre, SRegiftratoren unb anbere« Sanj*
leiperfonal.
i. $gl. bad Xagebud^ bed ^ai\)9^
^ernt 3an toan ^raderfelbec an^ bem
16. ^al)x\), (mttaet(|. )oon @(fer^ in 92ie<-
bcrr^cin. Sinn, ©eft 6) @. 140 : 'a. 1552
nf ftr9a)>ent \)at mtd^ ein erfamer rait
geforen in bat gebrutd^ bat iax p ratbf ;
auf gleiche Seife tDurbe et* 1554 unb
1558 in ben fftat^ getoä^tt. d^r iDar
Xu(^f(^erer unb Bfter Sumtameifler.
2. SJoJ. bie Sefcj^rcibung bcr @tabt*
t)erf. tonmnolb 3ubenbunl in ben {(i^on
cit. aj^aterialien 2. 3a^>rg. <S. 70. (ginc
anonyme ^6)x\\t bom (Snbe beS 17.
3a^>r^. fü^rt au8 bem 2luffid^t8rec^t be«
Sannercat^« ben 53e»ei8, baß 'bcr Ma-
gistratus ben äünftcn unterworfen fei* ;
ebenb. 1. 3a^>rg. <S.321.
3. S6) entnehme bie beutfc^en ^e»
nennungen bem ^emterberieid^nig in
SWaterialien jur @tatifli! 2.3a]örg. «b. I
@. 364. 35gl. aud^ ÄoeI^off*f(^e S^ron.
@. 733 f.
4. 3n bem cit. ^ergeid^nig finb ge«
nauer bie f^albjiä^rigen Semter, toelc^e
bei koeitem bie grSgere ^a^i audmaci^en,
bon ben gangji&I^rigen unterf(i^ieben.
i
CCXVI
ungemeine ^Intettung.
©te unter ben 9tat]^«ämtern aufgcffil^rtcn rid^terltd^en Slemter taffen
auf eine au^gebel^ntc 3utt^bictton be^ SRatl^« fd^fie^en. 3)iefem ftanb
forool^t im ganjen, tok in ben genannten Slemtern nid^t bloß btc SScrmal*
tung«iuftij ju, et übte aud^ im toeiteften ©inne bie "^otijeigerid^t^batfeit
an^, bon »etd^er jebod^ bte Slngel^örigen bet Uniberfität befreit toarcn^
äße fd^iperen 3Serbred^en aber, bereu ©efttafung an 8et6 unb Sebcn
ging, toaren bem l^o^en ©d^öffengerid^t botbel^alten 2. !Der JRatl^ fonnte,
toie bie ertoa^nten Seifpiete bei Slufrul^r gejeigt l^aben, nur mit ®efäng^
niß im Sil^urm , ©etbbußen ober SSermögen^confi^cation unb ©tabtbcr*
bannung, nid^t mit ßeibe^berftümmelung, ©eißefung ober S^ob ftrafen ^.
Unabl^ängig bom SRatl^ blieb fortbauernb, toenigften« ber ted^ttid^cn
©tettung nac^, toenn aud^ oft nid^t in SBirfltd^feit, ba^ atte l^ol^e ©d^8f»
fengerid&t ber ©tabt, toetd^e^ feinen »efentfid^cn Sl^aralter bi« jum 6nbc
ber JReid^öftabt beibel^alten l^at. g^ toar ba^ toettlid^e ©erid^t be« @rj*
bifd^of« über bie JBürger ber ©tabt. S)er Srjbifd^of ernannte ben ®re»
ben ober 3Sicegraf , »efd^er ba« alte öurggrafenamt mit bem be« erj*
bifd^öflid^en ©tabtbogt« bereinigte *, unb beftätigte burd^ ^Slnmätbigung'
bie ©d^Bffen, toeld^e loie bet ®rebe il^m fd^toßren mußten. ÜDa« ©d^Sf*
fencoHegium beftanb feit @nbe be« 15. 3a^rl^unbert« au^ nid^t mel^r ate
10 SKitgliebern, abgefel^en bon bem borfifeenben ©reben, unb e^ l^attc
»ie immer ba« {Red^t ber ©elBftergänjung burd^ eigene ffial^f. Mt,
bet ®tebe loie bie ©d^öffen, mußten eingebotene unb angcfeffene Sßfnet
öürger fein ^. S)ad l^ol^e ©d^ßffengerid^t l^attc bie ßriminat unb Sibit
gerid^t^barfeit, bei toetd^er e« aud^ 5l^)pettation«itiftanj n)ar ; bod^ blieb
feine Som^jetenj in ©ad^cn, n)e(d^e (iegenbe^ 6rbe betrafen , nad^ altem
^erfommen auf ben JBejirl ber 2lttftabt befd^ränft, unb bon feinen 3lu«^
fprfid^en ftanb bie 5lppettation an bie ßommiffavien beö Srjbifd^of« frei^
1 . Gelenios a. a. O. : et si studiosl
sint, Cum llbello excessunm Magniflco
Universitatis Rectori repetenti tradun^
tur.
2. Si alii quibus gravior poena im-
mlnet, dantur Vicecomiti et Scabinis.
3. S3gl. über btc ^Sterc ©tabttoer»
faflung, bie S5crn)altung unb ba« Supig«
toefen ))on (S5In ^. Salter, 2)a0 alte
(Srjplft unb bie 9ecici^«üabt (£8In, 1866,
2(bf(itnitt IV, too iä} an ber tiberflc^tticj^cn
Darlegung be8 ©cgcnfianbe« nur au€*
gufc^en flnbe, baß auf bicSSerfd^tebenbeit
ber äeitcn unb bie Slbänberung ber 3n*
pitiitioncn ju toenig Mdjicä^t genommen
iji.
4. @an) gutreffenb fagt Gelenius
a. a. O.: Gladiusque, qui inter Regalia
a Caesare recipitur, modo committitur
Grevioni, id est Comiti — et munas
authoritatemque bnrggravii officio advo-
cati videtur conjunxisse.
5. Urf. @rjb. ^ermann« toom 3. 1492
in Secuiis ad radlcem App. no. 39 ; togl.
bed ©retoen unb ber ^ßffen @ib Su-
tuta et Goncordata B @. 128.
6. Gelenius: Idem tribunal civilium
negotioram cognltlonem habet et intra
veterem civitatem de proprietatibus ae-
dium, Tineamm et reliquis realibus pro-
nuntiat, sed ab ipsorum sententia ad
commissaiios archiepiscopalis anlae pro-
Stöcitc 3lbt^cUung.
CCXVII
9?eben bcm l^ol^cn ©d^öffcugcttd^t 6eftanbcn mäf tPte t>ox bi« auf
bic tefetcn ^txtm bcr 5Retc^«[tabt bic attcn iRiebctgerid^te in bcn d^cmali*
gen SSorftäbten unb ejimirtcn ©erid^t^bejttfen , gteid^ toic neben bcm
©d^Bffenfd^tein bie befonbeten ©d^reinc unb ©d^retn^gertd^te für Uebet^
ttagung bon Srb unb Sigen ^
SBenn ®e(emu« um bie a»ttte be« 17, 3a^tbunbettt bte SBet^^ett
unb ^atmonie ber ©tabtbetfaffung üon 6ö(n tü^mt, fo crfd^eint bod^
btefcr 8obf<>rud^ in einem fel^r iipeifeti^aften Sid^te, »enn bolb barauf, in
ben Saijxtn 1679 bi« 1686, bie SKigoewattung ber ©tabtregenten ouf«
neue fd^toere innere 3cttoürfniffe unb eine ä^ntid^e blutige Sataftropl^e
toie im 3. 1513 l^erbeifül^tte ; au« gteid^er Urfad^e entftanb ein 3a]^r=
l^unbert f<>äter 1777 fortbauernbc Uneinigicit jmifd^en "tRatff unb ®ür^
gerfd^aft, bei toeld^er ber erftere n)ieber^ott bie faiferlid^e Sntfd^eibung
anrief, bi« enbtid^ bie franjßfifd^e 9?ebotution btefem ganjen berr orteten
ffiefen unb feiner JReic^öfrei^eit ba« tjerbiente ©d^idtfal beö Untergang«
berettete 2.
vocatur; togl. bie Urf. bc8 Srjb. ©er*
mann t)om 3. 1491 bei 8ac. IV no. 151,
toorin auf ®runb einer 8er{l&nbigung
mit bem 9{atb eine Steige )oon ^efltm*
mungen über bie ©ert^itötermine bed \)0'
^en ®txx(ift9, über bie ©ebülj^ren ber
^d^Sffen bei ^efiegelung toon Seflamen«
ten, äermSd^tniffen unb Verträgen u. a.
getroffen ftnb.
1 . <S. ob. @. cLxxxviii ; togl. (Jlafen,
(S5tnif(i^e ©ci^reind^rajci^ unb Salter @.
322. 332 f.
2. $ludfü^r(i(i|^ ^anbelt toon ben er^
»ahnten <Stabtereigniffen unb inneren
Stoiftigfeitcn @nnen, granfrcici^ unb ber
iRieberr^cin «b. I @. 403 ^ap. 17 unb
«b. II @. 464 Äa^). 22 , in ber Äürje
SBatter a. a. O. @. 316 f.
§8cifagcn.
A.
Urfunbcn.
1. 9tat]^öt)crorbnung ü6ct äufl^cbuna bc« Sleifd^amt«
d. d. 1348 5Rot). 21.
(3U @. CXLVI.)
3t> ft lunt tat aflc rcbc otocrttögen l^aint, \>at tvant ber upflant bc«
ungcüoigc be^ be tlei^mencgcr tutl^atton ummc bat, bat bcr rait bat üleiW
getoegen »oulbcn ^ain, fomcn i« uifjer ber famenuncgcn unbcr bcr 6roibcr*
fcj^af ber löleismencger utnme bat ber ratt bat üur^oeben toift bat beö ^Aiäfi
niet me enüaöc, fo teilt ber rait, bat fi nod^ tre naifomelincge no^ numer
geinc anbere pcrfonc bie »leif^ artxpt oeüent. gein famenuncge, cinuncge no(^
rait nod^ 6roiberfd^af , no^ meiflcr noc!^ Boiben noc^ betnfi, nod^ cffen, a« fi
tjurmafg pt^igen, ^at)en en folen unber ber j)tnen (if^ inb gäet« , nod^ egein
rai^ttieijier enfal tjratgen umme toeber je tnad^en btc 6roiberfd^af . toörtc
einid^ raitman barumme geiöraid^et be enfaf niet barup anttoerben. fo »ilc^
raifenieifler of raitman fld^ l^ei an terfumben toiffecltd^en, be of bte folen
getben manlid^ l^unbert marc ber fleibe j& boiffen inb ber enfal egein in jien
jairen in ben rait niet fomen. inb t)ort fal man bie fnnt l^alben unbcr allen
ben pinen bie up Sbra^am« faci^en gefcreben jieent. tort fal bat t)lci«am))t
gemein fm, alfo bat jeclid) »lei^l^eutoer terfoiffen fal toacfäne t)leif^ inb wie
manic^erlete bat l^ei toilt. datum anno domini MCCC quadragesimo
octavo in vigilia bte. Cecilie virginis et martyris.
[@ibbu(^ öon 1341 im @tabtar(^ito.Cod. A IV 2 @. 85.]
2. 9iat]^«t)erorbnung in betreff be« Oubenfc^ufeBrtef«
d. d. 1347 «prtl 10.
(3U @. CLXVII.)
3t) ft fnnt bat aUe reebe l^aint einbreid^tligin uberbragen tnbc toiflent,
bat TOant fi ben jüben tjan Solne 6rieüe gegcüin l^aint ba ccjltgc pnnit in
A. Urtunbcn. ccxix
gcfd^rctjcn ficint, alfo a« fi unbcrtDifi fint mit gubin pafpn uüctmife t>ic
Butd^gc »an rcid^tc tie an gcinc r»i8 Befiain mögen mit ®oibc noc!^ mit l^cilc
bcr fclin um6c manicfetjclttgin Ban bc tan rcici^tc baruj) gcfat i« : bat fo
toannc bcr jubcn iaitjalcn u« flnt, bat i« a« nä jfi !ir«naid^t ncifi !omcn
fol ut)cr cid^t jjairc ^ bat man bcn jubcn ban »ort alle bic ^)untc bic ncit
Tcbc(i(^ no4 Befd^ibin in fint bic l^cma gcfd^rcücn ftnt, inbc in bcr iubcn
Btiücn flcint inbc bcr geligc, ncit l^atbin fa(. tocirt fad^ge bat man« uücr*
broigc, bat man bcn jubcn irc jairjalcn iSort cricngcn toulbc, fo infal man
in bic puntc, bic l^crna gcfd^rctcn ficint, inbc bcr gclid^ nod& agcinc punu
bic mit ®oibe nod^ mit l^cik bcr fclin fiain inmogcn, gcBin, Bcfcgilcn nod^
falben cind^ rait bc jcr jit fi^t mit cingcr Bc^cnbigcit Bi bcmc cibc. tocrc
fad^e bat Binnen bcr üürgcnanbc jarjalcn bcr jubcn cingc fad^gc bcr jubcn
qucmc mx cingin rait, bcr jcr jit flfet, bic ncit Bcfd^cibin tocr, bic bcn jubcn
gcloift fint je l^atbcn , bat ban bc rait alfo ücrrc aö fi bat umBcr mogin
mit V)rcbin inbc Bcfd^cibigcit boin ncit folin ^albin inbc in bic Brcd^gin Bi
bem eibc.
S)it fmt bic puntc. loir gelogen bcn jubcn ban Solnc, bat toir ncit
gcl^cngin infolcn, bat cind^ unfcr Burger bic üurgcnantc jubcn of cingin tan
in in cingc fad^gc trcdtc of fi ancfprcd;gc mx cind^me gcrid^tc, ib fi »an
cBifle of »an fdffabin bic gcgcBin Bcjailt of gcloift fint of umBc fdbolt of
umBc cffcnbc fpifc, ban in irre fd^o(in üur iren Bifd^oüc, alfo a« fl »an alter«
bat ^crBrad^t l^aint. tofilbc nS cingc »rempbc j)crfonc fi anefpred^gin t)ur
eind^mc anberme gcrid^tc ban in irre fd^olin mx irmc Bifd^oüc, bcn folin toir,
of töir mogin, mit gftitlid^gin toorbin barju ^albin, bat l^c af(aiffc inbc
reid^t »an imc neme in ine fd^olin üur iren Bifc^otoc, inbc intoSlbe l^c bc«
ncit boin, fo folin toir irc fad^gin fcmcntligin of funbcrligin tocber bic
t>rempbe j)crfoncn mit irre coji rcbcligin utocrmife unfe paffen boin falben
inbc l^ucbcn anc alrcl^anbc arglifl.
(St)cr fo geloüin toir bcn üurfprcd^gin jubcn bic j& Solne tooneid^ttd^
ftnt, bat toir p fcmcntligin inbc funbcrligin !^albin inbc Bcl^ucbcn folin in
attc bcmc reid^tc inbc irre g&bcr alber getooinbin inbc tricibe bic in »an
j)cif«fln feiferin ruimpfd^cn fuiningl^cn tan crtfd^inBifc^oücn »an Äolnc
inbc »an un« gcgcBin inbc ücrleint fint »an alber« fi fin in gcfd^rcid^tc of
inBäiffin gefd^reid^tc inbc bic fi mit unferm ingcfegilen mit me groi«mc inbc
mit me Ilcinme Bcfcgilt l^aint inbc bic in bat citBoid^ gcfd^rct)cn fint ücjHigin
inbc jiebe l^albin folin in guben trutocn anc arglifl.
Oid^ toitte toir bat man bic jubcn ncit uücrjugin inmad^ ban mit einte
firflcn inbc mit eime jubcn.
ßtocr toiHe toir bat bcr jubcn porjen bic an cnben irre gaRcn flcint
befe brujene jarc folin Bliücn fiain in alle bcr tot« Breibin toiben inbc ^fiebcn
toie bi nu fleint.
Datum anno dni. millö CCCXLVII decima die mensis aprilis.
[«. a. O. e. 9.]
1. 2)cr lefetc ©d^ufebricf crjlrcdEtc ftc^ toon 13 Sa^^rcn, lief alfo 1355 ab; f. bic
ton Sid^tmeg 1342 an auf bie 3eitbauer Urf. (Sr^B. Salram«, du. lY no. 251.
ccxx ©eilogcn.
3. SSctbunbBricf ton 1396 ©cpt. 14.
(3u <S. CLvm.)
3n namc tcr l^ciligcr trteclttd^cit. Slmcn.
SBir Butgcrmctpcrc unt) tött t>et ftat tan Soeinc tnb »ort toir bic gc-
ttteinbc aUc gcmcinlid^en arm unt) rii^ tan allen tnb jcfUd^cn amptcn unb
gaffclgefelfi^affen gefeflen unb * n^onaftid^ cnbinncn Socinc ^crnacgcf^rcten
ad mit namen :
SBir »an bcm »uflcnomptc ad Srdbutgl^ unb Sricd^mart mit ben
amptcn jo und tcrfcunbcn unb »ir mit in mit namen fd^ovtc toidgcrrc^ int
tirteicr, '
San bcmc Sfcremattc mit bcn g^enen bic jo und tereit unb »cr6onbcn
ftnt unb \oh mit in,
San bcd ftoarfeenl^uife mit ben njeibcncrcn ^ inb (inentertoercn inb bcn
gl^cnen bic jo und tercit unb tcrbcnbcn flnt unb toir mit in,
San bcn gouttfmebcn mit bcn goultflcgcrcn inb bcn g^enen bic jo
und öcrBonben ftnt unb tcteit unb wir mit in,
San bcr toinbeggen mit bcn g^encn bic jo und tcrfconbcn ftnt unb m
mit in,
San bcn 6onttöortcvcn "* mit bcn gl^cncn bic jo und tcrbonbcn fintunb
toir mit in,
San beme l^cmcW^c mit bcn gl^cncn 2c.
San 'bcn fd^ilbcrcn mit ben amptcn jo und tcrfconbcn unb toit mit in
mit namen toapcnflicfcr fabclmcd^cr unb glaidtüortcv,
San bcmc Ären mit bcn g^icncn bic jo und tcrb. f. :c.
San bcn flcinmcfectcn mit bcn amptcn jimmcriubcn l^olfefnibcren
fijicnmcd^crcn Icicbccfcrcn inb ficitcrcrcn jo und tcrfconbcn inb toir mit in,
San bcn fmcbcn mit bcn gl^cncn bic jo und :c.
San bcn kdctcn mit bcn gl^cncn bic jo und :c.
San bcn brutücrcn mit bcn gl^cncn :c.
San bcn gorbclmcd^ctcn mit bcn am|)tcn conrcibcrcn nailbcnmed^cren
brcfcicrcn 6ubc(mc(!^crcn unb ^cnfc^omcd^crcn unb »ort bcn g^cncn bic jo
und 2c.
San bcm ttcifd^amptc mit bcn gl^cncn 2C.
San bcm tifd^am^^tc mit bcn gl^cncn 2C.
San bcn fd^r oberen mit bcn g^cnen 2c.
San bcn fci^omed^cren mit bcn ampten (oirtcn inb l^olfc^omcc^cren
unb ben gl^cncn jo und 2c.
San ben farworteren mit ben ampten tefd^mcd^cren fiocrtöcigeren inb
battft^erten jo und tertonben 2c.
San bcn lannengicffcren mit bcm axttftt l^amcd^crcn unb bcn bic jo
und t)cr6.
San bcn »adbenberen mit bcm toinampte unb toinft^robercn jo und 2c.
San ben jied^tt)et>ercn mit ben bcd (ad^weoeren inb Unentocteten jo und2c.
3nb öovt aUt bic g^ene bic jo eingen und turß ampten of gaffclen
1. ^f. ^at ^uno* öfter aii Hnb*. 2. tt)t0ger«e\ a. tveibencncr. 4. 93onttvortener.
A. Urfunben. ccxxi
üctcit inb üerbontcn fint int fotoic toit mit cinanbrcn mx fementlid^cn gc*
nant unb gcfd^tcDcn fiain, boin !unt allen Inbcn bie nfi flnt of l^crnamailfe
fernen folen inb bie befen untgainworbigen 6rief ön folcn anfien of l^oeren
(eifen jo emigen baigen, bat toant atte fad^en, gefe^ unb bingc, bie in ber
jit gcfd^icnt of gentad^t toerbent mit ber jit i>etgcncfftd; fmt unb tjergeffen
»erbent, ib en fi ban ^aijt bat man bie felüen fachen unb gefefee mit fegelen
unb 6rict)en of mit einger anberre pd^er^eit alfo gen^Ud^en unb üejilid^en
beflcbigc begriffe unb betoaire, bat fi in einre erfüd^er memorien unb ewiger
gebed^tniffe unüerbrud^lid^ ge^alben »erben jo eioigen jiben: fo l^ain mir
barumb bie felüe fad^en unb ijergeföKd^eit mit gan^me emfte unb ülife an*
geficn unb bebad^t jo üerl^oeben, inb unö mit guben toutbebad^tme rabe unb
berabc, ben loir unbereinanberen moittoifliclid^ barup gel^at,]^aben toait be«
fonnen unb bef^)rod^en inb fonberlingen ®oibe un^me lieben l^erren jo (oibe
inb cren inb umb ber flebc ere inb bril^eit 30 bcl^alben inb ein gemeine bcftc
in allen fad^en »ortjoferen unb truioelid^en jo beforgen, inb umb afle jtoifle
unb jtoeiungen jorn l^af« inb nibt 30 allen jiben 50 »er^oeben inb umb
eine gan^e gemeine bruntligc einbre^tid^eit unber un8 jo mad^en jo ^acen
unb 30 bel^alben inb unber einanberen enbinnen ßoelne in breben unb ge«
mad^e beflli^en unb eerlid^en jo leiben jo pfeen inb 50 regieren jo etoigen
böigen: fo l^ain toir un« fementüi^en unb einbredijtlid^en lieflid^en inb gftt*
(id^cn unber einanberen berbonben inb tjerbinben un« beftlidfe mit bi«me
briebe bi fulgen eiben unb geloifben, aö toir barup geboin l^atien jo allen biö
bricf« punten, inb bfirwcrben bie jo boin unb jo l^alben, fo wie bau »orbe
je toorbe l^erna gefd^reben fleit :
(1) 3n beme irften, fo l^ain loir alle ampte unb gaffelgefetfd^affen eine
mit ber ganzer gemeinben enbinnen ßoelne bur§ in guben ganzen truioen
bcpiic^en unb gen^Ki^en geloift unb un^ berbonben, geloiben unb berbinben
un« mit bi^me briebe eime rabe jergit ber fiebe tjan (Soelne bifienbid^ unb
getrutoe inb ^olt jo flu inb in mogid^ unb med^tid^ (aiffen bliben unb fifeen
a(rc fad^en, bod^ uf^fd^eiben bcfe punle unb fad^en l^ernagefd^reben bie ein
rait jerjit in gl^einre »ife niet berloifen nod^ bolenben nod^ oerbragen en
fal anberö bau mit toifl toißen unb »erbrage ber ganzer gemeinben bürg,
bat iö alfo ju berjtain : geine ^eroart jo boin nod^ jo beflefien, geine nuioe
»erbonteniffebrieoe nod^ berbrad^ mit eingen l^erren nod^ fteben anjogl^ain
of JO mad}en in einger toife, nod^ oud^ bie ftat ban Soelne burß mit einger*
leic erfrenten of lifjud^terenten jo befweren in geine mife, inb ouc^ umb
geine fad^n boioen eine fomme bon bufent gulben jerjit genge unb gebe jo
eime maile imme jaire niet uföjogeoeh iemanne jo geloben nod^ jo oerbrieoen,
ib en p bau mit toijl unb toiflea ber gemeinben toie ourß jleit, bat ig alfo jo
»erftain, bat man fulge bürg fad^en, manne ber noit iö, brengen unb fönt*
boin fall allen unb iecligen ampten unb gaffelen bürg, alfo bat bie aöban
u^ Cime jeclid^me ampte unb gaffelen burß jtoene irre »runbc erbere lube bi
ben rait jerjit fd^icfen unb fenben feilen, aö nf bie feloe burg. fad^en 50
fprec^en , inb fo loe« bie aöban mit bem rabe mit beme meiften parte unber
einanberen^inbred^tlid^en berbragent, bat fall möge mad^t unb bortgandt J)a*
ben fonber Jemand toebcrf|)rai(^e.
ccxxii ©cilagcn.
(2) Sort I^ttt ton unbcr cmonbcrcn fcmcntli^cn öcrbraigcn, bat ein
rait jcrjit t)cr jlcbc tyan ßoelnc liflid^en 30 bcn l^etUgcn ftocrcn foU @otft cre
unb bcr jtebc ere unt) ötil^ett jo bel^albcn unb ein genteine Befte trutodid^
))OTtjoIeren nnb 30 beforgen. omi^ fo faO nn ))ortme ein unioerfd^etben un^
gebeift rait fin inb ft|en gemeinlid^en 6i einanberen in eime rabe, bat i«
a(fo JO Derfiain, bot gein enge no(^ tcit rait me fin no(!^ ft^en en faO enbin«
nen ßoelne aö öurjiben getoeiji nnb gefeffen ^ait.
(3) SSort. fo l^ain totr einbrecä^tüd^en oeöerbtaigen ate nmb einen rait
jerjit 50 lefen : f 0 »ilge jit of toonne fid^ bat gebnert bot man jtoene bur*
gemeinere nnb einen rait jerjit enbinnen Soelne fiefen fall, bat a^ban tic
!oer gefd^ien fall bi gefiooirenen eiben a« l^emagef d^röoen bolget :
3n bem ^eirflen fo folen koir t>an bent tonQenam^^te ad Sltdburd^ unb
Äriet^mart mit ben arapten f d^orre toiögerre nnb tirteier * 50 nn« t)erbonben,
unber nn« bier erbere manne nnb bürgere jo rabe fd^iden nnb fiefen, inb
n>ir öan beme Sferenmarte nnber nn« jtocne erbere manne nnb bnrgcre;
toir »an be« ftoor^nl^ufe nnber nn« jtoene erbere manne nnb bnrgere ; m
xxm ben gonltfmeben mit ben goultflcgeren un« öerbonben nnber nn« pm
erbere manne nnb bürgere; toir »an ber SBinbeggen nnber nn« jioene ertere
manne nnb bnrgere; »ir ban ben bonttoorteren unber nn« jtoene crbctc
manne nnb^ bürgere; toir »an bem l^emclrid^e unber un« jtoene erbere maraie
nnb bürgere; toir ban ben fd^ilberen mit ben ampten n)aj>enfHdercn faW«
med^en inb glaidtoorteren jo nn« t^erbonben nnber un« einen crberen man
nnb burger ; toir ban beme Streu unber un« jtt>ene erbere manne nnb bot«
gere ; loir tan ben jieinmefeeren mit ben ampten jimmerluben ^olfefniberen
ftjlenmcd^eren (eiebcdteren unb ftcii>cren 30 un« berbonben unber nn« einen
erberen man inb burger ; toir ban ben fmeben unber un« jtoene erbeten
manne unb bürgere; toir bau ben bedteren unber un« einen erberen man
unb burger ; toir bau ben bruioeren unber un« jwcne erbere manne unt)
bürgere ; toir tjan ben gorbelmed^cren mit ben ampten conreiberen brefdem
nailbenmed^eren bubelmcd^eren unb l^enfd^enmed^eren jo un« berbonben un*
ber un« jtoene erbere manne unb bürgere ; toir 'oan bem bleif (i^am|)te unber
un«* einen erberen man unb bürgere ; toir bau bem üifd^ampte unber un«
jtoene erbere manne unb burger; »ir tjan ben fd^roberen unber un« einen
man int) burger ; toir tjan ben fc^omed^eren mit ben ampten 50 un« tjerbon*
ben mit namen (oirren unb l^olfc^omedberen unter un« einen man unb bur*
ger; »ir »an ben fartoorteren mit ben avxpttn tefd^mec^eren fwcrt^jegeren
unb bartfd^erren un« »erbonben unber un« einen man unb burger; toir »an
ben fannengiefferen mit bem amftc l^amed^eren^ jo un« berbonben unber un«
einen man inb burger ; toir bau ben ba«benberen mit bem toinampte int)
toinfd^roberen jo un« »erbonben unber un« einen erberen man unb burger;
toir ban ben 3ied^n)et)eren mit ben berflad&toeberen unb (inentoeiberen jo un«
berbonben unber un« einen erberen man inb burger, jo rabe neimen int)
fiefen folcn mit namen unber un« ampten goffelen unb gemeinben bur§
fulge erbere toife lube unb bürgere 50 rabe 30 lefen, be ber flebe unb ge*
meinben nfifeUd^ eerüd^ unb bejie pnt. inb a«ban fo folen toir bur§ ampte
A. Urfunbcn. ccxxiii
unD gaffelcn unfc gcfotrcn rai^tubc up bcr flcbc rattl^uig f^idPcn tnt> fcnt>cn,
inl) t)tcfc(t)C gefoiren tai|rutt)c folen a«t)an »ort ix ircn cibcn bic fi barup
toin f odcn , t>at gebrcd^ t)c3 rat^ jofl&nt ncimcn unb !cf cn uf« antpten gaf *
fe(cn unt) gcmeinben t)ur6 mit namcn unber fulgcn erbcrcn »ifcn luiben bic
barjo nutj(i(i^ unb ber flcbc unb gcmetnbcn cetti^ unb bcflc flnt, bi« bat bcr
rait in cimc ganzen gcjatc Dan nuih unb t)tei|t4 erbcrcn mannen bürgeren
jo (Soc(ne üo(f omelid^cn gcfot fl unb gcorbinert jt , inb fo toannc ban bcr
rait alfo in ber üSrg. toifen genft(i(i^ unb jomatl gefat unb gefoiren i^ inb
flnen eit barup gebain l^it a9 üur| jlcit, fo fall a«ban berfetoe gefoiren rait
bi bcn fclben flnen eiben uf« ben cgenanten ampten gaffelen unb gemeinben
jt»ene burgemeiflere neimen fe|en inb fefen mit namen fulge erberc toifc
lubc bie ber flebc unb gemeinben nufelid^ ecrlit!^ unb befle fint.
(4) SSort l^ain toir mit guben berabenen mobe loiflentlid^ oet>eTrt)ragen
unb geturtoert alfo, toere fad^e, bat ciniti^ ampt of gaffet tjan un^ »urg.
avXfitn unb gaffelen jo ben jiben toanne ^if bie mx^ foer be^ raig gebäerbe
JO gefd^ien , fufgc erbere toife lube unb burger unber un^ niet en^ebben jo
rabc JO fefen of jo fd^icf en of . ou(i^ umb rebelid^er fad^en toiffc jo rate niet
fefcn entoeulben, bat a«ban ein rait bic gefoiren toere jerjit unb flnen eit
gebain ^ebbe , mocgid^ unb med^tid^ fln fatt, a^ oan unfen loegen unber an*
teren ampten gaffelen unb gemeinben mx^ fuld^e erbere loife luibe unb
bürgere jo rabe jo fefen unb jo fe|en bie ber fiebe unb gemeinben t)ur§
nufelid^ eerlid^ unb befieflnt, bod^ alfo bat toir ampte unb gaffelen Durg,
bic alfo a« ouvß fleit niet gefoiren enl^ebben no6} fefen entoeulben, unfc foer,
fo toie bic bur ban un« crcliert fieit, barumb niet t?erloiren ^abcn cnfolen,
ban JO ben jiben a« toir niet fefen entoculben inb niet bamit toeber unfen
eit JO boin fonber argelijl.
Oud^ fo enfatt bie t)urg. foer be« rai^j noc^ ber burgemeiflere jerjit
niet gefc^ien nodi^ gefoiren toerbcn umb lief nod^ umb leit na t)runtfd^af
nod^ na maigfd^aff nod^ umb geinreleic fad^en nod^ beben toille ban fonber»
Kngcn umb einre flcbc cre unb t)ri^cit jo bc^alben unb ein gemeine befte in
aöen fachen trutoelid^ey bortjofcren unb jo beforgen fonber argelift.
(5) 33ort ^ain toir mit guben moittoiHen cinbred^tit^en berbragen, bat
man umber jo allen l^alocn jaircn ein b^lffd^cit bc^ rai^ jerjit fl^enbc er*
fe^cn fall, bat i« alfo jo berflain, bat nu jo fri«miffen niefl jofomenbe bi«
raife n& ftfeenbe l^alf u^g^ain fall inb ein l^alffd^eit toeberumb ingl^ain fall,
cA uf« bcnfclbcn ampten gaffelen unb gemeinben, ban uf« bie tjur genoimen
inb gefoiren toercn toeberumb in bc« ui«gainben flat je fe^en unb jo fiefen,
inb alfo t>ort ban umrner jo allen l^abcn {airen einen rait jerjit l^alf u^ unb
in JO fe|cii, fo toic pd^ bat a^ban ^eifd^t inb gebuert , alfo bat ein jcclid^
man bie alfo in ben rait gefat unb gefoiren toorben i^ ein gan^ jair lanct
jo rabe flgcn fall, inb fo toanne bie ban u^gett , f o enfaff l^c niet ee toebcr*
umb JO rabc jl^en , ban jome beirben jairc a^tjcrre ^e ban oan finen tjrun*
ben amftcn unb gaffelen t)urg toeber jo rabe gefoiren toirt, bat i^ jo t)cr*
Poiit jtt>ci jaire londE na ftmc jairc bat l^c jo rabc gcfcffcn l^ebbc jo beiben
inb niet jo rabe jo fi^cn fonber argelifl.
(6) ©ort l^ain toir t>erbragen , fo toild^ man ban un^ ampten gaffelen
ccxxiv »ciiagcn.
unt) gemeinden öurg alfo 50 rate gdoircn »orben i«, a« tjur crflicrt jicit,
tat t)ie ein fcurgcr fin fall inb faH barjo gc^oirfam fin unt) jo rabe fifeen
fonber tüebcrtcbe, ib cnbencme ime ban lif^ noit of leerten noit bat fonbicfc
tücre fonber argcHji. tnb »ere fac^e bat j[eman öan un^ bar enboiöen niet
ge^orfam entere nod^ 50 rabe p^en entüeulbe a« ente geboibe tourbe ein«
anbertüerf unb birbetoerf , fo tüie pd^ bat barjo ^eifd^t inb gebuert, bat bie
unge^oirfame a^ban ein jair lancf unben in einte ber flebe tome ligen fall
fonber etngerleie bebe mx in jo gefd^ien.
(7) SSort fo ^ain toir einbre(i^t(id^n oecerbragen , bat gcin man oan
un^ öurg. am})ten gaffelen unb gemeinben in ßoetne, bie alfo jo raibe gefoi*
ren toorben i^, ^e fi toie ^e fi, jo rabe fiften enfatt in geinre loife bie ein
bajiart of jemand eigen p of in bem banne fi , of oud^ bie eingerleie gaw
gelt fteinoit mebe liefniffe of gefd^enfe barumb mit eingerleie argelij? of
be^enbid^eibe »an fime ampte of fxnre gaffelen of »an jemanne anber« of
oud^ umb jemand toort of befte imme raibe 50 fpred^en of 30 boin neimen of
untfangen fall anberd ban eme in raigfiat na getooinben unb l^erfomen t)er
ftebe geboeren madb.
(8) SSort fo ^ain toir ampte unb gaffelen eine mit ber ganzer gemein*
ben in ßoelne öur^ einbred^tlid^en unber einanberen cerbragen inb un« ou(^
toillentlid^ barjo cerbonbeu : alfo toere f a(^e bat einid^ ampt of gaffel tan
unö bürg, ampten unb gaffelen of oud^ jeman anber^ ib totxt tan bev ge-
meinben in ßoelne, of l^e toere toie ^e toere, eime raibe gerjit ber fiebe »an
ßoelne mit getoeltlid^en fad^en toeberftoinbe in einger toife inb in oud^ niet
moegid^ nod^ met^tid^ pgen enlieffe alre fad^en, toie ba Dan t)ur erfliert
unb gefd^reöen fteit, fo folen toir alle anbere ampte gaffelen unb gemeint)e
öurg a«ban unüerjoigt fonber toeberrebe eime rabe ^er^it mit liöe unb mit
gäbe biflenbid^ pn, bie getoalt unb toebeipant mit gangme ernPe trutoelid^en
^elpen jo feren, alfo bat man »an beme of »an ben bie beme rabe Durß in
ber öur| getoeltliger toifen alfo toeberpoenben of toeberpanben l^ebben offen-
bierlid^en richten fall a« oan miffebebigen luben fonber eingerlei oerjoc^ of
bebe ©ur p 30 gefd^ien.
(9) 33ort fo l^ain toir fementlid^en unb einbre&tlid^en oe^erbragen inb
un^ toiüeflic^ barjo Derbonben , of fad^e toere ba umber @ot tjur pn moiffe,
bat nu of ^ernamail|\ jo eingen jiben eingerleie uplouf of gerud^te in ßoelne
binnen nad^t of bage gefc^ege of uperpoenbe treffenbe toeber ben rait unb bie
gemeinbe Dur^ , barumb bat ber Peibe bannier of toimpel jo ben jiben upge*
toorpen tourben of toeren, fo folen toir alle ampte gaffelen unb gemeinbe
t)ur6 einbred^tlic^en unoerjoigt, toanne toir bat Derneimen, bi einanberen
treben, a« mallid^ »an un« beme anberen 50 ^elpen unb lif uuD guet bi ein^
anberen 30 laiffen inb beme banniere unb toimpele najoüolgen in nuft urber
uuD be^oif ber Pebe unb gemeinbe mx^ fonber argelip.
(10) 33ort umb alle jtoeiunge inb uneinbrec^tid^eit unter un« jo »er*
Soeben, fo l^ain toir oerbraigen inb un« barjo öerbonben, of fad^c toere bat
jeman Dan unö ampten gaffelen unb ber gemeinben t)urg, l^e toere toie ^
toere, boioen biefe ourfe unfe gefelje unb »erbrach mit eingen partien argc^
liften of be^enbic^eibe nu of l^ernamalj 30 eingen jiben eingen uplouf of gc*
A. Urlunb€n. ccxxv
Tttd^te enfiinnen Soelne moc^ben of jobted^ten, it) xotxt nac^t of ba^, bat
man t>an betne of oan ben bte ben tt))Iouf alfo gemacht l^bben inb ba an
man bed htntltd^en getoatv koutbe offenHerU^en rieten faQ.
ä&ere ott(!^ eDer fac^e bat j[eman Dan nn^, 1^ koere toie 1^ n)ete, nfi of
l^emamal) }o eingen }tben fid^ mit beme anbeten enHnnen (Soetne jtoeibe of
floege enbinnen Soelne, ib tocre mit »orben of mit teerten, fo n>er bat beit,
t)at ber toit jerjit banaf boin rieten faU na rö^t unb geiooin^eibe ber ftebe
oan dotint, a9 bat oan a(betd bidl^er gemoinlitj^ unb gel^alben id getoeiß,
inb ouci^ na inl^alt ber jlebe unb be^ rai^ morgenf|>raici^ctt inb barumb fo
enfaU nieman oan un9 am))ten gaffelen no(i^ oan ber gemeinben ourg, l^e
ft iDe l^e ft, fin l^arnafii^ anboin no(^ getoa))ent barjo (oufen noci^ oud^ an»
ber (übe ge)oa)>ent bar^o boin of ]^eif(^en (oufen of (rengen in einger toife,
inb n>ere fa^ bat ieman barenbotoen fln l^arnaf(^ anbebe unb getoapent
barjo (iefe inb ben up(ouf umb ber t>urg }toi{l unb ^loeiungen n}(((en merrbe
of }obre(bte, bat man oon beme of t)an ben ba an man be^ {ont(i(i^n getoair
mürbe 1 offenbier(i(|en riti^ten faU f onber berjo(^, f o toic ein rait jerjit jlftcnbe
nae u^toifungen ber brfid^e bat red^t unb }ibic^ fin buncft.
(11) Sort ^ain loir cinbre(^t(i(Jben unbcr cinanberen oerbragen unb
und Defl(i(^ barjo oexbonben mit bidme brieoe, bat nieman oan und
antpttn unb gaf[e(en unb gemeinben burg nod^ ou^ ban eingen anberen In*
ben in 6oc(ne, fi fln »ie p pn. gcinre(eie berbontcniffe <)artie nod^ oerbrati^
angain moii^en noci^ fe^en enfoe(en ^eim(i(^en nod^ offenbair in geine toife
ourber bau bit fe(be untgainmorbige berbont innel^e(t unb begrifft, inb toere
fad^e bat ieman oan und ampttn gaffe(en unb gemeinben ourg of t>an ein«
gen anbern (üben bar loeber beben unb irre eibe unb eren bainne bergieffen,
fo foUen toir alle anbere ampte gaf[elen unb gemeinbe bürg bi unfen eiben
^ie tnne begriffen eime raibe jerjit oan 6oe(ne getrutoelid^ barjo l^e(}3en ra*
ben unb bijlenbit^ fln , bat man oan beme of ban ben ba an man fu(ger
nun>cr berbonteniffe unb partien getoair tourbe offenbicr(id^en rid^ten fall.
(12) SSort ^ain toir fement(i(^en berbragen unb einbred^t(id^en unber
einanberen ge(oift, bat gein ampt nod^ gaffe( bau und our§ ampten unb gaf*
feien bie alfo bi be anbere amptt unb gaffe(cn gefat unb berbonben fint unb
ban)ur toir anbere amptt unb gaffelen bürg befen berbontbricf mit unfcr
fcgelen befege(t l^aocn, bat fld^ bie jo ben amptcn unb gaffelen ourg. jo ben
fi georbinert unb gefat fmt be^alben fo(en unb niet oan in fd^ctben no(!^
bred^cn 30 geinen jtben, mer fid^ jo regieren unb jo falben toie fi our bi
einanberen gefatt unb gefd^reben fient jo eioigen bagen fonber »eberrcbe.
(13) 93ort umb bat bit untgaennjorbige oerbont unb afle unb iec(ige
punte unb fad^en bainne begriffen be oefllidber gel^alben n)erbcn unb unber*
gcndffid^ blioen jo eioigen bagen, fo ^ain »ir fementlidben oerbragen unb
»iöen , bat aKe bie gl^cne bie nfi enbinnen Soelne tooincnt of ^emamald 50
eingen jiben enbinnen Soe(ne jo »oinen f oment , bat bie enbinnen ben nie«
ften t>ieT^nad^ten nabeme bcd t^an in gefonnen toirt ein ompt of ein gaffe(
fefen folen, barjo fi fid^ ^(ben unb berbinben fo(en, geüd^ toir anberen
borjo tjerbonben ftn , unb fo toanne fi ban a(f 0 ein ampt' of ein gaffe( gefoi«
1* tDttrtcn.
©tdMedJrontfen. Xiv. ♦♦♦♦U
ccxxvi ©eitagm.
ren ijatnt, a9 x>nx^ flett, fo folen fl t>ott btt felioe ))et6ont unb alle tmb tedk^e
))unte bainne gef(i^re)}en lourftd^eren unb gebtoen in g&ben trutoen unb na
(tflid^en }o ben ^eilgen ftoeiren t>a^c fiebe unb unt^erbrud^ttd^en }o boin unb
jo ]^(bcn, »ic üur unb na in bt«mc üerbontbricöe cterlid^n flcfd&rcöcn jteit
}o etoigen bagen fonbet argelifl. n>ere oud^ eoex fad^e bat ieman t>an un9
antpten gaffelen unb gemeinben ))urg of ieman anberd l^e n>ere n>er l(ie loere
n& of l^emamald enbäffen @oe(ne jo xooxnm queme, fo ^ain toir i^erbrogen,
bat bie aöban in bi^me fetoe »erbonbe und nict »urber nod^ me bereit not^
»ertonbcn flu enfatt fonber argelifl.
(14) Dud^ l^ain toir oeterbragen bat toit ein tait jct^it ber fiat tm
Soelne unb toir attc anbeten am^^te unb gaffelen üur§ bie trc fegele an befen
bricf gel^angcn l^aent a« ntaDici^ Dan und befer t)erbontbrieüe einen mit ber
fieibe mciften fcgete unb unfet ampte unb gaffelen fegelen Befegelt l^aten unb
in unfet getoalt Bc^lben folen »an »otbe 50 tootbe inl^albenbe fowic »ur
unb na in bidme feben »etbontbtieüe cfeetlidlen gefd^teten fleit.
SSott toete fad^e tat eind^ befct Detbontbriece nfi of l^etnamald jo ein-'
gen jibcn »an ungefd^id^te of »an einget anbette fad^cn toegen bi eingen un3
ampttn of gaffeten üutg, be ben in itte gcioalt befegeft l^cbben, »etbrant of
an itcn fegelcn gcquat joriffen of jobtod^en unb »ettoattoifl tourben, M
got niet entt)iflc, bat adban toit anbete ampte unb gaff eleu »utg, jo gefin-
neu unb beben bed amp^ of bet gaff eleu, bie bcnfeben btief a(fo »enoatiujl
l^ebbcn, einen anbetn btief toebet in bed fiat boin getjen fd^ticen unb befc«
geln folen in alle ber fotmen unb toife fo toie bid btief »an tootbe jo toorbc
innel^elt gefd^te^en fleit unb befegelt id fonbet »ebettebe , mer bod^ up cofl
bed amptj of bet gaffeten üutg bie ben »utß btief a(fo »ettoatlujl l^ebben
fonbet atgelifl.
(15) SHIe inb ieclige jjunte unb gefefte t)ut unb na in bidme untgain*
tootbigen btiet)e geft^tetjen l^ain toit butgetmeiflete tait ber jiat »an ßoelnc
unb toit amjjte gaffeten eine mit bet ganfeet gemeinben in Soetnc t)ut§ unb
»Ott mit allen ben g^enen bie jo und »eteit unb »etbonben fint unb toit mit
in ad mx^ fieit fementüc^en inb fonbetligen öut in guben ganzen ttuioen
üefilid^en geloift unb gefid^ett unb na mit upgetedtben »ingetn (if tid^en jo
ben l^eiligen gefiooiten , geloiöen fid^eten inb fweten oecetmife befen btief,
bat toit bie gen(j(id^en unb jomaile fo toic fi üut unb na in bidme »etbont*
btie^e etfliett unb gefd^teöenen fieent, »ajte ftebe inb unöetbtud^fid^n ^aU
ben boin unb »olüoeten foten jo etoigcn bagen unb battoeber niet jo raben
50 boin nod^ jo fprec^en jo eingen jiben mit eingetleie atgeliflen , nutoen
»unben of quabet bel^enbid^eibe bie etbad^t fint of nod^ etbaät »erben moi*
gen in eingec toife. unb umb bat bit fel^e »erbont unb aide unb ieclic^e
punte ba inne begriffen in ganzer »olfomenere mögen unb mad^t unbet un^
be »efllid^et gel^alben »etben 30 etoigen bagen unb oud^ ttKint bitfefoe oev*
bont oeüetmi(j und unb mit unfen »iUen tt)ifi unb üolbott gefat gefaifl ge*
ftebiget geloift unb gefmoiten tt)otben fint a§ toutg fieit, fo l^ain toit butger--
meiftete unb tait »utg 50 einte etflid^et beflebungen alte mx^ fad^en unfev
ftebe meifte fiegel an befe« btief boin l^angen , unb toit alle ampte gaffelen
unb gemeinbe mx^ ^ain »ott 50 mette fieetgl^eit unb ganjet Dolfomenre
A. Urfunbcn. ccxxvir
»laid^t unt) fld^crl^eit a(rc unb iccltd^r ber turg. puntc unt) fad^n mit unfer
aixt unt) icctiger »ifl tütllen unb flcl^ciffc unfcr amptc unb gaffclcn fcgctc mx
unö unt) oucft jo beben ber anbete amptc unb gemeinbe öurg bte geine fegele
«nl^aent unb jo un« »ereit unb ijerbonben fmt unb tüh: mit in a« t>ur§ fleit
«inbreii^tttd^en an befen trief boin l^angcn jo ewigen bagen , unb »ir äße
Anbete a»H)tc unb gemeinbe 6utgete bie geine fegele enl^aent unb jo ben an«
beten ampten unb gaffefeii t)ut§ bie ite fegcIe l^aint, »eteit unb t>et6ont)en
flnt, fo toie mx i)an un^ gefd^te^en fieit, befennen bat xoxx alle unb ieclid^e
pfinte unb fadben in befem öetbontbtiete gefd^teöen eine mit ben Dutß bur*
getmeifleten taibe ampttn unb gaffeten getoift geftc^ett unb jo ben l^eiligen
lifßd^n geftDoten ^ain unb bat toit batumb bet flebe unb be^ taift meifle
fegetö öut§ unb oud^ bet amptc unb gaffelen öutg fegele \>nx^ jo ben »it
t)etbunbcn fin ad tjutg fieit in alle befen üut§ punten unbe fad^en bi« t)et«
bonbfe einbred^tlid^en gebtuid^en jo etotgen bagen tüild^e fegele batumb jo
unfet alte beben unb gefinnen an bifen btief gegangen flnt.
jE)te gegeben unb gemad^t iö in ben jaiten und l^etren buifent btui^on^^
t)ett feifd unb nfiin^id^ jaite up bed ^eilgen ctfifted bad^ ben man jo (atine
fd^ttft Exaltatio.
* [^aäf bem Originat im @tabtard^iö, auf einem großen nur auf einer @eite
bef(j^riebenen $ergamentb(att , tDoran bad <Stabtftege( unb 22 (Sieget ber
Remter Rängen.]
4. 3unftbtief bedSRat^« füt ba« öadtamt d.d. I397aug. 10.
(3u @. CVXI.)
SSSit butgetmeiftete inb tait bet fieebe t)an Soelne boen !unt aßen
iuben , be befen bteiff f ofen fein off l^oeten (eefen , bat toant unfe Keöe ge*
ttutoe mitbutgete be gemein btoebete bet btobetfd^aff t>an bem badtampte
binnen unfet fiat efelige puncte inb attif le , bie fi »an goibet gewoenben inb
Dan albern l^et!omen gel^at inb gel^alben l^aint umb ))etbetfli(|eit itd amptd
al^it JO »et^oben inb bat bat in eten, flate inb natungen, ad bat Dan albetd
fletöejl id, »an in batumb bebad betoatt inb bet gemein man ba an neit be«
btoegen en toetbe, an und gefunnen inb tjtuntligen gebeben l^aint, fo l^ain
»>ir butgetmeifiete inb tait üutgenant ete, fiait, gemeinen nuft inb eitbetd^eit
unfet jlat »an Soelne joöotenfe inb na bed üutfd^tetjen amptd bainne Dlifd*
ligcn bebad^t, öutptoift inb angefein, inb umb gantet begl^etben inb leifben
iöiHe bet öutfd^tet)en gemeinte btoibete in aKe inb eidtlige puncte in btdme
untgl^aintootbigen btieüe begtiffen öetleent inb gegunt, Detlenen inb gunnen
oüetmife befen bteiff, alfo bat fi batumb jo emigen bagen tjolfomen gantje
möge inb mad^t l^aoen f ölen , bat Dutfd^teioen ite ampt in inb na allen punc«
ten bid btiefd jo tegieten inb jo nu(^e inb eren bed gemeinen mand ^eimfd^
inb ufdtocnbid^ na goibet albet gewoenben inb l^etfomen in motten falben
folen, bod^ bebelteniffe und butgetmeifleten inb bem taibe jetjit, of eintd^
befet punctc ein gemein befie neit entoete inb bat l^etnamaild Dunben toutbe,
bat bau jo lengen inb 50 f utten , a^ bed noit toete ; »ild^e puncte toit mit
ccxxviii ©cilagen.
^u(pcn inb ratte tjtutibc metjlerc int) broitä'C t?e« üurfc^rcöcn att^^tö tan
rootte 50 tDorbe clcirttgctt tnt) trutbetigcn in ein g^tttettt bcfic "^ain boin (ce*
fen, corrigeren inb ot)crfcin kiffeti, toc jl ^cma gcfc^rroert ficerit :
äumc irftcn bat man aüt iairc ftefcn faß jttjenc meifter jo Slir^Bnrt^
tnb <5tt)cnc meijierc jo Siebend^, inb bi bic fetoenc mcifterc in cifCtgcm tcrmine
gefocTcn fal man aüe lah^ ficfcn ^»cnc man »an ircti broibcrcn, be fi bun»
fent itme ampte nufeligcn fin, inb tüön t>m man »an ben gcfocren, fi fin
mcijlerc off bififterc, fmt cinbte(3^tid^ t»0Tbcn cind^er fad^n, bcr bcme anqjte
noit i^, fo mögen bc Dier cinbred^tigcn ben anbeten metcn trcn gefefien bocn
gebieben, ix p umb bie fachen jo fomcn, inb voüä^ meifter tjcrfeiffe inb neit
natjolgbe, bie fa( gelben eine mardf jo boiffen, inb eind&er fcip^ neit na en*
Dolgbe^ be fa( eine ^atoe motdt }o boiffen Reiben, o^ bncfe bat gefc^e; in^
tt)i(^ meijter of bift^er ber boiffen neit gelben toulbe, be faC »ertoeten ^ain
fme broberfd^aff inb aße bat red^t, bat l^ei an bem^ badfam^5t l^ait, inb btme
brud^igen, bie a(fu^ ftne broiberfd^aff inb fm rec^t »etfoeten l^it, enfaH g^ein
gefinbe bienen ad^tet benie bage, bat ib eme »erboeben toirt, inb of bat gc^
pnbe ban beme bmd^igen bienbe achter ber git , bat ib eme »erboeben toat,
fo enfal bat gefinbe binnen 6o(ne an beme badfam}3t nummer narunge»gc»
»innen ; inb »ie bat gefinbe l^clt ad^ter beme bage, bat ib üerbeeben toerc,
be gilt jo boiffen eidfü^d bage^ eine mardt inb jo eid((iger naif^t eine mard,
alfo lange l^ei bat üerboeben gefinbe bi eme l^ait. SSortme toild^ broiber neit
g^eüen toulbe alfuld^ gelt, a« l^ci fd^ulbid^ »ere i)an beö ampt« »egen, ib
tt)erc »an boiffen of »an anbeten fad^en, fo toie beme toete binnen fttoen
toec^en ita beme ^tx gemant toete oitfunbe ^tveiet meiftete, be fdU fine btoi*
berfd^aff »erloeren ^ain inb aUe bat ted^t, bat ^ei an beme badtampt Ijiait.
(Sioet n)i(d^ btoibet »ntbtoit gl^eit, be fall get)en bet btoibetfd^aff eine matdt
50 boiffen, inb betgl^ene, in be^ f^nxi man bat btoit bittt, fa( ff^toeti jo boiffen
ben bitrgetmeifleten eine matd, ai bittfe bat d^fd^^Ö*^- ®ott toa iematit toete,
be tittic^em btoibet gelt fd^ulbid^ »ete ban btobe inb tontbe n^it einte ai^en
btbit neimen, ee l^ei bem itjien genoid^ gebden l^tte, fo enfal eme bet änbet
neit borgen, o^ bette eme ^cx itjtc bat fuVit beit; inb »ete bat ^el bat en^
boeüett botd^be, ft) gilt betgl^een, bie beme bat gelt fd^ulbi(i^ i« ihb bot^,
eitte mätÄ jo boiffen, a^ burfe bat gefd^ege. SJott vbM^ man fdtt^ gefoeten
tt)itt, ib fi JO ntetjlet of jo bifit^et, be f(il bc4 neit toeberfjjted^en nnbet einte
pitien )oan einte ntatif jo boiffen. 3fnb »at bic beite meiflete inb bc t>eit
biftfeete, bie be« jait« geifoeten fmt, fefeent of boent in utb^ itö ampti, bat
fall ein etdflid^ btoibet fiebe 'fyatbeti unbet einet pinfen t>an einte mattf 50
boiffen, ai bndte be« nbit gebtitt, Dü^ ifl tjctbtagttt, bat g^ein btoibet jdtt«
jtne ftiappen mieben nod^ bef\)ted^en faß tout fertt Äat^ctinen bage mit cihid^er
lifi of be^entget, be man bat jo ptötben of etbenfen mochte, inb tt)ie bat bebe,
be öilt ^cih matt! jo boiffen, a« bltie bat gefi^ge. 3nb mit tötld^me btbit^
ouc^ einid^ fna^j^ fid^ t)etmeit inb finen toinf 01^ btindh, bcme fal l^ei t}olgett
inb bie btoibet fal bert fno^jpen oui^ l^alben, inb up beiben« pbeit tan einte
pinett ban tjeiti matdfen 30 boiffen, ib etitocre ban, bat itte einid^ tttboeben
toete of tjctboeben tbutbe t)an btud^beii , bat bc« neit fin moipe. SJottme
njcme in befet btoibetfd^äff but be itteiflete geboeben toitt, bie fal nm>olgäi
A. Urfunben. ccxxix
itCt) off l^ei nett nat)olgbe jd t)eme KM^irbei; ge^oebe, fo gilt ^et einen ember
»in« jo fcoiffen, a« burfe \>at gefd^ege. SSortmc fo toanne pie broibcre jofa*
men fint, t)ingent of toilj^nt bingen in iren fad^en na irre getooenben, inb bie
metjiere gebiebent mattic^, bat l^ei ftitte fl, eintoerff, anberioerff . birbetoerff inb
tjeirbtoerff oüer red^t, fo toild^ broiber ba fpted^e 6uif[en oirloff, be gilt einen
«mlber loind jo boiffen, a« budte a« bat gefd^ege. SSortnie fo enfaü gl^ein
Broiber nod^ ire geftnbe ben ntuetneren vüp ben moten nod^ vop beme 9iine
meele off fom gl^eben of in (aiffen neinten mit eind^erteie ix\t of bel^entgeit,
bie man bar ju pxofytn of benfen mod^te. 3nb toitc^ broiber l^ie an brud^id^
töurbe, be l^ait pne broiberfdbaff »ertöten ; inb toild^ tnco^pt ba an brud^id^ tourbe,
bc fna^pe enfaH an beme ampte binnen Solne nnmmer broit nod^ narnnge
gewinnen ; inb toild^ broiber ben !napj)en l^eCt ad^er beme bage bat l^et oer«
boeben i«, be brober gilt eidffid^« bageö eine mardf inb jo eidfitger nad^t eine
mardf 50 boiffen, a« (angc a« l^ei ben fna})j>en l^e(t. SJortme »i(d& man in
tH^me ampte fine broiberfdbaff ijerloeren l^ait, bie mad^ fi toeber toinnen umb
toetrinbtjtoen^id^ marf . SJortme fo ifi oüerbragen, fo »at boiffen oelt t>an
ben meifleren inb öan ben bip^eren, be serjjit flnt, inb eine l^atoe mardf oan
bem üurbrobe , inb roat boiffen bar enboeoen tdt in toild^er toiö bat ge-
fdbuit, bie boiffe faß geüd^e l^ialff up ber fieebc rentfameren fomen, inb bie
anberc l^elfte fall irme gemeinen am'ptt toerben , inb aUe befe boiffen üaKen
in So(« paimenl, a« jerjit genge inb geoe i«. SJort toifd^ broiber finre tafe*
(en neit na enuolegt inb finen broiberen neit genoid^ enbebe tour ber tafelen
t)ur be anfjyraid^e, bie up in loelt inb banne fd^eit mit toraoele, bie broiber
gilt einen ember toin« jo boiffen , inb off l^ei be« neit get?en n)U(be , f 0 l^ait
^ei fine broiberfdbaff oerloren. SJortme fo fo(en bie oeir meiftere inb bie mx
btfl^ere, bie jerjit gefoeren fint, alle jair« ftoeiren jo ben beiigen, bat fi umb
leiff nod^ umb (eit gl^einen broiber nod^ gl^^inen fnappen einidfeer fad^en, bie
6oif«tt)ortid^ fi, pfpred&en folen, fi enmogen in ber fad^en ot)er^ugen. SScrt
fo toü6:f meifter of broiber off iemant an bi«me amjjte in einc^en jjuncten bi«
brief« brud^d^ of boi^üeHid^ tourbe inb ba inne toratjelid^ inb ongel^oirfam
iDcre, fo foten toir burgermeiftere inb rait jer^it 30 gefinnen inb umb beeben
toillen ber meiftere inb gemeinre broiberfdbaff burfd^retjen ben brud^igen of
ungel^oirf am unbertoifen inb fuld^ l^alben, a« be« noit geburt, bat be« inb
t?cr gelid^ be min inb neit me gefd^ie inb ein anber bar an gebenle. SJcrt
l^aint atte bie öurfd^reben meiftere inb broibere aHe inb eidflige puncte in
tefem brieiöe begriffen inb Asan »orbe jo »orbe mit iren boiffen befd^reten
isynx un« in goiben trutoen our getoft inb na hx iren eiben be« gemeinen tjer*
Buntbrief« gcfid^crt, inb oud^ alle ire nacomelinge tyan nu oort an in goiben
ttnXDtn geloetoen, fidleren inb ben gemeinen oerbuntbrief mit upgeredEben
i[>ingeren lifflid^ jo ben l^eilgen fxoeren folen, ee fi be broiberfdbaff »innen
inb an beme ampte meiftere toerben o^ ouc^ fid^ geneiren, a« \>ux inb na
fcmenclid^ inb befunber gefd^reoen fieit, jen ewigen bagen t)afle inb flebe 30
l^ben. -Snb alle befcr binge jo ganzer oirfunbe inb beflebinge, fo l^ain toir
burgcrmeificre inb rait ber fieebe 'oan ßolne in ber maiffen tourfd^reoen un*
fcr fieebe »an Solne met^e feget an befen brieff boin l^ongen,
^e gegetjen toart in beme jaire un« girren, bo man jalte na Sl^riftu«
ccxxx ©cKagen.
geburt bufent bri^unbert fooen tnb nutnftid^ up teö gotben fcnt Saurcntiud
bad^ bc« l^cilgcn martder«.
[(Sopiarbud^ im ©tabtarc^iö A VIII 48 no. XXVIII.]
5. 3unftbrief bc« Siat^fürba« glcifd^amt d.d,1397©ci)t.l2.
(3« @- CXLI.)
3Btr burgcrmeiflere inb rait jerftit bcr ftcebe »an ßolne boin funt aflen
luben, bie befen bricff folcn fein of Igoren Iccfcn, bat öxint unfc üctjc gctru»e
ütunbc inb famcntbutgetc bie broibcre gcmeinligen bcr gemeinte broiber*
[d^aff Dan beme üleifdbampte eilige jjuncte inb artide tba« golgenbe
i% fo treu bie Einleitung gebt, glei^kutenb mit bem borigen $rief] :
äunic irften, bat »ir nmber beS jair« in ber baften tnfd^en l^alffapen
inb palmebage fefeen inb tiefen folen einen nntüen martmeifter, bie t>an irme
ampte fi inb bie nnfe bnrger 30 Solne inb ein eirber man [i, ben un« bundt
ber ganjjer gememben nu^ßd^ jo fm. -önb a8 tüir ben martmeifter atfo ge^
foeren l^ain, fo faß ^ei a« Dort barnp finen eit boen önr nn«, bem raibe, fo
a^ fid^ bat l^eifc^t, up bat aKe fad^en in nufe inb oirber unfer fteebe inb ge«
meinben inb ir ampt inb mart in eren trntüefid^ a(^it gel^alben ö)erbe , fon^
ber argelifte. 33 ort fo toild^ man off toiff ire broiberfd^aff toinnen toilt, bie
fad joborentj unfe bnrger fin inb ban mad^ l^ei bie »innen mit fee^ 9tinfd^cn
gniben inb mit ^»en »irbel »in«, nf^gefd^eiben ein« meifter« of ein« Stoiber«
f on , bie mad^ befe »nrfd^teben broiberfdbaff »innen umb l^alff gelt ; barjo
fad maUid^ fin l^arnefd^ ^aben na fime vermögen, inb berfetee fall oud^ nie*
man« eigen no(^ oud^ neit in bem banne fin. SSort fo faß gein man noc^
»iff, bie ir broiberfdbaff neit untfangen ^ette, inb ond^ barinne neit en»ere
inb oud^ biegl^ene , bie ir« fe(f« gemiebe benfe neit enl^etten , bat)an nnfet
fteebe jair« jtn« gebnrbe, g^einrefunne öleifd^ beile l^ain binnen nod^ buiffeu
mar(j, l^eimüd^ nod^ offenbair, inb bat mit j>nnbe inb mit pcnne»etbe in
g]^einre(eie »if en jo »ertoiffen, »ie man bat gebenfen mod^te. 3fnb »cte fad^e,
bat man tuntligen bunbe, bat ieman« bat»ebet bebe, fo folen it meifiete
•jer^it of ant»er bieg^ene, bie ban ir« ampt« »egen batjo gefd^tdft pnt, bat*
feloe üleifc^ neimen mit fnlgl^et boiffen batnp gefat, mit namen, a« manid^
fiudf Kjleifd^, a« manid^ bti fc^iHinge, inb bat genoemen i)leifd^ mögen fi öott
feren, »ar fi üoic^tid^ bunft. 3nb »er fid^ bar»ebet »etbe of »tat>elbe, bat
man ben jetflunt mit unfen be« taife boeben j>enben fall t)ut bie boiffe bur^
genant. SJort fo enfatt nieman« »eber man nod^ »iff mit in bendte Iof[en
nod^ Dleifd^ t>eiie l^aöen , »eber burre nod^ groinc, in gl^einreleie »i« , unbcr
ber boiffen tjnrfd^recen , l^ei enfi ban nnfe bnrger inb en^be oud^ irft bie
broiberfdbaff ge»onnen, geßd^ öurfd^recen fteit, nf«gefd^eiben bod^ biegl^ene,
bie nfi ba an pnt. SSort fo fall alle man ban in, bie ir« felf« ©leifd^ jo benfen
mk f)axnt, ib fi binnen of butffcn mar^, gel^oirfam fin in allen inb eidtligen
punten inb gefetjen ir ampt anrorenbe, inb fal bie trn»eligen falben inb be^
»aren. a« ftd^ bat geburt; inb fo »er fid^ ©an in bar»eber led^tc of »ra*
K?elbe, l^ei »ere »ie fei »ere, bat bie jo boiffen fal geben fce« 9iinfdbe gulbcn
np genabe ir« gemeinen ampt«, bat i« jo öerflan alfo, na beme l^ei gebrüht
A. Urfunbcn. . ccxxxi
^ctte. Stern fo fott ein tidiiii fned^t int) üurfienber, t>ie finre l^cirfd^aff an
bemc matte mit bienjie öerbunben i«, tmtoelic^en biencn bie jituf«, bie ^et
fic^ Dermett ^ait, inb fall fi(ä^ btc ftit uf^ nieman anber« öcrmicben inb
faü oudb bemc ann>tc in allen fachen inb })uncten ge^oirfam pn , inb be*
fonber, fo enfal nieman ban in beme anbete fmen fned^t affmieben bin*
nen finte gemiebet ftit , ib enfi ban mit »ift, tüiöen inb öolbntt be^gl^e*
nen »an in , bie ben fncd^t t)an itfte gemict l^ette ; inb toie l^ie inne btnd^*
(ic^ Dunben toutbe, ib »ete meifiet, btoibet of fned^t, ba an man be« funt*
(igen getoat tontbe, bat batoöet ite meifietc jetjjit, na beme bie btnd^en
fmt gelegen, bat tid^ten folen, fo toie bat gebntt, up bat aUe man be butbet
in tteben bUbe. SBete bott fad^e, bat eini(^ fned^t of butftenbet jo einc^en
jiben in fm« ^itfd^af« bienfie mit unttntoen bex^nnben toutbe , a(fo bat ^ei
ftnte ]^itf(]^aff a« goit neme of untfitnbe, a« bti of »eit fc^iQinge toett toeten,
bat bie fned^t, ba an man be« mit funben geioat toutbe, jo boiffen gelben faU
bti gnlben , inb batjo enfatt l^ei pd^ binnen eime beme neiften mainbe , na
beme l^ei bat begangen l^atte, an itme ampte neit geneiten nod^ bie toile ba
an bienen, bat i« a(fo jo betftaen, an bleifd^matte nod^ an biematte, inb
nieman« ban iten gefetten enfatt ben fned^t bie §it uf« nett 30 bienfte unt*
fangen mit geinen faii^en. 3nb toete fad^e, bat ^ei fid^ ^ettoebet toetbe of
mit eincl)cn fad^en totebelbe , befe »utf d^teben boiffe jo g^eben , f 0 l^aint ite
meiftete jetjit bie mad^t, benfelben nngel^oitfamen mit unfen be« xai^ boeben
50 ^3enben ; batjo enfatt l^ei neit an it ampte toebetcomen , l^ei enl^aioe ban
bet boiffen itft gen^jligen genoid^ gebain. SSott fo en fatt gl^ein man nod^ toiff
t)an itme ampte gl^einen btemben noc^ nftoenbigen fned^t ban anbeten lan*
ben an bie benfe feljen nod^ mieben anbet« ban mit bitten inb goitbunfenbet
mattmeiflete §etjit. SJott fi jo n)iffen, bat bie Dutfd^teben meiftete, bt oibete
inb toat jo in in bit bteifd^ampte gel^citt femenclid^ nnbet einanbet in oSitxi
butfd^tetjen punten inb gefe^en folen gutligen einbted^tig fin, inb mattid^ »an
in fatt ben meifieten ^et^it gel^oitfam pn inb beme geboebe inb itme ampte
ttunjetic^en nabolgen , fo toanne inb toild^e (^it in geboeben toitt, unbet fn(«
c^en boiffen batup gefat , mit namen feef« fd^ittinge , a« pd^ bat l^eifd^t inb
gebutt. SSott fo toild^ meipet of btoibet of iemant in it ampt gel^otenbe in
eind^en pnnten bi« btief« btnd^id^ of boi«bettid^ bunben »utbe, of oud^ toebet
bat ampt totetoeüd^ of ungel^oitfam toete, fo foien toit butgetmeipete inb tait
getjit 30 gepnnen inb umb beben toitten bet meipete inb gemeinte btoibete
be« üntfdbtecen amp(j ben btnd^igen of unge'^oitfam unbettoifen inb in aU
fu(c^ l^alben, a« Pd^ noit gebutt, up bat be« inb bet gelid^ be min inb neit
me gefd^ien inb ein anbet bat an gebenfe. SSott folen atte meipete, btoibete
inb njat 50 in gel^oitt un«, bem taibe, inb »ott bengl^enen, bie ban unfet
»egen bi p gef^idft »etbent, mit ttuioen ge^oitfam pn hi iten eiben inb pdb
mit gl^einen fad^en jo tot«:K?eIen nod^ 50 legen toebet fuld^e gefe^e inb boiffen,
a« in geboetent ju gecen. SJott fo "^aint atte bie üutgenanten beibe meiflete
inb btoibete bi« butfd^tecen ampt« atte inb iebet punte inb attic(e in biefem
untg^aintootbigen btiebe begriffen inb t)an tootbe jo njotbe mit iten boijfen
befd^teben but un« in goiben ttutoen but geloft inb na U iten eiben be«
gemeinen betbunt«bticff gepd^ett, inb oud^ atte ite nacomelinge »an nu bott
ccxxxii »ctlagcn.
•Ott t)atfelft tn gmben trinken gdoeoen, ftd^eren inb ten gemeinen loerBunt^
brteff mit iten u^geredten t>tngeTen Ufligen jo ben l^eUgen fkoeren folen, ee
tan iemand befe lourfd^reoen iirotberfd^ toinne ütb ft^ boron tut nteiftete
fe^en of geneiren foten, od Dur inb na cleirtk^ gefd^teDen ^dt, jo einigen
bagen (iebe tnb »afie jo l^dbcn, funbet a(re(eie argelifle inb geterbe. -Stern
ft }o tDtff ^ , fo tDot l^in off gebart ju t>allen ir ant))t antreffenbe na beme
t)urfd^reocn i^, bat fo(cn ir am^Jtmeiflere jcrftit »orbcren inb u^l^eöcn tu
oirber irre gemcinre broiberfc^aff burfd^re»eu oin olc gcöcrbc. 3nb afie
befcr burfd^rcocn fad^en jo einrc oirfarabe inb ganzer b^^nngcn, fo l^ain
toir 6urgcrm«Pere inb ber rait jerjit unfer ficbe »an 6o(ne meifte fcgel unifc
groiffer beeben inb liefben nxll nnf er getrui»er tnunbc inb fornenburgere ^er
gemeinrc broiberfd^aff ixm beme t)leif(bann)te tmrfd^reöcn an befen brieff
boen i^angen.
3)cr geget>cn inb gefd^retoe« toart in beme joirc nn« l^irrcn, boi man
^alte na Sl^riftud geburt 1300 feben inb nuin^id^ rvp ben goibe^tad) na
unfer broutoen bage nativitas.
[%. a. O. no. XXXm.]
6. Jran«fi^brief d.d. 1513 S)ec. 15.
(3n @. ccxii).
3m namen ber l^tHiger uuberbetlter bribelbid^tt, amen. ®o bat toefen
ber minfc^en ban angebomer not&tr gebred^Iic!^ , bie gefd^icflid^eit unb üer^
ftentnt^ ungelid^ in unberfd^eibonge ber t)urfaHenber fad^en unb l^enbele jo
jtben burd^ natuirüd^ begerte, bie gemeinlidb fneU tfi 30 boefen, oud^ butd^
öernufft inb oirfad^en anber^ tnb anber^ benjegt, ge^oigen unb geleibt, bair*
burd^ ber gemein nu^ untl^atben aber gemeirt off ge!rendEt »irt , unb acer
bie gered^tid^eit ünt fiant'^affttge moiber ber btnge aller regerinne unb glid^«
meiffid;inne iji, eime ieberen gifft bat fine, oud^ fribt unb einid^eit, oen üt
ber gemein nu(j niet befd^ien mad^, fS(d^g allet fleit in gemüebe ber minfd^en,
bie ungeltc^er fxn, öerftentntf« unb meinünge ftnt, bairumb ifi noit, nu^ int
gäbt gettjefen unb 30 ]^u(ff ber gebec^tntfg gefe^e unb orbnung jo mad^en.
bie in fd^riften jo berüajfen, bairburd^ bie »emfifft gefter dft, red^t, fribt unt
etnid^eit, aud^ treutoe, ge^oirfaml^ett unb (ieffbe unber ben bürgeren, bae iune
ber gemein nu§ fteit, meir unb meir geptanfe, untl^alben, gel^antl^afft , bat
toretjeüd^e gemuebe gegempt, arge« inb otjeH fo bin moegetid^ t)er]^oibt, m--
toiffenl^eit unb i^ergef« uif«gebret)en, erfioeret, uff bat ou(^ bie biuge, fo uif«
ungetid^en berftanbe eine jit l^er in irtomb inb miföbruid^ gefallen, toeberumt
in g&be orben&nge uffgerid&t, geftelt, bie frebefamer unb guebe minfd^en be?
fc^irmpt unb bie boefen gejtraifft toerben. inb toant bau eine jit l^er burd^
fuld^e boefe mif^bruid^onge etltd^er oberfien, bie in regument biefer l^illigcr
unfer frier ftat Soelne getoefen ftn, biefe ^iHige ftat niet aüeine am gSete
unb narongen, fonber oud^ uf« boefe infell nit allein in irem gemoebe gel^at,
fonber oud^ mit ber getoatt inb bait 30 toerdf geflalt inb in meinongen gc^
toeft, etligen uf« einer erberen gemeinbe mit getoatt toiber 30 beftoeren inb je
oberfaKen, bairumb ein gan^e gemeinbe inb aBe gaff eleu boin bergabercn,
in bem bertroutoen, bie bair3o »erftant gegeben inb ire« »rebefid^n gemoif
A. Urfunbcn. ccxxxiii
fcultcn gefolgt ^a»en, tt)i((i^^ eine eirber gcmeint)e tun irre Derga^erong^eun
tmt)er ittxaäiit unt) bur(^ fuld^e getoeltU^e unrebeUd^ affjo&d^ unb nie mifd^
bruic^onge be^ gemeinen gueb^ in loergefiS irre ))lid^t, ^ntbonge unb eibe,
l^oiii^UcJ^, groif^Ud^ inb fter nae unöcrtoinlici^ ertoaffen, »erl^tnbert unb jorugge
geflab unb bed^lid^^ mel^e k>erl^inbert feulbe toorben ftn, toanne get t)an
|emelt, 2Wario fin lieöe moiber unb aHe (ieöe leidigen in biefer l^ittiger [tat
untl^Iben ful<i^ bur^ ben l^iQigen geifl in eine eirkr gemeinbe burd^ in-
geben unb toerl^ndeniffe bc^ atmed^tigen go§ in irre Dcrgaberonge niet an*
ber« betrad^t inb mit ber l^ftlffcn goft »urtomen teeren, bairbur^ biefetöen
nae feiferred^tenn mit fd^ffenurbeH inb fuifl, allen iren nafornclingenttjur
ein e^empeH unb etüid^ gebed^tniffe geflraifft toorben fin. S)em nae unb fuld^g
ourba« mel^e gemibt unb einid^it getoor^elt unb unber eine eirber gemeinbe
ge^)(an6 njerbe, fo ^aint tüir burgermeifter, rait, öort bie ganffe eirber fromme
gemeinbe t)an atten omptcn unb gaffeten binnen unfer feiferüd^er frier ftat
6oe(ite mit l^oem flif« unb jitiger tourbetrad^tonge, ou^ mit guben t)urraite,
gobe jo (oe^e unb eien , jo öorbemiffe gemeine^ n&^ unfer fiat unb aller
gemeinbe, bairuff oHe unfe forge unb bctrad^ten ftcit, crafft be« gemeinen
redeten, i>aif«lid^er unb Sicimfd^er feiferlwj^er unb funiglid^er fri^eiten unö inb
unfer jiat t>erlel^ent, unb oud^ uif« oöerid^eit unfer flat inb unfern regumcn^
mit »iji, teilten inb belieöonge atler am))ten, gaffelen unb einer eirberre
fromer gemeinbe bicfe l^erna gefd^reten })unten inb orbenunge »ur unfer ftat
reici^t gefefee, ^>oCici loernuteet, reformeirt unb bie attefampt in unfer ftat unb
hnxd!ihoiXi burd^ un^, unfer bürgere inb inteoner inb aüe unfer nad(>f^omen
in unfcrcn gerid^ftjteengeti inb bcnben begriffen gel^atben unb öoDensoigen
teißen l^aoen, unb off ie^ aber l^rnamaiU in biefer unfer reformacio^it, orbe-
nongen unb fa^onge einid^ irtl^omb, gebred^, 3teit>eII, ungeüd^ loerftant aber
fäft tjurfieH bie l^ienne niet bcbad^t nod^ uif^gebrudt teeren, bel^atben wir
un8 bie jo befferen , jo luiteren inb jo erclieren unb teibcr , teie bißic^ unb
red^t ip, 50 meiffigen, jo orbenen, jo fefcen unb jo untfdbeiben, 30 meirren
unb 30 minren , oud^ me^e anbere gefc^je 50 mad^en teanne inb tecld^e git
unö inb einer eirbere gemeine unfer ftat bie noittfirfft, ou^ gelegeni^eit ber
(euffe unb geflalt ber fadben ecforberen inb bebundft näfe inb guebt pn , mit
t>urbcl^alben aUer unb iedfUd^er unfer K?urorbenunge, t)erbuntbriet)e inb ge*
fe^e, bie teir l^iemit niet gefteed^t, fonber bie mit biefen unb biefe mit ben
befrefftid^t unb beflebtd^t ^ teiHen l^atjen , in bem inb fo »erre biefebe jjunten
be^ üerbuntbrieff« unfer ftebe nu^Ud^ unb biefer orbnunge unb t)erbraige
niet fd^ebelic^ nod^ go nad^beitt reid^en aber erteaffen teurben, unb teiber niet.
Unb i\t alfo 50m irflen unber un« öerbraigen inb tefWid^n gefd^kfjen,
bat tan nu loorton ein eirfam raibt gl^ein l^eimli^ raibt, ib p in ber fd^idtonge
ober in imanft l^fiife, nod^ oud^ gl^ein öergaberonge nod^ frenf^gin mad^en,
nodb i}urgef})reed^e uj> einid^e fad^e ein gemeine aber be^ raibtj fa^e betrcffenbe
teere, md^ ^(ben fall, fonber «tte jit in offenbairem raibe einbred^tftd^en bi
einanb^en fi^n inb raiben in maiffen bat bie claufuta in bem ))erbuntbriet)e
Gegriffen fu(d^ etUd^er maiffeti t^ermad^ inb ui^teip.
S)od^ off einid^e briet« t>an furpen, i^erren aber Peben an bie leeren
1. bcflebebiAt.
ccxxxrv Scitagen
burgermcifier jor^it qucmeu, i(cnt)cr anttDort jo geöcn, aber gcfprccd^c tair=
u)) jo l^alben tan noet)en mere , tat adban t)te leeren burgermeifter }o fu^
nioigcn l^cif(!^en t)om bic leeren rcntmcifler, fihnmctftcr inb gctoetbrid^tcr jor«
$tt, gefptccdbe tnb taibt bairup jo l^alcen. inb off a«ban t>an nocbcn löcre,
einen eirfamen taibt bairumb jo Dergaberen, bat fl futd^^ ungetjerlid^en boin
nioigen.
!Defdg(id^en off oud^ teman^ in rai^ftat mit einid^n parti^ien tebt }o
l^anbelen beboefen »ftrbc , bat btef efoen item bebell nagl^ain inb toa« bie
noittftrfft erf orberen toutbe , ungefetrüd^ l^anbelen moigen , inb »ibcr niet
^anbeten nod^ pd^ eintd^er f adften annemen ^ , bann in in raibfeflat befoclen
tt)ere.
Sötber tft berbratgen inb beftlid^n gefloffen , bat ban nfi oortan ein
eirfant rait greine raib^^frunbe ntel^e tiefen fall, fonber bie feutentlid^e biet*
inbbiettjicfi jot(jit ban irre gefelfd^afft unb gaffelen gefoeren »urben, ttwmie
be^ ban noeben ift, jo raibe fi^en berboibt inb gel^eifd^t fnUenn »erben, niet
^inberenbe nod^ roeberftainbe, bat biefetoen bierinbbier^id^ bur^iüen i)e«
raib^ niet getoeft »eren, toant bie unnu^bar, nnorbenc!(id^e getooinKd^it nfi
bortan böit, mac^ttoif« fin fall . inb füllen baimmb alle ampten unb gaffe«
(en bairup bebadbt pn, bat fi bi iren eiben fuld^en toife, berfienbige, ^ome
luibe 50 bierinbbierfeid^ ftcfenn, bamit ber raibt geeirt inb bat gemeine gficDt
gebef[ert teerte.
Dud& ift beftlid^en gefloffen inb berbraigen, bat ban nä bortanne
greine bef (offen briebe ban furften , l^erren aber ftebenn , toae bie oud^ l^et
quemen, ban nieman(j, ber loere burgermeifier aber ^^rotl^onotariuö mit u))*
fa(je niet (anger ban bi« 11^5 ben nieften railjbad^ berl^atben, ffinber ban flfint
an burd^ bieg^iene, bie ben untfangen l^etten, bi iren eiben funber ber^ou(^
in raitjflat gefiebert inb gelefen toerben, 11^5 bat unfer ftat nod^ unferen bur*
geren bairuf« g^ein lajl ncc^ fc^abe ertoaffe, in maiffen bur(jiben gefd^iet i%
inb off ieman^ bair untboeben einit^e briebe mit upfalje berl^ielte inb in »ut«
fd^reten maiffen niet (efen (ieffe, bairburd^ unfer jiat einidb (aft, berbrie« aber
untoiüe untflunbe, füllen bie leeren burgermeifter jor^it aber bergl^iener baitan
brfiidbtid^ funben »firben ffinber gnabe up jo ri(|ten ber))Iidbt fin.
SBiber l^aint toir berbraigen unb toiHent oud^ beflücben gel^alben l^abcn,
bat man alle jit ein« eirfamen raig camer mit eime eirUd^en geüerten bcctor
prot^onotario inb fecretarten cteiben unb befe(jen faß, toie bat ban aiuxi
gel^aiben unb gemoinlid^en getoeft ift.
£viä} fa( oan nfi bortan bie })refencie np ber rentl^fameren niet me^
gegeben, nod^ bat effen, bat man up ber billiger fpeer inb cronen bad^ 30
falben pkit, ge^Iben beerben, ffinber ganf« geboit inb ate fm unb niet toeter
an 50 fetten, ib fi bau mit toiffen inb toiüen afler ampter, gaffelen unb einer
ganffer gemeine.
SBtber unb borber l^aint njir beftUd^en unber un« berbraigen inb ge*
floffen, t}at toant eine jit l^er bieg^iene, üt bau un« gaffelen unb gemeintje
50 raibe gefoeren njorben fin, niet fo bapper unb frimoebid^ ire gefoeten unt)
guebe meinongen bem gemeinen gube 30 ftfiire mit »orben aber fuift in
1. annen.
A. Urhtnben. ccxxxv
tait^fiot ^aint burren fjjred^eu unb fid^ l^ocren (oiffcn ter oirfad^cn garten,
ft fi(| betörten f oer t)cr ritmctftetf(i^afft : um6 fu(d^^ jo t)urfoincn unb up
bat ein ieber raibftman bic frier fm gficbt geffiefen, meinon^e unb get)aflen
fagen möge, fo füllen Dan nfi Dortan bie ritmeijlere alfu^ gefoeren toerben,
a« jottt ierjien fuöcn bic leeren öanime toftttenampte betbcr ^ftifer Slir«6erd^
unnb Äried^mart nfi bit iair jtcein irre gefoeren leeren ben rit boin tnb rtt*
meifter fln, inb alfo »an gaffefen 50 gaffeten, a8 »an ieber gaffelen einen
ade iair jo einem ritmeifter gefoeren toerben, alfo 50 t)erftain, bat in bem
leflen , toanne bie f oer an bat jied^amjjt tortXft, einer oan ben l^erren tam^
me »üllenampt inb einer t)amme jied^ampt ben rit jofamen boin ffißen,
nnb alfo t)ortan tan gaffeten jo gaffelen gel^alben inb gefoeren ttjerben. inb
faß ieber ritmeifter ben ribt jo bcin niet toiber ban mit jtoeilff perben be*
fioeirt [xn, inb ben rit felff^ boin, ib beneme ieme ban go^ getoalt, fo mad^
l^ei einen in pnne ftat fiellen inb anber« niet; bod^ alfo bat berfelt?e jortjit
be§ raife pn fad, ben ber in fine ftat ben rit 30 boin ftetlen toärbe, unb
bairumb fo fall man benfelcen ritmeifter inb ftnen frunben 50 ben eren up
benfclten tai^ in pn l^uifö inb toononge uif« bem rai^f eller burd^ ben fc^rd^*
gret)en, fme frunbe bamit froelid^ 50 mad^en, öänfinbjtoen(^idb l^oefen toin«
fd^ncfen.
Defggelid^en ift öerbraigen int) oeftlid^en geftoffen , bat ein raibt jortjit
fi^enbc tjan bem gemeinen güDe gl^eine gelt mel^e uifSgetjen füllen, t)an paeffen,
fciferen, nod^ funingen aber fuift einige priüilegien jo erlangen nod^ toeröen
laiffen, ib totxt ban mit toiffen, teilten inb confent bergl^iener, bie t>an ben
anH3ten inb gaffelen jo t)ierinbt}ier^id^ gefoeren toeren , inb bat fuld^en jjri*
öilegium unfer ftat nftt^lid^ inb bequeme toere inb anber« niet.
Dud^ ift toeftlid^en t)erbraigen inb uif^gefloffen bat off fad^e toere, ie*
man^ oan finer gaffelenn geeirt inb jo raibe gefoeren toere, inb in raibijftat
etlid^ gef})reed^e fieU, bat niet manierlid^ nod^ formlid^, fonber ))artl^ilid^ ge=
loffen tourbe, bairbärd^ unoerfd^ulter oirfac^en finen mitburger laft inb
»erid^eit untftain moid^te, bat joourfomen, toanne l^ei pnen teeberfin bairup
offentlid^en in raibfeftat gefad^t ^ette, inb a«ban in finer mad^t niet entoere,
bat berfelce fftld^« fänber einid^e ftraiffc finö eib(^ pnen mitgaffelgenoiflen bi
pme eibe ffinbt boin faK, umb bat jo ourfomen inb toiberen fd^aben, laP
unb fioerid^eit bairuifö untftain moid^te , jo t)er^fieben , unb toiüen bairumb
t?an nu tjortan t)epiid^en gel^alben l^atjen, bat ein ieber gaffelmeiper in bem
oaöe JO gepnnen irre gefelfd^afft ben g^emeinen gaffelbroeberen geboiber bcin,
ire gefelfd^afft bi einanberen l^eifd^en inb toe^ x>an noeben toere, l^anbelen inb
»erfangen füllen inb moigen oud^ bef« l^aloen »an einte raibe ungePraifft inb
unbefioeirt bliöen. toere a»er fad^e, ieman(j moittoittentlic^en uif« tt)re»e*
lid^em gemfiebe 00er einen eirfamen rait ciaigten inb pne gaffelgefelfd^afft
unbiUid^er toife ain rebelid^e oirfad^e npxotxt 50 mad^en oergaberen bebe, ben
fall man nae luibe be« »erbuntbrieff^ Praiffen boin.
Defgglid^en ip oud^ oepiid^en unber un« oerbraigen tnb einbred^tlid^en
geflogen, bat man alle unfer Pebe ori^eiten inb jjrioilegien anbeginne inb bie
meinonge bae»an, toat bie »ermoigen inb innl^alben, beföglid^en oud^ alle inb
ied lic^e clauffilen be^ brieff« in eime boid^ regiperieren inb copieren faß, unb
tot «n M iaux in rai^fut mdt äma Uxäi^, cuA tot Scu^ mit ebne f(o
|o flieffen, int iDome tcr ■€$£! in Ta^^jUt traq^ ü&nb ftc^ a2)er Dem
inr^djfettoMnen ater fcaeutka )c enoes int «ac Um ae^ä^tt U§ xai^
Ciu^ tot mom unter ^d^ ^atätcn am roite t«r ta^^gelierten, f obalte
^ot vDegdii^ i^, fall cttentlic^ fe^ int ttndfn laifKn, fo bot ein teter
toi^nun int bär^rr fu^ toirniic M^en nnt ttiffen^ ^en meige, n>ie Iftei
ftntn mithnrger int bnr^trffe Dototin^ int H bnrgerfn^t ^tl^afften
nnt ^(ten mocge. r
Snrbofd i^ gefbff en int ixßl«^n Deitroigen, tot oQe <9iF)inffe, ad im«
me fcuff^&iffe, iN>n unn, biet, Sroct, |a((, ^onl(, fctien int ontei {nritKuite,
tt)ie man tie in eini^tr tmfd nennen ater noemen mct^e, in alle ntet tae-
)Dün nif^efc^en, tedgltc^ om^ alle nn^ngen, boiRen, itt iperen gODelt-
ticktet, meierten, fod^en, ^cui^^en ater fal^^en, nni>er$cid^(((^en
turc^ tiefeli^en fcnter eini(b mittel! Si iren eiten )c ten gemeinen nu^e \^
unfer ftete rent^comer oioermi^ einen ^teH, lyan loem, kDoeoan int koie ptfl
tan einem iecfltc^ umfangen n>crten tocxt, ge(ia»ert toerten, int <^tan
tao^n einen ieteren ftnen lein geoen, mt billig tfl.
Surbof« ift ond^ »ertroigen, tot tie a^injfe oc^^ter tiefem taige niet
me^ Der^oid^t nix!^ n))gefa^ noi^ ond^ tyan nn loorton niet loeqHul^t no4
utf^etain fuQen toertenn, tan mit n>ijt, n>illen nnt confent aQer am)>tere
nnt gaffelenn mit einer ganzer gemeinte.
Cn^ ift teftiv^n oertraigen int geflojfen, tat tie ^en burgermeifter
loxi^it mit flifd fuHen u))ge^ei>en int inforteren toin atte^ tedgl^tenen, M
tan ten )>ifteren, becferen nnt ter cUefdmatffen iaird infaüente ttirt, nnt
tat up unfer ftete rent^camcr liet>eren nnt oitte ticrteH iair^ taeioan ret^en^
f(^afft toin, bc!^a(tcn to<!^ ten ^eren burgenneiperen iiTc gered^tid^eit kt
ten tieneren iren gctooinficben loin.
3Biter ifi oertraigen, tat achter tiefer jit greine unfer jlebe tienft tuvd»
tie ^eren burgermcifter noci^ rent^mcifter niet me^e tan tie mutter ml
farcnbenter tienft tergeten fußen »etten , tan ttanue eini(i^ tienft tcöitö
toirt, fall turd^ einen eirfamen rait in rait^jtat int niet anterö tcng^ienen,
tie te« toerftant l^etten int tairfeo bequeme »eren , fonter etntd^c gate off
genof« taetan jo nemcn tergeioen teerten, unt fall oud^ ad^ter tiefer jit g^inc
tiener me^ tan einen ticnff l^aten, uifdgef(ä^eiten mutter unt nad^^toet^ter
moigen jofamen jtain unt beiter tienjt gebruit^n, unt loenn man tairotei
befunte, faß puen tienjt »erbuirt ^oen.
fOntb ift tejtlid^en gefloffen int t>ertraigen , up tat unfer ftete »>erd
tebaf« tjertoart int ein ieter pnen loin l^ci tjan tem gemeinen gute URt-
fendtt, nuftbarlidb tjcrtient teerte, anter« tan btfdl^er gefd^iet i|i, tat unfer
[tat gecleite unt meitte teerdfluite tan nu t)ortan niemand anterd arbeiten
nod^ teirdten fußen, tan in nfi^, urber int be^oiff unfer ftat unt fuDen
tairup oud^ äße l^alte iaire ire getootnlid^e eitc toin , unt off icntan^ fcair«
teeter tet>e, ten faß man a« einen meincitigen fSntcr gnate jhraiffen toin.
Dnä^ ift tertraigen unt tjejtlidben gefloffen, tat man ten bciten leeren
rentl^meifteren jor^it a« eime ieteren einen fluffel, oud^ ten fementli(^n hi-
A. Urfunben. ccxxxvii
fixeren t)cr guebcn^töd^gventl^camcren üitber in fömcn oxtä^ einen fluffel jo
t)en gemelten rentl^comeren t)an nä t)ortan (ietjeren faß in futd^er niaiffen,
'tat jl bie rent^camet niet fuflen offenen . irre »ercn ban a« 50m ntinfien
einet bairti, at)er bie fiften inb böiger füllen niet geoffent toerbenn, irre
»eten bti 6i einanberen inb anber^ niet. SBerc ater fad^e, bat einid^ rentf)*
meipCT francf aber uf^njenbic^ Soefne »ere. faH aKe jit beffelüen flfiffeD bem
elfien bifi^er bet gemetten rentl^cameren, inbcm l^ei be^ anbeten flfiffefö niet
en^ebbe, befoelen fm unb glichet maiffen fall ibt oud^ mit bet ftibad^ötent)^*
cameten gel^aiben toetben, inb fuHen onij attc buid^et unb tegiflet bet tentl^*
cameten , »annc bie l^eten »an banne fd^eiben, ^ingelad^t inb Beftoffen inb
niet e^c, ban »anne bie l^etten baebi toeten, gcoffent toetben. up bat [tat]
gemeine guebt beffet, ban bif^l^eet, t)ettt)att inb jo bem gemeine nft^ getüant
inb gefiett teetbe.
SBtbet ift ijefMid^en gef (offen, bat man ban nfl tjottan ui^ bem taibe
50 nientani gepimen imanbfe uif^ bem gemettten gube tann bet tent^cameten
gelt §ö geüen utfunben fdl, ibt toctc fac^e, bat fuld^e up einen jebell öan
pncätn jo petctim ange^id^cnt , u>aitt5ut fuld^ ge(t aifggegeten inb in be»
^oiff btt flat fomcn »ete, bel^Iben bod^ bcn l^etten flimmeifletcn jot|it itte
a(bet ötbetiftngett unb gctooinl^eit, »ie bat bif^l^et gc^fcen thb gebtftic^t ift,
unb infDnbeti|eit faffi matt o^tet biefem baige niet mel|e loer^engen n^ jo«
laiffen , bat »an einet tentl^cameten vcf bie anbet jo einid^n föd^n ge(t je
(ieöcrcn uif« bem taibe geutfunbt wctbe , oud^ öan einet tentl^cameten np
[bie «ibet bie] ^ bifi^et niet jo öetfeften nod| jo liefen, oud^ t)abet inb fonn,
nodb jtoene gebtoibet, nod^ btoebet abet fuifie?: (inbet jofammen ujp ben
tentl^cömeten jo fiften gefoeten füllen toetben; inb toct «(fo gefoeten toutbe,
fall niet (angct, bau jtoei iait bifi^t bliöe« , inb binnen itte jit niet »et*
Mengen nod^ jolaiffen , bat einid^ fummen yxp bie btebet > »ie öut gefd^iet
ip» gcfd^tet)en toetben.
£)ud^ ifi einbted^tlid^en gefloffen unb Detbtaigen , bat bie ^eten tent^*
meiflet unb bifl^t bet guebeötad^^tentl^cameten jo allen toierbeH iait^
tec^enfd^fft boin fufien tjan allen beng^ienen , bat up bie tent^camet ge*
Uetett inb uif^gegeioen toitt, bi benn eiben fi baitu}) (uibe be« eibtboid^^ ge«
t)ain ^aint inb boin njetben, jo toilc^et ted^enfd^afft aße iait einet »an ibet
gaffelen , bet be« tai(^ jottjit niet emoete» gefoeten fall »etben, ein uf feigen
50 ^aöen inb baitbi jo pn, bat bie ted^enf(|afft niet langet tev^Iben toetbe,
in maiffen a^ biföl^et 30 deinen nufee be« gemeinen gueb§ gefd^iet ift. inb
toanne alfuldften ftunbe jo bet ted^enfd^afft gctoeren an bet tec!^cnf^afft tet*
mitdten, eine l^ißige fiat jotugge ginge, bat an ite gaffelgefelfd^afft ix iten
eiten jo btengen, wp bat futd^^ niet tt)ibet in enj>(an^e, (onbet bi jibe öet*
^oiDt toetbe.
SSutbad ifl einbted^tlid^en gefloffen inb toetbtaigen , bat man ade but*
gere, butgetffe inb ingefeffen bi butget fti^eibt ^ant^fften inb ^Iben faH,
in maiffen bie a(be (oeoelid^c cetbtaige inb gefetje bat »etmoigen, in^alben
inb uiftoifen, oud^ up niemand daigte nod^ anbtengen geinen butget, but»
getffe nod^ ingefeffen binnen baige obet nad^t uif« finen butd^ftebe» mit bet
1. dti$ im Pergament.
ccxxxvni ©cüagen.
itmait niet f^otitn no(^ np ber fhaiffen antafien noc^ angriffen botn , b m
^ ban ftne mtf^bait ierfi Der^ctrt int) baet)an fnntlic^ fc^in int) betoifd, aber
futfi {iat!&nbid^ inb offenbatr toere, nod^tant fall man greinen bürget no^
burgcrffe aber ingcfeffen mit ber gemalt niet jo t^oirne fueren boin, fmiter
ierft bi ftme eibe )o t^oime jo gl^in gerieben, ibt loere ban facj^e. bat \vii6fi
liff inb ieten aber offenfcaire flraiffe uff fic^ ^ebbe, aber icmanft ii fime cibc
jo t^oirne jo gain bet)oeIen inb find eib| t>ergeffen loere, aber vop ber blicken»
ber bait ot>er gemalt aber motoidige oterfaren^eit, bie l^i tgl^ain ftnen mit'
burger aber burgerffe off ingefeffenn off fuijl tgain ieman^ uifdtoenbic^ be-
gangen l^ebbe t>an ben ^eren geioelbrid^teren bi baige aber nac^t begriffen int)
betreben mürbe, adban moigen bte Ferren gemeibrtc^ter ben angriffen inb jo
tl^oime brengen boin unb anberd niet. inb off alfo einid^ burger }o t^cime
ge^etfd^en aber geleibt m&rbe , fad man benfeit>en niet ft^^en laiffen , fonber
t)an fl&nt an ben nieften raib^bad^ burc^ bie t^ornmeifiere boin t)erl^oeren
inb np ftne fac^e f))re4en inb mie bidid^ inb reicht ift meberfaren laifjen.
äS^ere oud^ fad^e, bat einid^ rai^man in raib^fiat einid^en ftnen mit»
burger ^inberrfigged ixp flne ere inb qümp f))rie(^ aber mit unmair^apgen
reben belefterben , be« l^ei ieme mit mairl^eit niet oterbrengen nod^ beiöifcn
tunbe, f uld^d fad man g^ein ^aid gebtebenn, in maiffen bat eibtboid^ uifduifi,
inb benfe(t)en , ber a(fo bef änben märbe , fad a& eine meineibiger gefiraifft
merben inb ftn let)en landE ader eren t>ermifi ftn.
Dud^ ift öerbraigen inb »eflüd^en gefloffen, bat üortmel^e gl^ne gefe^^
^eren, a« nemeüdben jo ben brftilofften inb fuift jo einid^erleic fd^egongen,
bairburd^ bie gemeinbe eine jit l^er treffüd^en bef neben, gefd^egt inb bat irc
untjemelid^er mife abegebrongen toorben, bod^ up bie rent^cameren, ben ge-
meinen nfi^ jo üurftant, bae man ful^« bidid^ getieüert fude l^en, gar
toenid^ in öergef« inb atebroid^ irre eibe getieüert nod^ fomcn ift , niet me^
ftn noc^ gefoeren toerben , fonber ganf« at^e inb bie unnu^Ud^c orbcnunge
inb gefefee geboet inb üerbelid^t ftn.
Surba« mant ban burd^ miffbruid^onge beö meiften ^egel« unfer jlat
biefeft)c unfe ftat mirdflid^e jurfigge inb ad^tcr« fomen ift, bairumb [ift] cin-
bred^tüd^en toerbraigen inb gefloflen, bat toan nfi bortan unfer ftat meifle
ficged in ein fd^aff beffoffen inb gelad^t fad merben , inb batfebe fd^aff mit
briinbtjmenfei^ floffen flieffen inb baet^an ieber gaffelen einen ffuffel fiet>cren
in maiffen bat iefeoint 30 merdf geftaft inb gefd^iet ift, ter meinongen inb alfc
jo t^erftain, bat man be« fiegel« nu toortme niet gebruid^en, nieman^j einige
t}erfd^rit5onge, tifffefiid^t nod^ erffftd^ ftegeten noc| getjen fad, ib fi ban mit
miffen inb miden ader ampter, gaffelen inb einer ganzer gemeine, unb fuHcn
bairumb ade amf ter inb gaffelen einen unber fid^ üefen. ber jor^it be^ rai{
niet enift, bem ber fluffel fad beüoten fin, unb off ber at^ettioid^ aber jo raibc
gefoeren mürbe, a^ban bfird^ bie gemeine gaffe(gefe(fd^afft einen anbcrcn je
fiefen, a(f 0 jo t^erftain , bat niemand ben f (uffel l^aüen fad, bie mite l^ci be8
raife mere.
®cf^glid^en fad man oud^ Dan nfi t^ortan gl^einen furften, leeren nod^
fteben nod^ niemantj, l^ei fi dein aber groif^, gl^ein gelt me^e tienen, noA
erff(idb no^ Hfftjui^t aber mangelt t>erfc^rit)en in einid)er mifö bäiffen toiji.
A. Urfunben. ccxxxix
koiKen tnt^ confent einer ganzer gemeine xoiotx nod^ tcrber, ban in maiffen
ber )>er6fint6rieff fftlci^d inn^elt inb uif^mtfl. boc^ off ieman^ mere, bet fine
t>erf(!^rit)onge ti>eu(be laiffen tem&iDen, alfo }o t)erfiain, bat man ieme greine
lofe bebe, »an ^fonbert gnlben tier bel^atben toeulbe, ber t)iit tonnff gnlben
gehabt l^te, ond^ off einici^ üff^&id^t abefl&rffe, a^ban iceberum6 fo t>\Vi
üfffeäid^t }o »erfonffen, unb mit bemfeifcen gelbe erffüc^e rent^en aöe jo
laigcn inb jo locfen inb bie fcrieöe inb ftegele be« erffli(i^en geig in flat ber
tiffguid^tbrieöe jo laigen, inb anber« niet, bat man fuld^« fonber fwerid^eit
pegclen moege : aüer fo balbe nnfe flat ber erfflici^er rent^en eriebiget »ere,
adban bairad^ter erfflidö nod^ Uffguid^t jo toerfouffen, ib entoere Dan mit
toift inb toilten aller amften inb gaffeflen inb einer ganzer eirber fromer
gemetnbe.
SSurSaf« iji »erbraigen ^inb »eftüd^en gefloffen, »ant ban bie bürgere
inb ingefeffen pd^ l^oid^Itd^en 6eclaigt ^aüen, oud^ einer l^iKiger jlat inb ganffe
gemetnbe mirdflid^en groiffen fd^aben inb nod^ l^ube 6i baige unfleit unb
ertooffen ift, bat man bie bürgere inb ingefeffen ein^ beite mit geaalt, ein^
bcil« mit breuworben unb t^omeleiben üan tren angefangen redeten gebron*
gen aber ire red^t bfiiffen reben geftof t ^int, umb fuld^« üurbaf« me jo t)ur=
fomen inb jo miben, fo ifl nu üefHid^en gef (offen unb öerbraigen, bat man
einen iedfüd^en, ber rec^l begert, geflnnet, unb mit red^t fprid^t, U pme an*
gefangen redeten untjer^inbert bttcen fall laiffen, inb off bairuntboet^en
iemang burd^ beceitt ein« raig aber be« raig toertoanten fin red^t gefiept,
gefiolt aber »an finen angefangen redeten gebrongen aber fuifl burd^ einid^e
urfunbe, gebotl^ off öerbot^ t^erl^inbert tourbe, bat berfeloe fo balbe, a« l^ei
an eime erfamen raibe fd^rifftlid^en ftd^ beclaigt unb ieme niet entlid^ ge«
l^oiffcn tourbe, fuld^« flner gaffelgefelfd^afft unberl^inbert , fonber einid^e
fhaiffe bef^l&altoen jo berwartcn, funt boin inb fld& beclaigen mac^, bie oud^
t>an fiunt an jo be«feloen ir« mitgaffelgefeHen gefinnen jtoene aber bri 30
eime eirfamen raibe toerorbenen unb fuld^en öürgeoen inb t^erl^inberonge
üurget)en inb offhten unb bemfeben bi fime redeten jo laiffen begeren füllen,
unb off fuld^« a«ban »an eime eirfamen raibe jorgit nod^ »erl^alben, oerad^t
unb niet aüegeflalt tourbe, fo moigen bie fementlid^e gaff elgef elf d^afft a^ban
ade anbere amj)tere inb gaffelen binnen unfer flat funt boin, benfeloen fuld^«
JO fennen getoen inb a«ban bairin l^anbelen unb boin, »e« fi fementlid^en in
irre »ergaberong^en flieffen unb jo fuld^en ^nbeU bie noittürfft er^eifd^en
»urbe, toant fuld^en nod^ berglid^en unbillid^er t^er^anbelongen binnen unfer
jlat niet me^e gehabt nod^ gebruid^t toillen l^atoen, fo bie nod^ berglid^en niet
JO burgerlid^er einid^eit no^ 50 bem gemeinen nufee reid^en, fonber jo l^af«,
nibt unb jweibrac^t ftd^ ftredfen, oud^ ben gemeinen gube niet jo flaben flain,
fonber mirdflid^en nad^beiH, a« man leiber toaiH geff oert unb befunben ^it,
erfd^ieffen moigen.
333ere aoer fad^e, bat eintd^ burger, burgerffe aber ingefeffen unber in
aber mit einid^en uif^toenbigen 50 boin aber fd^affen getoonnen, ib toere mit
red^t aber in anber toege, »ie fulc^« joqueme, unb ein bem anberen jo otcr«
legen aber fuifl mit toratjelmoit bem anberen 50 unnfiglid^en coften inb fd^a-
ben noebigen inb finen »eberbeifl oerberfflid^en inb oerbiflert burd^ fine mit*
CCXL ©cllag«n.
bfitffer machen »eulDc, fo t)at flnem »c^tt)ettt Xxtt reid^t jo öcrfoulgcn }o
f»air üiett unt) bef«^(t}enu if« Soc(nc »id^cn , mant »arte aber ffiifi einen
etrfamen ratet aDcr unfer flat bfirgere mit einic^eit ttif«tt>ent>t(^n geriete,
it) »ere camergerid^t at)er örtgerit^t , flitgerit^t üumemen »ärbe , böirbärt^
unfe flat jo einid^en tajl, cojl inb fc^aben qfieme, fo ifl J^efMici^en untrer im«
tertraigen int? gef (offen, bat berfelbe, bairuif« fttt<!^en moitiDilltc, cofl, fdbatc
int) tafl untflfinbe, m> finen coflen funber untgeCtniffe unfer flebe braigcn,
abeftellen, und tnb unfe ftat fd^abe(oifd }o ^tbenn berpüc^t ftn faQ, xdxI^
(afi, coften inb f(^abend man fid^ ouc^ ban flfint an fftnber eintd^ mibbeU ca
bcdg^ienen, bairuif« ber (ajt inb ft^abe ertoaffen »erc, (iff, ^aöe iub gftctere
erl^oe(en unb erfoberen fall.
SBere aber fad^e, bat imanfe tt)ere, ber ffiifi mit einid^en burger ober
6urgerf[e off ingefeffen fmen moittoiUen briben, un«. unfe bürgere aber in*
gefeffen mit mrabelmoibe mfdmenbid^ unfer ftat in ber ierfler inflancien loe«
ber unfer fiebe f)ribilegien (aiben aber uifd^ifc^en mürbe, ib koere an camer«
gerid^t, fli(gerid^t aber up eine ^at betummert, geJ^eOid^t, uffge^alten int
funber rebetic^e oirfad^e oberfaUeu inb befmetrt tourbe, benf eitlen faU man
)o ftme geftnnen, inbem ^ei futd^d )o red^er $it funt bebe, uff unfer inb un*
er fiebe cofl inb fd^be unt^aoen, berantU)orben unb fonber eintd^ inbrac^
c^abelotfd l^alben. oud^ atte unfe fril^iten, fiotfiteu unb gefe^, bte bem otet
ben JO flaben flain aber fernen moid^ten» }o fune gefinnen unoer^oid^tic^n
mit gan^ flifd geben unb boulgeu taiffen.
Oud^ füllen ban nfi Dortan bie fiften jo ber utoe(entatffe(eu unb )oavxm
ferne u)> ben guebedtad^d inb fribod^rent^cameren flainbe, baeban fuQen
bie bifi^er einen f (uffe( , bie taiffei^eren einen f tuf[e( ieber jo finer f ijlen ^*
Den, inb aüt iaire eind einte eirfamen ratbe baeioan rec^enfd^fft boin fußen
in bitoefen ber bififter berfeber rentl^ameren inb ber »ier ieren, bie ein cir»
fam raibt batrjo, od jo ber molentaiffelen inffinberl^t t>erorbent ^ait inD
werben ixp bat ein eirfaut rait inb gemeine bergeßalt, off ire etnid^ oDelitic^
aber untfa^t n^urbe, toiffenl^eit l^aoen moigen, mie bie gelegenl^eü ft unb ein
eirfam raibt jo nu^ ber gemeine fid^ fui(^lid^r unb bequemelid^er toife, fun«
ber ftoericbeit inb fd^aben einer gemeine bairin jo l^albeu toiffen moigeu.
®ef «gelitten fall oud^ füllen crfflid^e berfc^ribonge inb funbacie, Die
burd^ ben eirfamen toilne §einrid^ $aid^ jo bel^otff ber armer foene int
boec^ter binnen unfer fiat geteilt inb geboeren fint aber »erben, jo irem k-
ftetteniffe gcifüid^en aber »erentftd^n flaibft f^>red^enbe iair« up feefö^untett
gulben erfflid^« gelfe »erorbent inb betirmj)t ifl, »an nö öortan in eine fijie
up bie fribad^renti^camer gelad^t »erben , baeean ein ieber probif oir moBiil^
einen ftuffeH mit einen befunberen floffe unb bie bifi^er oud^ einen fluffell
l^aeen ffiÜen, unb aUe iaire einen eirfamen raibebaeban red^enfd^afft boin
unb alle quitancien, bie bef^l^afoen gegeben »urben, bi bie l^ufftöerfd^ribonge
in bie fifle eine mit bem oberigen gelbe, off bc^ jo einid^en jiben oberi^
hk\)t inb niet* aüentlic^en uif^gegeben tourbe, gelad^t »erben, unb up tot
ban ein ieber <)robifolr »iffen moige, »ie ^fei pd^ in flme bebeill jo finer
fielen fe(id^eit ben armen jo nfife ^(ben fuHe, fo faU man aUe jit, »anne
1. i^tatt 'nijet' ftif)t *mit', »on fpdterer ^anb in hicit' rertcffert.
A. Urfuttbctt. ccxLi
ein n&tüt <)romf oit gef octcn toitt, benfcbcn bic f unbacie , oud^ t)tcfc ott)e*
nungc baitoüer begriffen in tai^flat üurlefen unb finen cibt baimj) boin
laiffen , up bat bie funbade unb lefie tDiUe be^gl^ienen , bet bie in maif[cn
t>urgef(ötet}en »erorbent f)ait, gel^alben inb nagegangen »erbe , »ant toit bie
^fiemit 6et)efiigt unb ber gl^einen abebtotd^, fonbet üorber befrefftid^t unb it^
pebiget toiüen l^aben.
SSurtaf^ iji^ t5erbraigen inb gef (offen, bat bie provisores ber armer
minfd^en in ben l^o^pitatcn binnen unfer jiebe 6oe(ne 6i tven eiben inb
fielen felid^eit berf lid^t inb »erbunben füllen ftn, aUtt batg^iene, bat ben ar*
nten jofleit, oud^ toe« in in teftantenfe tt)ife aber fuiji in einid^er tt)if« gegeben
ifi, aber naid^ntait^ gegeben tourbe, mit flif« in^oforberen inb ben armen jo
ber meifler baten burferen, fo bat fi fu(d^« mx got ben leeren üerbabingen
unb beranttoorben moigen, oud^ ben armen batgl^tene jo geben inb bamit jo
(at^en, in maiffen bie t^erfd^riüonge inb ctaufulen ber tejiamenten inb gl^ifften
bat innel^alben unb uif^toifen teeren , toant ben armen bat ire eine jit l^er,
a« funbid^ inb offenbair ifi, mit manid^erleie nutoer funbe unb lijiid^eit in
peridfeH ber fielen abege^oigen, berbijiert unb untfrempt iji, be^ nian nS
bortane niet mel^e gcl^engen nod^ niemand »erftoigen nod^ jo gube laiffen
enfaH.
Unb füllen oud^ bie provisores 50 ben melaiten, oud^ alle anber provi-
sores eins imme iaire eime etrfamen raibe bairtjan red^enfd^afft boin , inb
bairumb fußen ad^ter biefem batge geine provisores mel^e, bau ober Jtoei
hospitales provisores flu, up bat ben armen bat ire bie flifpger ingeforbert
inb gel^antridft loerbe.
Dud^ ijl üejWid^en gcf(offen inb berbraigen, bat nae »ermoigenl^eit unfer
albcr Ioet)e(id^er fril^eiten, jiatuten inb getooinbeiten tan nu tjortan aUe bie*=
gl^iene, bie binnen unfer ftebe prioanbe brengen loerben binnen ben öier
mainben feptember, october, not^ember, becember, tri firadt burtoarbe inb
gtcibc bur icberman l^aüen fuHen, a« man bat oud^ billit^ fuiji lange gel^al^
ben fülle l^a^en. bod^ teer üur fme eigen proper fd^ouU mit unfercn burge»=
rcn go boin, beS l^ei fid^ binnen unfer flat 50 be(jai(en üerloifft inb üerfc^re^^
t)en l^ettc, oud^ biegl^iene, bie in paefS banne inb f eifert aä^t, bef^glid^en bie
nnfe fiat öerteirdft, oud^ up unfer ftat inb burger f(^abe geteejl, be« fi nod^
ungeflid^t inb ungefoent teeren, fuHen in bem »au uifSgef (offen unb niet be*
griffen Pn.
SSiber iji einbred^(id^en berbraigen, bat man in fiat fu(d^er jiacien inb
proccfpen, bie man tjurfeiben up ben (eften öaftatoent jo ]^a(ben p(iet, bie nu
aüe inb niet ftn fad, fonber \>an nfi üortan aüe iaire up ber l^iUiger brei
foeninge atoent ein gan« rait mit ben toierinbbiert^id^gen, iren boctoren, pro*
^onotarien, feaetarien inb gedeiter bieneren fid^ unber bem raitl^uife t5er«=
gabcren inb ban banne jo fant ÜWarien in Capitolio gl^ain fußen mit ge«
tooin(id^en gebebe ]^a(ben unb üan banne bortan jo ben l^ißigen bri funingen
in bie boimfird^e mit orbendf(id^er proceffien jo gl^ain, ben l^ißigen bri funin«
gen ire gebetl^ jo offeren unb ban teeber fement(id^en inb einbred^t(id^en an
1. JDie SBorte *unb beflebiaet »iaen l^aven. 93urBaf« ifl' jlel^en tu engerer @%ift »on flteidier
«^atib auf einer 9lafur.
6tabtc(^ronifen. XIV. #**#|2
CCXLII ©«lagen.
mtfer fl^ rattl^äife in tte ca)>eQe 30 gl^atn , t)atr fld^ niemand in tDetgeren
Xityii 6i ftme eibe nif^fnnbtd^ moci^n faD, boe man odban eine fermoene mit)
eine fingenbe miffe jo gobe bem Ij^eren, ftner toerber (ieüet motber inb allen
^mdfd^en l^re jo eime etoigen gebed^tniffe l^ben faß.
Z)viil ijl toefHid^en üerbraigen inb gefloffen, toant eine jit l^er unfer
flebe gtatjen an Beumen, brit^en unb jäinen inb fuifi bfirti^ bat toift, batrin
gefaxt inb ge^oigen toorben ifl, j^emerlid^en toerbeflrfiiert nnb üerberffK^n
gemad^t fint, bat ad&tet biefem baige gl^etne jad^t nf nod^ in nnfer flebe
grauen toan niemantj, ^ei ft gtoif^ aber deine, ntel^e gefd^ien fall, oud^ gl^efai
toiU, qA ^vc%t, l^inben, Isafen aber canin, np nod^ in ben grat>en gefaxt no(^
ge^oigen tDerben fnflen. inb off ieman^ bairtoeber bebe, benfeteen fall man
alfo batrt^m: anfeilen, bat anbcren bairan ejcempell nenten ntoigen.
Ofid^ off fad^ njere, bat einid^ Bnrger, fcurgcrffe aber ingefeffen biefer
nfttoer reforntacien aber jhaiffe l^alüen bergl^iener, bie imme nntgl^aintoor*
bigen iaire anno tofinff^ien^nbert inb brfii^ien fid^ Bcget?cn ^ait, ib tocre
burd^ fd^effenurbett aber anber«, loie fn(d^« mit gnaben aber pintid^er fhaif*
fongen fld^ erget^cn l^ait inb gcfd^iet ip, binnen ober Buiffen unfer jiat, mit
red^t 6efummert, mit toorben aber loerdfen off fuijl in einid^er toif« beftiscirt,
an liüe , ere inb gfibe beleftiget aber berfiid^tiget lofirbe , f 0 l^aint loir unö
be« einbred^tlid^en alfo toerbraigen inb üefUid^en geflogen, inb toillen fufd^3
oud^ jo ben etoigen baigen untoeberroifflid^en gebalbcn l^atoen, bat toir ben
aber btegl^iene affo ber maiffen beftoeirt, angejirefft aber befejliget loerben,
uff unfer jiebe cofl, forge inb an^ »erbabingen, »eranttoorben, untreuen
unb genfetid^en ffinber fin aber ire untgelteniffe fd^abetoif« falben fuHen,
oud^ biefetoen, toair toir bie binnen aber buiffen unfer fiat anfomen fönten,
a!fo boin praiffen, bat fuld^« üurbaf« ücrl^oibt bliüe, funber alle argetifl.
Snb up bat biefe unfe orbenunge, reformacion, fefeonge inb berbrad^,
oud^ alle inb iedftidfee artifeH ^ieinnc begriffen bie üejilid^er »an un^ ampten,
gaffefen inb gemeinbe, oud^ bengl^ienen, bie nä fint unb nad^maitö fomen,
gel^alben »erben, fo fuHen loir bfirgermeifler inb raibt, öort toir alle anbet
ampter , gaffefen inb ganfee gemeinbe burfic^eren inb nae mit unfcren uj)*
geredften üingeren jo gobe inb ben l^iHigen ftoeren, biefe üurfd^reben punten
gelid^ ben tjerbuntbrieff »aji, jlebe inb untoeberroifüd^en 30 l^alben, bairtoebet
niet JO boin, noid^ boin boin mit toorben nod^ mit loerdten, l^eimlid^ noc^
offenbair, oud^ off loir nfi off l^emamaite befunben, bairtoeber gebain »utbe,
allen moegelid^en flif« öurjoloenben , an bem aber ben fuld^cn broid^ int)
oberfarenl^eit befftnben tourb, alfoe jo firaiffen, bat anberen bairan qcempell
nemcn unb ^toen moigen.
3nb l^aint bairumb toerbraigen inb üejilic^en geflojfen, bat toir a« ein
rait jerfeit ber jlebe ßoelne unb toir anberen alle ampter inb gaffelen, t)ic
ire fiegete an bief en brieff gel^angen l^aint , a^ ein tedtlid^ »an und bicfet
brieüe einen mit ber jlebe meijle fiegeU inb unfer aller ampter inb gaffelenn
fiegefl befiegeft l^atjen inb in unfer getoalt bel^atben fuHen unb aUe ^lolüc
iaire gcfid^ bem t)erbuntbrieff up ben gaffelen lefen (aiffen.
3nb l^aint bairumb a? loir burgermeifler inb raibe jor^it inb toir alle
anbere gaffelen inb gemeinbe unfer jlat t)ur gefid^ert inb nac mit upgeridben
B. ©röänjungcn unb Erläuterungen. OCXLIII
t)litgcren üjf Ud^ti jo gobc tnb bcn l^ittigcn gcftoocrcn , gdotecn tnb ftocrcn
oi)ermi| biefcn Bricff alle üurfd^reüen puittcn in bicfem 6riet)c begriffen üafl,
jiebc inb unüerbruc^Iid^ jo ben etoigen bälgen jo l^albenn , inb l^ant be« jo
öafler emiger fieitgeit unfer ftebc meifie fiegeH mx an biefen 6rieff gel^ongen,
inb toit ade anbete amtiere, gaffelen unb genteinbe l^atnt tjott jo meine
pd^er^eit alter t)urf(^ret5en j>unten ^ieinne begriffen mit unfer aller toijl unb
toiUcn unfer amptere unb gaffelen fiegeH üur un^ inb ouc^ jo beben inb ge*
finnen ber anber amptere inb gemeinne , bie gl^ein pegeH ^aint unb jo un^
»erbunben pnt, jo etoigen gebe(i^teniffe einbrecbtliti^en an biefen brieff boin
l^angen, unb mir alle anber amptere inb gemeine, bie gl^ein fiegett l^aint inb
JD ben ampten inb gaffelen, bie ire pegeff an biefen brieff ge^^angen l^aint,
Dcreibt inb tjerbunben fmt , bef ennen , bat toxx aÜe inb ierf lid^ fachen inb
punten, toie Durfd^reöen begriffen, eine mit ben ^eren burgermeijleren inb
raibe, axttptm inb gaffelen inb ganjfer gemeine getoifft, gefiti^ert inb jo ben
^iQigcn geftooeren l^aint , unb bat tüir bairumb ber jlebe meijie fiegeH inb
oud^ aHer anberre amptere inb gaffelen fiegett in atten öurfd^reöen punten
biö brieff« gcbrfiid^en, biett)il(i^e fiegett ^o unfer atter bebe an biefen brieff ge*
l^ongen fint.
®eftof[en inb öerbraigen in ben iairen unfer« l^erren buifent üunff*
Ijfunbcrt unb brfiifeien up ben üunffjel^enbcn bad^ be« mainb^ decembria.
[Original im ©tabtard^lt) mit bem ©tabtfiegct unb 22 ^lemterpegctu toerfc^en.]
B.
©ifganjungen unb ®rlduterungen^
55anb l @. i— vi. @8 lonntc fetbjlt)evjlättbti^ nid^t meine %b\i6)t (ein^ auf
fcd^« 2>ru(Ifeitett bie ©efd^i^te be« rßmifd^cn (58tn ju erfd^öpfen. 2)iefc ip l^ier nur afö
95orgefd^t(!^te für ba« mittelattcrlici^e (5öln unb beffen S3erfaffung«gefAi^te in furjer
Ueberfi^t be^anbett; \>oä} ijlt tttoa^ mefentüd^e« barin »o^^t nid^t üocrgongcn unb
anö) toon $>. ?Jrof. 2)ünfeer in feiner Sleccnflon, ©onner ^a\)xh. $. 57 @. 162—169,
nic!^t bert)orge]^oben ttjorben, oußcr bcn 'l^ßd^fl toid^tigen ©rgebniffen ber Slu^grabun*
gen an ber £)fl» unb Sfiorbfeitc be« 2)ome«', öon benen noÄ »etter gu rcbcn ifl.
©cnaucrc ilWitt^eitungen über bie gaßifc^c Äaifcrl^crrfd^aft in (5otn, Slufflärungen aus
rSmifdJen Sufc^rifteu, xt>ü6ft SRec. öermigt, marcn meine« ©vaci^ten« ^^ter an unrid^«
tigcr <SteIIc. Söenn aber berfelbe über bie Sage ber 9l8merflabt gegen mici^ bemerft,
baß bie 9!8mer fic \>o6) jetoiß nidbt fern t)om gtuffc, bloß on einem ^>ier eine 3nfe!
bilbenben Slrme be« 9l^ein8 toerben gebaut l^aben , f o läuft bie ganje 2!)iffereng nur
ouf bcn SBortpreit ^inau«, baß $err ©ünfeer, »a« i^ einen Slrm be« burd^i bie toor«
licgenbc 3nfe( get^eilten ^ll^einftrom« l^ciße , aU ben gluß felbft genannt tüiffen toiff.
3)cnn baßbicSt^^etninfel, ba« fpätere Snfelreüier ber itittelalterUci^en @tabt, ni^t
jur SfliJmcrftabt gel^örtc, wirb \>o6) tcol^I t)on il^m felbft nid^t bejtceifelt.
@. VI. 'Siioci^bem er (3uUan) bie 5ttamonnen am Oberrl^ein jurüd^etoorfen
^atte , toanbte er jtd^ nad^ (Söln unb gen>ann bie @tabt n>ieber, n>te e« fcifiemt burii^
Vertrag mit ben granfenlönigen'. S)iefc SBorte bebürfen ber (Sriouterung unb jum
1. Um Ut 93ottfldnblgf<it ttjiUen ijl l^ifrunter riu(^ bo8 Bereit« in ben «Rac^trägen 93b. Xll,
443 9(ngenierfte n}ieber^o(t.
*
ccxxxiv ©cilagcn.
burgctmcificr jor^it quemcu, ilenbcr anttoott jo get^cti, aber gcfptecd^c bair=
u<) JO falben tan nocbcn toerc , bat adban bic leeren fcurgcrmcijtcr jo ft(^
moigcn ^eifcä^cn boin bic leeren rcntmcijtcr, pimmeijtcr inb gctoetbrid^tcr jor*
^it, gcfptecÄc inb taibt battup jo galten, tnb off a^ban t>an nocbcn tocrc,
einen eirfamen taibt bairumb jo öcrgabcren, bat fi futd^^ unget)er(t(^en boin
moigen.
S)efdg(id^en off ouci^ icman^ in rai^ftat mit einid^cn f^arti^ien icbt 30
l^anbeten betocfen tofttbe, bat biefefeen item baoett nag^ain inb toa« bie
noittärfft erf orbcrcn loutbe , ungcfeirlid^ ^anbeten moigen , inb toiDer niet
^anbeten no^ fi(i^ einiti^et fadfeen annemenS bann in in taitjftftat bcfoelcn
toere.
SBiber ift ücrbraigen inb tcftCid^n gcfloflen , bat tan nfi oortan ein
eirfam rait gl^einc taibt^frfinbe mel^e fiefen fall, fonber bie femcntlid^e öier*
inboierfeidb jorfeit tan irre gefelf(i^afft unb gaffeten gefocren »urben, toonne
be^ tan nocbcn ift, jo taibc fifeen tcrboibt inb gcl^cifd^t fuBenn tocrbcn, nict
l^inberenbe nod^ loebcrjiainbe, bat biefeltcn tierinbtiergic^ tur^iüen te«
taib^ niet getoeji toercn, toant bic unnn^bat, unorbendf (id^e getooinlid^it nü
tortan boit, mad^tloif« fin fad . inb fuHen baimmb aOc ampten unb gaffe*
ten bairup bebacf^t pn, bat fi 6i ircn eiben fu^en »ife, terflenbige, ^rome
(fiibe 50 ticrinbtier^id^ Kefenn, bamit bet raibt gecirt inb bat gemeine gueW
gebeffert »erbe.
Ducb ift teftlid^en gcf (offen inb terbraigen, bat tan nä tortanne
gl^eine bef (offen briete tan furfien , l^crren aber ftebenn , »ae bie oud^ ^er
quemen, tan niemant^, ber tocre burgermeifter aber protl^onotariu« mit u))*
fa^je niet langer ban bi^ uf ben nicflen rai^bad^ terl^alben, fänber tan flänt
an bürd^ bieg^iene, bie ben untfangcn l^ettcn, bi ircn eiben funber terfeou(^
in rait^jiat gcfietcrt inb getefen tterben, uf bat unfer jiat nod^ unfercn bat?
geren bairufi^ gl^ein laft ncd^ fd^abe erttaffe , in maiffen tur^iben gefd^iet if^,
inb off ieman^ bair untboeten cinid^e briete mit upfa^c tcrl^icCte inb in tut«
fd^reten maiffen niet lefcn (ieffe, bairburd^ unfer jiat einid^ (aft, terbrie« aber
untt)itte untfiunbe, fuHen bic leeren burgermeifter jor^it aber bergl^iener baitan
bruidblid) ffinben ttfirben ffinber gnabc uf jo rid^ten ter^>ndbt fin.
SBiber l^aint ttir tcrbraigen unb ttittent oud^ tcfllicbcn gel^atben l^aüen,
bat man aße jit ein« eirfamen raitj camer mit eimc eirüd^en geiierten bcctor
j)rot^onotario inb fecretarien clcibcn unb befc^en faß, toie bat tan altera
gcl^aibcn unb gcwoinlid^cn geitefi ift.
Cud) fal tan nu tortan bie prefencie u<) ber rcntl^famcrcn niet me^e
gegeten, nod^ bat effen, bat man up ber leidiger fpeer inb cronen ba^ jo
falben )f>kit, ge^albcn toerben, ffinber ganf« geboit inb ate fm unb niet toc^
an JO fetten, iD fi bau mit toiffen inb »iüen alter ampter, gaffclen unb einer
ganffer gemeine.
aBiber unb torber l^aint »ir tef^lid^en unber un« tcrbraigen inb ge*
floffen, bat itant eine jit l^er bicgl^ienc, Die tan un« gaffclen unb gemcinDe
JO raibc gefocren »orben fin, niet fo bapper unb frimoebid^ irc gcfoelcn unb
guebe meinongen bem gemeinen gube jo fifiire mit itorbcn aber fuift in
1. annen.
A. Urfunben. ccxxxv
taitfefiat ^atnt bürtcn fpreci^en unb jtd^ Ijfocrcn taiffcn ter oitfad^cn l^a(t)en,
fi fi(^ itooxttn foer ber ritmctficrfd^afft : umfc fu^« jo öurfomcn unb u^>
bat ein icbcr taib^man bie frier fin gficbt gcfficfcn, meinon^c unb getjatten
fagett möge, fo füllen \)an nfi bortan btc ritmeiflere a(fuö gcfoeren »erben,
a« jom ierflen fuHen bte leeren bamme toMenamptc beibcr ^ülfer ?lir«fcerci^
unnb ^ied^mart nfi bit iaxx jwein irre gefoeren leeren ben rit boin inb rit*
mcijier fin, inb alfo ban gaffe(en jo gaftelcn, a^ öan teber gaffelen einen
ade iair jo einem ritmetfler getoeren toerben, alfo 50 berftain, bat in bem
(efien , toanne bie foer an bat jied^ampt fom^Jt, einer oan ben l^erren bam*
me »uUenampt inb einer »amme jie^ampt ben rit jofamen boin fuHen,
unb a(fo üortan »an gaffelen jo gaffelen ge^lben inb getoeren »erben, inb
faß ieber ritmeijler ben ribt jo bcin niet »iber bau mit jtoeilff perben 6e*
fioeirt fin, inb ben rit felff^ boin, ib Beneme ieme ban go^ gewalt, fo mad^
^)ci einen in finne ftat fleflen inb anber« niet; bo(i^ a(fo bat berfeftje jortjit
be« rai^ fin fall, ben ber in pne flat ben rit jo boin fteHen tofirbe, unb
bairumb fo fall man benfeben ritmeifter inb finen frunben jo ben eren up
benfeiten bac^ in fin l^uif« inb toononge uif^ bem rai^fellerburd^ ben fcftrd^*
greben, pne frfinbe bamit froelid^ 50 mad^en, bfinfinbjtoen^idb ^oefen loin«
f^encfen.
S)ef%nd^en ift Derbraigen inb üeplid^en gefloffen , bat ein raibt jorfeit
ftfeenbe »an bem gemeinen gfibe gl^eine ge(t me^e uifSgcüen füllen, ban paeffen,
fciferen, nod^ tuningen aber fuifl einid^e pritoilegien 50 erlangen nod^ tt5ert5en
laiffeit, ib toere bau mit toiffen, toiflen inb confent bergl^iener, bie ban ben
amf ten inb gaffelen jo tjierinbbiertjid^ getoeren »eren , inb bat fu(ci^en j)ri*
üilegium unfer pat nä|Iid^ inb bequeme toere inb anber« niet.
£)ud^ ip Depiid^en üerbraigen inb uif^geffopen bat off fad^e toere, ie*
man| »an pner gaffetenn geeirt inb 30 raibe getoeren toere, inb in raib^pat
etlid^ gefpreed^e peH, bat niet manier(id^ noc^ förmlich, fonber partl^ilid^ ge=
floRen »urbe, bairbfird^ unoerfd^ulter oirfac^en pnen mitburger lap irib
ftt>erid^eit untftain moid^te, bat joüurfomen. »anne l^ei pnen toeberpn bairup
offentüd^en in raibfePat gefad^t l^ette, inb a^ban in pner mac^t niet entoere,
bat berfeloe ffttd^« fänber einid^e Praiffe pn^ eib^ pnen mitgaffelgenoipen 6i
pme eibe tfinbt boin faH, um6 bat jo üurtomen inb toiberen fd^aben, (ap
unb ftoerid^eit bairuif« untpain moid^te , jo Der^fieben , unb toitten bairumb
tan nu »ortan Depiid^en gel^atben l^aöen, bat ein ieber gaffelmeiper in bem
üatte 30 gepnnen irre gefelfd^afp ben gl^emeinen gapefbroeberen geboiber bcin,
ire gefetfdbafft bi einanberen l^eifd^en inb tot^ bau noeben toere, l^anbelen inb
»erfangen fuflen inb moigen oud^ bef« ^füen mn eime raibe ungeftraifft inb
un6eftt>eirt bliben. »ere at5er fad^e, iemanfe moittoißentlid^en uif^ torebe^
üd^ent gemftebe oüer einen eirfamen rait ctaigten inb pne gaffelgefetfd^afft
un6inid|er »ife ain rebelid^e oirfad^e uproere 30 mad^en »ergaberen bebe, ben
fad man nae luibe be^ ocrbuntbrieffig Praiffen boin.
©ef^gtid^en ip oud^ oepiid^en unber un^ oerbraigen inb einbred^ttic^en
gefloPen, bat man alle unfer Pebe bril^eiten inb Privilegien anbeginne inb bie
meinonge baet^an, toat bie »ermoigen inb inn^(ben, bef^glid^en oud^ aüe inb
iecfüc^e cfauffifen be« brieff^ in eime boid^ regiperieren inb copieren faH, unb
Ccxxxvi ©eil(igen.
bat an bie (ettev in tai^fiat mit ei^ev fettigen, oud^ bat bpid^ mit eime f(of^
jo f (ieffen , inb toanne ber m^iflcr in xaifeftat fpm^)t, bfirdb fid^ aber bem
^rpt^notaricn aber fecretarien jo offenen inb nae bem ai^efci^ibt be^ xaxti^
ipeber 30 flieflen.
S^nd^ bat man nnfer fiebe ftatnten mt t^ibe ber recj^^S^lierten, fobalbe
bat moegelid^ ift, faU otbenMic^en fefeen inb brntfen laiffen, fo bat ein ieter
rai^man inb burger ftd^ batrnae leiben unb tmflenllfeit ]^at)en moige, toie (ei
fmen mitburger inb burgerffe öerbabingen inb bi buvgerfril^eit ^antl^afftcn
unb ^(ben moege. c
SSurbaf^ ift gefloffen inb oeftUd^en »erbraigen, bat aße o^jinjfe, a« im*
me fouff^uiffe, »ort toin, bier, broit, \a% l^oul^, foefen inb anber ))riüaiitc,
töie man bie in einid^er l»if^ nennen aber noemen meldete, in alle niet tae*
toan uif^gefd^eiben, be^glid^en oni) alle näfeongen, boifjen, ibt ipcren ge^welt*
rid^ter, me^erl^eren, foell^eren, ^oulfel^cren aber falftl^en, unüer^pid^Iid^cn
burd^ biefelüen fonber einic^ mibbefl bi iren eiben jo ben gemeinen nu^e uf
unfer ftebe rentl^camer otjermig einen jebeH, oan toem, toaecan inb toie Pill
»an einem iedfücj&en untfangen toorben toeve, geliefert toerben, inb a^tan
baepan einen ieberen finen lotn geoen, »ie billig ifl.
S3urbaf^ ift oud^ üerbraigen, bat bie ajcjinffe ad^ter biefem böige nict
mel^e iDerl^oid^t nod^ u))gefa^t no(^ pud^ )>an nu toortan niet t)er)>ad^t nc4
uif^gebain fußen toerbenn, ban mit toift, toitten unb confent aller anopttxt
unb gaffelenn unb einer gant^er gemeinbe.
SDud^ ift loejtUd^en öerbraigen inb geftoffcn, bat bie leeren burgermeiftcr
jortjit mit flifg füllen u^gel^eüen inb inforberen boin alle« be^gl^ienen, M
'oan ben pijteren, bedferen unb ber olief«maif[cn iair« infaüenbe »irt, mt
bat np unfer ftebe rentl^camer lieberen unb ade üierbeK iair« baet)an reellen*
fd^afft boin, bel^alben bod^ ben leeren burgcrmeifteren irre gered^tid^eit iut
ben bieneren iren getooinlid^en loin.
SEBiber ijt öerbraigen, bat adl^ter biefer ^it gl^eine unfer jlebe bienft bfird)
bie leeren burgermeifter nod^ rentl^meifter niet mel^e ban bie mubber unt
tarenbeuDer bienft öergeoen fuHen toerben , ban toanne etnid^ bienft t>M
tßixt, fall burd^ einen eirfamen rait in raib^jtat inb niet anber« bengl^ienen,
bie üe« terftant l^etten inb tair^^o bequeme »eren , fonber einid^e gaoc ofi
genof« baeöan 30 nemen Dergeüen »erben, unb fall ouc^ ad^ter biefer jit g^inc
biener mel^e ban einen bienjt l^aüen, uif^gefd^eiben mubber unb nad^ltted^ter
moigen ^ofamen ftain unb beiber bienft gebruid^en, unb toenn man bairoücv
befunbe, faU finen bienft »erbuirt l^aoen.
Dud& ift i^eftlid^en gefloffen inb toerbraigen , up bat unfer ftebe tmi
bebaf^ »ertoart inb ein ieber finen loin l^ei »an bem gemeinen gube UHt-
fendtt, näljbarlidb öerbient xoerbe, anber« ban bif%r gefd&iet ift. bat unfer
ftat gecleite unb tiereibte »erdfluibe »an nfi »ortan niemand anber« arbeiten
noc^ »irdfen fußen, ban in nu^, urber inb be^oiff unfer ftat unb füllen
bairup oud^ aße l^abe taire ire getooinlid^e eibe boin , unb off iemaa^ bair*
toeber bebe, ben faß man a« einen mein eibigen fftnber gnabe ftraiffen boin.
Oud^ ift t^erbraigen unb öcjilid&en gefloffen, bat man ben beiben leeren
rent^meifteren jorfeil a« eime ieberen einen fluffel, oud^ ben fementlid^n hu
A. Urtunben. ccxxxvii
jt^ercn bcr guebcn^tad^^rentl^canicten uitbct in famcn ctiä} einen f(uffe{ jo
ten gemdten tent^cameren t)an nft t)ortan (ieöeren fall in futd^er maiffen,
bdt fx bie tentl^camet niet füllen offenen , irre teeren ban a« jom minflen
einet bairfei, atoer bie fif^en inb böiger fußen niet geoffent »etbenn, irre
»ereil bri ix einanberen inb anber^ niet. i83ere acer fad^e, bat einid^ rentfj*
meiflet frand aber uf^toenbid^ Soefne teere, faß aße jit beffelöen flftffeß bem
elften Sift^er ber gemelten rentl^cameren, inbeml^ei be^ anberen ff&ff^fä niet
enl^ebbe, Befoelen [xn unb glic^er maiffen faß ibt cud^ mit ber fribad^^rent)^?
canteren gel^Mben »erben, inb fußen oud^ aße buid^er unb regifler ber rent^^
canicren , »anne bie leeren 'oaxx banne fd^eiben, l^ingelad^t inb beffoffen inb
niet e^c, ban tüanne bie l^erren bacbi teeren, geoffent teerben, up bat [bat]
gemeine guebt Beffer, ban Bif^^eer, terteart inb jo bem gemeine nfi^ geteant
inb geüert teerbe.
SBifcer ijt öeftlid^en geff offen, bat man tan nft t?ortan ui^ bem raibe
JO nietttatt^ gefinnen imanbfe uif« bem gemeinen gube tann ber rentl^cameren
ge(t jb get5en urfunben fall, ibt teere fod^e, bat fuld^e u^) einen jcbeß toan
perceit^n jo ))ercelen ange^id^ent , teairtur fuld^ ge(t uifegegei^en inb in be«
l^oiff tMh: jtat fomcn were, bel^Iben bo<j^ ben l^ctren |Wmmeijteren jot|it irre
atber ötbetiftngen unb gcteotnl^eit, teiebat bif^^et gel^altcn inb gebrftid^t ift,
unb tttfonber|eit faO matt ödster biefem batge vkt mel^e iset^engen no(^ jo^
(aiffen , bat »an einer rent^camercn up btc anber jo einid^n fad^n gett j©
lieöerctt uif« bem raibe geurtunbt werbe , «ud^ öan einer rent^cameren uf
[bie ftnber bie] ^ bifi^er niet jo t)crfe^en nod| jo tiefen, oud^ üaber inb fonn,
nodb jteene gebroiber , nod^ broeber aber f uifie^r finber ^ofammen u^) ben
rentl^camcren jo flften gefoeren fußen teerben 5 inb teer «(fo gefoeren teurbe,
faß niet langer, ban jteei iair bifi^r bliiöen , inb binnen irre §it niet »er*
Mengen nod^ jotaiffen , bat einid^ fummen up bie breber -, teie t>ur gefd^iet
iptr gefd^ret)en teerben.
£)ud^ ift einbred^tüd^en geflogen unb 4)erbraigen , bat bie ^eren rent^*
meifler unb bifl^er ber guebe«tad^«rent]^cameren jo aßen toierbeß iair«
red^enfc^afft boin fußen 'oaxx aßen bengl^ienen , bat u<) bie rentl^camer ge»»
liefert inb uif^gegetjen teirt, bi benn eiben fi bairu^) (uibe be« eibtboic^« ge*
bain ^aint inb boin »erben, jo teuerer red^enfd^afft aße iair einer »an iber
gaff eleu , ber be« raife jor(jit niet enteere,j gefoeren faß »erben, ein uffe^en
50 ^aüen inb bairbi jo fm, bat bie red^enf(|afft niet langer oer^Iben teerbe,
in maiffen a« bif^^er jo deinen nu^je be« gemeinen guebt^ gefd^iet ift. inb
»anne alfuld^en frunbe jo ber red^enfd^afft gefoeren an ber red^enf^afft ter*
mircften, eine l^iflige fiat jorugge ginge, bat an ire gaff elgef elf d^afft bi iren
eiten jo brengen, vcp bat fu(d^« niet »iber in enplanlje, fonber bi jibe toer^
IfoitJt »erbe.
35urba« iji einbred^tüd^en gef (offen inb oerbraigen , bat man aße bur*
geve, burgerffe inb ingefeffen bi burger fri^eibt l^antl^afften inb l^alben faß,
in maiffen bie a(be (oeöeüd^e oerbraige inb gefet^e bat oermoigen, in^aiben
inb uiftoifen, oud^ u<) nieman^j ctaigte nod^ anbrengen geinen burger, bur»
gerffe noc^ ingefeffen binnen baige ober nad^t uif« finen burd^frebe» mit ber
1. tRi^ im ^ersamcnt.
ccxLVin ©ellagcn.
im (^Uni^öftn St\x6fm\ivo^'\ni f)e^9rten, fo fd^etnt e9, bag anäf bufe m bem ^erjog«
tt^um (^on Sefifalen unb @ngem) mit begriffen tiHiren'. 3n ber ^ier unb 9fter ctt.
<^rift t>on gtder, Engelbert ber ^. ^. 233 ftnb bte ^rünbe für biefe Snft^t ange*
geben, ol^ne bag botj^ ber Serf . felbfl fxäf fttr fie entfd^feiben mill. ^a^ mid^ bogu be*
flimmt, jte fttr bie rttj^ttge gu galten, ftnb bie übereinflimmenben %u9fagen ber ®t*
f(^i(!^tfd^reiber, toeld^e ber 3cit toie bem !Sanbe felbfi angel^örten ober na^e fianben.
2)ie^nnaten ))on $egau, fttr bie fäd^fftfc^e @t]6)i6ftt um 1180 eine Duelle erfien
9{anged, geben bie ©renken ber betben ^er^ogt^ttmer in @a(^fen, meiere auf bem
©elnt^aufer 9{ei((dtäge bem (trafen 8ernbarb t)on Snl^alt unb bem @rj(b. $^Ui|>]^
^uget^etlt njurben, am befümmtefien an : ber erflere erhielt bas ^erjogtbum ^ac^fen
d\iü6) toon ber ^efer (circa orientalem partem fluminis Wisera), ber le^tere baS
$er)ogtt^um in ^eßfaten im Sßeflen bed tfluffed (ducatum ad occidentdem plagam
ejnsdem fluminis in Westfalia.M. G.XYI, 263. Uebereinfitmmenb Ij^iennit tDietooffl
weniger beflimmt, fagcn Ann. Colon. Max. XVII, 790, baß ber (Srjbifiä^of jum
©erjog befieClt »urbe in feiner 3)iöcefe (b. i. füblid(f ber 2tppi) unb in gang SBeftfoIen
unb dngein, ®raf ^em^arb aber in bem ttbrigen @a((fen (reliqna autem pars per
omnem Saxoniam), unb mit fürjerm 3(u8brutf bie ©taber ^Innalcn XVi, 349:
8ernbarb ®raf t>on ^n\)alt erlt^iclt ben ®ucat loon ©ad^ffen, ^l^tU^)) t>on (Soln ben
i)on SBeßfaren. Sle^nUci^ bie ©päteren. «uf biefe Seugniffc geftttfet, l^at fid& SBeiknb,
^a9 fäc^ftfc^e ^erjogtbum @. 172, für bie Auslegung ber gtteibeutigen <©telle ber
^aiferurtunbe t>on 1180 (unam partem, eam Tidelicet que in episcopatnm Golo-
niensem et per totum Pathelrunnensem episcopatum extendebatur) im toeiteren
@inne erHSrt, bem i6) bei^flid^fte. (Sine anbere grage ifi , u>ie bie l^erlj^ältniffe bed
^ergogtlt^umd Sefifalen fid^ in ber folgenben 3^it factifd^ unb red^tlic^ gehaltet baben,
n)orauf t;ier nic^t nä^er einzugeben ift. 3n ber neuefien (hierauf bezüglichen @4rtft
toon ©raucrt, 2)ic$ergog«gett>aa in SBeftfalen Z\). 1 {^aberborn 1877) ijl auöfübrli^
^on ben $erbä(tniffen ber norbn^eflfälifci^en ^idt^ümer ge^anbelt, moraud beriefen
n)erben fott, bag bad^erjogt^um in benfelben nici^t bem Srjbifd^of t>on (£ö(n, fonbent
bem 8ernbarb \)on ^nbalt unb feinen ^aä^tcmmtn t>erlieben Sorben fei.
@. xxxiii ©tabtcrujeiterung. SRod^ Urf. ©ermann« I toon922, f. o. ju@.xxii,
(ag bad Softer ber b- 3ungfrauen ober (^t. Urfula, alfo mit biefem anS^ bie ganje
SSorflabt SRibeiicb, bamal« noä) extra muros Coloniae.
^k Urtunbe berici^tet i^on einem furg t)oraudgegangenen ^ertDÜflung^zuge bei
Ungarn am 9{ieberrt;ein, n>obei ba« ^^onnenHofler @erredt;eim bei 2)üffeIborf üoufian*
big \)ertt)üfiet unb aufgebrannt iDurbe. 2)ie ^onmn flüchteten ft4 in ba<S ^tofler ®t.
Urfula ju (5öln, roel^e« (Srgb. .©ermann mit bem öon ©errcö^eim i)crcinigte. 6«
tDirb bie« ber Ungarngug Don 9 1 7 gctoefen fein, beffen ber Continuator Reginouis
M. G. I, 615 — usque ad flnes Lothariensis regni pervenerunt, unb Ann. Augienses
ib. 68 gebenfen.
«anb m. @. xcm. (Srjb, Slbolf II 1363 3uni bi« 1364 St|)rit 15.
Dr. (Sarbaun« bcmerft bicrju: 'SSom SCobe grjb. SBil^etm« (1362 @e^t. 15)
bi« jur 3lbt>ication Slbolf« II (1364 3l^ril 15) -retj^net Chron. praes. irrig 20 V2 SWo»
nate. 2)ie mebrfac^ abmei(!^enbe Trierer $bf. fe^t bie (Ernennung ^bolfd 1363 3uni 21
unb bie Ernennung Engelberts III auf benfelben Sag tpie ^bo(fd ^bbication\ 3n
ber Zi^at fci^Iiegen iene 2)aten nur einen B^iti^aum Don 19 9J{onaten ein. S^ füge
l^^inju, bag ^bo(f II bie 9tegierung bed Srj^iftd aucb U9 Wlittt @e^tember noc^ ntd^t
angetreten l^aben lann. !&ie@ gef^t aud einer Urt. bed (Sr^b. (Suno ton Syrier, d. d.
@t>renbreitftein 15. @e^)t. 1363, hü Hontheim, Hist. Trevir. dipl. U p. 230 bewor,
XDonaä} Suno fci^on bamald jum ^(bminiflrator bed (Srjftiftd (Sö(n ernannt toor, itt
meld^er (Sigenfd^aft er, mit 33€jug auf ein ©rcöe Don $a^fl Urban V, fid^ administra-
tor ecclesiae Colon, per sedem apostolicam deputatns nennt UUb bie Sertoaltung
ber ©d^Iöffer, @täbtc unb Einfünfte an fcinerpatt an ben ©ubbiacon glorentiu«
Don SBcDelingbofen unb ben SRitter 9lulmann Don ©infeig überträgt: ut, wie c«
tDciter b^igtf reverendo in Christo patri domino Adolpho electo ecclesiae Colon.
seu gentibus suis debito tempore , videlicet cum lltteras apostolicas transU-
tionis suae ad ecclesiam Coloniensem ostenderit, possimus facere assigaari,
prout nobis in quibusdam aliis litteris apostolicis est injuctum. Erfi am 26. DctO'
B. Srgänjungen unb Erläuterungen. ccxlix
Ber fd^Icg Hbolf a(d electus ben ern>&^nten ^rgtetd^ mit 3o(ann toon ^imeburg,
bcm er fein frühere« @ttft ÜRünRer abtrat. 2[uc^ l^eißt berfelSe in ben f^äter am
10. 2)ec. 1363 unb 23. gebr. 1364 (bei Sac. III no. 649. 651) immer nur electus,
termutl^li^ todi er bie ^rieflerloeibe niemal« erhalten l^at unb barum aud^ ni(!^t aU
(grgbifcifeof orbinirt »ar.
(Srab. (£uno öon Xrier, 5(bmini|lrator t)on (£ö(n 1348—1371.
Dr. Sarbanu« tbcitt bierju ba« folcjenbe (El^ronifenfragment au0 ber SBfirjbur«
ger $bf. ber Cron. pres. mit: Ex alia Chronica extractum. Mortuo Engelberte ces-
savit coadjutoria Cononls supradlcti, sed capitulum Colon, ipsum constituit ad-
rainlstratorem generalem. Die vero sabbati 23 mensis Septemb. electus est coii-
corditer per eos qiil ellgere volueront Fridericus de Sarwerden qui se gerebat
prepositum ecclesle s. Marie de gradibus consanguineus Cononis supradicti. Do-
minus autem papa prOYisionem differens ecclesiae Colon, permisit etindem domi-
num Cononem in administratione predicta . . . deinde a. d. 1369 dominus papa
fecit predictum dominum Cononem vicarium generalem eccl. Col. in spirit. et
temp. Super quo in crastino Remigii (2. Oct.) in synodo annali cleri Col. tuhc
Bonne ex causis predictis (n>egen bed ©tieitd mit ber @tabt (Söln) celebrata littere
papales fuerunt publicate, quibus litteris domini capitulum et derus Col. reve-
renter obedierunt. — Et postmodum a. d. 1370 idem papa Urbanus Y ipsam
eccl. Col. dedit VI cal. Apr. (27. 3)f?ärj) pontiflc. sui a. VIII Rome eidem Cononi
in commendam ad duos annos et post ad sedis apost. beneplacitum tenendam, su-
per quo littere fuerunt ibidem clero existenti ex causis predictis publicate et litte-
ris paritum fuit, die 14 mensis Junii.
^m ifl in biejer (Srgäblung bieSBabI griebrid^« öon ©aarioerben am 23.'Btpt.
1368, na^bem }u\}or (am 28. ^ug ) ba« iapittl ben bi^berigen (Soabjutor (Suno lium
^bminifirator bed Srafiiftd ernannt b^tte; tgt. ©ürj, 9legeflen bed @r)b. toon ^rier
@. 102. 3ene ^ab( aber, melcben^ie ed fci^eint nur burc$ einen Xf^eit be9 QEa^iteld
erfolgte, b^tte feinen Effect. Erjb. (£uuo banbette fortbauernb aU Stbminiflrator ton
(£öln, f. bie UrW. au« 3. 1368 Ui ®8rj Sieg., »urbc no^ 1369 3uU 30 toon ^a^fl
Urban V jum ®eneralt)icar be« Erjflift« ernannt unb »ieberum 1370 9Jiärg 27 (tgl.
oben) toon bemfelben jum SScrmcfer auf jmei 3a^>vc befiettt. Slud^ naäfhtm griebri*
toon @aartoerben bereit« toom $a^|l 1370!»oto. 13 betätigt toar, blieb (grjb. (£uno
noä) Slbminiftrator (Urf!. toom ll.u.25.2(:prin371) unb entücg erfl am 2.3uU 1371
alle Amtleute be« (Srjflift« ibrer Eibe unb ^flicbten ^egen i^n mit ^u«nal^me ber
@d>l8ffer, bie er fidjf für feine gorberungen an griebricb nod(f toorbebicU (©örj, 9leg.
@. 106), nacbbem letzterer am 20. 3uni feinerfeit« il^n aller 2(nf^rüd?c begügtij!^ ber
Einnabmcn unö 5(u«gaben »ä^renb feiner S^ermaltung tebig gcf:|prodi>en unb bie auf
bem Ergflift ru^enben ©d^ulben übernommen batte, f. bie Urf. bei Hontheim II, 252.
@. ex. @übne jtt>if(^en Erjb. griebrid^ III unb ber @tabt naäf Urf. toom 16. gebr.
1377. !^er ber Äürje wegen im SDe^ct gebrauchte 2lu«bru(f : beibe Parteien follen für
ben angeri(btetcn ©droben auftommen, ifl migtoerftänbücb. ^eflimmt tourbe juerfl,
ba§ beibe %i)tiit i^ren ^rieg«fcbaben tragen ober gegen einanber aufrechnen foKen :
2:obte gegen 2^obte, Sanb gegen Sanb, SRaub gegen lÄaub u. f. »., unb baß alle be-
fangenen auf beiben leiten lo« unb tcbig fein fotten ; f obann aber auc^, bag man toon
bciben @eiten jebem fein Erbe unb ben Pannen ibre ?e]^en, ben ©ürgem i^re SBür*
jerfd^aft wiebergeben foÖe (*inb oud^ fal man manlid^ fm ertoe unbefroibt webergetoen
mb toolgen latffen jeflunt inb ben mannen ir leene inb ben bürgeren ir burgerfdjiaf
toebcrgctoen toan bciben fiten').
Uthtt htn ütttn ^om kiott Q>Un itttb bie (S,Untx @)|ttobett kiott 870sttib 873*
93anb I ®. x. 'Sern crjicn ßtjbifd^of Don 6öln toirb getoö^nlid^ bie
(grtanung Der $au^)tfird^e toon ®t. ^cter jugcfd^rteben. Sluffattenb tft jtoor,
bag SHcuttt in einem ©etegenl^cit^gebic^t nur ertoäl^nt, $ilbebalb l^abe auf
CCL
Xt«^ ffl i^tcnfalld tfr %esKm tct Saüff^oit nm Hefe 3^ (fscmien toots
tcn* tt. f. w. $tcr$R He Sb«. 1 — 4.
& iß pDOtxin yi imtetf d^etten , erßenS tte XraHticii bed f^^oteren
SRittckCteci, toek^ ^ttfie^oü) M (bbaaux t}t» alten S>oiiid nennt, iuü> fo«
txmn He 9^id^rh^ ter lettgencfftfc^ Cneflen Den ter SmiDet^g bed 2)om9.
Se^ngÜdb Ux eigenen ^o^ k^ onf ©elennu^ nnt Snnen tenotefen, 6e$oglu^
ber (enteren nttc^ onf Annales Fuldenses a. $70 nnb He @l^not>aIacten
üen 873 Sentfen. 9Kit Unreif n>iTft mir tüifa Xnn^erd dUc. @. 165
üoT, n!^ ^ötte mii^, ßott onf einen locas dassicas, onf neuere 2)arflenim«
gen geßi^.
3(^ ^oBe ter Snft^t Xnn|er«, toie er pe juerfl in einem Sbtffa|:
'Xod 6a)Hto(, HeäRorienfirc^ nnt> ber alte Xcm )n (Bin, Bonner Ool^ib.
39. 40 (1866) an«gefü^ ^, Bereit« in Snm. 4 hir^ gebaut. Xerfdbc
iß nix^ einmal tKtranf jnrni^ümmen in ber oben cit. SS^blnng über bie
neu entbe(ften Siefte alter Sauten auf bem Xcm^figel ^. 53 u. 54 (1873)
nnb }Hle^t in ber Stec. $. 57 (1876). @egen ben erßen Suffa^ ift ber
»cn Snnen, unter berfelben UeBerfc^rift. in ben TOeterr^cin. 9nnalen $. 18
gerichtet. Snnen IfSdt an ber Xrabition fefi, ba§ bod romifc^ 6af>itol an
ber Stelle ber ftird^ St. 3Raria im 6a)>itoI geftonben ^abc nnb i>ertl^ibigt
ebenfo He anbere . ta% Der alte Xom Den Sr^. ^ilbebolb erbaut unt) hn
3. 873 eingODei^t iDorben fei. Xun^ l^ingegen teill bie SteUe bc« 6a)jü
tetö auf bem Xcml^ugel beioeifen, n>o anc^ bie erfte bifc^i>f(i(^ ßirt^ er<
richtet nwrben fei; bie Irabition t>cm Xombau ^ilbcbalb« erflärt er fSr
unglaubtDurbig nnb )um X\^{ lugenlf^ft.
Sdf ffaltt e« für gan^Iid^ unuü^ über bie ?age be« remifd^n ßapitoW
ju Ihreiten, ba nic^t einmal feine S^flcnj gefd^it^tüt^ bezeugt iji. ®ic Jia^
Htion über ben Xombau aber ftnbe id^ an ftc^ loeber g(aubu>ürbig, nod^ m
gloubicitrtig. Sie iß nic^t ungloubioürHg be^^Ib, ti?et( in einer Schrift tKi
ßäcilienfKftd and bem 15. da^r^nnbert. bie ß(^ jUKir auf einen antiquos
über beruft, o^ne ©runb, toie c« ftbeint, berit^tet toirb. bie alte Äat^cbvale
fei urfprunglic^ ya ®t. Sacilien getoefen , hi^ bie neue Don ®t. ^ctcr wn
$i(bebalb begonnen nnb Don Sßillibert eingeioci^it tourbe (f. hierüber Xünjet«
Äritif ^. 53. 54 ®. 216 f.), nod^ glaubtoörbig bc^ljfalb. toeil ber 33if^of«'
f atalog bi« 1369 ben alten Xom, an beffen Stelle 6rjb. ßonrab Don $cc^
ßaben ben 9?eubau grfinbete, bem ©r^b. ^Hbebalb jufd^reibt: dejecta igi-
tuT et demolita basilica Hildeboldi archiepiscopi (f. Ouellen )Ur @6|c^-
Don Solu n S. 282); abgefe^ Don anberen ä^Ägniffen jtoeifel^fter SRa«
tur, He man bei (Snnen in bem ctt. äluffa^ S. 300 ftnben fann.
B. (Sr.qänjunfjen «nb SdSuternngen. ccu
®lau6»ÄTt)ig unb mcr jlnb attem bie ganj befiimmten SRod^rid^ten bcr
iCitgcnöfflfi^cn OucHctt Über bic ßintoeil^ung be« Dom« auf ber SMner
Stfttobc im 3. 870 na^ Ann. Fuldenses: etiam domum S. Petri eate-
1U8 minime consecratam dedicaverunt, Mon. Germ. SS. I, 383, unb
mf ber (SMlter ®^nobe im d. 873: ob nostrae ecclesiae dedicationem
-aciendam, nadf ben ®l)nobafactcn bei Hartzheim, Concilia Germ. II
3. 357, toomit übercinpimmcnb aud^ ber Sifd^of «f atalog I au« bem 12. Sal^rl^.
[jur @bition in Monum. Germ, benimmt) unter Willibertus angicbt: hie
iomum beati Petri Colonie dedicavit. Unb e« fragt fid^ nur , ob bamit
ne frül^eren unb fpätcren l^iflorifci^en S^nfftif\t über ben alten S)om wr*
iinbar ftnb, unb toie e« fid^ nitr^avcft mit bem ©ombau im 9. 3a]^rl^unbcrt
jer^lten l^abe.
^ören toir SDünfeer« Äritif .
3n bem ©ebid^t älcuin« mit ber Ucberfd^rift 'Ad aram sancti Petri
apostoli', Opera ed. Frohen II, 216 no. 115, toirb bie ^ird^C @t. ^ter
atö alma domus donis solidata supernis ge^riefen unb gefagt, ba^ ^ilbe«
klb ben $au^>taÖar auf ©el^eig tarl« be« ®ro^en mit fofibaren äBetaüen
Sej(i^mü(ft l^abe, unb in einem anbern ©cbid^t: *Ad aram ab Hildebaldo
omatam*, ebenb. p. 225 no. 207, rül^mt berfe(be, baß ^itbebalb auf
gleite SBeife einen anbern Sötar ju Sl^ren Sl^rijti, ber f). SKaria unb be«
3Ret)(trbu« gefd^müdft ^be. S« fei nid^t anjunel^mcn , meint 3)., bag bie
Äit(^, bcren ältäre $ilbeba(b fd^müdtte, \>on il^m jum äbbrud^ bcflimmt
ä^toefen fei. SBid^tiger ijl jebod^ bie 9?ad^rid^t in Annales Fuldenses a. 857,
ö)o (Srjb. ©untrer an bie Sftamjer ®i)nobe fd^reibt, feine Äat^ebrate (basi-
lica s. Petri) fei t)om Slife getroffen unb burd^ benfetben feien brei 5IRen='
Wm t)on ber in il^r »erfammelten SWenge an brei üerfd^iebenen ältären er*
W^en toorben, mobei auö) ertoäl^nt ifi, baß »äl^renb be« Untoctter« bie
®Mcn gelautet tourben, signis ecclesiae concrepantibus. SOfo mar,
WKegt !D. , bie Äird^e öon ®t. ^eter bamal« fd^on im gotte«bienfHid|en
®«^raud^, fogar mit ©todfen üerfel^en unb getoiß öottenbet : l^iermit *fattc
^<^9anje ©crebe, SiKibertö SBeil^e 873 l^abe erft ber üon ^ilbebafb begon««
««nen $eter«!ird^e gegolten'. ®iefe toar "oktmt^x, tt)ie man annel^men müjfe,
^n (angfi »or ^ilbebalbö ^txt t>or^anben, toir »iffen nid^t öon toem, mU
^^^t üon S^rentinu« (in ber jmeiten §älfte be« 6. öal^r^.) erbaut unb
i^x unjtocifcl^aft auf berfelben ©teile, mo fid& einfi ba« römifd^e Sa<)ito(
^t!b bie erpe bifd^öflid^c tirc^e be« ^. 9»aternu« ju 6onjiantin« Seit be«
fajib(§. 39 u. 40 @. 110).
5)te ©nmeil^ung SBittibert« im 3. 873 galt alfo, mie S). »eiter fd^tiegt,
ti(§t einem neuen 5)om, f onbern bem alten avi^ ber SWeroöingerjeit, unb fie
ccLn ©eilagni.
toar titd^t eigentlcd^ eine dedlcatio, fonbem (ebtgßd^ eine reconciliatio t. i.
Sicinigung ber Äirc^e, nad^bcm fie burc^ @rjb. ©üntl^er baburd^, ba§ er tro|
bem f ird^nbann, unter bem er flanb, nod^ fird^lic^e ^anblnngen in i^r ber«
riddtete, enttöeil^t toorben toar (§. 39. 40 @. 108), ober aber, tocnn m^
bo(^ an ber Sebeutung ber dedicatio atö consecratio fefil^alten woHe , fo
fönnc biefelbe miJgüd^er SBeife einer umfaffenben 9?eparatur ber Älrd^ noc^
ben ©türmen , bie fle unter ©üntl^r« Siegierung erfahren unb naci^ bcra
©d^aben, ben ber Sli^d^tag 857 angerichtet, gegolten ^ben ($. 53. 54
®. 214). Seibe« toirb »on S). in ber JRecenfton §. 57 ®. 165 gtcic^^
fam }ur SBa^I gefieHt unb l^ier fogar bie SRöglic^Ieit etne^ ju bem alten
Dom ]^in}ugefügten 9ieubaue^ zugegeben.
S)ie ^^pot^efe beruht, toie man fielet, allein auf bem fd^toaci^n ®runtc,
ba^ bereit« ju ^ilbebalbö unb Slkuin« ^eit , eine Äat^ebrate ju ®5ln tot*
^fonben unb ju ©tint^ier« ^txt im gotte^bienjiüd^en ©ebraud^ toar. Slnflatt
bie jtd^re ^ijiorifd^e Stad^rid^t bon ber Sintoei^ung be« 3)omd burd^ SBiOi'
bert jum äudgang^unft ju nel^men unb bamit jene anberen ä^itgwiffe be*
jügtid^ ber Äird^e bon ®t. $eter burd^ eine jureid^nbe ©dfCärung ju ux^
einigen, toirb »ielmel^r ber $erfud^ gemad^t, bie ^atfad^e ber (Sintoei^ung
»egjubeuten. Diefer Serfud^ jebod^ iji toenigjien« nad^ ber einen Seite l^in
gän^lid^ migg(üdft.
Den falfd^en ©ebanfen bon ber ©nttoei^ung be« 3)om« burd^ ben ge«
bannten ©untrer nämlid^ ^tte 3). bejfer gleid^ ganj fallen gelaffen , nad^^
bem fd^on ©nnen mit 9?ed^t l^ierüber bemcrft l^atte , ba^ eine Äir^e baburii^
nid^t enttoeil^t »erbe, ba§ ein gebannter Sifc^of Krd^Ud^e §anblungen in i^t
i^errid^tet, 9tieberr^ein. änn. $. 18 ©. 302. Ueberbieö n)ar ®ünt^|er fc^on
869 t)on $. ^abrian II ju SKonte Safftno »ieber in bie Äird^engemeiit*
fd^aft aufgenommen toorben, Hincmari Ann. SS. I, 481, unb l^atte fettjl
feine 3uf*immung jur SBabI feine« Siad^folger« SBittibert, bie gu 3)eu| am
7. 3anuar 870 erfolgte, gegeben unb fid^ fogar Ui ^apfl §abrian 11, ali
biefer bem ©eioä^lten ba« Pallium tjerweigerte unb erji nod^ bie 8lnf<)rüc^
be«felben unb ©üntl^er« j)rüfen looKte, auf« eifrigjie für i^n t)ert»ent)et,
f. bie S3etoei«(leaen bei Dümmler, ®efd^. be« oftfränf. SReid^«I, 731. 745.
Dal^er loirb aud^ auf ber ßölner ©ijnobe bon 873, bei SSeftötigung ber oon
©untrer getroffenen Sinrid^tung ber geijMid^en Stifter, be« SSerjlorbcncn
ton ben anioefenben Srjbifd^öfen unb Sifd^öfen mit ben el^rentoBjien äu«*
brÜdEen al« venerabilis pastor , beatae et dignae memoriae vir et divini
consilii inspiratione admonitus gebadet, Hartzheim , Concilia Germa-
niae 11, 357. «lle« öou 3). über bie Snttoei^fung ber Äird^e burd^ ben
gebannten ©untrer ©efagte ijl l^iermit l^infoBig.
B. (grg&npngen nitb (Sr(&Hterungen. ccLin
5)ic anbcrc t>on S)ün^ üorgcfd^tagcnc SDcutung t)cr (Sintoeil^tttig t)c«
S)om« auf eine Steparatut ober einen Steubau an t)em alten 3)om tfl freiüd^
on fidtf tool^t tnoQÜdi, aitx toenig toal^rfd^einlid^. (Scjb. Oüntl^er toürbc in
fcmcm ©(^reiben über bo« burd^ t)en SSUfe 857 ^»ctUTfad^tc Ungtüd fw^er
nid^t baöon gefd^miegen l^abcn , »enn auc^ t)ic fiird^ bebeutent>en ©d^aben
genommen l^ätte , ober aber bie notl^menbige ^Reparatur ber Äird^c toürbe
pd^ nid^t bt^ nac^ bcm Sobe ©antiker« loerjögert l^ben, nnb nod^ mel^r fielet -
ein fonfiiger SKcubau an ber alten tird^e üßtlig in ber Suft. SDie bejtimmte
Äuöfoge ber Ann. Fuld. in ber angefü^en ©teHe, bag ber ÜDom bi« 870
no^ nid^t getoeil^t toar : eatenus minime consecrata, in Serbinbung mit ber
glcid^f aHg bort er jaulten 8Jolf«fage , bag in ber 9iad^t »or ber ßintoeil^ung
bie bofen ©eifler ftd^ barüber foDen bcllagt l^aben , bag fte nun tl^ren feit
lange betool^nten Slufeutl^alt«ort »erlaffen müßten (se ab obsessis diutis-
sime sedibus expelli debere) , läßt ungejioungen nnr an einen 9leubau
bed S)om^ benfen , toeld^er jum erjlen mal für ben gotte^bienfllid^n @e«
broud^ eingett>et^t n)urbe. S)iefe toid^tige SetDei^fleKe aud ber f^ortfe^ung
ber Annales Fnldenses a. 870 n>ar S). offenbar nod^ unbefannt, aU er
jnerfi feinen Angriff gegen ben $ilbebalb«bom unternahm, benn bie SSotte*
fagc öon ben böfen ©eijiem, für »eld^e fle allein bie Duelle ift, fannte er
nur au« SBin^eim ($. 39. 40 @. 109) unb fpater aud^ nur au« Gesta
episcoporum Leod. (§. 53. 54 ©. 214 Änm.) , erfl in ber SJecenfion
über meine Einleitung, too 16} mid^ auf bie »irflid^e Duelle berufen l^abe,
toirb loon il^m ber Serfudb gemad^t tro^ ben Annales Fuld. Siedet }U be^
^tcn: bie bort jum 3. 870 gegebene Siad^rid^t nSmlid^ über bie ßölner
©tjnobc unb bie (Sintoeil^ung ber Äatl^ebvalfird^e fott auf bloßer ßonfufion
bed Autor« ober ber $anbfd^riften berufen, benn fte gel^öre bielmel^r in ba«
3. 873, unb bie äu^fage be« äutor«, baß bie Äird^e bt« bal^in nod^ nid^t
göoeil^t toar, fott nur feine Unbefanntfd^aft mit ben S?er]^altnif[en ber 6ßl*
ner Äirdbe öemt^en (f>. 57 @. 168). Unfd^toer laffen ftd^ auf biefe Wla^
nier bie ä^^^Ö^^iff^ ^^^ i^^tn Duellen einer vorgefaßten SWieinung ^u ?iebe
befeitigen. 5Rur bamit ^ilbebalb ben S)om »on 6öln nid^t gebaut l^at, fott
bie l^ijiorifd^ beglaubigte Sintoeil^ung im 3. 870 unb 873 nid^t einer neuen
Sat^ebralfirc^ gegolten l^aben !
Slel^men toir nun bie juberläfftge 9?ad^rid^t t>on ber (Sinvoeil^ung be«
neuen S)om«, ben mir ben §ilbebalb«bom nennen , jum äuggang^punft,
fo fielet il^r fidler nid^t entgegen, baß Sllcuin nod^ nid^t« t)on einem 9teubau
ber Äatl^ebrale gemußt l^at. Sllcuin l^örte fd^on 804 auf ju bid^ten, ba er in
biefcm 3aiftc am 19. 9Kai flarb; (£rjb. $)ilbebalb regierte bi« 3. ©q>t.
818 ober 819 (f. über bie abtocid^enben Angaben ©imfon, Subtoig ber
CCLIV ©fiiagcn.
Sromme n, 232); er tarnt ben Kenboit jkoifd^ 804 uat> 8t8 tnttemom«
meii mib begonnen ^6en. 9(cnhi nannte bie Stixdft alma donms ; in btefti
IteB Stall ber @roge Dnrc^ ^(ttBalt) ben i^nptaüar mit et>(en 9Retaüejt
belegen ; Don bem anbeten Sltor, »e(c^ ^(bebolb ebenf o f ^ntüdte, mü^n
ton nidft, ob er gIei(^faB0 ber dot^raCfir^ angel^orte, lote S). ol^ne (Shnnü)
annimmt.
Semer bte basilica s. Petri, loetc^ gnr 3ett bed Srjb. @ftnt^ 857
bntd^ ben Stt^firal^I getroffen tonrbe , xoax fle bte alte ober bie nene? Säi
^be im £qrt bad le^tere angenommen ttnb bajn bemerft, bog il^te feterlt(|e
Sintoet^nng ftd^ bi9 873 Derjogerte. ®o lonrbe beifpieldiveife bie ^oiq^t«
tix4ft }n Srnlba fd^n t>on Sonifacind begonnen unb bon bem erflen 96t
@tnrm DoUenbet. EigU, Vita Stormi SS. n, 375 ; bie Sei(^ be9 ^. So«
ntfad»9 koitrbe in basilica majore beigefe|t, ebenb. p. 372 ; btefe SofUifa
mar nnter ben folgenben bebten, toelc^ nod^ meitere Tanten ^jnfügten,
fi^on (ängft im gottedbtenf}(t(!^n ©ebranc^ , a(f o anc^ confecrirt : bo^ eif
ber vierte Sbt (StgU Ue|, nad^ SoQenbnng ber betben St^pten, bie feierlt(|(
(Shttoet^nng ber ^)>ten mtb ber gongen Sitö^ @t. ©otoator bttrd^ ^m
Sr)b. $ai{httf bon SKoin) in ©egenmart gal^lreid^ Stf^ofe , 9ebte ttnb
$riefter im 3. 819 DoUgiel^, Schannat, Hist. Fuld. p. 97 naif Yha
EigiUs Don Candidas in Cod. probat, ebenb. 97. t08. & ^bert ober
an(^ ni^ angnne^men, bag bie Safttita be9 (Srjb. ©ftnl^er no^ bte aüe
mar ; bie audbrftdlti^ Oemerbtng ber Ann. Fnldenses, bag bie nene £hn^
bid 870 nod^ nic^t confecrirt toor, not^igt Dielme^r bajit. Son ben in bem
©(Reiben ©üntJ^ierd ermahnten brei aitoren be« ^. ^jJ^md, ber ^. 3Rma,
be^ ^. S)ioni)ftnd finbet ftci^ ber le^tgenannte nid^t in ber Sef^reibnng ^
^Ubebalbdbom^ , Don ber mir no^ metter reben merben. iBegreifttc^
SBeife mnrbe bie alte fiatl^altirc^e, me((^ 9(cuin tannte, ni^t froher oi*
gebroc^, a(d bi€ bie nene, Don ^ilbebalb begonnene, DoQenbet imb ffir bei
©otte^bienfi eingetoei^t koar , mie man ed f)>ater ebenf o mieber mit bem $ü«
bebatbdbom bid jnr Sinmetl^nng bed nenen S^ord 1322 galten f^, (SvA.
XL 9{ote 3. Snd bem g(ei(^ ©mnbe fann ber3)om bed 9. dal^rl^nnbettd
aaäf nid^t anf berf eiben @telle , mo bie frül^e bifd^oflic!^ Sirene gefianben,
gebaut morben fein ; ba^ ed anberd gemefen fein muffe , ifl eine ebenfo ge»
magte &^n)>tttng S)än4er^ , a(d nnbemiefen bie gmeite , bog fiä^ nic^t bie
geringjlc ©i|)ttr bon einer alteren ^fetcrdtirii^c finbe (|>. 53. 54 ©. 215).
S)ie bei ben Su^rabungen bed 3)oml^ügetö im 3. 1866 aufgefunbenen
Snnbamentmauem eined umfangreichen ©ebaube^ and frantif^ 3^
(f. ben ^nbberid^t a. a. £). 203) , bei melden 3)ün|er an irgenb eine
unbetannte gum S)om{lift ge^Srige ^aUe benft, erf^einen immerl^in flart
B. ^rgänjitngen unb (Srläuterutigcn. CCLV
gctiitg — tte gunbamentmaucni ju 6 — 1, tk aufgcl^cnt)«! S85nt>e ju 3Y2
tl^ctn. Sug, — um eine Sxx6)e ber ÜReroioingerjcit üon uiittdmSgiger ©röße
— 6ei einer ?änge Don 77 gug 9 ^6Ü im Jicä^ten — ju tragen : bicfe »or
im inneren nodi tnxäf einige Qwi^iicmnaviexn m ungtei(]^ ßntfemungen
»on ten 3lu5entoänt)en abget^eilt (f. t)cn ®runbj)lan a. a. D.) , unt> il^c
ganje ©efialt S^nlid^ jenem qual)ratifd^en ©runbfcan, ben man nod^ in ber
Äatl^brale ijon Erier atö ätteftc Anlage berfeften au« ber SReroüingerjeit
crfennt; Sübfe, ®ef<i^. ber Srci^iteftur, ö.ätufl. ®. 277, Dtte, ®ef(^. ber
b. Saufunft ©. 36, t). aBUmo»«!^, S)er S)om ju 2rier 1874 unb »on
Ouafl'ö ätnjeige biefe« SBerte in »onner 3a]^rb. $, 58 ©. 189.
3)^ i(j^ gebe bieö für nici^t mel^r ate eine bloge S5ermutl^ung. Setennt
unb fidler ifl aHein bic 83efci^retbung be« atten Dom«, ben toir für ben ^xU
bebalb^bom erf(5ren, toeld^er bi« in« 14. ^al^rl^unbert al« Äat^ebrale t>ott
®t. '^ter im ©ebraud^ »ar, au« einer $bf . be« S)omard^tb« bei Gelenius,
De admiranda magnitudine Coloniae p. 231 unb tmiaif loieber abgebrutft
in Mon. Germ. SS. XVI, 374 unbOueHeu jur ®efd^. t)on 68In II, 278.
3)iefer S)om toar 'eine SSafilifa t^on bebeutenber 85nge mit jmölf Oberlid^*
tem auf jeber Seite, mit jtoei ßl^ören unb barunter bepnblid^en Ärt)^ten' :
ber obere Sl^or toar bem 1^. ^etru«, ber untere, j»if(i^en ben befcen l^ötjer*
nen ©lodentl^Srmen, ber If. Wlaxia getoei^t, jeber mit brei großen genfiern
am Slftar. Äugerbem ftnb nod^ ertoäl^nt ber Altar be« 1^. ©te^jl^onu« im
2]^urm jur Siedeten, ber be« 1^. SKartinu« im Sil^urm jur Sinfen, femer ber
8Ktar be« ^. ©eüerin bei ber 5lu«gang«t]^ür gegen @t. 9Kariengraben ju
unb ber öon ßo«ma« unb S)amian auf ber ret^ten Seite; »gl. SSinterim,
3)en!»ürbigfeiten IV S^. 1 ©. 66, ©d^naafe. ®cfd^. ber bilbenben ^nfie
2. «ufl. I, 550.
Die ©runbform biefe« Dom« t>on S6ln, al« Saftüfa mit jtoei (Sl^ören
unb jtoei ^pten, pnbet ftd^ auf gleici^e SBeife toieber in ben großen Äir»
d^enbauten au« ber Karolinger jeit ju Sulba unb ©t. ©allen. @ie iji gleid^*
fam organifd^ ertoaii^fen bei bem attmSl^liti^en ?(u«bau ber^@abatorfir(ä^e ju
Snlba, an toeld^em ftd^ bie Saulufl unb ber auf ben Süßeren ®lanj geri<i^tete
©inn ber aiad^folger ©türm« betätigte. Slbt »augulf (bi« 803) ertociterte
bie fd^on loorl^anbene ^auptürd^e mit bem 6^or auf ber Djlfeite, ber bau*
!unbigc 9?atger — tertius abbas Ratger, sapiens architectus — mit bem
auf ber 3Beftfeite; bgt. Schannat, Hist. Fuld. Cod. prob., too ber eine
unb anbere ßl^or al« templum Orientale unb oecidentale benannt ftnb.
äbt Sigit fügte jwei ^^J)ten auf beiben ©eiten l^in unb »eranflaltetc, tote
fd^on ertt)ä^nt, bie feiertid^ Einweisung ber ganjen Äird^e im 3. 819 ; bgl.
SIettberg, »ird^engefd^. Deutfd^lanb« I, 625. Der Äird^enbau ju gulba l^at
CCLVI
@naams «>m 3. 820 a^tcn i^, f. fidler. Sasiil ))c# Sl. et @a&a
nt toiUK^ tk XbMmmg anb eifioxHiig hd £)tte a. a. D. @. 92 f.
IkMfefbai SeiWD entfprk^ intn oxi^ Mm^ad ))fe 9cf (^mSosg t>ed alten
2)mi9 90B Sein. Ifle mifete ^efc^uj^'^ietber Der Soabn^ ^odben üba-'
aa^immait "tk Mmaloffc tiefer ktcöfGAauun oa» ter erften ^otftc M
9. dal^rl^tertd ^enMrgc^oben, mit) tmi 3>Deiid bc^^ 6d t^nen txirnSer,
1)a| t)er alte dUnet jOem i>en Sr)6. ^(DeKiÜ) erSont t. ^. bcgenncn im))
i>0n Srib. SilüBert 873 yioei^t »orten ijt: 8(^iiaa{e a. a. D., ^!e
2. 279, £tte ®. 92.
lifo filittt m tie Bqmeifeüe Xrattticn Den tan ^IteSoIbdtfmi fo-
1M^ tarc^ tte nnbefangene Xnffaffnng ter ^t^orif«^ Stod^ri^^ten «>on fei-
ner Sonvei^nng« M an^ mit ntdf mtipc twcä^ ten San felBß befiotigt.
Senn toc^ tie @a(^ felbft ftc^ bejen^ mit (ebentig Dor 9ngen ftüft, m
nag man fie tann niMl^ befireiten? Kii^t taDon lomi loeüer tie 9tete fein,
ten alten 1km, tejfen Sefd^reibmig imr femien, btö in tie SteroDingeQeil
inrfidj^roerfelen, fontem mir taDon, ob er nac^ feiner SoHentnng im 9.
3a^r^nntert mk^ eine (Emenemng oter n^efentOc^ Seronternng erfahren
^t. SSttt man tie ^iflorifc^ ä^^^ über tie Serbrennitng ter Stobt
»it allen i^en ftirc^ nnt filBftem tnrc^ tie Storwannen im 3. 88t unb
tn#befontre tie ton $. &epffan VI gebron^en nnfloren SBorte : basilice
(ifl tt>o^( basilka ya lefen, loegen ted folgenten predicte ecdesie) et om-
nes £abrice domomm Colon. ciTitatis una cum nomina (nominibus?)
predicte ecdesie igne combuste perienint ( f. (Sinleitnng Sonb I
@. xn 9nm. 2. 3) bnc^ftoblii!^ nehmen, fo loäre tomal^ anc^ tie fi<#
trale, ba(t na^ i^er 6in)»eil^nng, ni^t ter Semic^tung entgangen, xomi
femer tie 92a^ri^t ter Annales Fuldenses a. 883 ^n Derbinten ifi, ^
bid to^in, t. \f, {toei So^re na<^ ter Sertonffamg. nur erfl tie @tatt mit
i^en Sporen , noc^ nic^t tie fitrc^ nnt filofter tt>ieter^geflellt UKtien.
93ie toeit tie fiat^trole im 3. 881 mitterbrannt tt>nrte, bleibt migm$;
to^ ift fo Diel ftd^ , tag fte bei i^rer 99$id)er^erftel[nng ebenfo toenig loie
ter alte Stnntbon Don ©t. ®ereon eine tt>efentli(^ Serontemng erfaßten,
Dielme^r i^re ten fitr^enbauten ter 6arolinger)eit entf)>rec^te @runbfom
forttonemt beibehalten l^at.
Sd bleibt no(^ übrig tie i^age gn erörtern, tt>ie ed ftd^ mit ten beiden
l^iflorifc^ 3«i9J*Ml«n ^^^ Annales Fuldenses jum 3. 870 nnt ter©}*
notalacten ton 873, Don tenen »ir anögcgangen pnt, in Snfe^ung ter an*
fc^nent toiterfi|)rc(l^nten ä^itangobc Derl^olt. Seite berid^tcn Don ter 6i»*
toei^ung te^ S)om« bei einer 6olner 8^note im 3. 870 nnt im 3 873,
B. ßrgäujuugeu unb (Erläuterungen. CCLVII
nt e« liegt t>a]^cv na!^e, fie auf ein unb t)iefe(be 2t)uot)c §u bc^k^tn unb
inen 3rrt^um in t>er ^^itancjabc bev Ann. Fuldenses an^^une^men. 3)aber
at fcf)on Hartzheim, Concilia Germaniae II, 356 in einer 9iote bemeift :
Lnn. Fuldense« referunt hanc synodum ad 870, Sigebertus Gemblac.
d 871, uterque errore, quia Willibertus ante 873 nondum palliuin
cceperat ab Joanne VIII. Sinterim, ®cfd^i<!^te bei* beutfd^en ßcncilien
II, 143 f. entfd^eibet fid^ bagegen für jtoei »erfc^iebene (Eljtner Si;ncben
70 unb 873 unb meint, eö fijnne tüol^t ber ß^ronift fic^ in bem Umftanb
er fiir^wei^e geirrt, b. 1^. fie unrid^tig fd^on ber ©t^nobe t>on 870 juge-
i^ricben l^oben, ober aber e§ fcnnten jn?ei ijerfd^iebene S'ird^en ©t. ^eter
u Sohl genjei^t toorben fein. Jefeterer Slnna^me l^at fid) aud^ ^efele, Soiw
iliengefd^ic^te V, 477, angefd>(offen. 3»it ated^t erflärt fid^ jeboc^ ^ümm«
er, @ef(fe. be« oflfränf. 9feid^« I, 806 änm. 27, gegen biefelbe, njeil an
jeiten ©teilen unjtoeifel^af t ber S)cm ®t. *ißeter be3eid)net ift , unb fteüt
cie SSermutl^ung auf , ba^ 'jene erfte SBeit^, toeil fie t>on 333ittibert t)or ter
Vävft^i*^^ Septigung feiner SBa^I tJoUjogen toorben , al« eine ungültige
<mgefel|en tourbc unb be^l^alb toieber^olt werben mußte'. 3c^ l^abe mic^
®. X älnm. 4 auf bie änfü^rung biefcr älnfid^t b^fdbränft, anbere 9)?öglic^^
feiten offen gelaflen. ®ün§er in ter 9tec. ©.167 loirft mir »or, id^ ^ättc;
t^urd^ §inti)eifung auf 33interim bie fd^toierige (Ba6^t nod^ mel^r t)erbunfclt
unt feine ?cfung gegeben ; eine offene Äritif muffe ben offenbaren 3rrtl;um
ter Annales Fuldenses aneilennen ; bie äfnnal^me, bag in ben 3al^ren 870
unt) 873 an bemfelben Sage bxiöfelbe üon einer Sölner ©t)nobe getl^an toor*
^^n, fl^otte jjeber SBal^rfd^einlid^fcit; bie ganje ©teile fei tool^rfd^einlic^ bloß
fräterer ^n^a^, ber burd) SSerfe^en an bie unrechte ©tcDe gefommen.
S^e \m bie 9lad^rid^t eine« jut?erläffigen äutor« , toie ber gortfe^er
^er SJuDolf'fd^en ännoleu t)on gulba ift, burc^ oberfläc^lid^ Sritif m^
^^n^n, muffen »ir fie rec^t »erftel^en. ©ie lautet in feinen SBorten ju 5tn-
\^H fo: Habita est autem et synodus in civitate jussu Hludowici re-
^8 Vi die kalendarum Octobrium praesidentibus raetropolitanis epi-
^opis provinciarum Liutberto Mogontiaciensium, Berthulfo Trevero
^^, Williberto Agrippinensium cum ceteris Saxoniae episcopis. Sie«
^t junäc^jl im guten c^ronologifdben 3iifammen]^ng mit allem übrigen,
*ag ber (S^ronifl au« bemfelben 3a^r 870 genau unb juioerläffig berid^tet:
^ enoäljnt bie 2Ba^I (grjb. äBiflibert« ju Anfang be« 3a]^r«. ben ?lufent*
^^It te«^önig« Suttoig in granifurt, feine Steife nad^ äd^n, »o er nac^
feinem UnfaU bei glamerö^eini hanf log . feine 3iifÄnimen!unf t mit Slarl
^t^m^al^lcu unb andere«; hierauf bie S^nobe ju (Solu, toeld^e auf 93cfe(;l
^^ ffönig« üon ben r^einifdben ©r^bifcböfen ju ßnbe ©eptember abgel^alten
StäJtcdjtonücn. XIV. **** 13
CCLVIII Beilagen.
ttjuvbe , iüäl^rent) tevfelbc noc^ f ortbauernt) — üon äuguft btö Dctober —
im *iPa(aft ju Std^cn üertüeKte; Slufang 9Zoüemkr fcbrtc Sutiüig, xok ter
e^rontft 5u(e(jt anv3iebt, nac^ Saievn jurüd, »o er über ben gefangenen
ÜKä^renfürjlen 9tafti«(Qt3 ©erid^t l^ielt. Slbgefe^en »ort ttx ©^note »on
ßödi, teren fein anterer getenft, toirb toie 9tic^tigfeit tiefer Sia^ric^ten »on
jiet)er Seite beflätigt; Dg(. Dümmler^ ©efd^. be« oPfränf. Stteid^« I, 73l-
740. 9Znn ijl aber bie ßölner ®^nobe üon 870 nic^t mit $ar(j^eim M--
i)M ju ijertoerfen, toeil ber electus ffiiHibert banml« no6^ nidjt ba« ^aUium
erhalten l^atte. Annales Fuldenses fagen »eber, bag aBiÜibert fie berufen,
nod^ baß er pc alö SSorft(jcnber geleitet ^be: fie tourbc jussu regis Ludo-
wici b. i. burd^ Äönig t'ubtoig, ber im ^alaft ju äd^en franf lag, berufen
uub unter bem S?orfi(j ber Srjbifd^öfe t3on aWainj, Ürier unb ßöln abge^al*
ten. Willibert tft l^ier erft an untergeorbneter britter ©teile genannt; au(4
a(^ electus fonnte er auf ber ©i^nobe ben beiben anderen affiftiren, untere
»erhält e« fid^ mit ber ©i^nobe t?cn 873. Diefe »urbe r^an Srjb. 33?il(ibert
berufen : synodalis conventus, quem simul nobiscum hodiemo die col-
lectum habuimus ob nostrae ecclesiae dedicationem faciendam et ob
plurima divina tractanda negotia, fagt berfelbe in feiner Sefanntmatag
ber ©^nobalbefd^lüffe, Hartzheim 11 p. 357 ; er l^at bie SSer^anblungen
biefer ©^nobe al« SSorfiftenber geleitet unb ba« ^rotofoü an erfter ©teile
— qui hoc praesens conscriptum fieri jussi — oor ben anberen StJ»
bifd^öfen unb 33ifc^öfen unterf einrieben. Offenbar ijl alfo ber 33eric^t ttx
Annales Fuldenses nic^t auf biefe ©ijnobe ju bejiel^en , f onbeiTi e« fint
not^wenbig jtoei üerfd^tebene Sölner ©i^noben im 3, 870 unb 873 anju^
nehmen: bie erjle toar eine föniglid^e, toeld^e bie r^einifd^en ©rjbifc^öfe ju
ßöln abl^ielten , bie jweite eine fjjecieH ßölnifd^e, toelc^e ber @rjbifd)of ton
6öln tjeranftaltete, tooju er außer ben fäcj^fifd^en Sifc^ßfen anif bie SKetro-
politen üon 9}iainj unb Srter einlub.
Ueber bie ßölnifd^e ©^nobc i)on 870 gtebt äüentin« ß^ron« S3uc^ IV
nöl^ere ^Zad^ric^t, toelc^e baburd^ nod^ nid^t berbäd^tig toirb, baß aud^ Srjb
3lbel»in üon ©aljburg, ben Ann. Fuldenses nid&t nennen , al« anwefent
genannt tüirb. Uebereinflimmenb mit Ann. Fuldenses l^eißt e« l^ier: Co-
gitur VI Oct. jussu regis nostri conventus ecclesiasticus apud Colo-
niam Agrippinensem ; bann tioirb in ber ^rje ber Snl^alt ber ©ijnobal»
befd^lüffe angegeben: 33if(^i5fc unb ©eijllid^e foHen fid^ fern ^Iten bon
$abfuc^t unb üppigem ?eben, fic^ ber SBiffeufd^aften befleißigen, il^re ©d^fe
toeiben, nidbt bie ^iilc^ fangen unb bie SBclIe fd^eeren, öor attem aber für
bie Slrmen ©orge tragen.
ÜBeiter ift in ber tjon Mabillon, Vetera analecta, ed. nova Paris.
B. (Srgäujiiucj^^n unb ©rläuteiungcn. CCLix
1723, I|crau«gege6enen ßononenfammtung be« 2l6o üon Sleutl) aU Cap.
LVI ex coRcilio Coloniae p. 143 ein 93ef(fe(u6 gegen t>eu aWißbraud^ bc«
Äirci^enbannö mitget^cilt , njetd^cn t?er Herausgeber gteid^faßö auf ba« ßcn*
cif 870 bejiel^t; eteufo S)ömmler T, 744. 2)ie l^ier^er gel^örigcn ©teilen
fint) jufammen fcei ©tnterim a. a. £). 144 abgebrurft, auf toMjtn i6) beö*
^al6 in 3lnm. 4 t?er für$e ttjegcn mit gutem ©runb üerttjiefen ^aBe.
S)ie t>on Ä. Jubtüig berufene rl^einifd^e ®^nobc t>on 870 l^atte bem^
nad^ eine allgemeine Sebeutung ; c^toax, irie SKabiUon fagt, ein concilium,
quod in causa ecclesiasticae disciplinae celebratum est. Slnberö bie
Specialft^nobe ber Sölner Äird)en|proüinj t?on 873. S)er einjigc unb ^avcpU
befd^lug bcrfelben, ben bie bei §ar(j]^eim abgebrucften Slcten entl^alten, betont
(ebiglid) bie 33eflätigung ber üon Srjb. ©üntl^er getroffenen Slnorbnung
über bie S^eilung be« Äird^cnüermögenö mit ben SJebenftiftern ju Söln,
bencn bie felbjlänbigc SSertoaltung unter ben üon il^nen gewäl^Uen ^röpflen
üerftattct »urbe. 'iDaju ift nod^ eine lange Steil^e tyon SSerwünfd^ungen unb
glücken gegen bie Uebertretcr biefer 3?erorbnung l^injugefügt, worauf bie
Unterfd^riften beS t>orfi^enben Srjbifd^of« SBiÜibert unb ber übrigen folgen,
gemer ge^iJrcn l^iel^er jtoei falfd^ batirte Urfunben t>on 874 ber Srjbifd^öfe
oon 9Äain5 unb Srier über bie ä^^ntbered^tigung beö ©tift« ®t. Kunibert
in il^ren Diöcefen, toeld^e gleid^faß« auf ber t>on Srjb. SBißibert berufenen
St^nobe auögefteßt lourben, um berenttoißen Sinterim unnötl^igertoeifc nod^
eine britte Sölner ©i^nobe t>on 874 annel^men tooflte : Sacomblet, Urf. I no.
66. 67 ügl. bie Serid^tigung t?on Dümmler a. a. D. 3lnm. 27; fobann
bie fd^on »on SJfabißon für unecht erflävte, jebenfaflö fpäter abgefaßte ©tif«
tung«urfunbe be« §i(be«^eimer Sifd^of« Slltfrib für bie äbtei (Sffen , toeld^e
ba^ S)atum 877 V kal. Octobr. in ipsa die dedicationis basilicae s.
Petri trägt: ?ac. I no. 69, »gl. Tümmler a. a. £). änm 28.
S)er S'^td ber jtoeitcn ©^nobc t?on 873 betraf lebiglid^ angelegen*
l^eiten ber Äird^e unb ®iöcefe »on ßöln; eö njar eine genjöl^nlid^e "iprotjin*
^ialf^nobe, n)ie mele anbere, ol^ne aßgemeine Sid^tigfeit : begreif lidjernjeife
wirb bal^er nur bie erfte bon 870, beren l(;ert)orragenbe ^ebeutung gezeigt
würbe, in ben ännalen beö jeitgenöfftfd^en ©efd^id^tfd^reiber« erwähnt.
Snblid^ tjl nod^ bie wieber^olte Sintoei'^ung beö S)om^ bon ®t. ^eter
5U erflären. S)ie Sijnobe bon 873 würbe t>on SBißibert ob nostrae eccle-
siae dedicationem faciendam einberufen, ^dd) Ann. Fuldenses aber War
bie Äird&e fd^on auf ber ©\jnobe üon 870 geweift. 9Ban brandet beö^alb
nid^t mit ©ümmler anjunel^men, baß bie crfte Sirc^weil^c für ungültig an*
gefeiten würbe, weil fie Don SBiflibcrt üor feiner Sejlätigung tooßäogen wor*
ben, benn Ann. Fuld. fagen nid^t, baß ber electus »on Söln fie üoßjogen
CCLX 8ei(agcn.
^ahe, I entern tic genannten St^bifcfeofe unD Sifcbcfe etiam dorn um s. Petri
eatenus mmime consecratam dedicaverunt. 3&at tet ntnt S)om [(ben
tamol^ tJcHentet, fo »urte er natürlid^ au(^ bei @e(egcn^cit tiefer Senate
für ten gottc^tienftCi6en (Sehrand^ confccrirt. 3Btßi6ert fclbft aber foimtc
^ur 3cit ^^^ Äir(^ nic^t eintpei^n, »eil er nur electus n?ar, unl) eben te^*
l)aib njcüte er, nacktem er ta^ 'ij^aEiunt erlangt ^attc, tie feierlich SimDci-
bung, tie il^m ai^ Sr^bifc^of an feinem ^rc^nft^ gebührte, auf einer Bio-
tin ^ialftjnote »icter^olen. ®ie^ iDar, tt>enn ni^t tcr alleinige , toc^ ein
^aupt^TOcrf ter Stjnote, unt tie ^ierju eingelatenen Srjbifc^efe unt Sifcbefe
erfc^ienen tabei nid^t bloß alö S^^B^^' fontem al« SWitroirfente : Marlene,
De ecclesiae ritibus T.U, 670 : Dedicatio ab episcopo dioecesano facta.
Episcopi Don solum ut testes sed ut coadjutores ministri dedicationi-
bus intererant.
ßntlic^ tood ten 3citpunft ter jnjeiten St^note angebt, fo toar tiefer
eben i^re^ ^tocd^ wegen gerate turc^ ten 3a^re«tag ter crften Äirc^ioei^,
26. September, beftinunt. 3)ad 3^f^""^^^>^^^ff^tt tiefer ^Daten ^t fo toenig
Unioa^rfc^inli(i^e«, tag i}ielme^r to^ ©egentl^eil auffallen mügte : ter an-
niversarius dedicationis ecclesiae, auc^ fc^Iec^ttoeg dedicatio genannt, f.
Du Gange, Glossar., n>ar überaü ein ^c^c^ Äirc^enfefl; mit ter geiet
te^felben \?erbant fic^ alfo auf ter Stjnote oon 873 tie toieterl^olte @in*
ujei^ung turc^ ten anerkannten ßr^bifcj^cf .
Ueber bte ä^ittijer^^aniSgenoffeti.
3?gl. 33b. 111 @. xLviii.)
Xk flc^ente Benennung tcr il^ün^cr al^ ^u^genoffen — moneiarii
qui husgenoize appellantur — beweist , tag fie t)on i^nen im bef enteren
Sinne mt i}on fetner anteren (Korporation gebraucht n>urte. 3)ie ©efeü'
fc^ft, ©emeinfc^ft, SrüterfAaft — societas, consortium, universitas,
Iratemitas — ter §au^genoffen fommt feit tem 13. 3a^r^untert, nirgent^
fo »iel i(^ finte früher, fo in ßöln toie in Straßburg, Speier, SBonn^,
äRain^, Srf urt, Slug^burg, granff urt, 9iegen^burg, SBien unt ante ren Orten
t)or. 6« fragt fu^ toie tie ^Benennung $au«gencffen ju erfläven fei, na*
mentlic^ ob tie SRün^er fl(^ taturc^ al« ü)ttnifierialen ju erfennen geben?
Xie älteren Sd^riftfteHer, »etc^e oon i^nen l^anteln, ^aben feinen ^vi\am^
men^ang jö>if(^en beiten angenommen, fontern tie ^au^genoffenfd^aft ter
ÜRün^er letiglic^ oen ibrer ©emetnfc^ft im ÜRünjer^aufe abgeleitet : f o it^*
mann in ter Spe^rer S^roni! (Slu^g.üou gu(^« 16%) ©. 278 f., Schan-
nat, Hist. episc. Wormat. I, 205: Hinc a domo seu officina illa mo-
B. (grgän jungen unb (Sdäutcrungcu^ CCLXI
netaria nomen husgenossen vel etiam muntzgenossen — sodales do-
mus sortiti sunt. On Uebereinfiimmung l^icrmit erflärt J. G. Münch,
Diss. de monetanis principum ac civitatum Germaniae dictis ^aufj*
genoffen, praeside Ch. G. Budero, Jenae 1751, p. 3 5Rotc Jpau^gencffen
a certa doma vel aedibus publicis in quibus conventus suos agebant,
mit SSertoeifung auf ®(i^i(ter : quod sint socii unius domus et collegii.
^oltauÄ' ©loffar ^itht t)iefelbe S)cutung, »enn quc^ jugleid) mit 93ejug auf
ta^ fürfilüe ^an^ oter t)ie Sammer : a domo sive palatio et in specie
a parte palatii, scilicet camera imperatoris vel principum imperii et
quae Laie adjuncta erat fabrica monetae, qnidam ministeriales impe-
rii, mobei iebcnfate unttd^tig tic SReinung ift, bag t^ic ^au^genoffen über*
^ctwpt 9?eic^^miniftcrta(en getoefen feien. Sluc^ ^üUmann, ©tätteirefen t^eö
5IR.*3l. »D. II, 24, ^alt tie frühere »bttitung üon t)cm aKün^et^aufe al^
Dem SSerfammtungö* unt) ®efd^äft«gcbäube Der ©efeßfc^aft aufredet.
älntjer« Die Steueren. SBie ber SSerf affer Diefe^ felbfl bie $au«genoffen
in ®|>eier, tote in ffiorm« unb SiJln, aU eine befonber« pritjilegirte ßlaffe
ber ÜKiniperialen angefe^en l^ot (Oefd^. ber ital. Stäbteberf. II, 432),
ebenfo ^molb, ®ef(^. ber greiftäbte I, 273, ©ierfe, ©enoffenfd^aftörec^t I,
189: 'eine bienflred^tUd^e Innung — fie ^ieß be^l^atb eine§au«genoffenfd^aft,
benn fle gehörte jur familia, jum §au«gefinbe beö §errn'; b. äWaurer,
©efd^.berStäbteberfaffung in ®. I, 300: 'Sie gehörten uämlid^ ai^^an^-^
unb ^fbiener ^im $aufe unb jur gamiüe i^rer Ferren unb \üaren, toie
att^ anberen SKiniperialen, t)k 5)auögenoffen il^rer Ferren unb andi ©enoffen
unter \i6)'; unb ma« fpecieU ®)(n betrifft, Snnen, @efc^. I, 430: 'S3ei ben
äRün^er^ttögenoffen beutet ber 5Rame §au«genoffen fc^on barauf l)iji , baß
fie urfprÜÄglic^ ju ber familia be« (ärjbifc^of^ ge'^ijrten unb fomlt in mini*
fletiaCem SJerljältntffe ftanben'.
®o uol^e liegenb nun bie« alle« fc^etnt, fo ift boc^ faum ju fagen,
marum bie oHgemetne 93ejeid^nung ber ÜDienftmannen a(« §au«genoffen
aöcin an ben ÜRünjern ^aften geblieben fein foßte. S)ie Srflärung Slrnolb'«
a. a. O. 'XDtii fie tit einzigen S)ienflmannen waren, bie nod^ in ber ©tabt
»oren^ ift t^atfäci^tici^ unl^attbar, tra« ju betoeifen nid^t erft nijtl^ig ift.
Ueberbie« fragt e« fl(i^ gerabe, ob bie SKünjer, »eldje ^au^gencffen Reißen,
überhaupt SDienj^mannen geioefen finb. SWan beruft fid; jioar auf ba« alte
©trafeburger ©tabtred^ au« ber erften §ä(fte be« 12. 3a]^\]^unbert« Slrt.
63 : Nulkis facere denarios debet, nisi qui sit de familia hujus eccle-
sie — beutfd^: *et enfi ban bej gefinbe« befe« gotteöl^uf ed' ; unb toieba«
SDtihijeramt. fo tourten bamal« aud^ bie übrigen iJffentlid^en ©tabtamter
»en tem 33ifd^of an ba« '©efinbe be« ©ottee^aufe«' terliel^en: S^ron. »on
CCLXII Beilagen.
etrapurg (Sint. ®. 19. Seil. ®. 924. «Hern eö toirD t^abei ü6crfe{>cn,
tvi§ Derfd^iebcn üoti fcen ®otte«l^au«t)icnftIeutcn eben t)ie $au«genof[cn tcr
f^>äteren 3^^^ tioaren. ®iefc befianten im 13. 3a^rl&unt)ert ju ©traßburg
o(g (Korporation ber ÜJiünjer, t). i. einer Slnjal^l üon Sürgem. xod6^t au8*
fci^(ie§Ii(i^ jum SWünjamt bere(^tigt toaren unt> ftd^ felbjl burc!^ Vererbung
oter SEBal^I ergänzten ; nur t?aö 9Wün jnteiPeramt üerKel^ ber SSifc^of , aber
aud^ (entere«, nad^ bem ©runbcertrag tcr Stabt mit Stfci^of ^einrid^ »on
1263, nid^t an einen ®otte^^au8t?ienPmann, fonbern an einen ^an^gcnof«
fen, t>. i. an ein SWitglieto ber Korporation felbjl. S)er SSurggraf foK, fo
ifl barin benimmt, immer ein ©otte^^au^bienftmann fein; ba« ©c^uttl^eigcn*
amt mag ber Sifd^of ebenfaüiS einem fold^en ober aud^ einem Sürger geben,
ber 3ötoer aber foü ein S3ürger fein nnb 'fo fo( man in' b. i. bcn Sür«
gern 'einen §upgenof[en ju eime SRün^cmeifier geben* : ©d^ilter, ^onig«»
l^ofen Slnm. III (5. 730; ÜRünjmeifter unb 5>au«genof[en ftanben burA
bag üKünjamt im Dienft be8 Sifd^ofö, fo lange biefer bie 9Künje l^atte; aU
er fie aber, »ie e§ fd^on feit @nbe be« 13. ^al^r^unbert« i^\M^, balb an
ben 9tat^ ber ©tabt, balb an eine ©efettfd^aft »on Sürgcrn pad^ttoeife über*
ließ , ftanben fie im 2)ienP ber jebe^maligen SSeptjer ber 9Wünje . unb ber
diati) nannte fie nun feinen SKünjmeiper unb feine §auögenof|cn. ©tra§6.
e^ron. S3b. II Seil. 5 ©. 989 f.
3n 9Borm3 fennen »ir bie aJJün^er fd^on in fe^r frül^er S^it. 3n
einer Urfunbe beö Sifd^of« Surd^arb t3on 1016 ifi eine ©trage ber ÜKün^cr,
platea monetariorum em)äl()nt; Schannat, Hist. Eipsc. Wormat. C.
prob. p. 41; eben bort befanb fid^ ba« aKünj^^auö, platea juxta monetam,
ib. p. 61. S)ie 9?ed^tc ber ©enoffenfdbaft würben burd^ ein ^riüilcgS.
griebrid^« I 1165 ©ept. 24 beflätigt, tocId^eS nur in einem fpäteren beut*
fc^en Sran^fumpt bei Smeuerung be«felben burc^ Ä. 9tupred^t unb tarl IV
erl^alten iP; ß^mcl, Regesta Rup. im Änl^ang ©. 187, Schannat 1. c.
188. Semcrfenfctoert^ ijt l^ier befcnber« bie ©teile: 'Slud^ geben toir ten
munqern bon irem alten redete unb bon machte ire frijl^cib unb befunt>cr
redbt« wegen, obe ein feifer ober ein funig mit großem tjoHc ju aBormö i«
feme, unb ein bifd^of ju SBormö nid^t biener gnug ^ctbe, cime feljfer ol)et
einem funige ju bienen, fo foHent bie munter üon ber miln^e, bie ba iP
eine« feijfer« camer, ber biener gcbreften unb ftat erfüllen, alfo baj man p«
an ein« marfc^alfeö ober trud^feffen ober ein« fd^enfen ober ein« tamtci
ampte neme, unb man fal fie ju feinem n^bern ampte in bel^einc to^fe twin*
gen* : toorau« fid^ beuttid^ ergiebt, baß fie nid^t eigentlich jur SDienerfc^ßft
be« SSifd^of« gc^iJrten, too^l aber für ben 3)ienP be« tönig« an ©teße t)er'
felben ^erangejogen toeroen fonnten. Unb toic bie ÜKünjer burd^ biefc«
- B. ©iganjungcn unb Siläutcrungen. CCLXlii
nxtdft üor anderen bürgern au^gejeici^net tourtjen, fo xoaxcn fie anbcvcr*
nidft t)crj>fli(^tct, antjere UemUx bcr ©tabt ol^ne t^xcn SBiflen ju über*
en : *5lu(^ fal man feinen munter ju feinen anbem ftetbc ampte ober
IX fd^effen bet ftetbe crtücin, er tooßc ej bann mit finem toillcn ^abcn'.
Ratten ftc i^ren befonbercn ®eri(^t^jlanb cor bem ÜKünämeifler in ben
Dingen , ju toetci^en biefer jä^rüd^ äße feine 'unbertanen* gebot , nnb
Itt^eil burf te über fte nur burd^ il^re $au«genoffen gefprod&en »erben :
al fein man in ber fad^e orteil über fie fpred^en, er f^ bann ire ^u«^
'i!\ nurtnSad^en, toeld^e 'S^re unb ?eib antreffen , tt)ie Jobtfd^tag.
re SSertounbung, galfd^münjerei unb ©iebjlal^r, toaren aud^ fie bem
inen ©erid^t unterließt. S)er aßein an biefer ©teße unb nur in ber
t beutfd^en Ueberfe^ung gebraud^te äuöbrudf $>aui3genof[e für ©enoffe
noc^ nid^t aU bie üblid^e Benennung ber Sorporation im 12. Sal^rl^.
i Srft in ber Urfunbe üom 3. 1233, toeld^e üon ber SBal^t unb Sin*
:ng be« ©tabtratl^^ ^anbett, finben xoxx auöbrüdfüd^ bie $)au^gen offen
Sint; Böhmer, Fontes II, 222. 3)er ©tabtratl^ foß nad^ 3nbaft ber
ibe jufammengefe^t fein au« neun 33ürgem (cives), toeld^e ber ©ifd^of,
mö fed^« SKiniPcrialen, ^ier milites genannt, toeld^e jene neun l^inju^
m; bagegcn foßen aße 33rüberfd^aften (fratemitates) aufboren, mit
ra^me ber ^au^genoffen unb ^ürfd^ner: husgenoz et wiltwerkere
Bxceptis. ^iemac^ bilbeten bie ^au^genoffcn ju SBorm« eine SSrüber*
: unter ben 33firgern, toie bie 9Bi(btt)erfer unb anbere ©etoerbtreibenbe.
ben ÜWünjmeiPer unb S3orfte^er ber Sorporation ernannte ber SSifd^of
)em ©taube feiner äftinifieriaten, Schannat I, 205.
3n ©pcier tourben bie §au«genoffen nid^t ju ben 3Mtcw gejault,
m bilbeten eine Slrt üon bürgerlichem *ißatriciat mit befonberen SJor*
:n. 9Zad^ ber 9tat^«orbnung tjon 1304 foflten in ben 9tat^ üon 24
[liebern 13 au« ben äi^^ft^^ ^^'^ H ^^^ ^cn ^^aufigenoffen unb anbe*
jl^rfamen 33ürgem getoä^lt toetben , unb t>on ben jä^rlid^ toed^f elnben
SürgermeiPcm immer ber eine au« ber einen, ber anbere au« ber an=
t Slbtl^eilung fein, f. Seemann, S^ronif »on ©peier (»erm. Don Sud^«)
►88. 33efonber« beutlid^ tritt l^ier bie SSejiel^ung ber §au«genoffen ju
SDtünjerl^aufe in ber Urfunbe »on 1289 l^eröor, toonad^ 5Rat^ unb
|er ber ©tabt una cum nostris concivibus monetariis et Ulis qui
tttur husgenossen , über bie Srbauung eine« neuen SBün^erl^aufe«
infamen : quod ipsa domus monetae et fundus ipsius monetae est
jse debet perpetuo dictorum monetariorum et husgenossen , ita
l eadem domo utantur ad eorum communem utilitatem, sicut mo-
rü et husgenossen hactemis uti consueverunt : SRemling, Urf.^Sud^
ccLXiv SSeilagen.
S. 384 no. 418. (Sbenfo in t)cm ^Mmleg tje« Ä. Sutei^ twn 1330 für
t)ie ©peirer ^ouögenoffen unt) il^re mönnUd^cn Srfcen (ipsorum liberos
masculos ab eis kgitime descendentes) uut t?ie, tödd^* fic na(^ $erfoin*
men in i^re Oemeinfd^oft aufnclfimcn, tro mel^rfod^ t)on i^cm gemcinfamen
$aufe unt) t?er Uefccibaci^ung t^e^lbcn. ti?e((^c 'unter bcr ü)?iinjc* l^ei^t, —
de domo communi ipsorum monetariomm que vulgariter die münssen
appellantur vel de ipsius domus supertectu qui vulgariter under der
münsse dicitur — tie SRcjDc ift. Su^fül^TÜc]^ l^ontelt Da^ 'ißriüileg fotto^l
i)on tjen ©ef^äfteu t)cr SWünjer 6ei tser SKünjprägung, kl Dem ®eIt)tDc#(
unb ber Scaufpd^tigung bet 3Ra§e unb (Scmd^te, atö auc^ üon i^rem k*
foEbcrcn ©exid^tpanb Dor bcm 9Rünjmeifler unb bea ©cnoffen. ^m
3)iünjmeijler ernennt l^ter nic^t ber 93if(i^of, fonbern bie ©cnoffenfdbaft fettjl
^at ba« 9tecbt il^n aUjä^rtiti^ ou« il^rer SRitte ju »ä^len unb ber SSifdicf tljn
nur ju bepdtigen (§ 4) : fo l^at auci^ ber SRüujmeifter feibjit feinen @eri(^t*
ftanb bor bem älteften SWünjer (§ 14). Sürger t)on (BptitTC nennt t. Jut-
»ig bie §auögencffen : monetarios cives nostros Spirenses, qui vulga-
riter die Husgenossen appellaatur ; unb fte tonnten auc^ atibere bürget»
tit^e ®ett)erbe treiben, o^ne barum genotl^igt ju fein, ftd^ in eine S^u^t auf*
nehmen ju laffen, fonnten aber avi^ in eine 3w# eintreten, borau^gefcjt
bag fte felbfi baö ^anbmerf ausübten — nisi artificium eorum quorum
societatem habere desiderat, propriis suis manibus operetur et in
eodem artiiicio sit instructus (§19. 20): f. bie Urf. in Seit. 5 ju 9Jau,
9iegiment«t)erf. ber freien Steic^pabt ©peier I, 32 f.
S)a« ÜKainjer ©au^genoffenred^t, toeld^e« nur in einem fpäten 3Bci8*
t^um tiDu 1365 überliefert ip, ijl bem bon 3IBormö nal^e bermanbt: a^t--
brutft tjon Uxnoio im änjeiger f. Sunbe b. b. ^crcydt 1875 no. 3 unb 4.
SBenn ber Srjbifc^of unb bie ©tabt üKainj ju gelbe liegen, ^ei§t e« borin,
fo fönnctt bie ^auögenoffen , XDtiijt mit ber ©tabt auggejogen finb, ßon
bem (Srjbifc^of ]\vc §ut feine« Seibe« unb feiner Kammer gcforbcrt »}crt)cn,
wofür er i^en bie Äoji geben foK (*tt)ag ^u^genoffen berni mit ber jiabt u§
mercn , bie mag ber (grftbifd^of »on ÜKen^e bi) [xdf manen unb fuKent fini:«
ttbea unb finer famern l^utten, barumb fa( er ine bie fofl geben') ; äpU
tote bie SBormfer |)aui&geni>f[en für bcn Dienft be3 Söuig« in 5lnfprut^ 8<*
uommen toerben fonnten, tcenn e« an ber ©ienerfd^aft be« 93tf(|of« gebra^-
%19 3)?iniperialen toären ße ol^ncl^in ju bcm j)erfönlt(^e« S)ienfl t)er#(i^tet
geioefen, atö 33ürger, bie mit ber ©tabt au^^ogen, tourben fic befont^ev«
baju geforbert.
6be»fQ toenig »ie anbeoöärt« befielet ein nac^toei^barer äi^fö*"*»^"*
l^ang jwifd^en ber patricifd^en (Korporation ber ÜKünjer^au^genoffcn jU
B. grgänjungen uub (gdäutcrungen. ccLxv
So In unt) bcn SWinijlerialcn i)on ®t. "ißeter otet tc3 Sr^bifd^ofö, todiit in
tem Sölnet S)knftr€(^ dom€«tici, ^u^genoffen ^tgen. Itnt) tie^ fii^vt
unö cntlid^ nod^ auf tie nähere gefipcBung te« SBortbegriff«.
S« ift ein ÜKißücrftäntJnig, wenn man $au«genoffen überall unto o^ne
Unterfd^iet) aU glcit^Scteutcnt) mit familia oter ©eftnbc be« $en:n , ald
§au«genoffcn t?e« tt)errn unb unter fid^ ertlärt. 3m ßötner ©ieujlred^t
»irb ba« SBort niemals in biefem ®inne gebraud^t. SDie 2Kinifteria(en üon
®t. 'ißeter fmb im SSerl^ältniß ju bem Srjbifd^of feine ÜKinifterialen ober
3)ienftniannen, ober and^ feine familia b. i. ©efinbe, niemate feine §au«*
genoffen genannt, ^au^genoffen waren unb l^eißen pe nur im 3?er^(tni|
unter fic^ a(« pares ober ®tanbe«genoffen : Jura minist, du. I ®. 212
(ille miles) super tectum domini sui cum testimonio domesticorum
suorum, ®. 213: si autem (ministerialis) factum negaverit, arcbie-
piscopus testimonio VII domesticorum suorum — eum de homicidio
convincet, loo M^ S5eitDort suorum nic^t auf archiepiscopum, fonbern auf
ben ministerialis gel^t; ©. 214: et (ministerialis s. Petri) omnes ami-
cos et domesticos moneat et roget, quatenus pro eo intercedant, unb
öfter. "iDer beutfc^e Slu^brucf ijt §au«genof[e ober 3ngefinbe, ®. 218:
'gein fent ^eter« bienjlman mac^ mit fime ingefmbe tempen — teere
fac^e bat ein er§6uf<i^of einölen fent ^ißeter« bienpman anfpred^e, bat l^ee
fm ingefmbe boit geflagen of gebangen Ifietbe'; ®. 220: 4ft eber fad^e
bat ber buf^of eingen finer bienft(ube fd^u(t gieft, fo bat l^ie pnen l^u^geuof*
fen bobe of getjangen neme'; ®. 221: *fo fal ^ie mit pnen l^uögenoPen
manen pnen l^erren'. ®emfelben ©prad^gebraud^ begegnen n)ir im äl^rer
©ienPred^t au« ber jmeiten ^älfte be« 12. ^al^rl^unbert«, Sacomblet IV,
774 no. 624 : ber @raf bon äl^r pellt barin a(3 dominus bte 9ted^e fei*
ner ÜRiniperialen in Ueberein!unft mit il^nen (inter me et ministeriales
meos) fep : (entere pnb nur im SJer^Itnig unter pd^ al8 domestici ober
compares bejeic^net: satisfaciat secundum consilium domesticorum
suorum. qui autem comparem suum vxdneraverit — nisi justicia pa-
rium suorum se excusare potuerit. 2)a4 SBort f)au^€noPe ^t feine
fpecififd^e Sebeutung für ba3 genofteufd^aftUc^e SJerl^äftnig ber SKiniperialen
unter pd^, »ie ba« anbeve : Qngepnbe. ^auÄgenoffen fonnten ebenfo gut
toie bie 3Kiniperialen aud^ jebe anbete (Slafte »on älnge^örigen eine« §aufe«
ober §of« genannt toerben, »ie j. S5. bie bei ber ^ofl^altung be« Srjbifc^of«
angepeilten SBerfIcute, 3)ad^bedCer, 3i^J"^^^iite u. f. ». f. ob. ®. lxxvh.
So pnb aud^ too^I in Urf. beö Srjb. äbolf bom 3. 1200 über ben S3erfauf
feine« ^o\t^ C)agen an ben ®rafcn üon Slltena bie $au«genoPen , beren
Sin!ünfte teie bie ber ®olbfd)miebe üorbel^alten toerben — Sinblinger,
ccLxvi Beilagen.
iKünfierifd^C SeitvägClI ®. 241: exceptis praebendis aurifabrorum et
eorum qui vulgo husgenote dicuntur — nur Don ben t)ortigen §of^an^*
tDerfern ju üerfle^cn ; i)gl. anbcre S3eifpiele für ten ®c6rauc^ bc« SSort«
t)on freien unt) unfreien Scionen, fotoie üon ©tanbe^genoffen unter bem
Sfbcl, im Unterfd^ieb üon Uebergenoffen, in $)altau«' ®(offar unter §auö'
genoffen. 3m fpecipfc^en ©tnne auf bic9Kilnjer, qui vulgo husgenoiz
vocantur, angettjenbet, tüirb ba^ SBort in bcn (ateinifci^en Urfunben niemal«
mit domestici überfe^t, unb e« ifi barin feine anbere Sejiel^ung al« bie auj
ba« gemeinfame Slmt unb bie ©enoffenfd^aft bei bem aWünjerl^aufe ju crfen*
nen. gür ben 9Winifteria(enftanb ber9Bünjer aber fann bie SSenennung a(«
§au^genoffen um fo tweniger betoeifen , alö fte benfelben erft in einer ^tit
beigelegt »urbe, tüo fte, wie nad^geiüiefen ijl, überall bem ©tanbe ber S3ür*
ger angehörten.
Ueber ba§ eigentliche ämt, bie SJeci^te unb Obliegenheiten ber §au«*
genoffen üon 6ö(n ift fo gut irie m6:ft^ auö bem im ©tabtarti^i» A VII 1
aufbetoal^rten Srüberfd^aft^bud^ ^u erfal^ren, toeld^eö SJerjeiti^niffe ber §au«*
genoffen »on 1421 an bi« 1719 unb augerbem bie Sefd^lüffe berfelben a(«
©tatuten entölt. Setjtere ^anbeln Don nid^t« ai^ Don ben Seiftungen in
(gffen, Irinfen, (Selb, SBaci^«, toeld^e t>on ben neu aufgenommenen ÜRit-
gliebern, bereu ä^l}\ im ganjen auf 26 befd^ränft toax, fotoie üon {e 2 jebe«*
mal jum ®ienft au«geloo«ten an bie Korporation gefd^el^en mußten. 3^
tl^eile l;ier bie ju 3lnfang jtel^enben 33efc^lüffc mit, toeld^e bie Sefd^affenbeit:
biefe« 6orporation^n)efen« im 15. 3a^rl^unbert auf ergö(jlid^e SBeife !enn*
jeid^nen :
t
3n ben jaeren unö l^erren bo man fc^rief bufent t>eir l^onbert int:^^^
3tDeilf iair beö neeftcn baig« na fente ©e^erin« bage beö Eiligen bufd^of^, bc^ ^o
\amt unfe l^erren bie ^ui^genoiffen up ber munden einbrec^telid^en ot)erbra== -^i*
gen in l^ern ©obelen SBalraüe l^ui« jer^it burgermcifter, bat man 'camiM^ -i"
»ortane niet me bienen enfatt bau XXVI ^ui^genoiffen inb barenboife
geinc mer üertoufen, inb faß eim ieflid^cn ^ui8genoiffen jtocilf gube po
Podtoaf« of mebewaf«, bat befle bat man üinbcn mad), in fin ^uiö fenber" -^n
einen bad^ of jttjeen bur bem, bat man ben bienft boin faB. t3ort up tr^^n
bad^ a« man bienen fall, fo fal man irre jnjen getjen einen guben tjetten g^^^-'
braben antüoigel gebraben inb iebermanne fme fd^uttel pefferö babi. oo ^
bat anber geriefte fal man geben gube ^eid^te in bie galentine begoffen -**/
man bie binben mad^, inb of man geine l^ed^te frigen enmac^, fo fal tncr^gn
gube bifd^e geüen bie befie bie man frigen mad^. inb iebermanne fin ri« t«c *
mit judfer befd^aben inb iebermanne pne Diaben mit judfer befc^aben i^mrwl)
regel^beeren gebraben mit judfer befd^aben, inb guben ttjin Dirne inb nii"tr^
inb fd^oin broit, inb bie gl^ene bie ba bienent bie foelen icber ^ui^genoffen rra
ejfen geDen Deir fd^illinge jo prefencien inb ben boiben ^abe proDente aen
B. ©rgänjungcn unb (Sriäutcrungcn. ccLxvii
roa« int) aen })refencieu. int) »ort fc^incf int) gefallen ü(cifd) cnfal man
numme geoen.
3tem t)oxt fo »eint jo tjienen gebart, t)e fall t)at t)en fc^rinmeifteTen
funt t)oin up »at baigö fi t)ienen tüiüen, int) füllen ouc^ jtoeue fialen x>an
Deme fcejlen roaf« bat fi frigen funnen a« t)urg fteit, ben fd)rinmeifteven fien
[aiffen ee fi t>at toaf^ umb fenben, \iat fi ui« ben jwen palen ein nenien ba
n mit genoige, int) füllen tjoxt aße fad^eii toin mit raibe int) tüift t)ev fc^rin*
neipere jerjit hi iren eiben.
[©^ätec mit anberer Sinte i^injugcfügt] 3tem Dort fo l^ain n?ir t)ert)ragen
)at t)ie fd^rinmeiftere t)ie jerjit »an un^ gefoiren fint, bat t)ie al^it üortme
)ur ^alffaften ^toei lofe ui« ncmen f oilen int) bem boiben beteten , bat ^ei
»engl^enen bat (unt boi, bie alfo ui^ bem (ofe genomen toorben fint inb in
jeüaöen ig jo benen.
•3tcm cort fo ^in toir t>erbragen, bat bie jtDein bie a(fo geloft »erben,
^at bie ben ^niögenoif[en bienen foilen in maifjen a« bat ^ie mx eigentlid^
,ef(^riei}en jleit, inb foilen bat boin entnfd)en fent Stemei^ mif[en inb alte
eiligen miffen np einen benanten "oaöii a« man anber^toa in ampten of in
roiterfc^aften niet enbient.
3n einem fpäteren Sefd^(u§ üon 1466 ift gefagt, baj^ bie jtoei burd^
a^ Sooö getroffenen äftitglieber ben 26 ©enoffen auf ^eifijmmlid^e 333eife
a)ei Oa^re (ang bienen foKen, iDofilr i^nen auf fo lang ein Sapita( üon
[inf te^atb ^unbert r^einifd^en ®u(ben , für »ctd^e^ fie ^ürgfc^af t ju leiften
abcn, jum ©ebraud^ überlaffen toirb; in einem anberen t)on 1530, ba§
at^ alter ©enjo^n^eit aud^ ferner bei bem 2lb(eben eine^ ^auögenoffen im«
ler ber ältefte c^elid^e ®o^n baö 5lmt an ber üKünje empfangen f oH ; unb
n einem (e(jten t)on 1597 »irb bie ^at^i unb 93efd^affen^eit ber ©erid^te
um ©c^maufe noc6 reid^Ud^er a(ö üorl^er bemeffeu.
iritolgnnge oan Den toemf(t|en keiferen M anmieten Mngen. a3(.237a.
it rocmfd^c rid^ in bcr tourgcnantcn uneini^cit flonbc anc flurc bi 23 Slqvii)^.
unb unber allen furzen in buitf^cn lanbcn »oulbc ftd^ geinrc un* ^^'agfi^'
(^8 toan toortc tocgen bcr ^)crcn, bic mit fcifer grebcrid^ inb »cber bcn 448).
efl, fo xoaxt be^ toemfd^en xiä)^ maä)t fere gefmectt inb
antfd^aften tnb l^eirltd^ctben, in Stalten, in ®aüien inb in
butmatte tt)a^ ganfe Stauen nnbet be« toemfd^en xxä)^ ge*
ont, ate ond^ gefd^teben fteit in decretis 63 distin. Tibi
m feifet Dtto primus ber brad^t ant tid^ bie lontnlrid^e
ban Salabrien, ban Slputtien inb 8ucanen. item be^^
atbien getoan Dtto primus t)ut^ an bat tid^ , inb ^e bint
atiu^, ber bae ]^eirfd^a^)ie ban Sombatbien l^abbe, mit fintc
mit fime föne Slbelbertu« 2, inb ^e brad^t fi gebangen in
0 Sabenberd^, inb bae ftatf ^e in eüenbe.
?ge(id^en ^ait Dtto I brad^t an bat toemfd&e rid^ bat fo*
Öot^ringen inb bat loninfrid^ ban SSutgonbien 3. item
gelegen in ®aüia inb piaö) jo fin bntmaite ein loninfrid^
[antfd^aften unber fid^, a^ bie graeffd^af ban Su^elburd^,
Suitger (ant :c. atö oud^ bürg i^, inb 3D?e^ i^ bie l^euftftat
t foninfrid^.
:fd^reben fantfd^aften fin nu jer jit bat groifte beil gefplif*
roemfd^en rid^ umb jn^eibrad^t inb umb unad^tfaml^eit ber
ingen inb feifer , inb fo bie fefbe (antfd^aften bürg gl^ein
en roemfd^en foningen bertoarten toaren, fin fi oberbatten
nberen leeren bie bairumbtrint gelegen fin, beibe geiftUd^en
i , bau bem oberften bi^ u^) ben minften, inb l^aben bie an
brad^t, inb bairumb bat roemfd^e rid^ ein bal friegen l^ait,
(Sibc, bcn Otto I. ?5a:|)|l gefangen. 2)cr gleiche 3rrtl^um f^on
ipet (c. 33. D. LXIII) oben SBb.II, 431.
inque Italicum regnum 3. Sot^ringen ttjurbc fc^on burc^
^einric^I., 55urgunb erjl bur(^> Äonrab
touibc befanntUd^ ni(^?t ll. crttjorben.
. XIV. 41
642 VI. Äocll^offf^c (S^ironif 1499.
bcn it nutnmermc Gewinnen ma6). tnb bat t^ ein groi^ bctf gefci(>ict a^
bat fctferbcm l^ait Icbid^ gcftanbcn, tnb bo tafte maüic^ felf^ jo inb bot
2ign»p. gcfd^icbe in tüelfd^cn inb in bnitfd^cn tanben. bic furflcn in S)uitWlantM'
Äöniggs teil an fic^ t>tl flebe bc8 xiä)9, al8 oud^ befc turß Buf^otoc toan Soetten ou(!^ gerne
^of. 448. get)Qtj| i^abbcn * biffc clagc quam bidc öur bcn )pai9 ©rcgortu« bcn X 5
bo geboit bcr lpa\9 bcn furfurpcn, bat fi binnen cinrc genanten jit ein rocmft^enfo*
ninf focren of l^c ttjoulbc mit ber carbinailc tt)itten einen rocmfc^en
foninf Jeljen.
Anno dni. 1273.
tUn\>. ?(Ifo quamen bic !urfnrflen gen gianffort jofamcn inb forcn ciiMO
brec^üc^cn gratoc Stobolf toan ^aböburd^ inb boc cme bic betlc^af quam
bat \)t gcforcn teere go cme roemfd^cn foninge, fo hxad) \)i \xp inb quam jo gvanf»
fort2.
Jöt237b. II [öilb eines Äönig«.]
9?obotf gretoe t>an ^absBurd^ regierbe bat x\6) 18 jair. li
[Slgri^^ina 98» (tönig«^. 449). 2)ie ^iotij über Jcinc Krönung au8 Chron.
praes. 209.]
Äöniggs 3tcm i)t ma^tt gucbcn toreben in bcn lanben toan bem gebir(!^« ui«
i^of. 449. 20in]5(i|ri)ien3 i^ig an bat engetf^e gebird^jj inb mcirc.
3tcm, a^ bnrg i« , f o toa^ feifcr gteberi^^ II boit f o l^eimüd^ ber* ^o
ebt>. 450. fn)cgcn, bat bil labe meinten bat l^e nod^ tebebe. fo quam aimo domini 1285
•Chron. cin brogcucr, *|toan tt)c[en inb :|)crfoenen geaalt gelic^ feifet greberi^, j* inb annam
Mg!* W coninf SRobulf jotoeber, bat b« Reifer greberid^ »cre, inb t^ü^ bevcn ^»efeten in
np, fonin! 9iobulf jo (cibe, inb quam jo 'üflmi np bem 9fiin inb babbe bac pn too--
nunge. bae bteif ^)e 2 jair inb ma« ein groiffe tretfen jo eme toan ^»eren inb toan 25
•Chron. jicbcu *| bie toan fmre paxt'it toaren inb meinten oud^, \)t »er it, burd^ jtnö ft^onen
Veg.' t>crtoarcn8 claffcn »ifle, |* alfo bat ber beten inb ber flcbc ein beil meber on in inb jo
cme tocilcn bo tegnabebc l^c [9JuboIf] fi [bie ©ürgcr toon SBc^tar] alfo, bat fi
eme getocn 4 bufent marf filtocr«, baemit fi gejud^tiget »urben.
JJoniggs 3)efc foninf bebe toit ftribc cntooulbe \)t niet go »ctfc^en lanbcn uocfi so
^''^- *^^- gen 9lomc.
«(.238ft. II 3tcm in bcn feltocn jiben bi^Ibcn fi^ jofamen 15 gretocn inb toart bo
^0^4^51'. ein goibcr torebc toan Sombarbien bcn dt'm a\ bis gen 3)orbre(!^t.
3tent mx ber jit e ban gtebe $Robolf jo einte toemfd^en foninge ge«
loten tüart, bo bat xiä) funber foninf of feifer roa«, »art ein jlrit gc^jalben 35
tufd^cn bem foninf toan Ungaren inb bem foninf toan 33c^^cmen inb foninf
9ioboIf behielt bat toclt inb erftoid^ bcn foninf toan ©cbcmcn. I^e nam emc at>e bat
19. 'mcirg' ftait 'meire'.
1. '3(18 ouA— böbben' 3"f<i(5 ber 3. Ä8nig«b. 'öon bem lam^arfd^en
5lgri:|)^ina ju Äonig8^)ofcn. gebürgc unt? an ba§ cngclfti^c mcr\
2. '®cn m^e 3lgr. u. tßnigg^^.
1273. 643
^crjod^bDm Mn Deftcrtd^ ^emttn tnb ©teiermatf tnb bic froen ban 33c*
^cm bairgo ^.
[Ärtcgc unb Xoh £>ttclat% meijlcnö au« Scon. bcr ©äffen, togl. Aen. Sylv.
de Bohem. orig. c. 27 uiib ©c^ebel 216».]
5 ^it wnx^tn Me qttmn mn ^absbutd^ i^txjoqtw nan (De|tri4|.
Unber foninf SRobotf ftarf ein l^erjod^ bau Deftrid^ 2 jj^it fd^ilt tnb
mit l^etm af, inb roaxt bo bat l^erjod^bcnt bur^ bem l^tttigen rid^ lebid^,
tnb lonini SRcboIf beteinbe ftn fonc grabe 3l(bred^ten ban ^aHinxä) tnb
alle fin naelomefinge mit bem but^ l^etjod^bom, inb ber felbe l^etgod^ W-
10 5llbte&t iDart cudb nae ber l^ant toemfd^e foninf. alfo njutben ui^ ben ©äffen*
gtcben ban §ab«butd^ ^etjcgen ban Oeftetid^, inb ban ben fetoen fin
no6) jet jit bie l^erjogen ban Deftetid^.
2)if[c öurß !onin! 9iobolf ^jictt flrengc geriet inb ma^t gucbcii örebcn in buit« Äönig««
fd^eit lanbcn. l^c ^lielt bic lant^lraiffcn in torcbcn inb rein, bo ^)ei öe*^45tf'^*
15 ^cirft^^et platte ISjair inb »a« ein alt man tourben, fo tooir ^t gein granf*
fort inb machte bair ein toergabcrunge ber furfurflen inb anbere
laufenderen inb tt)ouIbe fincn fon Gilbert gcnocm:|)t, ^icrjod^ toan Ocflcrid^, jo
eint foninf gemad^t ^latocn, aU \)t cnä) begerbe t>an ben furflen. mcr bat »art eme ge*
»cigert toan ben furfnrjlen np bie jit, »ictoail \}t naemait« öan in tt)art
20 geforen Bi inb nae foninfS 2(botf8 jibcn. bo eme bat geweigert
»art, joid^ ^je ui« granffort ..... bo ftarf \)t jo^ianfe tool a\ gueber merf nae gofe
gebort 1291.
II [33iib eine« «if^of«.] g3l.2:i8b.
@ifribu« loan SSefterburci^ töart ber 52. buft^of jo (Soetten bi ben giben ber fo* 5191.94^.
25 ninge 9loboif« öan $ab«bur(^ tour inb foninf Slbolf« i>an S^affautoe nae anno dni.
12783 tijj) i^efa« ben fioil 24 jair* inb 5 maenbe. bo nu buf(!^of ©ngelbre^t boit toa«
inb begratoen a« t>urg, fo quamen bie thtt :|)riore :|)robfle inb beeiden im cod\6)m flift
gen SSonne einen buft^^of jo fiefcn, inb foren at« tourg ^jcr @ifrit ttan bem bni« t>an
SSßefierburd^. ein beU foren greöe (Sonrait toam SBerge, mer ber :|)ai« ©regoriu« con-
30 firmiert inb bepcbiget ©ifribum mit bem bufc^bom.
S)if[e buft^^of @iffrit xca9 ein fricgber man inb l^abbe ftn jit bcr junf^ieit fa-c chr. pr.
jobrad^t in oeffunge be« orloge« in feit inb ^lifebe 2c. fo balb a« Jic bufd^of gemacht
»a«, fo friege b« öU tianbe beibe öan geifilid^cn )pttlatm, a« bufc^oijcn, inb ^an
tDcrÜIid^en furflen, a« l^ernae bcfd^rei)en toirt.
35 SBi befcm buft^^of boif fid^ »eberumb an bat atb ungelurf inb ber friege ginf 5lgr.94b.
Weber u^ tufd^en bem bufc^of <5iffrit an ein inb bem gretocn i)an ©uild^c inb ber flat
öan Soetten an bie anber fibe, al« ftn t>urt>aren gebaen ^^abbcn. inb quam bie
öebe alfn^ jo: mant grebe ßonrait ban bem Serge, ber <)roift ts>a^ jo
fent ÜKarien greben, toa^ ond^ geforen, bairnmb ber [grcbe] ban bem
39. 'gretje' fcl^tt.
1. ©ö^men er^jielt Dttofar*« ©o^jn fd^e) ^erjogs^iau« toar ft^on 1246 an«*
SBengel. geflorben.
2. (S« ift nid^t flar, ob bamitOttofar 3. 1277 3lgr. 9ii*tig 1275.
ferbfi gemeint ijl. 2)a« alte (babenbergi. 4. '23 jair'^Slgr. (Sr jlarb 1297.
^41*
644 VI. Stod\)oWi6ft %onif 1499.
Serge nam t)aft ffoe« in in finte lanbe \ ber gteue Dan bet ÜKarf ttom
ou^ in in finte (anbe. bufd^cf ©iffrit oDerjoid^ ben gtet)en t>an ®ui(c^c
nntb bet ^iat \>an Soetten lüiüe, batike bet biftonbe, inb oud^ ui^bem
atben l^a«, ts>ant l^e jtDen bufd^cDe, fin ^^ntüoren beibe, gegangen ^obbe
ate butg i^- 5
Anno domini 1277.
3o mit qttnt U^iliielm uan <Snil(t|e mit fmt erltj^eborcn fon in) 468 rittermaifligdi
M rcifftgct mannen binnen 2<li(t| erflagen nrnrkn.
3o ber feltocr jit item bairgo moiften bic »an Slic^en ber ©uitc^er f>eir«
fti^af anbere grois beffcrunge boin. lo
[2)ie crflcn Seilen au8 Slgri^^ina 91^ (Chron. praes. 211), ber 9Jeft au«
ner Sa^vb. D 128. ©ingef^oben finb einige Sä^e au8 Chron. quor. regum.)
iB(.239a. II Anno domini 1278.
Chron.
quor.
reg.
i)an
II Anno aomini licio.
3n ben jiairen un« leeren 1278 xoaxt grcioe ©ugelbred^t i)an ber Wlaxt gefangen
leeren ^erman »an Sreiberturt, inb flarf in ber gcfenfniffe2. ts»
V^it bifdjof Bifert bat lant nan <5nild|e neriieirbe inb nerbarfte inb binac gani;c
nnber inb an ftd| bradjte.
4
Chron. 2)o ber gretoe öon Ouitc^e alfo jo ^i^tn tt)a8 boit Mei)en, fo bud^tc buf^oS
^2*1^' ©ifert nu »dl gelegen fin,' bat ^e \i6) inb fin i)urfaren fulbe »re^en,
inb ^)e toa« i)erbunben mit ber flat toan ^iö) : bairumb goid^ l;e int lant i)an ®uit^<
unb ladjit fw^ t>ur bie flat ban ©uitc^e mit eim groiffen fiarfen ^>eire. bi
bat be« erflagen greben örunbe unb anber me goibe maeg^ getoar tourben, fo öerga«^**"
berbcn fi fic^ unb joigen in bie flat bürg inb beben groiffe ttjeberflant. bie belcget:==^^
i)runbe goigen ui8 ber fiat inb quameu-jo flribe mit beö-bifd^ofg i)ott, inb bae war ^
ein groi« fhit : gom leftcn ber btfcjof betitelt bie btctorie inb nam bie ftat in, inb ba -^
flarfe fIo8, bat binnen ber flatmuiren gelegen tt)a«, brad^ 'fyt im grunbe of, a8 noc
l^ube jo bage jugen bie flurfe bau ben muiren bie bae ftain. item ^e getoan ouc^ bt
ftat toan 2)uren inb binae aüe bic flog inb flebe inb befle in ber graefd^af öar
@mi6)t, tTtroiniö) uiögenommen, aö ^iibetfc inb ^aimboid^, inb aU ^>e bic graeffc^c
unbcr fid^ brad^t ^jabbe, fo gint l^c mit bem tanbe umb »ie ^c »oulbc.
c6cnt>. ' 3tem ber tourß bifd^of tt)an oucj S3ebebur unb 24 öeflen bie bae umbtrint taget
bie \)t einbeil afbrad^, bie anbere flerfte l^e^.
tUnx>. 3tcm go ber felber jit flerftc ber bifti^of bat fletgin S^lp^t inb butoebe bair ci
f!ar! flog u^ fent $etcr« erbe.
1. ®raf ^bolf bonöcrg erfti^cint crfl toeftf. ©efd^. II, 207), bic toon einer jwef-
1277 Wßx, 1, alfo mehrere ^a\)xt nad) jä^^rigen gc^>bc in golge ber 2)o^^>eltt)a-?/
ber S3ifd^of8toa^^t, unter ben ©egnem be« f:|)rid!>t.
(grjbif*of8 (Sacombict II, 409). SBon 2. SJgl. ©b. II, 31 ^ott 5.
früheren ^treitigteiten ifl nid^tS befannt,. 3. Quorum alia comminuit, alia sibi
mit 2lu8nabme einer ^aä)vi(ift ber Cro- subiugavit. (Sine $f. fc^reibt coramuni-
nica comitum (©cibcrtj, CueKen ber vit.
1277—1283. 645
©albe bairnac quam bcr l^crjod^ toan ?iniBurc]^ mit anbcrcn torunbcn inb mac= ehr. pr.
en bc« grctoen tan ©uilc^c ber crjlagcn »a« jo 'ä\6), inb joigen mit getcalt in bc« ^^''
ifc^^of^ tant 'oan (Soetten inb beladeten Su'^^Ö^- ^^ bifd^of @ifert bat öernam, fo )t>tx>
tmelbe ^>c ein groi« tooulf inb brcif fi af, bat fi bc8 nad^tc« afjoigcn.
2)0 nu ber fricd^ tufc^cn beS giet)en torunbcn toan ©uild^e inb bem Bifti^of toan ehr. pr.
Reellen lange gcftanben ^abbc, fo »art burd^ ir beiber tornnbc bairtufc^cn gebeibingt
tb ein torcbe gemad^t, inb bie f oine mad^t ber pai^ ÜÄartinns l V* alfo,
ttt bie floffe inb toefiigung, bie jom lanbe toan ©uild^e ge^oirtcn inb niet gebrod^en ?lqt. 95»
>aven, gaf ber bi[^of toeberumb. praes!"'
3tcm bo bcfe toebe getätigt toaS, [o gcfc(;icbe bairnae umb ctjUd^e gered^tic^eit chr. pr.
nre !ir(*m jo befeftinnen, bat ein anbet orioge m>ponbe tufc^en im inb (lerjot^ 3of>an ""*«!"•
an 53robant, inb ^)c fa^be [jid^] wcber (jcrjod^ 3o^)an toan ©rabant inb belad^ bat
0« Äer^eii u^ ben tourß l^ergod^ toan Trabant inb iaö) bairtour u'mbtrint 8 tüt6)tn,
tb ^c gctoan it inb flieö it anc inb toerbrant bat, toelc^ flo8 bcr Ij^erjod^ gegolbcn
abbc toan ben ertoen toan ©emmenic^. bat [cltoc f(oö bebe naemaiJ« bcr ^^crjoc^ toan
3rabant lücbcr u:|)bumcn unb toU fterfer ban it tour^iu gctocfl »a«. inb bat toaS ein
ümgin inb beginne cind groiffen l^af^ inb totantfd^af tufd^cn bem bifci^of toan (Soctlcn
tib bem ^erjogen toan 33rabant, bactoan ein groi« ftrit inb manflat^t quam, a8 nae
>oIget.
Anno domini 1281.
Anno dni. 12812 toart gemacht bie |teineii brucf jo Xriti^t, inb 4 jair bairnac Fiorar.
>art gcmad^t bie flcinen brucf jo $oi. ^2S6)'
)Pie Hi bir4l0f Eifert ^tpei mail ouer^oitt) grcoe AHolf oam 6eri9C M bra(t|t
)air|o, Hat l)e }o 'Jtoliieim inD }o illoni)Cim ^mm toetnc afbrettjen moille.
II S)iffer bifd^of ücö noc^ niet af, mit ftnen nacbercn jo friegen, unb ^e otoer» ^^•2^^*'^
>ic]{> jiDci mail greef Slbotf toan bem 33erge, inb bcr grctoc tocberftunt eme f 0(chr.pr.
eft ^t mocd^tc. jom Icftcn ttjart ber torebe gemacht inb brad^t ben gretoen bairgo, ^^^^*
:xt l)t jnjcn torne, ben ein jo Wluii^dm inb ben anberen jo iWon^eim, molfl af»
ctti^m, bie bem ftift jotocber gemad^t ttjaren, mtt fuld^cm tocrbragc, bat fi niet toeber
emadf^t fulben tocrbcu, jo einre ewiger gebedjitniffe.
Anno dni. 1283.
3o mit bifdjof Bifert nnUt alleu fnr|ten mtiqtt^t f\^ einre gemeinre fdje^unge
intgcin pais inü konink.
3o biffer jit l^abbc foninf 9iobo(f beroifcn einen groiffen t>of jo SSirtjburd^, inb cbenb.
jxam bair ein groi« toergaberunge toan geiflUd^cn inb tocrltUd^en furften unb anbcrcn
5. *örunbc' flatt ^»runben'. 12. *ji(^' fc^tt.
1. 35en einer 95crmitt(ung bc« ^ap> 2. Fiorar. temp. |^at 1280, bagegen
jle« f^rid^t audf> bie Cronica comitum bei $oc|cmiu8 (ChapeaviUe II, 313) über*
©eibcr|j218. Slbcr bie @übne tam f(^?on einflimmenb 1281, boc^ fe^lt ^ier bie
1279 ju @tanbc (Sacombkt II , 429), gf^otij über bie Sörüdtc ju §u^.
löä^ircnb iWartin IV. erjl 1281 ^a^fl
njurbc.
646 VI. Äoel^offf(^e.(£^>ronir 1499.
](ieren, tnb bat toaxt loerbragen mit pai& Sßartinud bem IV, bat ein gemein ft^e^ung
burd^ ganfe 3)uitfci^lant gefaxt toaxt bejer bifc^of @ifcrt toaö ber eir|ic bcr ful^ k*
fwcrung weberf^rad^ inb in ftme flift of lant niet tooulbe jolaiffcn, fo bat bic lanbc
iyan bcr felöcr Bcfioerange bis nod^ jcr git fin entkbiget geweft, al i« bat bitoilen
toeberumb berfoic^t getoefl tnb ouc^ betoiltiget Dan einbeil fur|ien. 6
Anno domini 1288. »an Dem V^otinqtt fitilt.
IPie bifd)0f Bifert in eim flriDe bi U^oringen gefangen toart unD 7 iair in
gefenkniffe gel)aUen.
5liir. 95b 3o ber jit ftarf ber ^>crjo(!^ öan Simbnrd^ fonber lifggeburt, inb bairtoan quamc
^^2\s)^' ^^^ Q^^^^ '^"^ ^^^ gttJcibra^t tufd^cn \ftvio(S) 3o^)att toan ©rabant inb grcöen ^cinalt lo
•wiih. öan ®etre umb be8 felöen ^jergod^bom« »illen. *|ber gre^e iyan ®clrc unbeitüanbc
chen"ö. P*^ bes üurg tierjod^bom« aö toan fime ^iui«frautt)cn toegcn|* inb^jabbcbie
floejfe tnb anbcre ijeftigunge ingenommen unb l^ielt bie mit gc«
»alt. gracf 3(botf öan bem S3erge »aö ber ncejte cröc jo bem t>urß ^>crjod^bom, inb
bie gerec^tid^eit ber crffd^af go bem wirg lauDe galt eme ai)e ber l^crgod^ toan Trabant ts
umb gereit gelt, ein igti.c^ i)an ben iüegebe up a\ fin torunbc inb
* wiih. t) r u n b e « ö r u n b e. *! in ben [elften leufen betagte grefte 9?einoIt öan ®elre bie pat
* t>an 2^ile inb gen>an bie inb jcrftoerbe bie.|* nu ftonbe bifd^of @ifert mit ber ftat toan
(Socncn, a6 ftn tourfaren oud^, in untoijtte« inb in gtüeibrad^t, a8 umb ber jtat
chr.pr. tocgcn. ^ierumb fterbant jld^ ber öurß Ij^ergod^ toan SBrabant mit fime broeber2o
* @otf rit mit grabe 2lboIf ftam ©erge inb mit §enrid^ t>an SBinbecfe ftme broebcr,
mit grotoc SBatratoe »an ©nild^e unb mit graftc ©er^art fime broeber, ^>ere öan
(Safter, mit grabe ©öcr^art öan ber 9Karf inb fime broeber, mit ber fiat »an
(Soctten, mit bem bi fd^of banSuitge, mit bem greöen bau ©im^ol —
bat iö ban fent ^autu« — , mit ben gretoen »an $!ogi unb mit M anbe» 25
ren ebelen inb med^tigen bereu, l^crtoibber toerbant fid^ ber greöe t>an ©etren mit bem
bifd^of »an (Soetten, mit gretoe §enrid^ toan Sutjefburd^, bc« f on nacmait« foninf »art,
tnb mit SBatratoe ftme broeber, mit 3o^an ^lere jo ?imburd^ inb mit ^enrid^ l^ere go
Sefterburd^, mit bem leeren »an 33alfenburcb, mit anbcren toil tned^tigcn leeren ritte*
reu inb fned^ten. 3o
«1.240*. II [@d^(ad^tenbilb.]
i8l.240b. II 2)iffe gttjae :|)art^iie öurß, a« ber ^>ergod(> ftau Trabant unb ber greDe toan @el»
Ib. 214. jgjj^ bebretoen allerlei fried^Sleufe go beiben pben unb orlodjitcn u:|) ein: nu bc^iclben
bie bat öelt, nu bie anberen. inb tuSant btfd^of ©tfctt fid^ botjen anbeten
ernftfid^ betoi^be tntgl^ein l^erjod^ Sol^an r>an Trabant, in jo fci^ebigen, 35
5igr. 9öb g^^ :^e ond^ Dntl^tn in angetaft l&abbe, affo gom leften rudtt ber »urg ^»ergod^ mit
^l^n 1*011 •
praes.) ftn örunbeu mit mad^t int flift toan Soeflen inb fter^eirbe bat laut an atten cnben,
inb quam tour bat ftetgin SBoringen, nu gcr git ein bor:|), inb ladete ftd^ öur
bie burd^ bie ber bifd^of bair ^labbe boin mad^cn go twebermoit ber ftat Dan QEoetten,
1. 3ol^ann toon Süttid^ mar 1287 mit Rymkronyk ed. Willems, BruxeUes
Trabant ein «änbnig eingegangen, bie 1836, p. 449. 280. 244. 3)ie gleite
Orafen @ui? unb $ugo ioon ®t. $ol Eingabe in ber Cronica comltum Ibci ©ei-
fotpie @raf Slrnolb t>on Sog »aren in ber ber^ 214.
<Bä)la(Sft auttjefenb. S3gl. Jan van Heelu,
1288. 647
*|mit bcr ^e ftecb« ftombc in jtolbra^t.l* bo voaxt toan bcm ^>evjogcn toan JBrabont *chion.
inb toaii bcr pat toan iSocIIen inb ircn i)runbcn bic fclüe burd^ 30 Soringcn betagt ^^^^^'
mit cimc groiffcn flarfcn ^eirc. cinbcil ^)iporicn fc^riöcn, bat
*|bcr \}txio6) t>an Trabant, ber gretoe t)an ©uilc^c inb ir ^lulvcrc quamcn int jlif t *eßtn.
5öan(5ocUcn bis jo ^iobcnfird^cn inb boc baebcn fi ^jcrfd^aunjungc, iub öan ban^*i^28*^
boren fi alfo »ort inb bic pat t>an (Socilen mit in,jo Söotiitgcn unb bclagen
bat fcitoc ^>ui8 1* :c. einbeit anbete croniden fd^riüen, bat bifd^of ©tfert mit
jtnen i>runben trefltc^ beladet bie [tat Soetne anno 1288 u^) fent 83ont=^
faciu^ bad^ umbtrtnt 9?obenfitd^cn inb bebe albae l^eirefd^auiüunge 1. 3un. 5.
"icber bifd^of lic« bic pat inb quam mit pncn ^ut|)crcn inb »olt bic bu^dj^ cnt»
fefecn, (0 bat beibc )(>axt^k mit ein traifcu inb quamcn go eime prit, iub bat gcfd^at^
np }cnt 35ouifaciu8 bad^ bc3 billigen bifd^of«, bcr roa9 up ein fateröbac^^2^
anno 1288, inb entponbc ein groi« Moibid^ friec^ inb tt)urbcn t>i( erflagcn toan bcibcn
pbcn. gom kpen fo behielt bcr ^crjod^ öan S3rabant bat i)clt. bo bletoeu büit cbelrc
t5 jjereit ritter inb fncd^t mc ban 8 ^^onbert tnb iDurben begraben bi ©oritigen mit (®oin.
bil ^unberben, beibe titter unb fned^t, inb i^ nod^ ^ube be« bage« bair "310*
,ein ca^jefgin bae bie begrefniffe gefettet i« '^, in bcr bifd^ofcronidfcn »an (£oe^ ^^*','-p^-
Icn pcit gcfd^rcöcn, bat up bc« bifd^of« pben aüein boit bletocn mc bau 1000 cbelrc
mennc inb mc ban 1000 gefangen, bo bteif boit bcr grctoe bau !2u||ctburd^ inb pn
20 broebcr SBatratoc inb ^enrid^ öan Sßepcrburd^ ritter, be« bifd^of« broeber.
Stem ^erjüdfe Sol^an ban Srabant but^ tDatt butget jo Scefne,
inb eme tpatt gegeben jo einte betgetbunge binnen Soellen Scftin gteben
l^ui^, ein fc^oin l^etbetge, but fin eigen bti i)m^, in bem oud^ bie mi^*
bebige minfd^en bti fin f 0 toanne fi baitin lomen , unb i« baitumb ge-
25 noempt bat btil^uiö bau Stabant*, aU oud^ batan gefd^teben fteit, inb
»itt bod^ nod^ nu jet jit genoempt Softin gteben ^ui« of 'jo bet gutben
froin', ein bau ben foeftfi^ften l^etbetgen binnen Soeüen but futften inb
^eten. inb fo toanne ein ^etjo^ bau SStabant jo Soeßen tnmpt, fo
juic^t f)t bae in a^ in fin eigen toonunge, inb ttjat ^eten baitin legl^e,
30 bet moi« betbuifen, a« bi unfeten jiben gefd^iet i«. item bat fetbe l^ui^
l^aben in tel^enfd^af ban eime Ijetjogen bau SStabant tittetmaiffige man
im ftift bau @oeC(en.
3n bcm mx^ pribe toart gefangen ^icr @ifrit öan SBcPerburd^ btfd^of öan (Soel* iiflr.96a.
len. grctoc, Steinalt öan ©che ttjart oud^ gefangen inb fere geiüunt, inb mit inwiih.de
35 ttjurben gefangen bit ritter inb fned^tc, a8 oud^ öurg. Berchen
3tem naebem a6 got bettenet l^abbe bie tt)innunge obet ite bianbe
1. S)icfc SJerpott ip offenbar nur eine 3. S5gl. ben Stu^jug au« bem 2Bor«
toerbcrbtc gaffung ber öor^ierge^cnbcn ringer SDlcgbuc^ bei^einrid; öon^erforb
^aöfxiäft bcr (SiJlncr Sa^irbüc^er. ed. ^^ott^ap 212.
2 S)icfe genaue Eingabe entna'^m ber 4. 2)er ^erjog befaß ben SBrabanter
(5(>ronip xüo\)\ ber ©b. I, 230 mitgct^cil« ^of fd^on lange öor ber äBorringer
ten 3nfd^rift. ©d^lad^t. @nnen il, 246 9i. 2.
648
VI. Äüel^>offWc(£Mnin499.
bcm l^ctjoaen t>an Stabant, fcem l^crjogcn i>am Serge inb ber \iaim
Soeüen , l^ietben ft bie fetben ite bianbe gef enf üd^ inb fd^a^ben in
goit a\, a« l^ernae gefd^reben fteit.
Vdai lantfd^aften Un gefangen lan^iieren afgefd^a^t mitrHen.
wiih. de $erjO(^ 3o^)an I 'oan Trabant fregc mx fm butc bcn grcteu toan @clre 5
^8^82° ^"^ 'txiir^o ein groiffe fumme geHv
331.241«. II Stein Qxtct 3lbülf loam SBerge nam gefangen bifc^of @ifert tan (Soellcn nnb
^^eaf" *^<»^t 5"^ flo« geöoirt inb »a« fm gefangen 7 iair 1 tanf, inb tüoulbe lieber ftemn
in ber gefenlniffe ban ftd^ bairjo ergeben, bat l^e bie fd^e^unge gebe bie eine
angefunnen voaxt hoä) bo bie 7 jair untb njaren : iDoutbe ^e ui^fomcn, 10
fo ntoifte l^e baft flo[fe inb ^ertid^eit berjieu inb oDergeben, a^ ^e oud)
bebe, unber anberen ntoifte l^e geben bem greben bnrß ben 3)iui^})at,
bat i« bat (ant inb bat Delt ober 5Rin unber bem gebirg^ , a^ ban ©en^-
berd^ bi« an ben SRin, inb ben Sinpat ben 9iin np ban S)uf[eIborp bi« 50
©iburd^ , inb bairup njart gegeben ber[d^ribunge inb berfid^erung , beibe v^
ban bem bifd^of ban Soeßen inb ban bem capittel, bat ber grebe inb \\\\
naefomeünge fntben ben bur^ SWui^pat bel^afben inb anber meer fanb«^
inb alfo toart bae bie fird^e ban @oetten inb bie graeffd^af t>an ®etren
ganfe geoitmobiget inb jaem gemad^t, inb njart in beiben bit lanbe^ af»
genomen inb gejd^a^t. 20
3tem bif d^of @if ert obergaf bie l^erlid^eit nnb bat eigenbom ber
jtoeier borpere Sltbefird^en nnb 9?uö)etird^en 3, bie gelegen fin bi bem lanbe
ban Sem^)en, be^ bi^bom^ ban Soeüen, greben 9?einott ban (Selre, bat
l^e bie erflid^ befifeen fulbe, umb fid^ fin^ fd^aben^ jo ertoberen, ben ^c
l^abbe ban ber neberlaege. 25
3tem bie befte jo ©oringen inb bat flo^ brad^ men af mit gen^alt,
inb fal gl^ein anber fto^ toebernmb bae gemad^t toerben.
3tem bifc^of ©ifert moifte bie [tat ban Soetten ui^ be« pax^ inb be^
feifer« ban befteüen ^.
i. 2)iefe Eingabe ifl übertrieben. M.
«b. II, 129 ^. 2.
2. S3on biefen ©ebingungen enthält
ber griebenS^ertrag nid^t«. @nnen II,
248 9i. 3. 2)ieCronica comitum bei@ei*
ber^ 209 fd^reibt: terras Linpat et Mus-
pat in Rheni ripis sitas inter Tuitium
et Düsseldorp. Sabrfc^cinüci fc^mebte
bie S3ertrag«claujel (Sacomblet II, 510)
t>or, ber (Sigbifc^of bürfe am 'Stf^dn ^toU
fc^en ber ^ieg« nnb ^nger « SWünbung
nnb fonfl im bergifd^en ?anbc feine SBe^
fefligung errid^tcn, ma« tüobt mit bcn
^^etjogli^en Sfiec^ten be« (Srgbifci^of« in-
fammen^ängt.
a. mMtxt nnb ^iicnferf. Ucbrigen«
ifl t>on einer berartigen Slbtretitng ganj
unb gar nichts befannt, nur l^at toicber
bie Cron. com. 214 bie gleid^c 9ia(]^ric(^t.
4. 3n ber @übne mit ber @tabt hti
Sacomblet II, 517 jle^jt bieg ni(]&t.
1288. 649
3tcm binnen bcr jit bat bifc^of @ifcrt alM Q^^awQtn la6), jotci^ greöe 3öalratoc chron.
»an ®mi6)t öur bat jlarfc fIo8 go äul^b- ^c getoan it inb gerbrad^ it oud^. ''ou!*
3tem greöe @öcr(>art t)an ber ÜJlar! goit^ in SBepp^^ateii in bat ^jerjod^bom öan 3lgr. 96*
ISngmn inb gc»an bae oud^ toil t>cflc inb {loffc inb gcrbra^ bic. ^p^ra^o!
5 3tcnt bif^of ©tfrit t^etloit bte acnf^)taed^c up bie [tat t)an @ocüen,
toant ]^e meinte , a^ oud^ einbeit öan finen t)utf aten, bte burg [tat l^oert
im jo, bie fi im mit tamp inb titterlid^en afgetDonnen of, beffer jo fagen,
»an fime obetbal be^ietben inb befd^irmben, a^ l^ernae gefd^reben fteit.
W\t Mc bürgere oan doellen ir flnp jo Her |tat in Hcn uur^ flriHc brauten
t<j iip eiine karren nac km nisfprud), mnb bat eigenbom bcr felucr ^at mit ge-
melbiger l)ant ^o befd^irmcn unb |o t)alben.
2)0 nu bi|d^of @nge!bert öur inb bifc^of @ifnt nac batten bie flat »an Socflen (5ötn.
in ben roemf^cn ban inb in be« !cifer8 ad^t brad^t. a« t>an ber flat tvcgen, t— tüant 129 „
bcr tourg bifd^offc fricc^ xct^ bic jlat maS allein bairumb, bat fi Soctlcn mcberumb in2iflr.96»>.
^5 ir gelralt ttjoutbcn ^)a»cn, — fo ttjaö it, als i(^ ^)aitt bocrcn fagcn inb oud^
in cinbcii boid^cn gclcfen Ij^atje, bat ber bifd^of fo öcrrc eröold^t babbe an
bcm rocm[d^en foninge, bat bic bürgere öan Soettcn fulbcn bcm bifc^of bic ^oX tocbcr
in ftn gcnjalt Icöercn of bie fluffele toan ber jlat jmac milcn mcgeS in bat »ett tjoiren ^
inb mit einem offenbaren ftrit bie fefcen finffet ritterlid^ gewinnen inb
21» falben, inb ti>er ben ftrit afbac gemunne, ber fntbe ber ftat inb fluffele
bairjo oberfte ftn, inb ber ban bie fluffel alfn^ genommen ^ebbe, ber
mced^te mit ben ftuffelen bie ftat npftieffen. inb mant ber bifc^cf ber
ftat fo nae lad^ a^ bur^ bi JRobenfird^en , entt)onlbe bie gemein be^ niet
üben , bat men f 0 nae bi ber ftat fulbe umb bie fluffel ftriben ate ber-
25 jaigte man, bie ui^ irre ftat niet burften treben, fonber fi tootben eirlid^en
int) ritterlichen nae bem ni^fprnd^ ir ftuffel inb ftat gewinnen inb be^at*
ben. inb bem nae beoen bie bürgere ban Soeüen: fi (ad^ten bie fluffet yxp
ein larren, inb ber nja^ mail bertt)art mit ftoeffen inb ben* 11 ben inb «1.241b,
vjoirten ben farren mit ben fluffclcn in bat i)clt 50 SBoringen jom l^erjogen ban 3ai^rb.
30 ©rabant. fi berbranten ffioringen inb fturmben bat ^ui«. be^ n)art
ber bifd^of getoar inb brad^ mit allen finen brunben np inb qnamen jo^
famen JO ftribe a^ burg. bic bürgere »an Soeaen bcn)i«ben [xö), a« biKid^ toa9, %%xM\
toromclid^^n a« getrnwc gelcber be8 billigen roemfd^cn rid^ö, bairanc fi in fnnbcr^^cit
gcürict ftnt, bat fi aU anber geöricbe bürgere nnb anberc bienflntannc bc« billigen
35 roemfd^cn rid^« unbcr bem rid^ meren inb niet unber geifllid^cr getvalt bcr bifd^offc.
fo ban aßc toictoiic öam IS>emel i«, fo gunbe got inb gaf ben bürgeren, bat fi ben ftrit
gewonnen inb behielten irc finffcl inb irc »ri^cit inb öoirten ir fluffel mit örcubcn
njcbemmb in (Soeflen, inb behielten ban ber jit an biö nod^ l^er anno 1 499,
bat fi ftd^ fd^riben inb fin ^eren ber ftat oan Soellen inb bri bürgere,
1 . 'Of einen ftrit leöeren jttja milen t>an bcr ftat Soclnc'. (SiJIn. 3a^rb.
650 VI. ÄoeI^offf(i^c(5^ronif 1490.
a« ou6) in bcr ^tbiingc bc« f ontn!ö cf be6 btfd^of« ui^gcf ptod^en loirt K
tnb untb befer burß ^erUd^cr inb cirKd^cr btctotie tüitten , bat bet niet
bcrgeffen tüerbc inb bat got jo bcn ciüigen bagen bairumb gelobet inb
geettt tputbe , beben bunjen bie [etben leeren ban Soeüen ein cccptüt u|)
[ent ©ebertn^ [trat« in fent Sonifaciu« ete , u^ iDeld^en bad^ bet mi^ 5
ftrit gefd^ad^. tnb nod^ aüe iair ber rait bet ftot ban ßoetten up bc«
bur^ l^ißigen ba^ mit einte tobelid^et <)toceffien bait geit inb l^oett bat
am^)t bet l^ißigen mif[en 2.
•
So oic Qteoe Moi^ mn 6crge be^entlid) M ungetnivieütt) gcfaiigen »ort non
bif(t)of äifcrt unl) f^enUitt) in Her gefcnknifFc mati le^ankü inü |tarf in Her 10
gefcnkniifc.
^Qx'm. 3)obic(oincgcma(^>ttt)artinb bifdj^of <Sifert, aö tourß i«, ui^gebeibingt
^^ • trag unb [ulbe fncüid^cn öan S6cn«berci^ go (Soctten ribcn, fo Bcgcrbe f)t toan bcm gre*
toen Dam 53ergc : fo ^ emc bcn 9Jiuie:|)at unb onbcr« atocgcfd^cfet ^>cbbc, bat IJe in
bo(^ bt8 jo 3)uitfc^ u:|) bcn 9iin gclcibcn moulbc. ber grcto« toa« »illtt^is
inb bebe bat gerne, bo nu bcr grc))e mit bcm bifd^of bid go S)uitf(]^ quam, |o
tt)a8 be8 bifd^ofö ma^t in cime groiffen reifigcn gcjuid^ in 2)uitfc]^ »erborgen, bat ^c
burd^ bie fin lijiliiö^ bcflalt ^>abbe3, jnb im gclouüen fonber aÜc t>cbe unb
in bcr foinc öingcn fi bcn grctcn t>am 33erge inb ^)iclbcn in gefangen bis in ben Ml
inb manne a« ber bifd^of bcn öurg greöcn inmanen futbc inberJo
fommerjit, fo ^attc bcr bifd^of ein iferen !orf, ber toa« mit ^onid^ gefmtert:
fo nam man ben greöcn inbfat^tc inmit bloiffcm Übe bairin, batin
bie stiegen biffcn. inb quälten inb :|)inic^>ten bcn gretoen mit atfuld^en fachen #
lauge bat \)t jiarf *.
Stern l^te i^ jo mitlen : ate id^ l^ain ^oeten [agen, f 0 etboit fid^ ber 25
but^ gtebe lüebetumb jo obettebeten ben ÜKui^pat inb anbete bat ^e ban
bem bifd^bom ^abbe, bat l^e toebet tebid^ iDUtbe unb ui^ bet quafe queme.
antlDotbe eme bifd^of ®if ett: Jent ^tkx^ fitd^e i/^ttt nod^ genoid^ }o
betjeten, of l^e be^ niet enl^ebbe: ^t tDcutbe in leten, tote l^e ein bifd^of gc*
fenfiid^ l^afben fulbe. '^
«benb. ^tcm mcu tt)i(t fagcn, bat bie ^erfd^af toam ©erge unb bie bcic^ft^ra
^ereu bcm flift t>an (SoeUcn ftbcr bcr jit nie gunflld^ würben, tnb 18 ein alt \)^i.
inb af« ein beil fagen, fo l^abbe bet but^ gtebe bem bnt^ bifd^of befjelbcn
23. 'quattcn* flatt 'quottcn'. 24, *gat' ftalt *baf .'
1. SSgl. bie gormel S3b. I, 335. t)or fid^ ^attc.
2. gSgl. (Sunen II, 246. 4. 2)ic gänjlid^e ©runblofigfcit bie«
3. 2)icfcr äufat? gur Slgr. tcIS^rt aud^ fer «Sage ^)at @nnen II, 259 ^. 3 über*
in bcr Cron. com. bei (Seibert^ 209 jeugenb nad^getüicfcn. SSgl audb 3Ro»
(disposuerat ibidem per ainicos militum uatSfd^rift für rt)einifd^»tOcfif. ©cfd^ic^töj.
insidias fortissimas locari) toiebcr, bic I, 87.
alfo ^ier unjnjcifcl^aft bic ÄoeH^. (5^>ron.
I
1271-1295. 651
geftd^^ ouä) gcbain mit einte fuertid^en gefenlniffe : bairumb gefd^iebe
bem gret>en bat toeberuntb.
Stent e^älid^e anbcr <)nnten )oan bifd^of ©ifert Dinftn bcf^reijen bi
foninl 5lboIf^ jiben.
6 Anno domini 1271.
II [33ilb cincö ©crjogö.] iBt.242a.
Wilh.de
SReinoIt bcr eirfl öan bcm namen inb bcr 10. grei)c tan ®clrc inb flarf Berchen
Ottd^ in bcr gct)enfniffc anno domini 1326 idibus octobris i, bat i« u^ fcnt ©ion^jiuö Oct. 15.
bad^, inb »art begraben in bem cloiflcr jo ®rct>cnbale bi bcn »ocffcn fin« t>abcr8. ^^^ ^*
i o inb babbe bic öurg graef[d(iaf regiert nac fime öaber 56 jair.
V^tlö^t pais ingcfa^t l)alt ^ts l)iUi0en factamen^ üatt).
[«ilb eine« ^a^peö.]
Urbanu« IV .... . Slemcn« IV . . 7 . . Orcgoriu« X . . . . 3nnoccntiu8 V suppi.
aU\)t pai« geforcn tt)a0. ^"^^ff*
IS 5lbriattu8 V ^olfianne« XXI jlarf in bcm 8. macnbc jin« ^ai8* siebet
boni«. 215b.
II Anno domini 1292. m.
242b.
[«ilb eine« Äönig«.]
5(boIf gret)e öan ^f^affautüc ^jc quam mit groiffer ^)crfd^af jo 3(ic^cn
^o inb bae wart ^z lS>eirli(^en gewict inb gefattoet toan bufc^of @iffcrt üan Soetlen.
[5lgri^^. 98b (Äönig«^>. 453). Rudim. (Sd^IußJalj au8 Chron. quor. reg.]
3n bem anbeten jair fin« tid^«^ j^id^ fonin! Slbolf mit groif[er
mad^ int fant Dan 3Jitffen inb bejtoan! bie inb brad^t fi unber bat ric^.
3tcm jo ben giben xoai ein groi« jtt)etbrac!(>t inb fric^ tuf^en fonin! $^ili:|)« chron.
-^ öan granfridb inb fonin! Sbwart tan Sngelant. fo fd^ret)e bet [elüe foninf @b* VeZ'
matt 'oan Sngelant an foninf Slbolf be^ toemfd^en rid^ö umb l^ulpe,
inb l^c nam Dan emc anber^alf bufcnt mar! goullj, alias l^nnbertwerf bu* JJßniggs
fent mar! filtoer« inb baemit leflerbc ^c bat ric^ inb fic^ felöer, inb ^e üyatt^°^'^^^'
bairumb ot)crf(^rcöeu inb t)erf|)rod^en öan ben furflen.
io Anno domini 1295.
©airnac o« men jalte 1295 tt>art groi« tiantWaf tnjc^en fonin! 3lboIf inb ^cr* cbenb.
joc^ ^ibxcdft i)an Dcjicric^ fo bat in allen lanbcn tt)art groi« fricc^.
1. VI. idus octobris miiftim (Oct. Oct. 9.
10). ®ic$amburg.§f.SBl. 212a [einreibt 2. 5Den gclb^ug naä) aj^cigcn trat
gor VI. ydus novembris. 9^a(^ Nijhoff, 5lbolf ^nbc 1294 an.
Gedenkwaardigfaeden I, p. yiii fc^tt
652 VI. ÄocH>offf(i^e (S^nif 1499.
Anno domini 1296.
3ÖI. 242b [53ilb eine« ^erjog«.]
— 243».
Fiorar. 3o(>anne^ bei* 16. gicöc öan ©ottant biffc tourfd^reöen grcüc Ijabbe
Anno domini 1297. d
ib. 264»>. [^ilb eine« ^önig«.]
265»
(297). So^annc« 11 ^^cijodjf toan Trabant Wart Iftv^oöf anno 1297 1 anno 1302
V ^6Ude ^^^^ ^^^^^ ©obcfribuö tour (Sortrit^ boitgcflagen öan bcn glcmmingen.
R'ain II, item befc üur^ ^erjoc^ 3o]^an ber anbete Derfoint tnb mad^te btebcn
gtaije 9topert ijan glauberen fiuen oenten mit bem (ance glanberen inb
Fiorar. mit fOHluf ^^itip^ Dan i^ranfric^ 2 ^eqod^ 3ot)an bei- anbere öur§ la*
(297). lange jit hanf an bem ftein inb Parf bairan anno 1312.' f)t iiä)t bcgrawnjo
©rujel apud sanctam Godelam. \)t ^^abbe regiert bie ^erjoc^bom 18 jair.
Anno domini 1298.
V^it konfnk Moif »an Un knrfnrflen aoegefa^t tvart.
chron. 2)o nu foninf Slbolf ficijj fafete fo toerme«U(^ tntg^icin bie buitfd^cn furjlen inb
VeZ' fadste ungctooenüc^en tribute inb ft^^e^ung in ben lanben, fo toa^ bufi^of ®ep
^att t)an äJJeii^, einte Dan Sppeftein, bet fptad^, l^e tDoufbe ben touiirf
fo^f"455 öetoitmobigen, tnb ladete bat Dut ben hitfutften, inb bie furfurjlen Mirftcit
nac ^crgod^ Sltbrcd^t tan Oejlerid^, bat ^e queme gen SWentj g 0 i n bie fur^
furften quamen alle gen SJlaintj, ain bufd^of 2)icter3 t>an 2^rierc, bcrwaö bc5-
foninf« brober, inb ain ^crjot^; 9toboIf Dan 53eieren inb :|)alt$gretoe, ber wa*
be« foninf« eibem
cfcenb. 3)er ^ergodjf öan Oejleric^ »a« ber botfd;af Dro oud^ freid^ ^e jo (^ulpen.
n:|) bem 9iin ® er^art bufd^of Dan3Jiain|5, ^er Sigbolt buf(^>of jo (Soellen*^
931. 243» ^>er Sonrait Dan Sic^^tenberc^^ bufc^oj jo <Strai«burd^ inb foren jo eime roenr^
— 243b. j^^^ foninf 50 Wlaini^ in bem biergarbens bi bem boim gelegen ^er*
3un. 23. jod^ ^llbred^t Dan Oefleri^ Durß np fcnt 3of)an« ba^tifen aDent anno 1298.
Anno dni. 1298.
Vdit konink ADolf »an ftme naeoolger l)cr|od| Albted^t »an 0e|letid) mti ^'
erflagen.
üDo ^etjod^ 5ltbted^t gefoten toa« jo eime toemfc^en foninf, fo joldj
7. *MCCCCII' ftatt ^1302'-
1 . 1294 Flor. f&a^l nid^t anttjefenb, gur (gr^^ebung »l*
2. 95gl. @(^?mibt, ®e[ct. Don granf* brec^>t«mit inbcm er ©cr^jarb Don äÜain^
rei(^ I, 689. (Sraf t)cn gtanbern mar 3Soümac^>t ert^^cilte. ^cpp, ®ef(^. ber cib'
bamal« nod(> ©uibo, üiobert« 33ater. genöff. 8ünbe III, 264.
3. 2)ietber Don 9iaffau folgte erft 5. In horto ferarum al« Ort bet
1300 auf ^oemunb. SBa^l nennen and) bie Ann&les Mogunt.
4. Sübolb mirfte, obtt)o^^I bei ber Mon. Germ. SS. XVn, 3.
1296—1298. 653
treber utö SWatn^ mit fimc t)oIf , tnb bct bufd^of tnb [tat ban SDiatn^
5cn mit cmc inb tredten in bat 2Borm[fer gautüc bi ein [tat Sitten ^
ititmft, inb bae namen fi iten leggct inb [logen it ^)antt)etnin up inb
«uften bie [tat fnnbet bat fto«.
2)0 foninf Slbotf öernam, bat bic futfurjlcn einen nntoen foninf geforcn i^ah" Äönig«*
. fo nam l^c bie flebc 50 eme bie emc tonr ge^iutt ^abbcn, al8 @:|)ire, SSorm«, ^'^^*'*^^*
inffort, 0:|):|)en?icim inb jln toott bie l^c tour l^abbe. ]^e l^abbc onä) JO ]^nf^)e
jodfl 9?obcIf t>an Seteten inb ^)affegteben fin eibem. loninf Slbolf
d^ ftnen tegget inb tenten jo D^)^)en]^eim inb laä) bae efelid^e bage inb
gabetbc ein groi^ t>off t)an allen fanben, n^) bat f)t bem nngeforen
int moid^te lüeberftant bctn inb ni^ bem tanbc t)erbrit>en, of Ketzer
ec^t ]^e bat jobringen, bat l^e in moed^t im tanbe bel^afben, inb of fid^
nulDe foninf but gtanffott toonfbe legen, bat l^e ben moed^te af*
Jen.
üDaitnae oüet 9 of 10 bage ungeuertid^ naebem at^ foninf 3ltbred^t
oten \oa^, n^) ben anbeten bad^ jnnii ^ fo brad^ ber nntoe foninf up inb
•d) entoenid^ ban fime legget. jo ber febet jit nja« foninf Slboff niet
ftriben boüen bereit, inb ente roai bod^ fo noit inb fo gae^ ^o flriben ebcnt>.
t)ae xcaxt ein groi« flrit inb toerbe toaii ein ^^altoen bad^, inb foninf Slbolf
iit fere menfid^ inb ftrengtid^. inb bae it fd^ene, bat ^z bie Dertoin*
ngcfonfbe friegen, fo begonnen ein beil i>an finen fo Dfien, inb affo
foninf 2lbotf afftonbe, fo toaxt f}t erffagcn item ber t>an Sfenberd^,
louinfö Slbolfö oöerfie tcnre toa«.
J)iffe t>nr^ ftad^te i^ gefc^iet in bem SBurmffer gantoe tufd^en eim
^3e genoemt (Sißenl^eim^ inb bem t^rauioendoifter genant Slofenbate
Unis premonstratensis , inb bae toart foninf Slbolf begraben inb
t^t bae begraijen ligen alfo fange bi^ ber ebele §enrid^ gret)e jo in^zU
^^ oan ben furfurften einbred^tlid^en jo eim roemfd^en || foninf gefo* «r.
^ toart : ber fetoe tie^ foninf 2lbo(f ui^graöen inb fin gebeinfee jo
>tre, bae ber roemfd^er foninge begreffeni^ i^, in fin inb finre l^ni«*
tinoen SWargareten gegentoerbid^eit begraben, bafetf« ondl^ an bem
feeren bage baebur foninf Sltbred^t toa^ begraben tourb^n , njant l^e
id^e jit n)a« bteben figen an ber ftat bae l^e toart erf lagen, ate l^ernae
^d^reöen mirt.
(gfeli(!^e fagen, bat alle bie bic tocber foninf Slbolf fttjoien, bat ber nie gein goife
9. na^V flatt *ta(^\ 19. inb foni^cf.
I. Slljei. 2)a6 bic SBurg \i^ \)U\t, 2. 5Dic @*Iad^t am ©afcnbü^I fanb
mir au« anbcrcn SBcrtd^tcn nid^t ht* am 2. 3uU fiatt.
at 3. @8fl^>eim.
1
654 VI. ÄocH^ofPe df^xonit 1499.
bci^ er^artoe !omnf Siibred^t toaxt txfla^n ban ftnd brober föne, als ^emae
gcfacj^t teirt.
[^M^\). 457 mit mc^^reren 3Jli6\5eiflänbnif[cn.]
So tnie bufd)of älffert ItcHc bumcn uan grünt up Hat flos ^om 6rnel, item Den
tornc ^0 ßcrk. 5
«gr. 96» 3)o bufd^of ©iffcrt »cbcrumb uiö bcr geöenfeniffe gequit inb gctoriet toa8 al8
"irae^" ^"^'6' f*^ '^^^^ ^^ "'^'^ "^^* ^' ^"^ Buöjcbc gan^ toan nutt)c8 it[> bat Woln inb parf (lo8
214. jont S3ruil mit groiffcm lojlc inb gemalt jtnre ritterfd^af intgl^cin bic jlat toan (Socficn,
ber jo trofe inb bie bacmit go Bejmingen. item bcSgelici^en bebe l^e mad^cn jo SSerf *
buiffen ber :|)or<3en n^ bem otoer bi bem flog ein groiffen jlarfen tom jo eimc ((i^irmc, lo
umb bcn 3fiin 30 toertcaren in ^aöftn bie eme moed^ten otoerfomen. nter
bodjf »art ber niet gant? ui«gema(^t bi ftnen gibcn, funbcr buftj^of SBigboft, pne mt-
bolgcr, bebe !oeptid^ enben ben tourß tom.
chron. ' 3tem bufd^of @iffert parf inb »art jo Sunne begraben, mant umb ber tour6
^ITb' frieti^ögefd^it^ten »itt n?a8 toan ^ai«9iicolau8 bem IV intcrbict gelacht in bcr 15
pat t)an (SoeHen, bat men niet fange nod^ (ad.
[«ilb eine« «ifd^of«.]
Chr. pr. Söigbolt öan^oult ttjart ber 53. bufc^of gcforcn annodni. J2982. bijjc
^ar.99b. SBigbottma« einSöePfelinf geboren öan bcn ^ofliiben bie genant fin öam^oulte^
inb tt)a8 ein geleirt man. ^e mag tour bombcdjien jo (Soctten inb mart geforen go 9iui8 20
an bat bnfd^bom, alremeip toan ben ebetcn inb toan ber ritterfd^af beS pift
toan Soetten. bie pat toan Soelten ttoa« ^jo ber feltoer jit nod^ in bem
ban inb interbict a8 toan bufd^of ®if fer^ »egen. ^le froenbe fonin! Sß»
bert jo Slid^cn inb joid^ bairnae mit bem !oninf jo S^iurenberd^ inb froenbe bae bie
foninginne mit groiffer ^joeflid^eit. i)t n^a« ein alt man, bem friegen niet enbienbe, 25
inb tüa« me geftalt inb geft^idtt, toant l^e ein mi« man maö, ein goiben rait inb an*
flad^ 50 toinben ban mit bem ^>arnefd^ umbgogain, inb bairnmb mad^tc be pdf? in fime
beginne tomntlic^ mit ber pat toan (SoeÜen inb mit ber ritterfd^af mit giften inb
gatoen. inb toant , bic pat loan Socllen burd^ bie tourg fried^öleufe ein jit im banne
3a^rb"b Ö^toep tt)a8 inb funber fanf gepanben lS>abbe *|umbtrint 7 jair 7 maenbe inb 9 bage,!* ;»
129.^ fo tt)art huxä) in bie pat abfoltoiert inb || bat feltoc interbicte relajierb'e toan be«^ai3
cbenb. toegen bufd^of Söigbolt u^ unfer lietoer torautt)en bac^ annunciationis 1299. ^e nwrt
©iarj'is. ijigetooirt binnen ber miffen in bem boim inb eme toart ge^)ulbit binnen bcr jit
®cvt.t4. bed intcrbict« up beS ^lilligen cruit?« bac^ exaltationis*.
Stein iDteiDatl be[e buf(3^of tocnid^ maäft l^abbc t>an \xctf fefcc, iDont k
ifz Mxi fled^ten cbelfuben geboren tt)a«, [0 roaö l^e bod^ (tefjalid^ tnb l^tte
Dil ijtunbe bie eme ttef üd^en bienben, tnb freic^ Daft ftebe inb ftoffe tcÄcr
an bat ftift in finte jit, bie ben ünrfaren afgefd^at ü)aren.
3tem n)ieö)ait befe bufd^of toerl^oit inb tourquame Iried^ inb oitlogc
15. '»ia' flntt 'toia\
1. 9l^>einberg. 4. gaft toörtlid^ bic wnpnntge Sefung
2. @(^on aJiai 1297. Sßgl. SBb. I, ^ ber (£öln. 3a^rb. D, bie im Xert corri»
20 i^. 7. giert ift.
3. De natione nobilium de Holte.
1298. 655
oöermt^ fin öurfid^ttd^ett tnb tot^l^it , f o quam ^e hoä) in ytotxhtaäft tnb
unetnid^eit mit bct [tat ban Soeüen, ate l^crnae gcfd^rebcn njtrt bt f oiünfö
älbtcd^t^ jiben. beSgcUd^en toaS bcr grctoc toan bcr Tlaxt jo bcr jit, bcr ein atjo chron.
ntbtge inb fei biant trad M ftiftö toan (Soellen : mit bem quam bu[d^of SBigBoIt ou(^ 215.
5 jo !ricge. 'bn\6)o\ Sigbolt toerfamelbe fm ritter^af inb anbere fin bu^^^i^ inb
joid^ felf« ^crfocntid^ mit ben jo @oifi. bo bat ber greöe toernam, bat bcr bufd^of int
(ant fernen tDa9, fo ]paxt i)t ge(t nod^ goit inb toerfamelbe ein med^tid^ ^olf
mit groiffcr cofl tnb jotd^ bacmtt in bc« bufd^of« laut inb Bleif ein jit lanf
bac ligcn, inb reiben but inb.njeber inb l^ebben ben bufd^of mit ben finen
0 gern buiffen ©oift gel^at, bat fi jofamen geftreben l^ebben^ mcr bufd^of
SBigboIt lies ben greben groiffen cofl boin inb Ij^e bicif ligen binnen @oifl. bo nu
ber greüe bürg ben gejuic^, ben l^e bicf u^brad^t l^abbe, niet langer ge^alben fonbe,
toant ber reifige gejuid^ enljiabbe gein boberung, fo üt9^t ben »eber l^eim trecfen.
bufd^of Sigbolt friedete u)) ben greben uis @oifl inb aUit mit
^cleinrecoftinböurraebe. bonuber grebe be8 friege« moebe »art, *|fo mad^tc *2r(|rt»v.
fidb ber bufd^of up mit ftme toolf inb joid^ bem gre»en in fin lant inb tooifle bat mit p,ae8.K
önir inb brant inb rouf, inb ber gre»e enfunbe eme gl^ein toeberflant boin.|* inb aö
men faibe: »er ber bufd^of niet franf »urbcn inb gefioröen, fo If^ebbe ^e ben tourß
greben bairjo brad^t, bat ^e ftd^ gan^j unber ben bufd^of moifte gegeben ^aben.
0 bufd^of SöigboU trart franf u^ ber reiffc inb fo fere, bat ^e ban nccbe toegen moifle
toeber Widmen in @oift, inb bae lad^ l?e e^lid^e bage inb intfin! bicftoit bat Ij^ittige fa«
cramente. inb a8 eme fin bid^tbaber fachte, it n>cre niet ban noeben bat ^e fo bucfe
bat ^>i^ige facrament intpnf, antttjorbe ^e ein mirflic^i toort : 'min feie begert bat l^il"
ligc facrament bicfmail, tränt it i« ein goit tt)egef:|)ife'. jom leften ber bufd^of ftarf inb
5 ttHirt begraben in fent ?JatrocIu8 firdj^ jo @oifl.
[SBilb eine« ^^5at)fie«.]
Si^icoIauS III iWartinuö IV $onoriu8 IV confir» ec^ctd
mievbc unfer lieber brautocn brober orben I^e bettDanbelbe it cap* ^*^^*
^)en : üurmaite |3laegen [i jo bragen froatfe cappzn, nu gaf i)z in bat fi nu
0 moegen inb fuüen bragen voi^ campen ^. ^e »a« pai« gmei jair.
II Anno domini 1298. $1.
[SBilb eineö Äönig«.]
Sllbrcd^t ^txioä) ban Oefterid^ bat aKc benine ginf jo bem ouge uiö unb Äönig«?
gena«. inb »art Qtnotmpt foninf Ougelin, inb baeban toirt oud^ ^^^^^^^^(siin.^'
'» flcfdbrcben. 3a&ib-
129
Stem tüant etjtid^e ])pxatdi)tn, ^t toere niet ban allen fuerfurften geforen jjonia«^
bo ertüeilben fi in alle einbred^tlid^ anbermerf . l^e joid^ gen Slid^ m i t g r 0 i f f e r 1^ e r » l>°f- '*^'-
30. 'üii«' jlatt 'tti«'.
1. Chron. praes. fnrj: exercitum nad^ Suppl. I97i> ober @d^ebeI207b auf
coDgregans copiosum archiepiscopumad $onoriu8 111. jurüdfgefü^rt. @ie erfolgte
conflictum sepius provocavit. auf bem ®cneralca:|)itcl ju ÜÄontijjeluer
2. S3I. 182b toiib bief^ Slenbcrung 1287.
656 VI. ÄocI^offf^e (S^ronif 1499.
*chr. pr. n (ä^ e i t i n b f o c jl I i d^ e i t inb toaxt bac gcfrocnt *| toan bifd^ef SBigboU i>an Soel»
suppi. ^^"1* ^^'"^ getooin^cit i8. ^c gcfan öan bcm :|3ai8 Sonifaciu« bic fvocnungc t>an bcm
209*. feiferbom ^ ein« jtoei briwcuf, mer bcr )ia\9 n?elgcrbc cmc bat up bie git. mer bairnac
maä)t in pai^ ©onifaciuö up ein bac^ feniuf öan 9iome inb foninc toan gran!ri(^,
08 l^crnoc gcfd^vcben tt)irt. 5
^c l^abbc jo etnre l^ui^frautoen l^ctiod^ aWcinl^atl bod^ter ban
Äßnifl«* kernten ^ inb l^abbe mit ber lOünber, unb batrumb »a« ^c giricj^ nae goibc,
* bat ^>c bod^ bem rtd^e nict jofugcbc, mer fmcn finberen.
ebb. 457. 3tcm bo fonlnf Sllbcrt jo Slid^en gcfroent nja« bat ^e fi bcfd^cmten [ulbc
i)ur gctüalt. lo
chron. " 3tem e^Iid^c jit nac finrc croenung ladete foninl Sllbrcd^t ein ^of 30 ?Ruren=
quor. ^g^^^ ^^g j^j^^j jlj^ ^i-flujjje jer !oninginnc getoiet toan bcm t)urg bifd^of SGBigboIt. u|j
bemc ^otoe toaren mc bon 6 buifcnt ritter^, aln ^crjogcn !oninge inb grc«
i)en. item bae »a« bcr foninf öan 3)enmorf inb ber fonin! i)on 9iortt)cgcn inb ber
foninf »an ©tocben, inb »ail 6 buifcnt ritterc ttjoren mit ben bair fomen, bie emci5
alle geüd^ ben furflen Bulben inb ftüoren, be8 rid^g pebe »eber
bcl:|3en jo »innen, alönae gefd^ad^. bcSgelid^en quamen tic öurß bri foninf
mit bem marfgretocn toan ^ranbenburd^ ju Stofiocf unb toerbunben fid^ jofamcn int=
g^ein bie feeflebe inb beroitmobid^ten bie alfo, fo bat bie fid^ bairad^tcr niet me cnbor*
pen legen intg^>ein ir otoerflen. 20
tPie koninh 2llbre(t)t, Ut Hi van doeüeii |o l)ulpe, liat coclf(t)e lant fd)cliid)tc
tnb etU(t)c jlcbe inb floelfc itiebenimb an bat ri(hc braute*
g3I.245b. ' " ' ' .
Chron. II 53if(]^of SSigboIt quam in jtüeibrad^t inb uncinid^eit mit bcr pat üan (Socflcn,
reg.* a« fm öurfaren gebain ^abben, inb quamen jofamen go friege. bie jtat »an (Soellen
a^brb*. ^^^^ ^" fonin! Sllbred^t, *|ben mcn noemipt foninf Dugelin,|* umb bul^ inb biflantü
129. go boin, inb \)t quam mit groiffem »oulf *|umbtrint feut 9iemei8 miffe|* in batcol^
fchrl pr? W^ P'^*^ intgein bifd^of SSigbclt, ber in »urmail« gefrocnt l^abbe jo 5lic^, unb Mt
216). ftc^ neber mit fime gejuige bi befen brien bor^jcren ®urbc', Siffe inb 9lobenfir(icn,
*(lütTi. ^i^ gelegen fin boöen Coellen bi bem Stinc, inb bac »art alle bat lant bair*
Sa^rb. ujnbtrint »er^eirt, toertooip inb groislid^cn gefd^ebigct. bo bifdbof SBigbolt bic unjcl« so
lid^e jalc bc^ »oulfö fac^i unb \)t gbcin »eberftant boin moid^tc, fo n^art ^c »an nolt
bairgo gcbrongen inb foid^tc gnabe inb quam go brebcn mit bem foninf unb mit bcr
[tat »an (Soctten, bod^ nict fonber groiffcn fd^aben be« flift«, traut bie foinungcnnb
bcr »rebe n^art alfuö gcbcibingt, bat \)t »crjigcn inb ober^qcöcn moiflc bem tourg foninf
Ougelin bat fonincUctjc flo« ^eiferötücrbe mit bcm gotte inb mit ber jtat, item bat fiet^ ^
giu (g)injic^ gelegen up ber Slrc, bie »elc^c {lebe inb floffc öurmailö bc« öurfi foninl*
tourfarcn getücfl toaren inb bem ftift »an (Socllcn berfa|jt inb öcripant trurbcn tour 3ft
Chr. pr. buifcnt mar! ficrlin^'. bic ftat S^^P^ "^it bem floffc inb irem gogcboer njart tocr[a|t
^^^- bcm leeren »an ©uild^c, bat (5ono bif^of go Xxkx inb gubernatoir be« ftiftö »fli^
Soetten toeberumb locSbc annol368. ^^
1. Imperii conflrmationem. Suppl. 3. Quinque milia militum. 2)lcK'^
2. (Slifabett 12 i^rer tinber fmb unb ber folgenbc ®a^ beliebt fidj fl^f[
namentUd^ bcfannt , außerbcm jiarben auf ben 9Joftodfer gürj!cntag , nid^t auf
nocb einige furg nad^ ber ©eburt. ben 9?eid^8tag ju Mrnbcrg.
1298. , 657
3tem bi fonin! 9(ber^ giben toart bat fonmfrtd^ go Ungarien (ebtd^ tnb itdnig««
bcr Dcrvcbcr irai t joPunt gefangen inb jo Jhiden jo^autocn. ^^^' ^^^'
)PU konink Jllb^rt (rflagcn oact oan |lnm neoen.
^ontnf ^Ibrec^t ^abbe ein9 broeberd föne bt fici^, genant (^erjot^ 3o^an, e6. 458.
*|tnb ben (^abbe ^e loan iun!9 upgejogen coefllit^en tnb fucfiüc^en bU l^e 30 ftnen ba> *^^^'
gen quam.|* bec felioe nct)e gefan bid unb manntd^toerf find erfbeitd, bat ^etjod^« (30»).
bom öan Dcftcttd^ tnb mit ben reuten bie iattHci^^ baeöan lomen toaten.
bairintgl^ein anttDerbe bet fonin! : ^e ^ebbe in foftlic^en u<)geiogen tnb
treflid^e reife inb coft burd^ fin^ lan^ n)tU gebain inb geleben, bairunib
^c eme ban ber m>fominge niet fd^ulbic^ entoere. ber toninf l^abbe bil
finbcr unb ftn frautoe bracht eme on , bat ^e fin^ f elf« finber baemit 6e*
gat>ebe. jolefi loorberbe ^rjoci^ So^an cin^r fm ert>e}ai(e an bent foninf, tnb ^e
antmerbe eme: ^e mere eme niet fd^ulbid^ fo gott a9 ein (afl. inb
babbe ein fren^gin loan miben 1 in ber ^ant unb toraegebc bem net>en, of ^e
bat l^a^en tooutbe? ^e enfente eme ou(i^ niet me baetoan. bat mobe ^er^ot^ $an«
fen bae fmoren fl jofamcn mit l^erjoc^ ©onfen u^ beö foninte boit.
Do l^erjod^ §an« bürg ftn« oemet^ fonitif Sllbred^t« roiüen bernoni*
mcn ^abbe, bat ^e ttjenid^ of 6i abenturen niet ban eme foulbe Wegen
bau pme beberttd^en eröe, bairumb nam l^e bur ftc^ mannic^erlei manier,
tt)ie ouc^ bie toaren, bat ^e eme bat bel^entlid^ io ^ufe bred^te tnb in um*
brcd^te.
II 3t quam bairnae, bat lonini äilbred^t bergeben tpart, inb bie mM^,
arfeeber brad^ten bat benin beme lonin! mit fünft in ein ouge inb l^eingen
ben f oninf mit ben boeffen u^) inb ftaid^en eme bat ein ouge ui« , unb
i bairumb toart l^e foninf Dugelin genant, mit n)i(d^en bergifne« efelic^e
%gen tourben , alfo bat ber fonin! fad^t bur fime neben inb anberen :
fme tt)ere bergeben, got toifte mail toer it gebain l^ebbe, inb tper eme niet
k^ leben« en^unte, bat ber bau eme ui« fime ^obe rebe. bat bebe l^erjod^
Raufen toe inb ctad()te finen brunben inb pme gefinne ben jorn : ber fiDoren
«iUeit, eme mit übe inb leben Bijoftain intgein ben fonin! finen oemen 2.
3tem bairnae n>outbe ber fonin! rtben 30 9linbe(t go ftnre mober. be9 n^art l^er* sti>m%*
^^ §an« f!n net>c gcttjar inb berbard^ fid^ mit fime ^ere inb toege* *°^' '**^'
t^icj^be !onin! alberte pn« baber« broeber, !onin! Sltbert quam !urfe
'^itnae ungewapent inb uubermarnfe iitb boir mit einbeit pn« bot!« oud()
^Tober inb tad()t pd() neber, umb ber anberen finre brunbe jo ujarben
bat bie oud^ ober quemen. unber be« fo brad^ l^erjod^ ^an« bürg
34. batrne.
1. Sdntg«^. 'ein grün f(^c^)}eltn'. ©teile getrennt gegebenen ©teilen au9
2. ©crbinbung jtreier an frlH>ercr ÄBpig^^ofcn.
658 ^' StoOfofffd^ ^rontt 1499.
mit ftine ^te gctoaj>cnt Wf inb crllod^ bm fonfaif fmcn ocmen Äoniiqp'
feit, bae toart ber foninf Begrai»en inb batmac oDer Dt( iair gm ^plxt gcDoirt.
Äöiifti* 3tcin bic bm foninf crflogm ^abbcn bic tontbm Dcrberft otcr.
niw^'roi^ foninf« Gilbert« Knbcr nnb macgc, inb ^crjwä^ ^an« n>art nac frcigcn »an
fIS* ^""* ^" ftt^Ibnni^ romifd^n foninge in ber fiat ?ife inb »art iemerlici^ gcfenf« s
ecbfbd (i<!^ geladftt. b< enixirf loan bem )>atd (Stemm« bem V genabe : bec ^ fa^t enie pmiUn^
^^^- cie 20 botn, inb nxirt go $ife ein ntomci^ in fmt ^ngnßinn« orben. bae ßorf ^.
Anno dni. 1300.
[i3tlb eine« iSifc^of«.]
f)cntici^ ber anbcr, gtcDc Dan iBirncnbcrd^ geboren, nxirt jo eim iu lo
«flrii»««. \(ffo\ geforen jo ßoetten mit maniere a^ naeDotget. naebem a« bif*of Sig«
(Chr. pr. l^ott ge^or)»cn ttM«, n>nrbm bri geforen: $enri<!^ )>an Semmbert^ boini|>vot|t» ber
216). onber ^ein^art twn SBe^erbuni^ ein ^roijl gc Sonne, ber britte Sßil^etm t>an ©uiH
ein ptolft go Svic^t go fent@ert)ai«. fo befe fuir gefc^aci^, u^ftunt tredt greioe Sitl^elm
toon @nUc(<^ in bm frieci^ loan Slauberen intgein bm foninf )>an gran!ri(ib inb mi i»
ca^itein int firibe, inb (e iDart erflagen in bem feliom ßribe.
e(>enb. Sinnen ber \ttotx jit n>a« onci^ befiebiget {ine fuir t)an bem ))ai« SonifaciuS
Yin. bo nu bie botfci^af quam, bat greioe Sil^elm boit n>ei-e, mad^ten fi(i^ bie anbete
gtoen gen Stome, bae ein igü<!^er ^ofbe conftrmacie ftnre fuir go em>ett>en, inb jloiit
ber floif }o (Soetten (ebici^ 21 maenbe. inb n>ant grei»e ^nri^ Dan Stmmbei^ bur* 2o
mail« bi bri iairen im ^ot>e go 9iome geßanben ^abbe inb befant u>a«, f reic^ (ei bie
conftrmacie t>an ))ai« (£Iemm« anno burg^ inb n>art bifd^of inb n>a« ^enrid^bei
gtoeibe. ^e befa« finen fioit unbcr fonin! Sllbreci^t bem )>urg inb $enri(!^ bem VIII
inb Sobon)ic( bem IV rocmfc^en foningen 26 Jair. fo toat ftn confirmacie nnb i^erunge
gefofi (abbe im ^o)>e }o 9iome, fdfte^be ^e toeber ni« finre ^ffd^af be« flif^ Dan (Sod« v>
len. l^e fal)>ebe ben roemfci^en foninf {>mric( inb froenbe in go %id^ )o eime roem*
\6)€a foninf inb goi^ mit eme gen 9{ome mit oil Doulf«^. bairnae a(« foninf {^niid^
gefionoen n)a«, foir bift^of ^enric^ meberumb go eime roemft^en foninge l^ergoc^ S^^
berici^ )>an Oeßerid^, a« l^ernae gefc^retoen tvirt.
«i.246b. II 2)t|fer bifd^of ©cnrici^ ^^ielbe ouc^ geinm toreben mit ber ftat Dan (Soetten inb 3«
100?' hielte fle^ fried^ intg^ein bie lan^^eren bie bairumbtr]nt UgeUr oA
11. Chr. mit gretoen @er^art Dan ©ni^e, mit bem gretom Dan ber ^axi, mit ben ebeles inb
^^^' meci^tigm toan SBeftfalen inb mit bein gretoen bau (SIetoe, inb ^abbe binae al pn Utocn
(auf gcinen torebm, a« onci^ I^ernae bi foninf« !Üobon>td^« giben ber*
rer gefc(^rctoen »irt anno 1334. n
Fiorar. Sßilbelm III toart ber 18. gretoe toan $ottant iiat ün« toaber« boit^ ^om
(306) J»f«n ^m\ P* ein firit in Seelantunr Slrjce» biffe OtoeriPtnnunge »0«
u. 2fi7b. ^^^^ tt>unberttc^ gegeben i>an got ban Dan minfc^Iid^er mad^t: batrun*
1. 9ladf @(^be( ^ifer ^etnrt^, bem 4. SS^il^elm« Sater, 3o^ttn n. boit
ber ?5apfl ba« Uvt^^eil überläßt. atoe«ne«, ®raf .toon ©mnegau nnb $ol'
2. 2)ic SBaW ©einrieb« fSttt 1304, lanb, ifl in ber Cbronif übergangen,
bie ))ä^flli(i^e Seßätigung 1305. 5. Florar. er^äl^It bie ©d^Ia^t bon
3. '3nb goic^ — tooulf«* irriger 3u* 3i«rifjee rid^tig no* unter Sodann U.,
faft ber Slgrippina. ber furj bartiuf (1304) jiarb.
)Ul305.
Iä00>-1306. 659
tt)irt gebec^tuiffe ge^albcn bct fctoer obcTOtnnungc jatrüd^« ra bet ftat
3ttje, boc bcn jungen ünbetcn in bct fd^olcn bte ^iftortc tottb i^urgcgc*
^m jo lefctt inb jo ftubtctcn, inb nae bem »ttt jogclaiffcn bot fi btoclki^
f^jielen gain, inb bat i^ todl funbcn nnb ingefaftt, bicfc öut^ bictoticn
5 in ctoiget memotien jo btiben. biffe grebe ©itl^etm regiert ^oßant 30 >
iair inb flarf an bcr gtd^t. Fior.
269*
(308).
Wannt M( lantf^af un) M( flat ^oMsr qtnütmpi is Un Reiben afgeioonnen
nnli unier Her crificn gemalt komen.
3o befen jiben, a9 3^erufa(em inb bat billige (ant gen)cnnen mad t>an ben ^ei« ^^tui
10 bcn mcr bic XmUn unb ungcTcuöigen biffcn ji inb t)crbnt?cn bic. ^**
II Anno dni. 1306. ^^'
' 247*.
3n bemtourg iair öeröroir cöcr bcr '31 in inb bcr SWcin löur granffurt. (5öln.
bat ie brad^ n^ unfcr Iici)cr torouttjcn bac^ li^tmt« unb bebe groiffcn fd^abcn "^J|5f
an bcr {tat inb an bcr bruden 30 J$ranffcrt. oud^ quam affo t>i( i9 np ben
1 5 Durg t>a6f bur bic fiat (Socttcn^ onc^ maS bat felioc jair ui« buir )it inb falt. ebenb.
3n bem bur^ jiair toart angel^aben jo bumen bat doifter ber crui^«
broeber binnen Soeflen \
$ie i^ jo tt)i[fen, bat bi ber jit lonini Sübredf^t^ ban Defterid^ grebe
^enric^ ban Su^elburd^ ^abbe bi \x6f ein ar^eber unb xoa^ itmtmpt
io meifter ^eter*, ben faute l^e ui^ jo ben pa\^, bat l^e fime broebcr ©atbe/
mnu^ genoem<)t fulbe inn)etrieren bat bifd^bom bau äRenfe bat jo ber jit
Icbtd^ ftonbe. a^ nu befe meifter $etcr an bem ^)ai« fin botfdj^af gebain
l^abbe, fo toart bat afgeflagen inb geweigert, mant l^e noc^ jo junl toa«.
inb bae warf ber bürg meifter ^eter bur fici^ fetf^ inb be^ielbe bat bifc^^
►5 bom t>an äßenl. inb bat berbroid grebe ^enric^ fere inb xoa^ jornid^
wp in, mer bod^ bat berfointe l^e boirnae inb berfad^ bat an eime anberen
cnbc toeberumb : toant bo loninf älbred^t boit toa^, fo »art obermi^ be«
t>vx^ meifter ^eter« tuer inb ber nu bifd^of jo SÄenfe toa^, ber c\x6) t%^
Kd^ anber luerfurflen jo fid() brad^t, ber bur§ grebe §)enrid^ gefcrcn jo
14. Sranifort.
1. Flor&r.^atrtci^tig 33 (1304—37). bach et Müller II, 202, togl. I, praef.
2. ^[nd^ in ber Vorlage mirb bcriSid* p. xxxt), ä^nlit^, aber mit anetboteu'
gang gu (Si^n unb ju granffurt in ganj l^after Slu^fd^miidung , in Trithemii
a^nltti^er Seife burc^inanbergemorfen. Chron. Hirsang. beim 3a^re 1306. 2)ic
3. SSgl. Florar. 269b (31 1) jum Sa^rc böttigc ®runblo|igfcit bcibcr «eric^tc ^at
1307. 2)er ^u begann icbot^ nici^t bor ^eibcmann in bcn Sorfd^. %. beutfc^en
1309, bgl. Sacomblct III. 58. ©efd^. IX, 309 übcrjeugcnb nad^gemic»
4. 'Sit folgenbe Srj&^Iung über bic fen. $g(. m^ Sorenj, ^eutfd^c (defd^;
(Emerbung bef Snainjer (Srjftu^tö bmd^ II, 620 unb^eibemann, $eter bon %\)f>t\i
fkter 9f^(t fiet^t, fafl genau überein« (1875) 51. S)ic ^oel^. (S^ron. entnahm
pimmcnb, fd^u in einer Trierer $f. be9 i^rc eingaben mo^l einem inter))o(ierten
14. 3ö^^r^. (Gesta Trev. edd. Wytten- (Sjfcm^Iar bcr Gesta Trev.
42*
660
VI. ÄocI(>offWe (S^ronif 1499.
eint tocmfci^cn foninl. inb bat fctJ>e untbcbe onä) bifc^of ^cter bcm dutb
gtcbcn, bat l^c bairnac atbeibc bat ^c loninf toutbc, ^c tooutbc cme btftcn^
Gesta' btdb fin, a^ bc oudb bebe, itan ©albeminu«, greifen ©enrid^« broeber, wart ouc^
Trev II
igß. ' baiinac bifc^of jo Zxkx gcforen t)an bcni groijlen bcil bc8 ca^)itel8, inb ^ai« Clemens
conprmierbc inb beflcbit^^te in inb bi«penfierbc mit cme, xoant ^>c allein 23 jair*5
alt was.
Florar.
271b
(312).
Oesta
Anno dni. 1308.
[^ilb eine« ^önigd, in at^beren (Sjfem:|)laren Silb eines ^aifeis.]
^enricb grebe ban Su^elburd^ wart *| in bem {eben jlatr al9 fonint albert t>an
Treu C)eperic^ crf lagen n>Ärt,|* geforen inb wart gefroent mit cinrc ifer fro« m
204. nen* go 9li(i^en ftn toaber wart erf lagen in bem Sovinger ftribe a9 t>ü\%
6of. 4()U. 3t gefd^iebe balb bairnae, noebem ad ber fonin! toa9 gefroent, fo quam (e gen
—247b. ^traidburci^ alfo würben bie boben wail uidgeric^tet.
Trev? 2)iffer feifer $enri(]^ tfait bie flat löan J^rier beleent unb begäbet, bat p ein örien
207. mart ^alt ^an unfer lieber »rauwen bac(^ nativitatis bi« go fent 9icmei« miffe. i^
@e^t. 8.
Ott. 1. 3n bem butg jatt np ben 8. "taäf in aüer l^iüigen maent^ ftarf jo
ßoeßen ber groiff e fuBtil boctor Sol^anne« ©cotu^ , ben man noempt
doctor subtilis. ein broeber mm ber minrebroefcet orben, inb toatb bc^
grauen jo ben minrebroeberen im c^oir unber ber ctoden, a^ ni^mifet bie
oberfd^rift bi fime graf ^. 20
Anno dni. 1309.
eßln. 3n bem jair und ^txtn 1309, bo wart bie Pat ^ed^enid^ gewonnen t)an ter flat
^Jjj^' Soelne, want bifcbof^enrid^ toan S3ernenberc(^ bie ^^oid^ erfoid^be.
130.
Anno dni. 1310.
Bo oie M oanne )ie grenen nan €tt|clbnr4 quamen an liat honinkrid) oan
^e^emett.
Gesta 3n ben jaircn und ^eren bie^our neip gc}eid(>cnt^ fo ^ielt foninf
'^2QH,' ©cnric^ ein greifen foepiid^en bad^ jo ^^ir bat p in mit löreben ließen.
3tem bairnae nmbtrint anno dni. 1314, a« feifer ^enric^ boit
25 \
1. 3)er (£^)ronip benft cntwcbcr an
bie eiferne Sombarben!rone, ober er lägt
p(^ loon ber feltfamen ^udfübmng bed
Florar. 271 »> (313) beeinpuffen, ber Äi>*
nig erhalte t>on ben ^rgbif(böfcn ))on
^iMain), Strier, (Söln je eine ^one, t>on
benen bie erpe aus @ifen , bie gWeite an€
)oerfc^iebenen iDi^etaUen, bie brifte aus
Silber bepcbe.
2. 2)ad gleiche Saturn t^eilt Gele-
ums> De magnit. Gol. 472 aud ber ta-
bula, defuuctorum patrum bed SD^inori'
tencont>ente$ mit.
3. i^gl. bie ©rabfc^rift Ui Gelenius
47ß. mä) ^raun, ^ad äRinoritenüoper
unb bad neue S^ufeum gu (Söht (1862]
94 würbe er ^uerp am (Eingang ber ©a*
cripei, fpSter im (&\)0x begraben.
4. S)te Gesta Trev. fe^en ben@))eie<
rer ^^eic^dtag , bei weld^em ^etnri(^ bie
©ebeine. feiner beibcn SJorgänger bect'
bigte, rid^tig 1309, fd^inen ibn aber
bann mit bem ^weiten ©peierer 24ge
(1310), auf bem bie SBcrmä^ung >
bann« mit ^lifabet^ pattfanb, )U ^*
wedbfeln.
J308— 1310.
661
unb bet Bifi^of öan 9Wcnft toa« l^cim aejogcn, fo »ur^en ^äf cfetic^c g«8u
tcrl&cren »an bcm lanbc intgl^cm in tnb »ontben ben l^crjogcn toan 235.236.
ntcn* öuv ein !onin! u^ncmmcn inb tooulbcn bcn !onin! »cber bc8
s toerbritoen inb ^att ban Irccfbcn beibc2 bifd^off önrg'mit bcm
tt t>an ^e^^emen tntg^ein fonint greberici^ loan Oeftertci^, a9 ^ernae gefc^reben U.
3p ber feloec }tt a$ !ontnf ^enrtcff go ^^ir n>a9 ber ftn oemen tontn!
rt erflagen (^bbe.
[©cgiabniß ber f iJnigc Slbolf unb «(bred^t ju ©^eier nac^ Gesta Trov. 209.]
3tcm befer !oninf toa« ein fcrtfamer fcligcr goiber manne mit flefe^e Äönig«»
ibe ^of.4ö2.
II Anno dni. 13tO.
SL248ft.
3n bem iair und l^^eren 1310 ^ielt tonin! ^enric^ eirlid^en ^of ^o (Scetten tnb chron.
^t groiffcn toreben unbcr bcn furjien inb aüen anbercn leeren. ^^°^'
25o lonini ^cntid^ at S)uitf(!^tont in ötcbcn gcftatt 6abbc, fo fd^idtc
in bingc umb jo fricgcu bie crocnungc öan bem ^)aii8 inb gord^ ^^
tcm 3o3 inb untboit bat bem pax^ burd^ ferc foeftttd^e ambafiaten, 211 if.
)airnae joidfi ^e 30 SWeilan tnb bae toatt ^t t>an ben (Simetingc
(b tntfangen, met bte ®clf waten eme conttarte, inb wart bae gefroent
. . \)t Beladete oud^ bie ftat ©rijccn genoem^t tnb lad^ ttjail bti öcitbel jiair^
t)ut*. inb in bem (eggev fante pai9i Siemens jo Ionin!^enrtci^ 5
inat inb l^e tntfinf bie eirtoirbic^lidj). inb 50m lepen beftrebe ij^e bie burg
Briden inb mad^t ft gelic^ ber erbend inb baeburc^ mürben bie
er pebe in Stauen ber ber t. ^e i^oic^ toortan bur^ ^(acent inb anbei toil
in Stauen inb Sombarbien, inb bie aUcfamcnß intpngen in eirlid^e .....
lae quam ^e )o Senf, inb bae flarf flu ^uidfraume anno 1311 inb tvart eirUd^en
itoen bi bcn minrebroberen. bairnae ^oid^ !?c 50 ^ifa inb jo Sucana^ inb ban-^^'ö^M^s
)o 92ome inb quam in 9{omc anno 1312 nonas maij inb nam fin too* iftaxi,
l up bem piat^ SD^iticiid genoem^t. ^e mart gecroent^ in ber ürd^en 30
ÜJZarien i^atranen, mant 30 ber feltocr }it ma9 ber :^at9 nict 30 ^omt, mer in
. ^tinnö), ©d^toager ber SUfabctl^
eS^men.
!. Petro archiepiscopo in Bohemia
inente. Gesta Trev.
>. 2)ad golgenbe tft tur^er ^ud^ug
Sesta Tr. p. 211—221, boc^ fd^cint
ben nod^ eine anbere Ouellc benu^t
in.
. 2)iefc 2(ngabe ijl übertrieben : bie
gerung bauerte bcn Suni bi? @e^«
er 1311.
. Ucbertreibung ! Gesta Trev. p.
civitatis muros et portas funditus
uere et fossata planitiei terrae
praecepit adaequare. (Sine Variante l^iat
ftatt civitatis irrig civitatem, togl. ebenb.
anm. ih).
6. Gesta Trev, nennen nur bie cives
Jannenses.
7. Gesta Trev. 222: tunc ante Lu-
cam plurimos probitatis (bod^ tl^o^l pro-
batos) viros maximo cum exercitu de-
stinavit.
8. 2)ic S^ronif toermec?>feU bie feier»
lid^e ©egej>ung be« ^fingpfcfle«, »cldfrer
©einriß tiad^ ben Gesta Trev. p. 223
coronatus beimo^ute, mit ber er|l 29.
Suni toottjogenen J^aiferfrSnung.
I
662 VI. ÄoeHiofffci^e (£(>renit 1499.
bem conciliumi 30 ^Dion. feifer $enrt<!^ fbtd^ baefe(f9 toil fur^n }o ntteren,
al9 berjoc^ 9?obo(f Dan Zeteren inb ))al|^gretoen bt 9tin mit anbeten (an^l^eren.
Anno domini 13122.
[8i{b eined ^r^og«.]
Fiorar. ^ol^anneS III l^er^od^ iyan ^abant nam 30 etme »if foninfSo^s
(3,"ß* bomic^« boid^tcr toan S$ran!ri(i^3 bic berbc l^icfd^ SRaria fnb trutuebc
liier)0(i^ dtcinelt t^on @e(ce.
ai. II Anno dni. 1313.
248b.
IPie keifet i^tnti^ oiir^ oergeoen oart in) liarf.
MniQi» 2)aimae t}cic feifer $enri(i^ ^ett S^Punli bie ban ^oren^ ergai^en ^ 10
^^^' ' an ben feifer inb öetfotnben [16) mit eme.
eBenb. ^airnae l^oif fid^ bet feifer np mit f!me ^ere inb n)ouIbe loaren gen $utte,
toant loninf 9?o^)crt jo ^iiüe »a« afgcfafet umb tl^liö) mtffefcatt bcr ^
bcbreöen ^afcbc, inb forcn feifer §)enttc^ mx ein ^eren. aifo quam \ft in
bie flat ^ife bo bergaf eme ber :|priefler in bem felc!^. ber preifler toa» iü
*£udiin. ein ^rebigermoeni(^ ^{^ernarbud genoemt>t.|* e|^(i^e fagen, bat ber ^aid inb ein
bcil flebe, aö bie glorentiner, bie öan Suca inb bie toan ber $oien*
f innen* 2c. groi« goit bairumb gaöen ..... bo ber feifer öur§ bat leidige
facrament intfangen l^abbe, \>an ftunb an »art ^z franf inb eme buci^te,
bat eme mat upftege inb burd^üef a( pn inmenbige gefiber ate ein fatt i^. 20
*Rudim. *|inb fm li^ani »art ^toaxt^, inb l^ieruiö bejiefjcn bit be8 feifer« bic^ttoaber, bat ^e mit
bem focrament bem feifer hergeben ^>ebbc.|* inb aU \ft 'can bem altair ginf an fttie
*Eu4im. anbad^t inb »art )o ^ife begraben mit groiffcr ckge ♦jup fcnt ©art^^olomtu«
^ug.24. baci^l* tu bemiair uns It^eren 1313, in bem5. jair find ric^d inb bed anbe«
rcn fin« feifcrbomö. 25
3tem umb be« feifer^ boit lüurben t)il moenid^ »an ber ^jrebiger or^
ben »erjaget inb erflagen inb oud^ ein bei( öan iren doefteren »erbarft
Budim. inb ijerftoert, IpietDail ber öurg brobcr 53ern5art brief inb ftegel ?>abbcfmreum
ft^ult, ad ^an bem foninf 'oan $etfem, t>an bem bufd^of toan Xrier, loan bem bufc^of
toan aWeilan, toan ben bufd^of ban Senf 5, Dan bem bufd^of toan $cmfm, toan bem 3o
bufd)of toan Sucan inb toan ben bufd^of toan (StraiSburd^, mer gre)}e ^enrid^ t>an
gfanberen inb bie gemein rittcrfd^af inb ^ofgeftnbe fachten ganfe tourtrair, bat ^e fc^ul»
bid^ mit. tt)ie bem nu fi, toiüen totr laiffen ftain bi« an bie jit bat ber
red^töerbii^fte rid^ter, bem niet »verborgen i^, rid^ten fal.
3tem ^ie ui« fum^t ond), bat unber bem gemeinen ijoll ein fage i^, ^^
bat bie moenid^ »an bem <)reitgerorben bat l^iüige facrament niet nieffen
1 . Sßa^rfd^einlid^ benft ber (S^ronifl ter bed trafen Subn^ig t>on (St>reui:,
an bad (Soncil toon ^ienne. S)er gleid^e <So^n ^önig $^i(ip))$ t>on gvanfreid^.
Srrtl^um fe(^rt m. 249» tt?ieber. 4. @iena. S5gl. <Ä8nig8^^. 464.
2. ]313Floiar. 9^id^tig 1312. 5. Januensis.
3. Florai. nennt rid^tig iDlaria, Xoä^»
1312-1315. 663
ittb intfain moegen ot>et altair mit bet reci^ter l^ant funber mit ber (utt«
fd^et l^ant, inb bat fi bem ganzen orben mx ein (aftet gegeben, tDant ein
mocnic^ öan ivem orben l^abe bem feifer »ergeben mit ber red^ter ^nt
unber bem leidigen facrament^ funber bat i^ attit gelogen, toant bat
^ pfaegen fi jo falben in irme orben ee ber leifer geboren tx>a^, inb i^ alfu^
ingefafet || ban ben beberen beffetben orben«, niet funber groiffc mirltid^e »t.249».
urfad^, bie nu jo tauge ballen l^ie jo berjetten. item be^gelid^en boin oud^
e^tid^e anber orben, in bem oud^ bie Brobcr intfangen bat leidige facra*
ment ui« ber ßnler ^ant :c.
10 3n bem jalr un« ^>eren tourß florf «ß^Ui^« »an SBranfric^. ?3o ^»i(!
B 33
Stent JO ber feltoer gtt toa9 ou4 bet grotd l^iont u)) ben paifd^at^ent. ebenb.
Stent in bem jiaere tourg md ein conciUum 30 9[t>loin2 in melf (i^en tan ben ehr. pr.
.in Sranfric^. bufci^of ©cnrid^ toan ^Scirncnburd^ quam ouc^ bair inb ttjart eir» ^^**
li^en intfangen t^an ^atS <SUmen9 ben tounften. chron.
'5 3n bem jair uns 5«rcn 1314, aU feifer ^enric^ geflorioen toai, quamen bie ^J.^***"*
furfurflen jofamen gen gronffort umB einen nutocn roemfd^en coninf go üefen, *|inb *oe8ta
bie !ur gefc^icbe M necä^flen bage« nae fent Sncog bac^^ »j b[e furfurflen ttjurben ^j^.*
gmeibreci^tid^ umb ein nun^en rocmfci^e !onint )o tiefen inb toaxt grcid urloge t>an ben Ort 19.
beiben, inb foninf Sobomici^ nam otoerl^iant as nae toolgit.
20 Anno dni. 1314.
[«ilb eine« Äoifer«.]
Sobon>i(^ IV \)txio6f in i^eieren inb ^a(ggret>e bi 9tin tonint greberic^
tt)ad f omen mit ben finen l^ieraf bid )o $unne inb bae croenbe in bufc^of $enri4 ^an
(SoeUen. biffe uneinid()eit inb jtoeibrad^t tufd^en ben lurfurften buerbe loail
25 13 iair.
[Ä0nig«!?. 465 unb Gesta Trev. 233. SBgl. and^ Florar. 275» (317).]
X^ufd^en ben jwein geforen loningen gefc^agen groi« frtege inb flribe mit ronf chron.
inb branbe, toant fi beibe treflic^e ^ercn inb torunbe Ij^atten. Veg.'
Stern bie jmene ermeilbe foningc quamen jofamen in ©toaDen bi (SffeUngen ^onig««
30 inb fireben bae mit einanber, bat jo belben ftben grois bolf erflagen »art, mer grebe* ^oesu^*
rid^ moifl toid^en*. Trev.
236*
Anno domini 1315.
3n ben jaeren un« leeren 1315 loa« ein groi« buir jtt in buitfd^en
inb melfd^cn tauben, bat men ben ormen jolie« bat fi moid^ten broit ne*
1. !^iefe gabel ftnbet fid^ aud^ (Sdtn. 3. 3(uf biefen Xag fe^en bie Gesto
3a^rb. C, ©b. II, 33 unter ben SSarion» Trev. irrig bie SSSa^l ?ub»ig«: griebrid^
tcn. n>utbe am 19., !?ubtt)ig am 20. Oct.
2. ^meint ift ba« 1311 eri$ffnete Qtto&i)il
(Sonett toon $ienne. Chron. praes. ^at ' 4. ^önigdl^. 'ba) men nüt toufie,
richtig concilio Viennensi. »etre gefiget l^ette*.
664 VI. ÄocI^offf(i^c &)ten\i 1499.
men t>an ben fenfteren bae men (roit berfod^te, inb ftur^en k)t( (übe
öungcr«. inb bic buir jit toerbc anbcr^atf jatr ^
6(.249b. II Anno domlni 1315.
Gesta 3n bcm tourß jair ..... bo »crBrant f>crjo(f> Jit^olt toil borget umB ©^jirc«
235*^unb i"b !onin! greberid^ motfl toic^cn.
Jof. 465.
Anno domlni 1316.
oesta 3n bem \a\x un9 (^eren 1316 mad^t foninf !Sobon)tc^ mit allen furßen inb jieben
Trev.
237.
^"^* ein gemeinen m*cbcn inb foninf grcbcric^ toaxt ctoer jorncf gcbrcben.
Anno domlni 1318.
Der ßtnti belaßt oan bet flot doetten^. lo
Chr. pr. ©ufc^of $enri(j^ toaii 33cinenburd^ tour§, a( tt>a8 !^c nu ein alt man tourben*/
^flrt))!}. umbtrint 60 jair, fo funbe (»e neci^ geinen toreben l^atoen *| inb Bracff ben genuinen
*Q^\ toreben, ben foninf ^obomid^ bereifen (>obbe,|* Inb quam jo friege mit bet ftaiSoellcn,
Trev. aldoud^tour geroirtid, inb bebreif toil moitti)i(tend uidbem^ruel
238- u:^ biefiat toanSoeUcn, baitumb ein ftot toan (iSoetten bebe bcroifen irre torunbe. u
aU foninf 3o(^an toan ^e^eni, gretoen Sitl^elm toan Foliant, gratoen So^an toan $cn*
ncgaume fincn brobcr, gratoen ©er^art toan @mi6ft, gratoen ^bolf toam $erge, graben
3o^an toan ©eine : mit oßen befen tourß inb anbeien mere joid& mit groiffer ma# bit
flat (SoeQen tour $ruel inb ladeten fi^ tour bat f(o9 gom ^tmUt inb (aegen 4 maenbe
bae tour. bod^ jom leflen »art it gebcibingt inb gefeint inb joigen af. in ben jibeix *»
roaxt ein lanttotcbc gcmad^t^: baebutd^ toatt ^oeftcben« gctounnen, ba^
toit fd^aben ui« gcfd^ad^, inb jobrod^cn.
Anno domlni 1320.
Qöln. 3n bem jairun« (>eren 1320 fricgbbe toibbcrumb bie flat toan (Soc^^
^130^ Unmitirmebufc^of, inb »unnen bic burd^ SSrec^fem inb braec^en fi ii
brauten fi af inb oud^ anbere platten im flift toan (SoeHett.
Anno domlni 1321.
Äöttig«' 3n bem jair nnö l&eren 1321 foninf Sebottoid^ bleif in ben toeficn Inb
^of. 466. t)f„ fiocffen inb quam niet beruiö
14. '»irr fiatt *»ir.
1. S3gl. 33b. II, 21 iRote 5. 4. Sue promocionis tempore sex»'
2. SBei Äönig«]^. fte^t biefe S^ad^rid^t genarius.
toor bem ©efc^t bei (Sßlingen. 3)ie 5. 2)urd^ ÄiJnig Subtoig ju S3a^a»
(i£f>ronif folgt ber umgefelj^rten Slnorb" rad^ 1317 3uni 22. Sacomblet III, 118-
nung ber Gesta Trev. 6. !2)en 92amen beii>a^rt bad M
3. g3gl. ©b. II, 21. Reiften bei S^eug.
1315—1323. 665
Anno domini 1822.
3n l)Ctt iaercn un« ^even tourß, boc wart brober Saltcr öau bei* fe^cifc^oleu Qöiti.
cbrant 50 (£ocHen. ^k?J.'''
3n bcm bürg ioir* bcinf bie foninginnc iian @ngclant Sfabela, bU chron.
n bod^tcr »08 ban SSranfrid^ ^biHpö be8 IV of bc8 ^äfointn, irren ^,g^'*
[cn man @bttjart umb t>cr!cirtbcit inb benwoefiungc, bie be in bcm lonbe mit jlme
i! bebe, — l^c cnl^iclt ntct bie gefefe inb »ri^eit tnfc anbcr loulxä)t gc--
}in^ett bc^ lanbe«, — inb ladete in in ein fctfer || ftn letjcn (anf. 2?üi.
ninf Sbmart l^abbc joijorcn^ bie mober mit itme fonc Sbtuart ein jit
ttl ui^ Sngelant üeriaget.
3n bcm felücn jair^ otcrbieP bcr ^>erc ^aii SSalfenburd^ bie bürg er bon Z\i6)t, riorar.
t unber bem ^evjogen \>an ©rabant binnen Zxidft gefeffen loaven,
ant ein beil ber üurg [tat in fime gebiete ifib l^eirüc^eit i^. bairumb
icb berjod^ Sobau III ban SBrabant otocr bie SWafc mer ^e [bet $ert
m galfenburg] ijerlore ben ftrit inb iDurben get)angen t)if gueber man t?an
m finen.
Anno domini 1323.
3n bem joir »nrg, bo famelbc !onin! grebcri(b eoer ein gioi« f^cir inb .^?"^|^**
Wf bo foiiin! ^oboö)i(i^ allein reem|c^c coninf inb b^tgocb Supclt »oir bebiocft tt>ib«u. Oesta
»^Wm. ' ^/;;
3tcm bo coninf greberic(^ alfo gcbangeu Ia(!f^ up cinre feften bac t>er* »et. 250»
«nt bec but)cl inb bat pcrt roa« bac mit entocd^. — 26ü»>.
[Äöuig«]S>. 467, iro nur bon bem fd^marjcn $ferb feine SRebc i|i.]
3tem bairnae bebe ^>erJod^ 2u:|3oIt bem foninf ?obotDi(ä^ aljo njc mit friege, bat jjßnifl««
ottinf grebciit^^ moijl ui8 bcr gcbcnfniffc laiffeu. bocb moift l^c [ivcieu inb berbur« '^"'f-^es.
bat (^e foninf ?obott)ic^ ungcirret lic8 an bem n6},
3tcm ein beil Ij^ijlorien fd^ribcn al|n8, bot foninf Sobott)ic^ quam chron.
f» jo coninf gveberid^ boc ^e gebangen lad^, iub fprad^ mit eme allein inb fd^a|?t ^^^'
ict, bau nam jtnen eit bau eme inb ücö in mit ben fmcn I08 inb öri, olfo bat
*^ic^^ allein ein roemW foninf blitocn foulbc, o« b^ bebe, inb wo« foninf
ber für 34 jair (auf ec ^e ffarf.
3tem bairnoc toart foninf grebcrid^ ein ^eimlicä^ geriebt gemod^t 50 cffen, SBfll.Qös
tburc^ ^e coninf Sobowid^ö frunt foulbc »erben*, inb als grebc- ^%^''^'
bat geffen If^obbc, »ouffcn eme alfo belc lufe tufd^cn ber ^>uit, bot ^t bocton florf
^o domini 13475.
^4. *!on»)(f ftatt *!oninr.
1. SföbeÄa lontctc erfl 1326 in^ng«« lieber (SrjäJ)lung tl^ut bie« ein 9?ittcr, um
^b. [i^ gricbiid^'« ®un|l »icbcr ju ertoerbcn.
2. Flor, ju 1318 noc^ 2)bntl^er V, 5. 1330 Januar 13. 2)er Cbronifl
. 72. 106 (de Ram II, 496. 544). bcnft offenbor an Subwig, beffen 2:ob er
3. Exactionare non formidabat. 331. 259» rid^tig 1347 fetjt.
4. '^laöf ^önig«^ofen'9 übrigen« S^n*
Q
666 VI. jeoel^cfffc^e Q^t^ront! 1499.
Anno donhii 1324.
Gesta 3n bem jair burg toecbunben [xA jofamen bufci^of ^atbelom )»an Xtetr
2lr2U. inb joigen bur iWcfe inb rieben ben bürgeren bange.
Dan Hern l)0f }o Coellen gemattet, genant lier bof oan )em Hofengarhn.
2(flri»j). 3n bem öurß jair, naebcm a8 fonin! ?obotoici^ rcgniert Ij^abbcSS 5
* iair*, nom coninl Jobomit^ toan ©eieren greten 233iH>eIm« botä^tcr toan^ofiant
gebr. 20. inb l^iefci^ SWargareta. bie toart emc jo (Soetten brad^t in bem toajlabent: bo
^ielt ^e bruioft inbi^of an bem 3cebenbu(^e( genant ber 9lofen!ran8^, inb
»aren toan beiben ftben mit ber bruit inb mit bem feifer bi bie 2 bu(ent rainWen,
* inb bie boiften bae 8 bage lanf mit groiffer eren, bo teberman mit groiffer jui^ten lo
troctiert inb gebanbcit toart3. fetfet Sobotptd^ (ante nac bcm buf(!^of »an
Socflcn inb ber entooutbe ntet jo eme fomen, toant f)t in t>an be« pai«
tDegen je banne l^ielte. baimae fd^ieben ft ban ban mit breuben.
Anno domini 1325.
^flrij)p. 3n bcm jair un« leeren 1325*, naebem a« bie Pat ban Soeßen mit ben ^eren, i5
Chr. pr bie mit ir ^ielben, ttjeberumb afgejogen toaren bon bem 33mel, al« burß iö, f o unt«
^^^- jlunbe baivnae wibbcrumb ein gweibraci&t tufd^en in, inb bairunib
bie felben, bie inxx bem ©ruette gelegen l^abben, joigen in Sefi^(^alen bur bat flarte
f(D9 $o(merftein inb laegen batrbur ein lange jit, inb ;em teflen n>art tt getDoitnoi
inb ui8 bem grunbe umbgenjor^en.
J?önifl«s 3n befen jiben Parf Tlai^tn^ ber t>ergod^ ban SWeilan a^ nu bai^
' So^anne^ fonin! Sobonjtd^ btde gefd^tetjcn l^abbe, bat f)t jo eme queme i
93rantrid^ inb Ite6 fid^ bae tüien inb croenen^ fo qnam ^c ntet Inb öcrctiti
bat. bairumb bergaberbe pa\9 ^ol^ianned ben foninf ban ^ranfrid^ inb Ij^erjod^ Supol'
burß, inb ber pai^ beclad^be fid^, fotoie loninf Sobotoid^ beleint ^ebbi
©aleatiu«, ÜÄat^eu« fon ban SIReitan, mit bem lanbe ban öombarbici
nae bobe fin^ baber^, ber geftorben iDere, meldte ®a(eatin« bem pai^ fet
jotoeber toere, inb meinte bairumb, bat \xäf loninl Sobowid^ be^ angenoraer -
931.251*. ^ebbe II toeber redf^t inb bat ftn belenung mcr ban wntoerbe, »ant g^ei^^^
roemfc^e foninf eu^>ette mat jo befd^idfcn nod^ oudi; einid^ red^t, in »eiferen lanbt^^
iemant 30 beletnen of anberd toat, ^e enivere eirpe ober berd^ gemep inb 9^
9?öme feifer ge»iH inb tat en^ebbe befe nod() niet gebain, toie bidt e ^e fn
bairumb berfoid^t l&ebbe. inb bairumb ber pais loibe !onin! ?obott>id^ gen 2(bioff/
baeban bat l^e l^abbe ^amjjarben ate bur^ i^ gefeent ee ^e leifcr tocte
^rurben. foninf ^obotuidb cnad^te be« nict unb fdf^reif bem pax9: f ine carbi- ^
1. ^gri:|)pina fügt am <Sd^Iug biefer (S,Umx furnier am Subcntirdi^I^of 1324.
iWad^ric^t bei : '^^ei ^abbc reigeirt 33 jair', 3. 2)ic ©auptfeicr fanb patt gebt. 25
n)a9 p(^ aber auf !Onbn>igd ganje Plegie» unb 26. ^opp, @efd^. ber eibgenBÜ-
rungSjeit bejiel^t. ©ünbe V, 11.
2. Slgri^p. 100b txl^lt bon einem 4. <Sd^on im 3a(^re bor^er.
}
ik
1324—1326.
667
nofe i^ctten in getoiet jo Stomc in be^ ^)ai« ftat. baemtt mer e^ entc ge*
noid^ K ber pai^ meint nict, ^c foulbe [in micnge ban eme felf^ ent^
fangen, xt toa^ onäf brcmbe, a^ mic^ bunft, bat bet pax^ ben loninf
toonibe laben in ein brembe l^erUd^cit inb bat l^e niet gen 9iome felfd
> quam of iemanfe bair fenbe ban fint toegen, fo bod^ bat bur inb nae ge*
fdf^iet i^. ein iglidf^ Ijunt i^ foen np finte miften. bo b«r fonin! nict gen Slmou
quom bo bebe in bcc pai9 jo banne ?>emae öoir bcr !oninf gen 9?cmc
*|mit t)U furflcn inb ^eren, a9 mit l^rjoc^ ^Äenalt ban ®cire, grcte SBil^dm tan* wiih.de
©uild^e, grebe 2)eberi(i^ 'oan (£(et>e, grctoc 3)ebcri(i^2 <Qan Sergej* inb n>art toan bcn 89.
) Slomercn eirlid^en cntfongen bat interbict ftonbe bi 17 jair in »ncn inb bes
ti(if9 peben, bat bie 4 oiben^ of e inb eil t>an in niet »oulbcn fingen, bocä^
jungen inb loefen ein bci( n)eber beö pai$ brietoe. be«geUc^en beben mannid)c Stöni^i-
ban anberen orben inb bie toerltüd^en gaffen, oud) jnjeiben fid; Raffen Inb^''^*
moenc^e [Subtoig] jwang bifc^offe inb t>xtiatm, bat fi irre le^en »an eme moiften
5 intfangen, toant a8 in bem beil f o »aren fi unber finrc geborfam^cit.
3tem in befer fairen »aö ^>erjD(3^ 8u^)o(t attet ein urfa(i(>e, ber bat breif inb «^enb»
ierbe an bem pai9i furfien inb leeren, inb mci6)i batbeSpai« briebe
gelefen njurbcn.
3tem bcfe ^erjod^ gnpolt, al8 f}t 'oii inb Unge {;abbe im lanbeumb^ ebenb.
^'^ S^jogen, fo i)oir l^e gen @pire bo »avt ^c franl inb uufninic^ inb flarf ain
riime unb ain biegte nae go|5 geburt || 1326. bie anber ^cipd^c toan Oefievid^ unb ber Sl.25ib.
No(^ ?u^olt flort)en alle ain finber. ber ^)di^ So^anne^ tjutg, ber ben feifer
^crBannet l^abbe, ber ftarf jo 3lbion anno dni. 1 334 inb be^gelid^en
lonint $^ilip« r>an granfric^ ^. ui« bem a« fd^inet nomen fi ein erfc^rcct-
^^^ cnbe, bie foninf Sobotoicfc jomibber n?aren.
Anno dni. 1326.
[53ilb eine« $erjog8.]
Stenalt II gretoc inb ber eirfie ^ergo^ ban ®elre a« \)ixio6} Sobonjic^ wiih. de
"oati Meieren rocmfc^e foninf »oulbe tredfen gen 9lomc burd^ ^ombarbicii, fcbrcif \)c ^^sv'^J^"
btm V)mg gretoen, bat bei jo eme queme inb im bebutpUcb »ere, inb fc^rcif eme ein
^M alfu«lubenbcinlatin5:
Lodowicus dei gratia Romanorum rex spectabili viro Renaldo duqi Gelrie co- ib. b».
miti Zutphanie ac vasallo suo predilecto gratiam suam et omne bonum. Cum ex
1. Subivtg toax noc^ gar nid^t in
ta gewefcn unb ifl auc^ \pcittx nid^t
bon (Sarbinalen gefrönt morben.
2. Theoderico Cliveusi et Monterisi.
:^er bamalige ®raf bon i^erg bieg ^bolf.
2)tc Hamburger $f. m. 212^ fd;reibt
däftlQ Theoderico Clivensi et Adolpho
jifontensi.
3. 2)ic toicr 35<ttelorben. Äönig8(^.
^tyil bt alle i5rben\
4. 3o^ann XXII. parbtoiiHi* 1334,
W^^^PP V. fd^on 1322, W^ipP VI. erfl
1350. Sabrfd^einlic^ benft ber (Sbronifl
an W^^PP IV., ber (ögl. 531. 249») im
gleidjien S^bre njie $a^ft Clemens V,
(1314) flarb.
5. 2)ad folgenbe ©d^reiben ifi and
unfercr (Sbronif abgebrurft bei Böhmer,
Fontes I. 196.
668
VI. Äod^offf(^e (S^rcnif 1499.
divine largitatis munificencia loiigc plures rivitates et castra nobis quam dive me-
morie quondam Henrico prcdecessori nostro fldelitatis homagia prestiterunt, ita
quod imperiali coronationi nuUa nobis possit difticultas aliquo modo prestari >, fide-
litatem tuam qua nobis et imperio teneris, cujus membrum principale te cognovl-
mus, bis precibus^ obtestamur, quatenus jubilate^ Lombardiam advenias cum po- 5
tencia militaii, recepturi^ nobiscum palmas imperialis trinmphi quas sine te capere
quomodolibet nos tederet. datum anno^ 2C.
wiih. de 2)0 bcv öurß grcbc bcfen bticf intfangen ^abbc, fo nam Jjic mit fit^ grete
bM. ^ebevic^ bau (Sieoc, grebe ^^ebertd^ bam ^erge^ tiib reidbe go fontnf Soboioi^
, tnb bUbeu bi eme ein lange i^it 2C. vide in l'ra anno 13 38. lo
252».
II Anno dni. 1327.
Anno dni. 1327 )oi((f ber l^ere ban {)einSber(i^ mit ben ban ^rtc^t in bat
(ant ban ^altenbuic^ inb bat gefd{^tebe in bem jiair un^S l^^eren 1339 u^ ben
9. \)a6) in bcm meicn.
[3t»ciniölig€ (Sinnal^mc bon galfenburg \ia6} Florar. 273*. 3" ©ninbc liegt is
Xtfnt^iX V, c. 112. 113 (de Kam II, 550). Sn^rcSja^jI abmcic^fenb.]
3o ber fclbcr git njibbcrfad^ten 16? lonfebewn ^crjoc^ 3o^an ban 53rabant, al
befc nacgcWi*cöcn freien: Äorl foninf ban 53eb«m, ber h\\ä)o\ ban Soetten. berbi«
fd^of ban Suitgc Slbplf gcnoemi^t, ber grcbe ban @mi^t, ber grcbc ban ©annonie inb
fm brocber 3obannc8 ban ©caJmont. bcv conftabilicr bon granfrtd^. ber grcbc tan 20
9kme^ ber grcbc ban ?offenfi, ber grebe ban (£k^t, ber grcbe ban ®clre, ber gvctjc
ban <S^an]^eim, ber gretjc ban Äafecnelenbogcn, ber grcbe ban berSWarte,
fjer ©enric!? ban ©lanbri®, ber ^ere ban galtenberd^ inb ber ^ere »an
2D u e ( ^ e i m mit meir anberen. batrgo i)aip ber !ontn! ban gran!rt(^, inb ber xooulbe
bat bed bürg bergogcu ^o^and {on ban Trabant foulce nemmen [in bod^tergo eime2s
xom : mcr ber (»crjoc^ l^ebbe lieber, bat l^e genommen (^cbbe bed greben boci^ter tan
$annonie, inb bic mad ein cinid^ fiiit, inb voa^ betroffen bat bat ^etjod;*
bom bah ©tabant inb bie gtacffd^af ban ^annonien fulbc bercint mcrben.
met i)t moid^^t bat niet boin, fo aüc befc burg ^cren eme »ibbetfad^t
l^abben. bvfe burg ^eren aö fi bergabcrt tt?aren jo ge^c^^, fo bcrbrantcn ft^annut" 30
inb ?onben inb mit bcm bergienf ber unfricbe.
11. MCCXXVII. 12. MCCCXXII.
1. Nobis nullus possit difficultates
aliquo modo prestare.
2. Presentibus.
3. Indilate.
4. Recepturus.
5. Datum Rectis. 2)ie $amb. $f.
©1. 212*> übereinfiimmenb Datum etc.
6. Theoderico Clivensi et Montensi.
S)ie Hamburger $f. rid^tig et Adolpbo
Montensi. S3gl. oben @. ö67 Slnm. 2.
". 3m golgcnben werben 17 genannt.
3)^nt^)er fagt <§. 557, e« feien außer Äö*
nig 3o^>ann bon ^iJ^men 16 getoefen,
gä^It aber ®. 558 nur 14 auf, unb jwar
auger ben in ber (S^ronif genannten ben
@rjbif(3^of bon 3^ricr unb bic®rafcn wn
©ar, @ain, SSirnenburg.
8. Comes Namurcensis. Hocsem.
®raf bon ^ennegau b)ar bamalS Sßi(<
^elm III. bon ^ottanb, fein ^3mber tfi
äol^iann t>on ^:aumont.
9. $icaeid^t ber bei mti}, b. Serd^.
genannte ®raf bon glanbera, ber aber
Subwig ^icg. SBgl. ba8 ©ünbniß Bei Sa»
combict, Urfunbenb. III, 214.
10. SBefllie^ bon ?ütti*.
11. @übü(^ bon Sanbcn.
1327—1334. 669
[Hocsemii Ghroii. (Ghapeaville II, 408} itnb Wilh.de Bernhen 94. ^gl.aud^
2)J?nt^er V, c. 120 (de Ram II, 558).]
Bo mit t)erj0(t) 30i)au oan Trabant moMt (in eigen bif^iom in fmen lanben,
as Trabant, ni^riditen.
3)0 nu be« foniiif« bod^tcr inb ^crjot^^ So^an« föne jofamen toertrutvet n^arcn Hocsem.
.... toart nict bairui«.
Anno dni. 1330. ^.^^
3n ben jaircn un« ^cren 1330, bo »a« goit win getoaffcu. i3o; *
3n bcm |c(t>en jair pont ein gefelfd^af u^ inb mac<>tcn ein fonin! un» etenb.
0 bev in inb ber <>ietd^ 3lnnleber. bcr fclöe foninf inb bic gefclfcftaf bcvoui^»
bcn inb beben boitflain atte bie Soeben in SSronfenUnbe.
Anno dni. 1332.
3n bem jaiv t)ur6 toaxt jo @trai«burc^ tocranberunge be« rait«, bot bie ^ant* Jjßniggs
werf in ben rait tt>urben gcfa^jt. ^°^ ''^'
s Anno dni. 1333.
3n ben jairen un« beren 1333, bo tt)a« alfo öil njins gewaffen inb ber ßöi".
^^iefd^ 'ber naffe Sobomic^'. ^f|lJ^-
3it bem iair )>urg in bem maenbe 3u(iuS n^art bie flat üan iD^ec^Ien ))erfouft Hocsem.
bcm greöen t>an ^lanberen bit bet>agcbe ^>ergoc]^ ^c^an toan Trabant niet 581.^25*2*
a bot cloiflcr toon Slfünienfi«! »ort oerbront bot f(o8 9lobc2 »ort bcloc^t, 0I8 - 2ä2»>.
If^emoc gefd^reöen iö. 2öif binnen SWoötriii^t jlerfbe ber ^^erjod^^ jnb ber
bif^of [toon Sütticä^] beloc^t SWoötrid^t. jom leflen mod^t ber foninf öon gronfric^
trebe inb bie flot SWed^Ien loort gegeben in be« foninf« l^ont.
Anno dni. 1334.
s 3n bem joir »nrg foulbe in Coeßen ein tornei fm. bo bie tomiere u^ ben mort grgrit»»«.
quomen, bo »oren ber bnrger toon QEoetten me bon ber onber uiöwenbigcn tnrner* ^^^^^'
meffigen, fo bot ji mit ben ritteren inb fncd)ten, bie burger waren, niet looulben tor«
niren, »ont fi florfer inb ir me »oö bon ber toremben, inb n)urben roit«, bot men ber
fiat bonner ui8 ber flot up ben Subbenlont tooirt int toelt. bit gefti^iebe olfu« : b e r
D fiat bonner xoaxt t>urgetooirt inb bem rieben fi otte noe, inb boe tornierbe
man bi bcm 3ubbenfir(^of. bo bot geboin n>oS, rieben ft n)eber in (Soetten.
m% befen tjutg puntcn i«f jo mirfen , tat jo ber jtt inb bairbur btl gtoif«
abcte inb »an betDctten Reimen in toinicien in (Soeüen getoeft t^, a^ ban
rittcrniaiffigen mannen , a« noc!^ ier jit betoifen bie rittermaeffige mo*
» nunge im lirfpet r>an Si^firdf^en, in ben genjoint ^aben bil rittet, inb onä)
up anberen ^la^en.
1. ^(fffigl^em. 3. £odem tempore Visetum flrma-
2. ^erjogenrot^. tur. Hocsem. 415. 35ifc on ber SWoo«.
i
670 VI. StotiJ)üfl\äft (E^rontt 1499.
So mannt in) (nrd) »en M fins in) )i( gtaeffd)aft oan i^nl^ni^fi^^ <>" ^<it
flift »an dotUtn körnen is.
3a^rb. 3n bem fcltocrt jair flarf bifcijof ©enric^ toan 35ernenber(it. biffe Bifcitof, al öoirbc
ci»r. pr. ^^ ^^^'^ ^"^^^Ö^ ^"^ l)a\>^t groiffcn co^en, nod^tant fo galt \)t mit cimc groiffcn gcU an
2 IS. bat flid^t bat f(o8 tnb bte graefi(!(af ^ulferabe, umh etit flerfun«) inb i&efltgung bc«5
^urg flift^, tnb bat bebe \)t ot>ennit$ ein ben)eirU^ groiffe fd^a|^ung, bte (e lachte in
bem bifc^bom u)} bie coUegia tnb flifte, up bte abbien inb fnrtiid^ up aät pafM
bie bie t)urg (autfc^af begailben, toant bat metfie bei( ber jeienbe inb ginfe, bte bie H'
fd^af üan (SoeQcu ^ait, is in bem felMn gebtebe inb baebi gelegen,
ib. 3tem ber tjurg blfd^of 4>cnric^, umb go befd^irmcn inb jo toertoarcn bie enbe be« lo
bi^bomd t>an anßoid inb ot}ert>aII, flevtbe tnb befferbe \)t t}i( bUden.
ih. Stolan^ede tat {(od bebe I;e bun)en.
ib. Sed^eni(^ bat f(o9 began l^e jo mad^en. unb int eirfie (ad^te \)t ein f)at!en nutoen
ib- tonte inb n)oulbe ein f(od baebi mad^en, bat bod^ li finen giben
niet bolgemad^t cntoart, mer ftn naefomeliitge bifci^^of Sa(rat}e, a9 ^ernacis
)>ou(get, bebe bat ui^bun>en.
ib. 8in8, Orbingen, bcfe jtt)cn toteden bebe bi|d^of ^cnrid^ Dan S^ernenberd^ eirjl*
n)erf umbmuiren, bat it flebe gel^etfd^en lourben, inb gaf in bairjo
ftatred^t.
ib. 210. @cnt Sarbaren Ürd^c go öonnc bebe \)t machen. 20
ib. unb 3tem l^e goid^ bairnae in bat gemein concilium go $ienne in gran!ri(i^, bae
^?üobI* ^^^* SIemcnö VIII toa« \ unb toart eirUc^^en eutfangen. bo be »ibbcrquam unb mi
ein alt man tourben, f 0 fiarf l^e inb ügget go Sonne in f ent Sarbaren ca^tte, bie bi
ftben fieit an ber üxäftn, bie l^^e gan|j ntttt>en9 up ij^abbe boin ma6}tn.
suppi. iRicoiauö IV toa« pai« 4 iair. 25
%U II [Silb eine« ^appe«.]
@^rtcl Selefiinuö V »art canonijiert inb in bie lail ber ^jiüigcn geja^jt burd;
21 8b. bcn ^flig (giemen« V.
manne in) mt ingefn^t i|ait Hoä gtiDen jair ^o ttome.
[Si(b eine« ^apfled.] ^
331. 253a Sonifaciuö VIII bat ^>e balb bairnae bihnen 24 bogen fiarf.
— 253b
[@d^ebel 219^ gegen @nbe aud^ Snpplem. 208»». grrig »irb bie (Sefangen«
ne^imung Sonifag Vlll. in Slnagni birect t)on ^^iJipp bem ©d^önen crgS^flt, »o^'
renb bie beiben Vorlagen rid^tig ^iarra (Solonna nennen.]
[Silb eine« ^apjle«.] 3s
fditui Senebictu« XI gaf n)ebemmb toninf ^Ij^ilip« ban grantrid^ ftn (ant«
'^'*'^^* f (i^af2 <>e toa« pai« 8 maent 17 bagc.
mannt, mit lange in) )urd) mem )tr floil van ftomt in irankric^ gelabt »ort.
suppi. (£(emen« V inb quam t>i( ungelud« bae^an in ber I^ittigen f treiben, a8
^•"'- bat bie gefd>ic^^te ui«tt)ifen. 40
10. *üeruaren' flatt *üei-tt)ai:cn\
1. Concilio Viennensi per . . . Cle- ber ed^tc'.
mentem quintam congregato . . . inter- 2. Titulum @c^ebel.
fuit. Ghron. praes. ^grippina *(S(emen«
1334. 671
3o^>aniic« XXII ücö mcrc fc^a|j hart ai jin touröaren. suppi.
II [m\> eine« ©ifci^of«.] «1.254«.
SBalraöe greöc ?BiH>eIntS brobcr öan ®uif(i6c toart geforen ber 55. bufci^of jo ^tgr.
(SoeUcn, inb bat gcfd^icbc anno 1334i. ^e Bcfa« ben ftoil 16 jair 6 macnbc
5 inb 19 bagc unbcr bcn rocmfc^en fonlngcn al8 unber tcifcr Soboiüic^ iub unbcr fcifcr
^arl. ]{fe XDa9 ein ^roif) go lOuitge inb ein thesaurarius beS bomd go (SoeUen. fin 'oa*
ber ^fie|(!^ gretoc ®erart toan Ouild^e. ^>e toa« ein jonf man 'oan 28 jacren. bat ca^it*« chr. pr.
tel ber Kreiden toan (Soetlen Ifiabbe Bcgert inb geforen Bujc^of Slbolf toan ?uitge, mer ^'**
paiö So^anne« XXII feirbe fiÖ) nict an bie für inb gaf bie firc^ Dan (Soeßen l;er SGBal*
10 rat)en tourg, ber ou^ go ber feber git niet go (SoeUen toad. inb al n)ad ^e niet fo cloif
inb erfaren in gitli^^en Jad^en a« ber flalt eiferet, — »ant ^e l^abbe öan jinre fintl^eit
aljit geflanben in ben ^oid^en fc^olen jo $ari9 inb ^o Orliend, bae ^t (icenciat n^aS
»nrben in ben geipiic^en redeten, — fo toart ^e nod^tant geroifen go bem bufd^oflic^^en
flait umb fin groiffe fünft inb ftn ^^oid^e gebort.
5 ^om eirften ad Bufd^of Sa(ra)>e an bat Bufd^bom quam, n?ant l^e t>an eim ib.
groiffe cbelen inb med^tigen gefledf^t tüai, fo toart nebergetad^t friege inb ortoge ber
genre bie bat ftid^te t)urg ))taegen jo oüer)>atten, inb ^e regeirbe bie firc^e in groiffem
örebcn inb raftlid^eit 11 jair lanf. inb in ber feltoer torebelic^er jit erfoöerben fid^ fere
beibe ipaffen inb leien, bie ein lange jit tDaren gefd^ebiget inb t)erberft geioeft o )> e r »
0 mi^ uheinicit^eit inb toiantfdftaf ber Bufd^ot>e intg^ein bie lan^«
^eren inb bie ftat ban (SoeHen.
3n ber feltocr torebelic^er git, toat \)t toan floeffcn öefien [^labbe] , bie öertoatten ib. 220.
»arcn of burc^ frigeSleufe jerftoert »aren of bie Begonnen toaren inb nod^ niet gan^
ut^gema^t, bie )oernun)erbe ^e inb Butoet bie n)eberumB u^ inb toolmacit^t bat g^ene
5 bat begonnen tDad.
9at fios €ed)eni4 gebnmet.
3tem bat f(od ^o ^tä^miä), bat a()it gen)eft td inb ^emaemaitö fin mac^ ad ein ib.
funberlinge Befd^irm ber firc^^en ^an (Soetten intgl^ein bie graeffd^af Man @ui(d^e,
mant it 11^ bn: fanten bed coelfd^en (anbd ligget inb an bat ©uild^er (ant ftoeft,
0 *|bat fin t)urtoaber Bufd^of ^enrid^ tan SSernenBuriJt> attein mit ein torne Begonnen *ib. 218.
^bbe,|* bebe ber üurg Bufd^of Sßatraüe mad^en üan grünt up inb mit aljo fc^onen
geButi^en, bat boc^ ftn nat>o(ger nod^ mere Befferbe inb fierfbe. inb bat bebe ^e, n)ie«
ttHiil it fere t)erbroid pnen Brober : mer bat fc^un)ebe \ft niet inb bebe bat finen t^run»
ben jo toebermoit, atö l^e ouä) ^ntp^t flcbain l^abbc t)ur ttoenget betber
5 fanbc burt, bairumb btt leeren inb greben fin biant »urben nmb fin«
bannen« inb fricgen« »it, alfo bat ^ic mit bcm ftift nntgain fin biant go
gtotffcnt ftrtbc quam inb fc^abcn (cit, a« l^ernae gcfd^rcDen toirt anno
1348 2C.
Stern ein beit f(oe« flerfte ^>e mit tornen inb jinnen, a« ©nbeöBerd^, 55ruel, ©art. ib.
item ^e galt oudf; ein beil floffe inb ftebe an bat ftift 'oan (SoeHen mit groiffen treflid^en
22. *^ab*c' fe^U.
1. @d^on 1332.
\
672
VI. Stoti\)of^äft (i\)vomt 1499.
fummcu (\dt}, ai9 SÄeimba^ bat flo^ mit bcr ftat, Oibc bat JIo« mit ber toacbie jo
Kempen inb io^unf ^ ^oppel^borp bat {(od, bte f^dffc^af ber hnx6f }0@etn9ber(^2 mit
irrem jogeftccrc, bic ^felffcitaf ber buid^ jo 92orbcrnai, inb bat ge»an \^t t)an bem gra«
t)cn t)an Salbed mit getoelbiger ^ant. ^tixanti^ bat jfod gelegen u!p ber 'SRo\tU, bat
(ofl t)e n)eberumb t>an bem graben tian ^clbcnj^e mx ein gtoiffe fumme gel^, bat ciu 5
(ange git 'oan b r fird^en ^an (SoeHen gen)eft ^abbc.
254b\ II SJ^enben bte ftat in Seflp^alen, bie gelegen i9 Vi be8 gretoen (ant ban bcu
chr. pr. sWarf, inb tt)a3 öertjatten inb jcrftocrt an muircn inb anberen finden, no ber rci^bc
bcr t>urg bufti^of Salra^e mit cime groiffen med^tigen üo(! inb mad^te t>an grünt w?
umb bie flat nume muiren inb ftcrftc bie mit tocrnen, ginnen inb iport^en. lo
it». 2)iffc tourg ftat ÜKenben wart nae bcr git »cbernmb afgcrant toan gretoen 3lbolf
txin ber 'Marl inb \ian gvet}cn ©otfi it t>an ^rn9bevd^ go nac^tSgiben, a9 h ftonbe in
eim beflant tnfd^cn iu inb bem bufd^of, inb gewonnen bie flat a(fu8 inb gobraei^cn
bie roeberumb. bo goic^ bufd^of ^al *at}e n>cbber bair inb bebe ein anber nutoe muire
baimmb mad^en*, inb go eime groiffeven befd^ufec inb befd^irme bcr flat tourö fo lirt is
^>e bi pben ein flarf fto8 leggen.
Bo Witt M darttinfercloefler }o doeUen l)ait boin matten.
ib. 3tem bat (Sartljfnfercloifter binnen (Soetten l^ait \)t eirßen anbegunnen go mad^en
inb bolmad^t inb groi«Iic^ bcgat>et, bat toö) noemaite t)an tau^l^etcn/ rittet^
fd^aften inb »an ben bürgeren Dan ßoellen ^oec^fic^cr begiftiget inb gc* 20
jicrt i^ inb funberltngc mit eime fere focfttic^en inb fd^oinen crui^egange,
ber begonnen i^ anno 1495 inb nu jer jit anno 1499 tjoteoirt i^mit
7 Dinfteren^. »an bem fetoen orben binftu oudf toat folio 145, item
folio 164.
3tem ^e üe^ bat fteinen cruife fe^en tufd^en ®ubedberd(; inbSunne^ 25
bat noc^ fteit anno 1495. bod^ fd^riben ein bei(, bat bnfd^of SBil^efai
ban ®enne<> ' fin naebotger bat fetbe ^au boin mad^en.
3tem fo l^ait l^e ouc^, a« id^ l^ain ^oren fagen, gefaxt bat SDtarien*
bifre inb ein l^angenbe (ud^te bairbur binnen ßoellen an ber oberen ©ut--
tengaffen ort, inb i« genjeft bat eirfte 3Karienbitbe in Soellen, bie np ben so
canten Dan ben ftraiffen ftain, inb id oud^, aU xä) i^ain i^oeren fagcii,
aflaid bairgo gegeben ber ein Slbe ÜÄaria bnr bem bitbe \pxi(tft
3tem Dan bufd^of SBatrabe bnr§ binftu mere ^ernae anno 1343.
1. Cum curte in Hnnt' (Honnef hei
33onn).
2. ®en«berg. Sinige $f[. ber Chron.
praes. babcn bie rid^^ttge Sd^reibung.
3. ä^Itingcn.
4. Ipse tarnen illad denao reparavit.
5. S3gl. (Snnen III, 755.
6. 2)aö '©oc^trcug', eine ©tunbe
f ablief ^ou @onn. 2)ic gleid^e 9^ad(ri(^t
\^at bie Cronica comitum bei @eiber^ II,
240. '@in alted, gegenwärtig ber(oren
gegangene^ 9Jliffat ber 3)orffird^e ton
grie«borf' (bei ©onn) fott bic «ngobc
enthalten l^aben, ed fei fc^on Anfang bcij
13. 3a]^rb. cnid^tet worben. iöretoer,
SJaterl. (S^n. 1826, @. 387. «gl.
aud^$unbed(>agen, Sonn am 9l^ein204.
7. 2)iefe 5Serf!on finbct fid^ in einer
furgen bentfdben Sifd^ofdd^rontf. ^l
33b. IT, 38 SSarianten.
1334—1338.
673
[SUb eine« «ßa^jleö.]
^cnebktu« Xll toaxt bcr 205. ^ai«. ^c toaxt toan ben carbindlcn gelo» Äßnig«*
ren cmbrc^tüdj it^ fcnt Saurenciuö* atocnt/ inb »a« geboren ban 3:^o(ofen inb'^*^^*^^*'
ma9 ein moenid^ öan fent ©enebictu« orben2 biffe ^ai« ujeberreif
5 pa\9 3o^anne3 kicbe ban bcnt jcinbcn inb ^robenbcn burß^ inb geboit, bat mcn
niemant tourber enbmnge.
3n bem mx^ iaix scilicet 1334 bcgan bat orlod^ tufd^cn 33ranF*
x\6) inb (Sngctant^.
3tem xip bic fctoe jü lad) feifer 8obott)id^ inb ber- foninf tjan SScl^eme
10 intgain ein jo Dcfee.
Anno domini 1335.
(Sötn.
3n bem jair unö Ifieren 1335, bo loa« bcr groiffc mint u^ fent (Simon« inb fent ^{30.***
SubaSba^^ ber bil J^aben« bebe. Oct. 28.
II Anno dni. 1336. m.
255a.
15 3n bem jair un8 <>eren 1336 umBtrint unjer lieioer torannjen lidjt» Söln.
miffeß (ad^ bcr grctoc tian ©uitd^e tour bc8 l^crjogen S^oibe inb bat ^^3^0.^*
fIo8 ginf bem grcöcn toon ©uild^c ant Ifiant. 5ebr.*2.
Anno dni. 1336 ' up bc^ leidigen facramentj bad^ toa^ bcr groiffeawai 30.
brant jo aWcd^etcn, fo bat bie gan^e ftat bcrbrant t>an bem l^emelfd^en bnir.
20 Anno domini 1337.
Hie (ri iiilligc kouingc getragen.
3n bem jair un« leeren 1337 broid^ mcn bie ^ittigc bri loninge jo Soettcn umb Cßln.
ben boim mit groiffer n?irbici^eit. ^u!k'
Anno dni. 1338.
25 3n bem jair nn« ^cren 1338 quam foninf @btoart II ban Sngctant go (5oeJ« cBenb.
Un bcr foninf ban (Sngcknt toertoir fm gelt, vide infra 1346.
Anno domini 1338.
^an tintt groiffer victoricn Her ($(ütrfd)cn intgiicin üie i^uitger M ^tubtnUt, wuh.de
Berch.
ftfö tourß i« anno 1326» bo gretoe 9Jeinatt öan ®eire jo bicnfi fomen tt)a« 89.
1. *?ucien' Äönig«^.
2. 'Söart apT^tt in eimc dojler' ÄiJ»
3. %xt frü^fcrer @tcttc ift babon ni^t
bic ^ebc gctoefen.
4. 2)er Ärieg jtt)i((i^cn W^^^PP VI.
unb (gbwarb III. bradff erfl 1337 au«.
@^mibt, ®cfd^i*te Don granfr. II, 19.
5. 9^ec. D nennt na$ B ben Dörfer»
geljfenben Xa^. 3)ic Eingabe ber Äocl^.
€täbtc(^ronifcn. XIV.
(S^iron. fci^eint bie rici^tige gu fein. SSgt.
SBb. II, 22 ««ote 1 .
6. *3o unfer örautoen miffen* (£öln.
3a]^rb. B 34, togl. bafeJbft i)lote 2.
7. ?ebo(t t)on ifiortl^of Chron. comi-
tum de Marca (Srog 188) \)at biefelbe
9^a(4ii(!^tgul342. S)a« gro^nlet^namS-
feft fättt in bciben Sahiren auf ben gleid^en
Sag.
8. @. 667 ^eigt e« 1327.
• 43
. 674 VI. ÄocHiofffci^e (S<noni! 1499.
aSJ. 255» ]f)c toart ouci^ bitrd^ bic öit ritterliche otocrtoinnunge, bie l^e intgl^ein fm toianbe
—255b. 1^^^^^^ 1^^^ groc«Ii(i^ geeirt bur^ bic furflen inb »art toer^atocn ui8 bcrjale
bcr grei)cu in bie ^cirlid^eit ber 1^ er jog en, aönaetooigct anno 1339.
Anno dni. 1339.
manne, vis^t \xi\ Imrd) mcn Me grcnen nan ^t\xt l)tr;od)e wuritn fin. 5
®ctbr. Anno ijurfj * bebe teifcr ^obotoid^ beroifcn in ber loaflcn ein feifcrtic^^en bac^ jo
^Va? ' 5^«nff ort inb quamen balr alle fnrflen ui8 2)nitf(i^(ant, item fonin! (Sbtoart i>an
@nge(ant, ber oud^ toucntaitö, a8 in bem t>nrg iair gefd^reben t8, ^ul^ean
bem feifer gefonnen l^abbc intgl^ein fcninf ?^ili^8 toan SSranftid^. inb n^ bat feljcr
^obotDic^ ben öurg fonint öerl^oec^Ii^ eirbc inb eme bie buitfd^cn fnrfien Betoitti^bc, io
fo mad^te l^e ben fe(i>en foninf )oan ^ngelant einen gemeinen i}icarin9 inb flat^elber
fmre inb beö feiferbom«, inb boebi erforberbe \^t aße inb igüd^e, bic cmc inb bem i\^
unbcrbain fin, bat fi cmc Bcl^ul^ticj^ fin tooulben. u^ bem fclt)cn fciferlid^en bad^ ^ait
fcifcr 2obott)id^, ptjenbc \Xi fmre feiferlici^cr maiejlaits floit mit flnen fcifcrlid^cn Vonth
ficalicn^, gcnomen grci)c 9JcinaU toan ®clre ui8 ber jalc ber grcbcn inb tocr^aijen, '^
fc^cnbc in in bic orbenung ber l^erjögcn, inb bacbi njarcn i)il furpen inb ificrcn, ofö
foninf @btt)art Dan @ngclant, Ijicrjod^ Steinalt« fwaeger, ber bnfd^of ti^vi Söfiain^, ber
Bnfc^of i)an Giriere, item ber ^alt^grctoc^ ber ^icrjod^ i)an ©äffen, ber marfgrebe ton
^ranbcnbnrd^ mit anber fcre loil furzen, rittcrcn inb Ij^crcn.
mannt, mae in( Mtrd) men \\t grcuen uan (Suild^c fm mur^tn markgrmn. 20
chron. ßo bcr fclbcr git inb n^ ben fctöcn ba(3^ i8 ond^ nmb fin groiffc prcng*
(id^c n^crf inb bait bcrl^abctt bur($ ben butg feifcr Sobotvid^ in bilDcfen bee
önrg foninf 8 furfur^cn inb furpen k. grebc Sil^iclm öau ©uitd^e jo ber
]j;criid^cit inb crc ein« marfgrcöen^.
Stern foninf Sbttjart jotd^ balb bairnae in ©ngctant inb quam tt)ib^ 25
berumb mit bi( fd^iffen jö 2lntti)erp inb tücutbc treden u}) bie Staniofcn,
aö l^ernae gefd^teben fteit.
Q)ie kt i|cr|od) Heinalt van (SIelre |td) W\^t |o bifd) in) |o bt^üe nan |inre
_ l|ul5franujen Alien ora.
eben *99 ^" ^*" ^^^^^^ ^^^^H, ttö mcu fagct, fo brcbc J^crjod^ 9lcinaU toan pd^ pn ^ui«' 3«)
«r. 255b frauttjc . . . . . ttjart glj^cin ^icrgot^ »an ®e(rc g^eboren ban bem pam bc8 ^juifs ban
— 2^^-@errc. vide infra anno 1495.
ib. toi. 3tem ^txy^ 9ieina(t, a« l^c bat l^erjod^bom bon (Setre mit ben graeffd^aftcn
Oct. 12. regiert ^>abbc 25 jair* fo parf ^>c jo ^ml^cm anno 1343 quartb idos octobris,
23. fonijngc.
1. 2)ic @etbr. (S^iron. {©tabtbibt. gu sedente.
Hamburg, Hist. 31^) fd^rcibtanno domini 3. 2)ie Urfunbc, bnrd^ toelcSc Subroig
1349 aliter 1339. 2)a« rid^tigc 3a§r ip SBil^etm gum iWarfgrafen cr^jcbt, ip Jan^
1338, ber OrtSoMeng. 3n bcr«ecre'fd^en bau 1336 Slug. 21' baticrt. gacomWct,
5tu«gabc beö SBill^elm bon 33erd^en fe^ilt Urfunbenb. Ill, 248.
bic @tcttc. 4. 24 annis. 25 §at bic $amb. ^\
2. Ipso imperatore in imperialibus S(. 21 4^.
quor.
reg.
1339—1343. 675
bat i« bcr 11. hadi) bcf[elt)cu maenb« * fln l^uiöfrautDe SWienora Ictoebc nac wiih. de
cmc tcaii 12 jair inb i« bcgrai>cn go 2)cöentei- Bi bcn minrcbrobcr i)ur bcm ^^''g^*
^>ogen altair.
3n bcm jair un« ^>crcn 1339 ia6) ber conin! toan gngetant t)ur bcr fiat gßin.
.5 Saijcr« . . . inb ^>abbc bi cmc toil groiffc gieren, bcn ^c allen jonit gaf. ^J^J*-
Anno dni. 1340.
3n bcm jair un8 <>cren 1340 Ma^t bcr toninf toan (Sngclant bicflat 2)orncf e6.i3L
bcr grct)c niet felf in gknbercn fm cnborjlc nod^ fomcn.
Anno dni. 1941.
ebenb.
10 Anno 1341 ftaici^en jo SocHen u^ fcnt 9fJcmei« miffcn bcr toon Sfenburd^ Dct. i.
inb ^cr @teffain toan ÖirSbc!: fo Mcif l^er ©tcffain boit inb BIcif u^rc(^t fi|?cn in bcm
fabct, tt?ictt)ail cmc bcr \}ai9 inb ^>e(m iraö afgcpocä^cn.
n Anno domini 1342. m.2&6K
Anno 1342 geboit bcr coninf Man SSranfrid^ of bac^iin l^anticren. ^Jaia"
15 3n bcm ^urg jair^ ^>abbc l^crjoci^ 3o^an t'an 33rabant bufd^of ©ngctbrcc^t toan Fiorar.
?uitgc go bulpc intg^ein bic flat üan ?uitgc. bic ]j;abbcn jofamcn ein groiffen flrit ^^^^*
tufcä^en SBalcman^ inb X\^min9, inb bcr ^tx^oä} mit bcm bufd^of gcnjan bcn fivit inb
bcr Suitgcr ttjurbcn öit crflagcn inb gegangen inb onäf toit njnrbcn ^cftflud^tid^. ber
^crjod^ tourß toerbrant SÖalcman SWeff inb SÖarenna*, — inb men faget bat f)t bic
20 ^orfecn 'oan SBorcnna ^licfd^ fefeen in bic flat ![?anbcn , — inb bcflrucrbc aUc jtarfc
tocfiungc bc8 bufd^bom« tan Snitgc, bic an SBrabant jlieffcn. @cnt S^ruben ergaf f\^
unbcr bcn IS^crjoci^ inb ^^nlbc bcm ^crjod^ aö cimc otoerflin öait, inb bcr tourß l^crjoci^
quam in bic pat @ent 2;rubcn a« ein ^ait inb entfatjt bic o(bc fd^cffcn inb fa^t nuttjc
f(]^cffen inb gcrriffc bic bricf inb privilegia ber feiger albcr (d^effen, inb atte burger
moijlcn cmc l^utbcn. bairnac mad^ten bic 'can Suitge )ßai]t mit bcm bufd^of inb oi)er=
gatocn bic fad^ bairumb ber frcid^ nja« u:|)!omen, inb gatoen bcm bnfd^of ^unbert bu^
fent |locffer«5 inb getoften bcm ificrjogcn go bienen u)f> ir fop mit 6 t;unbcrt ^oi«öo(f,
fo xoannt bat t>c bat an fi begerte, 40 bagc lanf. jom (cften tocrbunbcn fid(f bic Suit* ^493^^
gcr mit bcm ^lergogcn, inb u^ fent 2)ion^fm« bad^ß u^ bcm paUai^ fttjoren bat öcr» ©«t. 9.
^0 bttnt 6 burger \>an Soeben inb 'oan 33rnjett.
Anno dni. 1343.
[53itb eine« $crjog8.]
steinalt III lS;crjod^ toan ©ehe inb jom (cften flarf fi [^crjogin SWaria] Wiih. de
in ©rabant f unbcr finber anno 1399. fo2.
1. Slud^ bei 2öi(^. i>. ©crd^. fiimmen 3. Walemiam.
bic Bciben eingaben nid^t ilbcrcin. 3n 4. Walemiam, Meeff et Waremi am.
bcn SSci-fcn ^. 102 l^cißt c8: nndeno SBatcffe, SJiceff unb SBaremme, fämmttid^
Inmine mensis octobris, bagegen im iDcfHid^ t)On VÜttid^. Henaux, Ilist. de
Magnnm cbron. Belg. p. 325: 12. die Liege I, 210.
oct. Sc^tcre« 2)atum ^^at and^ Nijhoff, 5. Scudatorum.
Gedenkwaardigheeden TT, p. v. 6. In octava s. Dionysii (Oct. 16).
2. 1347 Fiorar.
43*
676 VT. ÄocHfofffd^e(£^>romf 149d.
Anno domini 1343.
Äoi!ifl«5 Anno 1343* tt)art (SIcmenö bcr VI, ein ntoenic^ Dan fcnt 33encbictu8 orbcn,
^of.585. [^^jg jj^^j j^^g jQ j^jj. jj^^ JQ2 jtiacnbc ^ai«. bcr tt)a« fcre offcnbair mitm-autoen
inb l^atte bie^ lieber bau bcn gemeinen nufe l;c mad^te bat bic furfurflen W*
f er Sobott)i(3^ entfalten öan bcm ric^ inb foreu foninf^arl, f oninl3o^an8 5
fonc öan ^e^ieim, go einte roemfci^ett foningc, at8 l^ernae gcfc^rc^
öcn tt)irt.
cb. 681. 3tem biffe ^ai«* geboit offcrflode in bic fird^en go (efeen fo öcrgaberbc
\ft groiffen fc^afe.
«1.257». II 3n ben jibcn mad^ben bic 9?omer einen l;anttt)crf8mon go 9?omc go eime # lo
^'of "sie! *^^ ^*^ f"^^^ "^^" ^^^ P""* <«^ erbrenten.
«ijl- eb. din vtran^trnngt (ts gnllien jalrs van 100 ^0 50 jairtn ovtrmi^ pais
dUmcns VI vur^.
Anno dni. 1344^
dorn. 3n bem ijnrg jair toonnen bic ?5eterlinf SRcrflinf^iufen ben SWcrffd^en of mit 15
m. ' einte groiffen firibe jo bcm ftift t>an 6oc(nc unb baitgc Dil gefangen, inb ta
njeben mit bem fefcen fd^afe ber gefangen ir totne inb mniren umb bie
fefoe [tat. ^eterünf fin bte ßoetfd^en ge^eifd^en in 3Beft})]^a(en , tomt
fent ^eter ber ütd^en mn ßoellen j)atroin i^.
3n bem feli)en jair njart ßrfenteilc ^ inb Ipoemet uj) ber SKacfea "lo
Dan anberfi^ ber SKaefen unber ber SWaefen taxxup burd^ einen berd^
gegraben inb genjnnnen oi)ermife bie l^uitgere'.
Anno dni. 1345.
Hüie, tvanne un( (urd) tuen bie btterfd)e i|cren an i^oOant komen |tii.
- f
«bcnb. 3n bcm burß jair umbtrint unfer (ieöcr orangen bac^ nativit
@c»t. 8. tis toaxt grctoe 2BiilS)elm toon ^ottant in CefttoriesUnt erbrci« ^^
^qu*«?"' inb crjlagcn, inb toninf ^obotoid^ nam fid^ an bc8 lant? öur finen fon.
reg.
IDannt, iDit inb van wm bie partilid)(it in i^oüant upkomen is, bie genoempt t^
ipntk inb fiappelganwe.
Fiorar. ^ grcöc 2öi(^>clm i)an §oCIant tourg boit toa9, fo unbertoan [i^ beö lant^^^
(33T). SWargareto bie teiferinnc baimae goid^ fi ttjcberumb in 53eieren go fcif^^
3. 'paii inb' fe^U.
1. 1342Ä8nig«§. öon aWaeStrid^t.
2. 3 ^önig^l^. 7. Gastrum de Hamele piope Ton*
3. '@inc frttnbe'. gris dimerunt (1345). Anno domini
4. ÄiJnig«^}. ergäl^lt bie« öon (Stc* 134G cepemnt Leodienses Arkentael
mens V. ... supra Mosam, snffodientes murum.
5. @o (SiJIn. ^ai}xh. B. D ^>at ba« Magnum Chron. Belg. 330. 3m Fiorar.
3a^r 1343. n)ar bie (©teße nic^t aufgitfinben.
6. 5(rgcntean unb ©ermatte füMId^ aud^ Chapeaville II, 491.
i::
. t—
PEr
O:
1343—1346. 677
hin mon inb fantc ircn cirfigcl^orcnfon SBit^etmtt« ^eraf inb Unat eme ^J*^*^-
bie lanbe jo regieren, a^^enegautve, $ottaitt, @ e e (a n t : c. (335) u.
SSil^crm bcr V toa^ ber || 20. grcöe Dan ©ollant in>) ein groiS-Horhses!
mobii^ flcl^ manne inb n?aö ein aljo Iried^Ber man. anno dni.a31.257b.
H348 joid^ \)i int fiid&t öan Utrid^t inb bev^>eirbc unb toerbavftc bat feltoe jomail ferc.
^i bed ^il]{felmd }iben ftn u)}!omen jtoae t>en)loid^te paxt\)k in ^cttant
bo ber fon [9Bi(^e(m] toemam, bat f!n mober [äl'largaret^a] tntgljfein in quam, fo
Pdt ^ ftd^ in bic toerc, inb toart ein flrit bcroifen jo Jd^if up ber iWofc bem »affer,
batgclegen iö nnbcr bcr ^icrtid^eit öan^ornc inb @graöcnfanbe*,
loinb toer bair oberl^ant neme, bat bem futben bie (anbe 2ot>aQen biffe
t)Ur§{lrit gefc^iebe anno dni. 1351 in die translationis beati Martini. 3uU 4.
[Florar. 283» (331). SBgt. Cronica de Hollant 566.]
!^iffe toitrg gretoe ^ilf^elm l^abbe ein ml Tltäfiiit genoem)}t bairnae
iiarf^c anno dni. 1377.
15 [Florar. 285» (337) mit «einen (SrtDciterungen. (gtatt 'SBernifiart öan SBcter-
ingen' i|l '©erifiart', fiatt '^cnnoit' mit Florar. *^cnoct' (?e Oue^no^) ^n lefcn.]
Anno dni. 1346.
^1 ^an tkxt t)erli(rfUd)er inb fere fd)tlitlid)er ;n)cilirad)t inb |^artl)iUd)eit im dfelre-
^1 lanbe.
20 Anno 1346 quam up ein fcre fc^cbelid^e partl^ilic^eit im gcUefd^c lanbe wiih.de
bie Banncr^cren mit bcn ritterfd^aften , bie flcbe unb bat gemein tooulf in bem burß ^Y^J^"
fanbe2 »urben unber fid^ uncin« UtÖ bem i« tDait ^0 t)erftain, bat btc
jjartißd^eit t^ m^fcmen aö ban bcr itueter brocber tucgcn [SRainatb unb
Sbuarb bon (Selbem] burß, bat bod^ gemein i^ unber bem boutf, bie
25 umb ber leeren tDilte bt( berlorner arbeit mit ftrittDorten unber fid^ l^aben.
ein iglid^ tan ben partl^ien feierten Ij^nlpe inb troift an ben uidn>enbige lau«
beß n?ie Dil fd^abene inb fjerftoerunge gcfc^ien fi im ©ehclant jo ber jit, bat «f. 257b
ttifen nod^ ui8 ber jtebc, ber borper, ber floeffcr unb anber öefien planen, bic nod^ ~" ^^^^'
gerflocrt liggen.
30 3*> bcr feltoer git bcgaf fldf;, bat l^ergod^ 3o^>an to«n 55rabant, ^>erjod^ 9?einalfeib. 104.
frpacger, ein groiffen frie^ ^>abbe intg^icin bie Suitger inb l^ergod^ fReinaU
quam »ebcrumb jo lanbe mit ben flnen mit groiffer cren.
3tcm bairnae (ad^t fid^ bcr jongc l^crjod^ (Sbtüart ferc flrcngtid^ intg^icin fmenib.iü4ff.
broebcr .... . be^^ic(t ^t [(Sbuarb] gom (epen bat Ificrjod^bom intg^^cin fincn brocber.
^.3 vide anno 1361.
Sbtüarbuö ^icrgod^ toan Oetre inb greöc ban S^tpf^m, a« l^e alt toai 23 jair^, ib. iio.
nam ^t bat ^lerjod^bom toan fimc brocber Steinalt inb affo nam fl [Äat^arina
öon ^otta^b] nacmail« bcn neöcn ^icrjod^ @bt»art« ir« burß bruitgam«, ber tt)a« gc*
10. lanbe bie.
1. Cron. de Hollant 567 : in Mosel- iibcrcinflimmenb : barones namque, mi-
lam Infra Brielis et S'gravensande litares, civitates et totum vulgus.
(Triette auf bcr 3nfctS3oornc unb @'®ra'- . 3. Annoram viginti. 9?ac^ Nijhoff,
loejanbe; . Gedenkwaardigheeden II, vi tt)ar er gc*
2. Sei Sffiil^. flc^t bloß volgus duca- boren 1336 5l^r. 23, jäf^lte alfo bereite
tus, in ber ^amb. $f. 331. 214^ bagegen 25 3a^re,
678 VI. Äod^off[(^e S^roni! 1499.
nocm^t t>crjod^ SßU^elm toan ©uild^c inb toa^ t>erjod^ (Sbiwarfe ftiejjucflcv fjwiei. i^^
bat gcjd^iebc otoermife bi«^?cn[acic inb cileujung bed ^ai«.
S^o mit keifer i^obomid) afgefa^t wat\ inb konink llarl Dan iBet)em gekoren.
■
Völlig«* Anno dni. 1346 fd^rcif ^aiö (Sternen« ben !ucrfur(len: hjculbcn fi niet
^of. 472. gjjjgjj (jni>etcn toninf tiefen, \)t »oulbe fi aiit bennid^ tunbigens
inb irre mirbici^eit Be^routoen, want biffer feifcv n>eve ein fe^cr . . . ; . befem
♦chron. Qebot ttjarcn bie fucrfuvflen ge^orfam inb i^ergabcrten fid^ *|jo 9lcin«2 xi^ bcm 9iine|*
^22L* ^^^ ^^" bif^of ^enric^ tan Tltn^ inb foren 2Benfee«tau8 fonin! 3o»
•ib. l^an« fon tan Selbem, ber nae ber ^ant genant njart ^arl ber IV, *|inb hieben in
oöermife bifd^of 2BaIray)c toan Soelne eivlid^en go SBonne, tt)ant bie toan %i^ mit !ci(cr lo
2obot»id^ f^ielbenl* inb lieffcn fic^ bunfcn, bie !uct tuet niet a^Wi^w l^
gtanffcvt a« fid^ mn re^t ^eifd^te inb geburbe, inb entfalten leifcr
»43i.265b. 8obctt)icJ^ inb ben Bifd^of t>an \\ Wm^, inb ber <>ai^ confirmierbe bie fuer
inb fatte einen tan 9iiaffautoe bifd^of go SWen^^ ..... fo lange ad feifer Sobotoit^
letebe, fo befa« ^acoUi« bat lid^c nie nod^ oüä) ber tan 9'?affaun)c bat bifti^bom 'oaw ü
Wltni^, umb mad^t unb biflant beg marfgrcten tan Sranbenburci
inb beö ^altSgraten bi 9tine.
Äönig«5 3tcm baivnae fametbe feifer Soboanc^ jo @^)ire alte fiebe inb feirbcn
^''^* ^'^' fid^ niet an be« ^aiö briete, inb affo fo bleif \)t nod^ ein jair feijer.
^an Der Deri)erflid)er uerminrungc Urs rocmfd)cn rid)9 inl^ )cr keiferUdiet ^«
uiajeflait.
ebb -173. 3jx ^)c^ jijjgii jij(ii;t i>flt t,0|(j^ gcmad^t defensor pacis , bat \^dt inb bettifet mit
ber l^ittiger fd^rift, bat bie feiferlii^e gettalt niet ](>anget tan bcm ^ai§, XoaXit uuft^
^ere 3^efn^ ß^riftn^ ^ gaf fent ^eter gl^ein geujatt ban jo binben inb jo
nntbinben obermit^ ))enitencie inb abfoincie jo geben tan fnnben: l^egaf^
eme niet bat Ije ))robenbe berlenet cf bat i)^ foninfrid^, ftoeffe inb fte
l^ebbe of bat ^e feifer inb loninge fet^be, toant l^ebbe ß^riftu^ fent '^tttx
bie geiDalt gegeten, f o ^ebbe l^e inb fent ^ßauluö biüid^ ben feifer 9iero af
gefefet, ber ein qnaet \6)alt uja^ inb berbolger ber criften.
3t i^ ond^ niet je ijermoiben , bat ßonftantinu« primus of Dtt
primus of anber feifere alfu^ l^oid^ ^aben toilten begiftigen mit jit^e
goiberen of pritilegien , mit tri^eiben ben bifd^of jo SRome, bat l^e ^^
moege fe^en of entfefeen. ond^ bint men bat nirgend gefd^reben, bat Sri ^
ftu^ fent ^eter of ben anberen aj)oftoIen bat gegeben ^at)e. inb bairum ^
f^jrid^t fent Sernart jo Sugentu^ bem pai^ : '»airumb nnbertoint ir ud^
28. 'bcm' fiatt 'ben'.
1. Ex sorore nepoti. SRaria, bie furt nennt.
aJiutter 2Bir^e(m8 ton 3üü(^ - ©eibern, 3. Sgt. für ba§ golgenbc Defensor
n?ar (Sbuarb« eci^^tc ©d^ttefier. pacis I, 19. II, 3. 11. 23 (Goldast, Mo-
2. SR^^enfe. 2)tc (S^roni! tcvbeffert narchia II, 187. 193.221. 271).
ben Srrt^um ÄönigS^ofen«, ber granN
1346. 679
tbcr l^ctfid^iben ? ttjairumb fttcdt tr urc fid^ctcn in ein Drcmben adcr?
m iJ})oftoten tö i)cv6oben bic ^erfd^apte, tnb n^tltu fi beibc l^atjen, fo Dcr^
tiftu fi beibe' :c.
3nb tijieipail ber })ai« bcn fetfer fatoet inb totct, fo i« l^c bod^, a^
le gcf d^teöen i^, baivumb niet unbcr bcm })ai^ : tpant bct pxo)ff)tta ®a*
uel fatbebc inb triebe fonin! ©auf, bcn got gefotcn l^abbc, mcr baitumb
itfinf ijt bat foninfrid^ t)an bem ^3toj)]^etcn niet k. inb i^ niet ge^oirt
• gelefen, bat bie feifer of loninge bur Dtto bem eitften t)(aegen ben
lifen ein eit 50 boin. met nu jer jit, naebem a^ bat feiferbom iö (ebid^
ftanben , f 0 fin bi( fd^rif te gegeJjen J)Ut ted^t unb in bat geiftfid^e red^t
tfafet, bie a(jo genaunje fd^eten ber feiferlid^er majeftait unb bem tid^,
nbe intg]&ein beffett^en gebiebe, Ijerlid^eit inb goiber.
3tem öan ber girid^cit inb l^oijarbie ber ^aife inb ber carbinalc jo ber feiger jit Äßnigö;;
Iget bat tourß boid^, bat bie ui^ ber maiffen groi^ fd^eblid^ inb f d^entlid^ ^''^* ^"*
oa«, ti)ant fi jjlaegen u^jjobcereu bie Jjrud^t inb rent, fo manne ein bifd^of
tarf, »an bem ganzen bi^bom ein ganfe jair lauf, inb W)at ber bifd^of
ie^, bat namcn fi oud^. inb bat fetbe gefd^iebe oud^ ^ie jo Soeüen, aö
'öt bau gefdbreben fteit bi ber bifd^offe jiben, be^gelid^en mit ben abbien
'^ aüen anberen pretaturen, inb bat mart geboben np bie ))een beö banö,
U>er bat niet i^ielbe, in ©uitfd^lant, in granfrid^, in Sngelant, in
^evn, in ^otant, in Ungarien inb in anberen foninfrid^en.
^tem mart gefd^efet inb gefegt np ein igtid^ bifd^bom ein fumme gel*
i>er bat l^aben moufbe, moift bat fefce gelt bairfegen of l^e moid^t beiS
iriegen. 0 roat groiffer unjeüige inb ungeleuffid^e fd^et^ung toirt
^ i aßein ui^ buitfd^en tanben jo Sftome, bat gemert l^ait umbtrint nu
txt 200 iair, ber Jjurraaite eiuö nod^ gl^cin^ pta6) jo fin!
]| 3tem beter feifer ![?obonjici^ t»aö ein brebefam inb gcbulbic^ man inb «1259*.
<K meinen. f.^^'^^t
30 lefle tt?art emc bergcöen ban cinre l^crjoginnen ban Ocflcrid^ inb
Äno 1347.
[53crfd?icbene SlngaBen über 2ubn>ig8 Xoh, jufammengefleUt au« ©Äebct
. Gesta Trev. 260^. Rudim. unb tönig«^. 473.]
Han btfd)of IDalraoe.
Stern umb bat bifd^of SBalrabe fonin! Äarl ßeforen l^abbc inb jo ^onnc geiviet ehr. pr.
^^, fo berbolgbe in feifer SobotDid^ inb mad^te eme bU bianbc, bie [16) lieber in s^i^njl;.
^^«tt, tüont alle bie leeren, bie bairumbtrint laegen, a§ ber greöe tan ber Tlaxt, ber i^^*-
:i^z ban 5lrngburd^, ber grebe ban SBalberfe inb ber gretoe ban Soffen, bie bod(> fm
iiacgc toarcn, bie joigen in bat ftift inb benrueften bat. ber bifd^of gaf gouU inb
(Holstein reifigcn jui(^ inb fante ben in SBe|lfa(en u^ ben gretoen ban berSJlarf, tüant
le ber ca^itauier ban ben bianben wa^, inb umb jo befciffirmen inb 50 ber^eben bat
680 VI- Äocr^off[^c (&\)xemt 1499.
coelfd^e iant. ft quamen jofamen unb mangelten tnb bie (Soelfti^en leben f(!^abeii:
ir bleij ein goit beil boit inb bairjo touibcn bei* bi 300 gebangen, ber grey)e toan bcr
SWarf ttjort fcre getount in bem flribe, fo bat \)t nict tangc bairnoe flarf. bifc^oj SBal-
raöc Ueö nict of: \)t fatte jo bürgen, floeffe unb flebeunb quitet bic
gefangen alle toail inb öergaberbc eme ein fo groiffen gejuid^ öan reiftgen boulf 5
inb boiegengeren ad ^e moici^te uipbrtngen mit a(re finre mad^t, a^fo
bat \)ti fioeffe inb fiebc inb intgemeine aUit, bat \)t ^fabbe, bcr»
fefet inb ijer^enbet, inb ttjolbe ben gretoen ban bei* Wlaxl oberjieu , inb ^>ebbc iu
beö lanbe« tcrbretoen, aö men meinbe, tver niet ein foin bairtufd^en fomcn, inb joidj
jo 33evl oöer SÄin. inb a« ^e alfu« ia(Sf an bcm tanbc öan ber SWarf , fo toicl grcüc m
2BU^>eIm ban ^ottont inb ber greöe öan (Sleöe bairtufd^en inb beibingten um bie join
inb umb ein breben, inb bie mad^ten bie foine inb bie reife n)art gefeirt mit fd^ben
ber fird^en ban (Soetten. bo nu bif^^of SBalraöe bat pift ferc beftoert ^abbc buri^
bie öil friege inb butoc mit groiffen fd^ulben inb nict me jo grifentoa« inb
bairjo fln broeber nnb alle fine macge umb beö fliftö ttJiKen gotoibbcr ^^abbe, fo joi^ i^
l^e inb entoeni(i^ biener mit im ui9 bem (anbe in f^ranfrid^ )o ^m9, umb ben groiffen
cofien afgofietten, up bat bat flift ^an ben reuten moid^te meberumb u^fomeu. be9
flift9 inb ber fird^en fad^en \>an QEoeQen gaf i)i jo ^ertuaren e^Ud^en uidlenbigen ^er-
fönen, ber einbeU oud^ leien toaren. bie floeffe, jolIe, reute inb gulbe, bae ein bifd^of
öan jo le^en ^(ad^, toaren biuae atte öerfc^jt inb 'otxptttt ^e flarf ^ u^ unfer Ueötr 2«
3lufl. 14. ijrautoen abent assumptionis anno domini 1349. ber (id^am toart jo (Soetten bratet
inb begraben in bem boim in ber enget foir jo ber red^ter fiben. fiu naeijolger bebe
bat graf jiren mit eimc tocfllic^en gebun?e 'oan fn)ar($en inb toiffen marmelcu peinen.
a9U69b. II 2)iffe bifd^of SBalrabe, aU gejuiget bic cronica ijan ben bifc^offcn
^rnfban Soeüen, toere ein (obelid^ mau getrep 'oan toit fad^en, ^fcbbe ^^e niet raitge*25
nommen inb gebotget lid^ter (übe: ber feftoer lube rait brad^t iu jo fc^aben, inb be«»
gelid^en toinpu bau mere coelfdffeu bifd^offeu, bie bur inb nae gc*
tt)ep fiu.
eödi. 3n bem felben jair »unucn bie ?uitger ein prit untgein bifd^of @nget=
131.* ^i*«d^t bau ber Wlaxt irren ^>eren, unb erftogeu ben ^^eren ban ^Salfcnburd; 30
3ult. unb bil anber leeren in bem l^eumaent inb behielten bat beU.
Hn (inre groilfer ne^erlaege Me iiabüe (er honintt van frankrid) oan )en
^ngelfdicn.
Siemail bat bi( Pribe inb friege bur unb nae pn getveP tufd^en ben Toningcu
bau 33raufrid(> inb^ngelant inb fd^reif pd^ befc (Sbtt)art bete jair foninf jo j»
Engelaut inb oud^ 50 §ran!rid^.
[Äöttig8^>. 475 mit einer (Sinfd^iebung au« @d^ebcl 223*. 2)cr britte @o^>n
^J^iU^^ö bon granfreid^ tt)irb f f^ili^^ Patt tart genannt.]
®t.260«. ! [<SdJi(ac^tenbiIb.]
fiff?473 ^" ^^^ f^^^^" i^^^ ^ ^^ S!atoIttö JO eim tcemfd^cn foninf geforen jo
23. fmar^em inb ttjijffem.
1. %Q\'. l)at bie fcUfame 9iad^rid^t: C, S3b. II, 36 SBarianten.
'aifo quam ^ei ju $ari8 in noit inb ber 2. '3u bifen jitcn'.
foninf Ue^ in boben'. S5gl. Solu. Sa^rb.
1346—1347. 681
tpa^, ate WX^ fteit, fo clac^bc foninf @bti?avt i)an (gngelant, bat ber tonin! toan
33ran!ric^ cmc niet ben ficbcn enteilte, ber tu(d^cn in oijcrmitj bcn ^ai€ ui«gcf|)rod^cn
xom, inb tocrfcetft eme [in laut, inb jotc^ fid^ bcö an ben pa\^ tnb feifer
8obott.nd^ mx^, ber bae nod^ (ebebe, inb fd^rcif bat oKen i^cren tnb fteben,
5 bat in nott bairjo brnnge, bat i)z ötant ipetben moift, loant ber ^oi« niet
bairjo boin tooulbe inb be^ ban 35tanh:id^ö paxtxt tt)ere. ^i&iemtt »eberfaci^t ber
foninf ^an Sngelant bem foninf öon S3ronfri(i^ inb bertouejle bat lant ba
umb 40 milen * inb joi(]^ bis gen ?ariö, bat bie Jj^euftflat i8 in SSranfrici^. bet foninf
ban 35ranfrid^ cfaid^be bente nnipen foninf Sar( inb begetbe finre l^nlpe
10 inb fin« beinfteö, bet nnttje foninf badete, bie granftid^fd^en legen eme
be« go beinft ban bie ßngetfd^en, inb befan ond^ bat bet pax^ goit Btanf==
tid^^ toa^, inb toietDoit ber öober ein blint man tt>a8, fo joigen beibe . . . bem fo=
ning ban SSranfrici^ 50 beinfl nod^tant enborjl l^e bie ban (Sngetant niet ban
$arid brisen.
15 3tem bo ber foninf öan (Sngelant |uö bit gemoittt)iit l^abbe in glanberen^oiufl?-
inb in ber croin ban SSranfrid^ bnrd^ ben fummer inb fic^ fin ^erbanbe fere^'^'^*'*'*'
fmelbe umb || be« anberen ^loufö tt)i( ber granjoifd^en, ber ouc^ im93t-2oo^
lanbc lad), joici^ <>e goru(Iett)eber jo (Sngelant »art jolepe quam ber
foninf t)an Engelaut in ein toalt in ber lantfd^af bi fent 3oift inb bereit fici^
20 itmdidf 50 fhibe bie grangofen tooutben ben 2)uitfd^en niet bie ere gun«
ncn be8 burfirit^, toietoait fi ben öurflrit ^>aben fulben in bem ^leirbie
criften njaren^ inb giengen an jo fliiben u^ ben fonbad^ alias fa^*
ter«bac^ fent ^artl^olomeu« bac^3 inb bo toaö ber firit gefd^iet.
3n befem flribe wart mand^ bufent man erfiagen, a« foninf Sol^an öan ©e^>e* f^ "^4^7*4^
25 men be« Äarolu« öaber, ber blint n>a8 inb bebe [xd) alfo bUnt *|inb bod^ getoae^entl* »Gesta'
in ben firit boiren, ein ^lerjoci^ ban Sot(>ringen, ber grebe öan glanberen , ber grebc 259!*'
»an @otme«*, *|ber f),tx^o6) Man ^urgonbien, ber grebc banSfiabeme, ber greöe»chron.
)oan ?lteffem5 be3 foninfö brober ban S5ranfri(^,|* inb 'oit anber groif^er ^eren inb ^^'J^'^-
cbclcr (übe, ritter inb fneci^te, ain anber manid^ bufent man
30 balrnae boir ber foninf toan Engelaut webcrumb l^eim mit groiffen breuben.
3tem ber coninf öan @d^otten foulbe ben granfrid^fd^en go l^ul^jen fomen« : fo chron.
quamen bie ©ngelfc^en ben untgain inb beingen fl attefamen^. ^^^^'
reg.
Anno dnl. 1347.
3n bem feltocn jair beladet ber foninf 'oan Engelaut (Sateö mit getoalt jair inb ib. unb
J5 ta^, bis bie burger ui«jogen inb gatoen bie ftat u^, inb l^e bcfat fl mit enget* Ji^,"^^
fd^cm bolf. ' lai.
1. 'Uf60milen\ 6. 2)ie SSorlage f^rid^t bon einem
2. Äönig«^. ^at fiatt biefer feltfamen Einfall ber ©(Rotten in Sngtanb.
SSortc nur: 'alfo e« l^er ifl fumen'. 7. 3n ber 33orIage ifl nur t)om M'
3. 'dlo6) fent 33art]^otomett)e«tage\ ttigc felbfl bie SRebe. Oemeint ifl bie
4. '3)er grobe bon©Io8, ber grobe @%Iad^t bon 2)ur^>am (1346 Oct. 17),
\yon @almcn'. wo 2)atoib ^ruce gefangen würbe.
5. 9let)er8 unb 3l(en9on.
682 VI. Äoci^offfd;c (S^rwii! 1499.
2^1». II 3n tcn iacrcn un« leeren 1348 tad^tcn fid^ bc« gteöcn fonc stocnc
intgatn irren babcr ban bcm SBcrge * tnb Dingen fid^ nnber einanber ir
Göitt. htbe tnb nnberfatffen^ inb in bcr Mafien pavf grcöe ^Ibolf »an bem 53etge tnb be«
131. greben jiDen foene. /
ebb. 36J 3tt bcm fclöcit jair In bera mcic, bo tt)aö bcr groi« ^fof u^ bem DhtöJenmarte, 5
**'^* bctt mcn nante ben ^ojcngavben.
Hat mtn M Dleifd) mit i^onkn utrbuft ^o dodlen.
fl>b. 131. 3n bcm fe(t)cn jiair fatjte bcr rait bcr flcbc (Soettcn, bat mcn bat i>Ui]6) jo Sori*
leu mit bcm ^onbc ^crfcuft, tnb bat moifien bte )o(et|d^l^euh)cr t>otgcit.
IDie liie lmrfnr|l(n untg^dn ttonink Hart Dan dt^m Mren itri nae tinan^er, lo
als }om tltfitn konink (Ebtvart Dan (Engetant, |om anüertn ein markgreocn
»an Jlilfen, |om (cr^en grauen dGiuntiitr van i$n)ar^bur4|.
itoniflgs 2)0 Äarolit« tocrnam in gronfrid^, bat feijcr ?obott)i^ boit toa« fonint
^of.477. g^jy^vt ftj^vclf in [bcn Äurfürftcn] »cbcr bc ^cbbc mit fimc vi^ inb mit
bcm foningc ban Sranfrici^ fo toit jo boin, bat l^e bat rocmfd^c xid) nict ber* is
loa VC n cnfunbc.
ebb. 478. 3tcm bairnac bcfanbcn btc lurfurflcn bcn marfgrcbcn toan SWiffcn inb
eiiveitben bcn jo eim foningc tt?cbcr befcn ^arl, ttjant bie eirfte für, a^ fi Sari
bnrg geforen i^ebben, J)an nnn^erbe tpere, nmb bat bie in feifer 8oboH)td^«
teijen gef d^iet tt)ere \ 20
ebcnb. Stcm ad Äari bat l>cmam bcr marfgrcbc nam bie fumme gclfe inb gof
bie für otocr.
cbeub. Stcm bairnac quamen bicr furfnrjten jo(amcn gen granffort inb erfanten mit
nrbci, bat bat ric^ Wi6f jinnbc, nmb reben tuit bat Äart in feifer Sobotoid^
teijen geforen lüaö, inb n)ere girid^ nae goebe inb n)ere gejogen bur^25.
jbntt in 93ranfrid; inb l^ebbe bat rid^ nnberttjart getaiffen inb l^ebbe bat
nae gegonlben. nmb befer inb nod^ ül \adfm crtücitbcn fi grabe ©unti&cr
in allen tanben.
Anno dni. 1349.
ebb. 479. Anno dni. 1349 foninf ©Untrer nam bat an inb joid^ tour granifort 30
mi 261» inb laö) bac 50 toctbe bri bage inb 6 »cc^en bacrnae oöer ein maenbc (larf
t— 26ii>. ^g^ ^unt^^er inb tüait jo granffoit begraben, foninf ^art ttjaö oud^ bae inb gebeirbc,
al3 tt)er it eme (cit.
1. ®rai %M] ton SBcrg ^>atte gar Sacombict, Urfunbcnb. III, 383 «nb Kr»
feine @ö^nc. 3)ie m^rid^t fann fit^ *ito IV, 67 ff., foteie bie ©t^ronif bei
nur auf bie@ticitigfeiten bejie|^cn, »eld^e Wuerdtwein, Nova Subs. dipl. XII, 339.
bie @i>^>ne bc8 SD^arfgrafen SBil^etm öon 2. 2)ie (£t>ronif toicbcr^jolt ba« fd^on
Sülici^ 1349 gegen il^rcn Später erhoben, bei bcr beabfid^tigtcn SBal^l Sbuorb« an*
@ic jiarben er(t bebeutenb f^äter. 33gl. gcfiH>rte SKotib.
ta47. ^ 683
Anno dni. 1347.
[öilb eine« Äaifer«.]
Äatotuö ber IV !oninf J)an Selbem imxt geforen tocmfd^ foninf
anno 1346 afö Dürfe, a« l^e felf^ fc^rtft inb utmjjt bie Jair fin« roem*
5 fd^cn foninfrid^« \ a( quam l^e nie jo regcrungc beö rid^« ban aiino
1349, a^ uid ben fd^rtften l^icbut offentUd^ mad) berftanben toerben.
l^c rcgierbc bat ric^ 31 jau- inb ma« ein geteilt tt?i« furfle. I^c l^attc lange JO^attÖ ^"dnl"i.
in granlrid^ geftanben inb ftubtert inb tonbe bie fnwrtje hinjlc i^ait \)t ^of- 4»^.
buiti(!^e f^raec^e in ^el^em unb in ftnen (anben )oafi gemetrret bae i>m bed fei*
10 fer« jiben niet ban bel^cmfd^« frraec^e toa«. bod^ mein id^, tpant fin babcr OMd^
ein bnitfd^ man toa^, bat jo be« fetben jit bat begonnen fi tDutben.
3tem bo fonin! tarfö baber erffagen tt>a^ a« burfe, fc nam l^e jo
bem feiferbom bat foninfrid^ ban ®el^emen, bat l^e afjo fete l^ait bev*
l^aben inb gejiert mit loeftKd^en 6utt)en inb ^iüid^bcm, a^ l^ernae gefd^re*
15 ben tt)itt anno dni. 1360. biffe taroluö l^abbe 4 etid^e l^ui^ftantDen
nac einanber : bie eitfte ipaö l^erjod^ 9ti?bo(fö bod^ter ban Seteten inb
})at<jgreben et hoc tempore Innocentii \ bie anber ti)a^ ui^ ^anh
x\6) ^, bie berbe ttja^ ui^ ©toeben \ inb mit ber l^abbe f)t ein bod^ter inb
bie nam ber marfgrebe ban ®ranbenburd^ ^. bae ber geftorben toa^, fo
20 bteif bie bcd^ter ged inb unfinnid^. item nod^ l^afcbe foninf S!aro(uö ein
fon mit ber l^uiöfrauioen inb roa^ genoem})t SBenje«tan^ ß. bie beirbe
l^iefd^ güjabet^ inb toa« be^ l^erjogen ^ bod^ter ban Homeren inb ©tetin,
inb mit ber getoan fft xtuen föne : ber ein toa^ ©igiiSmunbu^ genoemj)t
inb tt>art foninf jo Ungaren, ber anber l^iefd^ ^offan inb toa^ f)txiod) ban
25 3or% inb ban alten ben fönen inb boed^teren freige ber burfe foninf Äart
g^eiu nid^ten of neben, fi toaren alle nnfmd^tber inb fturben funber fin*
ber, ban allein ©igi^munbuö, ber nae feifer toart ^. l^e l^atte ein bod^*
tcr ^ inb bie nam foninf 9lt6ert ban Defterid^, inb ber gen^an foninf 8a«*
lau, foninf jo Ungaren inb jo Sel^emen. «(.262*.
30 II 2)0 foninf Äarl alfus fm njcbcrtoart mit ftfiafe afgcjlalt l;abbe öoir l^c /öniq«*
^Of. 480
u. 5lflr.
1 . 33gl. i. SB. bie Urfunbe 1350 Oct. Otto öon ©lanbenburg, flommtc am ber ^^^*-
14, regnorum nostrorum anno quinto. erflen @t^e.
^acomblet III, 395. 6. 2)en f^äteren römifd^cn Äönig.
2. 2(nna toon ber $falj njar ©cmal^* (Sin älterer @ol;n gleid^en Sflamtm au8
lin Äarl« üKärj 1349 bi« gcbvuar 1352. ber jtoeitcn Qi)t [larb balb nad^ ber ®e--
Snnocenj VI. tourbe erji 2)ec. 1352 ge* burt.
wä^^It. 7. S3ogi8laU) V.
3. «knca, ®c^tt)e|ler ^^ili^^« VI. 8. 3rrig. 3olS;ann toon ©örlife ^>atte
t?on granfreic^, war Äarl8 erpe ®enta^>Iin. eine 2;od^ter ©lifobetl^^ ^rbin bon Su^em-
4. 33[nna öon @cif>n)eibni^. bürg.
5. ^at^aiina, toermä^lt mit ^Rubolf . 9. ^Ufabet^^.
IV. t>on Oeflerreic^, bann mit 9Jlarfgraf
684 ^ VI. Äoct(>offf(i^c (S^ronit 1499.
in ftn lant gen ^^«me inb nam ben ^eren bte flebe inb (antfc^af toant ft
l^ebben lange ir ^enftguet n>ebei' u^ge]{fat>en.
'^at bcfc feifcr t>nx^ bcbrctjcn tfd'ot inb tuat [löf bi finen jiben be*
getjen l^ai^e, tt)i( id^ in bct »erbotgung bcr iaercn unö leeren ein igtic^^ u)j
fin jit fd^rtDen. 5
Jlöma«i 3nbcm bürg jair inb jtuei jair bairnac* wa« ein groiö flerfbe
^of. 480. j^ ^rjpen^eit
[©ilb eine« «ifd^cf«.]
Slgriw. SBil^elm *)an @ene^)c geboren, canonid^ go (SocHen inb ^roifl jo @oijl, toart
222. floil 12 jair inb 9 macnbe. . biffe bttjc^of toaxt nict getorcn Dan bem capitel, aU
fd&rift bic cicnite bei* bufd^otoe öan (Soelten, tt>ant jo ber jit getooenli^
toaQ, bat bic pai\\t bie buf^bom u^^ielben fo »an ein buf(i^of geflortocn n>a«, inb
fi.^otocn bic rentc u^ ein jit \)an jacren inb beflaltcn ein bair, ber
bic ürd^ tonr fi toertoarte, affo }pai9 Slcmen« bebe inb anber mc. 15
bo nn Bufci^of ©alratjc boit tt)a«, fo fa^jt ber ^ai« ben burß ©il^tm jo eim buf(^o|,
ber jo ber jit jo SRome tt)a8.
ein anbcif boid^ fd^tift atfu« : bo bufd^of SBatraiJC boit »a«, fo fo*
rcn bic boimi^ercn jo einte bufd^of SBit^etm ban ®ennej), ber gefluiDen
tpa^ bie bur§ gtoiffe fterfbe np fin coftetie jo Soic^em bi 3MoIen]^eim2 2ft
oJ?er 9?in, inb aö eme eine bobenbroit l^iefd^, l^eilt l^e it Dur fpot, mant ^c
ber ric^fter nod^ med^tid^fter gein t>an ben bointi^eren entpaö, inb l^iefd^
bem boben jo effen geben, bairnae oud^ bem corait be^geüd^, biö Stoeti
leeren it eme fadsten, bo l^iette [i^e] it eirft mx mair. l^e quam in ein
Derfc^ult ftifte a« ein bufd^of ee gequam, inb btad^t it mit go^ ^ul^>en 2^
inb i)urfid^tic^eit bani^ l^eirlid^en binnen 13 jaeren: i)t brad^te fto^ int
tanbe bie berfafet loaren »eber jom ftift inb üeö bat ftift rid^ boüen al
fd^outt. i)t bebe mad^en bat l^oid^e attair in bem boim ban ftoarfeen
marmetftein inb bebe bat fetbe oud^ jieren mit ben fifeeren bitben, bic
men nod^ nu jer jit fiet. so
Chr. pr. 3tcm biffc bufd^of SöiH^elm, ö?ien?ail ^t no6f junl ö?a« Dan jacren, fo tt>a8 Je
^gtiiil. ^^^ ^^^^ toerbi(^ inb toenoaren in gttlid^cn fad^cn, »ant \)t toan jun!« np boirbi geteep
iü4b. n)a3, a« bi buf(^>of SBalratoe, bem ^c fcre l^eimlid^ inb fm ractjntan toa«. inb alfo xdq&
eme bic gelegen^eit bed f)if^ toali funbic^. ^e fterfbe floed inb anbere )>efie toie fra
t)Uifarcn gebain ^abbe. eme Dielen ond^ frige inb aenfed^tunge 50, ai>er ^e mirlbe ben 35
leuf pnre Durfaren, bat [i mit friegcn bat fltft nict gebeffert l^abben. bairumb l^abbe
^e Dil geboult inb rtd^t mit gelbe inb gueben ttorben ui« pn« flif^ anDaHenbe fad^en :
baemit bleif l^e j^oDreben. be tDad fere rid^ Dan n>in inb forn, bat ^e aüefamen bi ein
4. *^aucn' ftatt '^aoe'. 22. 'bic' flaU 'ber'. 24. '§c' fe^It. 25. a« cc fHfft ce.
1. Äönigö^j. fennt nur bie große $efl gen« tourbe S33il^>elm nid^t gctt>fiMt, fon»
Don 1349. bem, njie Dor^>er rid^tig ergä^lt loirb, v>oin
2. ^uc^^>eim bei 3KüH>eim. Uebri» ^a^>fie ernannt.
1349. 685
loergaberbe f ere gtevH^. ^e koad ou(i(f baebi ein n>id man, tnb bairumb ti>a8 l^e
bide in be9 feiferS ^of fo manne trefU^e fa^en uidgort^ten n>aren.
I beSgeü^en toa9 \}i al^o Hef^aU^ in bed foninfd i)ct)t t>an ^ranfri^, ber in ou^ ^^^
toaii bermoi^te, inb bi anbeten bi( furfien inb l^feren. tnb mieloail befe
5 buf^of Stll^elm umB ber tourg Junten toiHen ein affo eirtoirbige
man tva^, fo ^abbe \}t hcäf e^Ii^e ftudE an eme, bie eme algo f^enllt^ toaren, inb
lies ft^ bte girl^fett obeminnen nnb mirft niet bat tt>ort beS tvifen mand ^nflote(e9 K
[ber] f^ric^t, bat bie aUcx\^oi6)\tt goitl^eit in ben furflen i^, bat ft niet giri^ inb Beger«
ü^ fuQen {tn bes goi^ ber nnberfatffen. i)e Beftoerbe bat lant mit gotten inb anberen
10 f^et^ungen, Beibe bie ftnen inb bie toremben, uid ber maiffen : bairumb ma^t l^fe, bat
\)t itnber bem bol! toerl[^afl toart. l^fe bru(fte fm unberbanen mere fne^tlic^en ban i)c ft
Burgerli(i(f regierte, inb machte be9 fo toi( bat it gom hflen ftn unberfaiffen ^erbrois,
inb bie gemeinben inb bat tool! toan ben groiffen bor)>eren inb ban anberen ^la^en
beffeben fiif^ berbonben f\^ gofamen unber ein inb faxten ft(j^ toeber in inb n>ou(ben
15 cme niet mc bienen of unberbeni^ ftn, nnb to^ funbertingen bat bolf inb bie ge*
meinbe bes to(e(fen§ ^nberna^, inb bieten an bat flod, bat bae fteit, inb getuonnen bat
inb jcrBrai(]^en it ou(^, inb bie Bmgge, bie ban bem f(o0 go belttoart geit, Braicj^en ft
ou6f af. bergelid^en bie ftat ban (Soetten tbaren ber meinung onä) inb beben bem
Buf^of ouc^ bil n)eberflan<5 inb tootben nnberbmd t fm. go kpe !rei^ ber Buf^of
20 franf^^cit an jlnen Beinen ban einre meirfa^jen, bie in tufci^cn 3(nbernad(^ inb SBonne
in bem fc^if in fm ttjaben geBiffen ^abbe ^, inb bat feBa quam in ou^ an, bat ^e ftarf
anno 1362 üp ben 15. bacj^ septembris, inb tbart jo Soetten Begraben in fent ^eterö
ür^e in bem boim in ben d^oir in ein f^ciä) berl^aben graf, bat l^e bebe ma^en bae \)t
no^ jlarf inb gcfunt toa9, bau tt>iffen inb fwartjen marmcljlein. ein futd^e geli^ ber«
^ 25 ^>aben farf, ou^ ferc foejlü^, bebe l^e mad^en np bat graf fin8 burfaren a« burg Bu«
f^of SBairabc. bo Buf^of SBil^elm franf U6), bae gaf l^e ftnen brunben inb ftnen
bieneren groiffe tref(i(j^e fummcn bau gereiben gelt, inb bat ummer niet go bergeffen
i« : a« ^>e ford^felbi^ waö bur fin firmen bae ^e flarf inb gefunt Xt>a9, affo oud(^ bae
[^e] in fimc fic^Bebbe la^, inb bebe go fi^ roifen ftn brunbe inb raitjtube inb noem^te
30 in ein %>erfone, bie in bo(j^te nui^üd) ftn ber fird^en bau (Soetten , inb bat tt>a« ber
proifl bau bem boim ^>er SBitl^elm ban Sleba^ inb Bcgert: a« ^e boit loere, bat ^c go
8Jome gien foulbe inb »erben umB bat BuSbom an bem pai^, toani l&e tt)ufle loail bat
ber ^ai« bie Bufdf^ofU^en reuten inb guüe u^)f^ur(5te ein git bau
iaeren, umB bat i)t bie u!|>Boerbe, bat ^e niet moed^te au bat Buf^bom fomen
35 bur^ bie für ber canoni^en, bau bur^ ben ^ai«. inb u^ bat ]{>e ben bairgo
be »ifliger inb bliffiger meic^^tc, gaf ^>e emc 5000 gerciber gutben. bo ber Bufci^of ge*
florben tt>a«, bo flalt ber ^)roifl bat niet go loerf a« ^e gerebt l^abbe, mer i)t mit ben
anberen foren ein ber min nu^ toa«, inb alfo njart bat flift in ein irrunge gefa^jt inb
fiunbe lange git funber Buf(j^of.
8. 'bet' fet^lt. 29. *l^e' fel^tt.
1. ©emeint if! »ol^t Arist. Polit. V, lenbe togaBe ber Olgri^^)ina, bie au^
8 ed. Bekker p. 1308: p-^YtoTov U h aubcrStbO Begegnet. 35g(. ^b. II, 38
TTotaTn TToXiTeia t6 xat toTc vöfxotc %olX Sßarianteu.
n aXXrj ol'AovofJiia outw TeToty^at waxe 3. @0 \}ahm atte §ff. bcr Chron. pr.
M
jxV) eivat xd? ötp/d; xepSaivetv. ©cmcint ifl ber 2)om<)ro^fl 2Bi(^e(m bon
2. @o bie in ber Chron. praes. fcB' ber ©d^lciben. ?acomBlct III, 505.
686 VI. Äocri^offft^eiSMnif 1499.
'Mn^V' 2)0 Buf(^of mrnrn flarf , bo Uc« l^c ben jlift rid(^ funber Wutt, öUc ffo«{nb
105* u. *>cPe ttjait rwrficn mit toin inb forn iitb aitbcrcn noittorfttgcn toitalien. toic aöcr
chj^^pr. fu((^c goit inb \>€rgab€rbc ri^bom, bie bcr Bnf(^of tocrgabcrt l^abbc inb tt>u(lc niet tocin,
gön(J joqnijl inb Kycrflrcutoct »urben, bat l^ait toait offcnBairt bic lange jit boc bat
buf^bom lebi^ jlonbc. inb bat l^e go nnfe inb bat bcr tix6)m toan (Soetten inb bc« s
(lif^ toergabcrt ^abbc, bat quam attc go fd^abcn ber ür^cn: toant a« n i&broc!^, bat
§c fo gro8 f^afe gclaiffcn l^ebbc, fo quam it bairgo bat bcr flont bcr untebc«
n^en gier^fcit be« ^of« go SRome, bcr algit gctt borfl, baeban moifl gcf^ifctttjcrbcn:
njant, a« ^>cmac teirt öcWrcV)cn, fo mart alle, bat l^e gclaiffcn ^abbc, bacl^in braii^t.
Stcmbie croniden toan bcn bufd^otoen ban^ocllen bic bcfluipio
chr.pr. bc8 Bufdf^oDe« Icgenbc alfu8: tt?iett>ait bufd^of SBil^clm bic firmen, atnurj
i8, gclaiffcn ^>ait funber f(i^ult inb ircn gin«bubct rid^ inb tMil gcfult, fo ^>ait l^e bair-
intg^eitt fin (antf(i^f inb bie unberfaiffen ber tourß f ini^cn goniail fere arm inb bcfnf
331.203». ben getaiffen nmb bcr || ungcftoinUd^cr fci^efeunge »illcn, bic \)t atgo gicrlld^ u^) fm
toolf fa^tc. midj bunft, bat bie cronica teil Jagen, bat i}t mcre getocp''^
i« ein toolf inb ein l^ucrlinf ban ein ^irt: ^>c l^ait bie tDoHcn af*
gcfc^oren mit ber ^uit k.
Anno dni. 1349.
mn, 3n bcm bürg jair u^ fent ©artl^olomcus t>a<i) toerbrantcn ftc^ bic Soeben \S
^i:u.' go ßoefnc in ircn l^utfcreti inb man braut fi ouci^ oöeraf, mant fi bie 2"
tDaffet nnb pm^ tjcnint ^abben unb l^abben bat beftatt butd^ bic ctiften*
l^eit: fo tDurben fi, bo mcn it n)i« toaxt, t>erftoert, i)erbrei)en unb berjaget
5iu9. 23. ui^ ßoeüen in vigilia Bartholomei K jo loat jtbcn fi in ßoettcn fomcn
fin mx ber jit, l^ain xö) noä) niet bonben. ban öan ber jtt nn au bieben
fi m ßoeüen 24 {air. vide infra 1373. 25
l^an kn gcifdl^rocbcrcn.
Budim. 3n bcm tourß jair cr^^oif fidf^ ein algo lounberlidf^ nutoe gcfelf(j^af in Ungar ien
l^icrumb bat fi in cruitjtoi« bcebtcn.
Anno dni. 1351.
iOic keifet ftari groilfc in) nii |oile up licm Hinfltonmc gaf, mer l\t lantf^af '^
enmoulbe Me niet |olai|[cn.
stüni^Si 3n bcm fcttocn {air nabcm a6 fonin! Äart ben !|)ant](>crcn in SBcl^cm etjti^c
^*''* 'lantfci^af tocbcrumb afgenommen l^abbc in bcm meie wart mannic^^onbcrt
fc^if mit tDine inb mit anberen bingen ben dttn at)e gctooirt.
'^h\ ^" ^^^ \d\>tn jair bo loa« ber fommer atfo ^ci§, bat bcr tom inb attc örnd^ten ^•'
131. ' bloibcn go ^alöcn mei.
Anno dni. 1352.
ebenb. 3n bcu tourß jaircn tt)urbcn gttjcn boiml^eren, aö^er Slcirtolt^
25. Xilliiair.
1. Unmittetbar toovl^cr ift 33art^oro- 131 g?ote 3.
mäuetag fclbfl genannt, ^gt. SBb. II, 2. (Sr^icgnjirfricJ^fo. S5gt.SBb.II,23.
1349—1355. 687
Dan <S!|>an]ifetm erflagen umb einre fnoeber \a6) inb l[^omclt^
roittcn.
[SBUb eine« ?a^)flc«.]
3nnoccntiu0 VI inb Begäbet bat feiVTt. edjebet
23üb.
II Anno dni. 1353. m.2c^:\K
3u bcm tourß jair bo »art ©ri^inc^foöen gemunnen burd; bot lontbrcben, inb Qöin.
50 tt>a« ein groi« toint. ^^|^^-
Anno dni. 1355.
3n bem burß iair flaif ^evjo^ 3o^>an bcv berbc Dan Trabant up ben 6. baci^
iecembris* inb jlarf in ber moen^fa^^en ban fent SBencbictue orbcn inb
roart in bcm cleibe begraben jo SJcIcer^ in bem cloijler inb itae [ime boibe tDiitt
ein ittjetbrad^t tnfd&en finen cibcmen, aö bem greifen Sobomid^ t>an S5(an^
beten inb l^ergod^ 2Benfee( t>an 8wfee(6nrd^. ^erjod^ 5Reina(t t>ax[ ®elre ^
ber ovfod^be fo fere toeber fin 6tocber (Sbtpart inb w>axt naemaite öan
eme gefangen, bat f)t ber an\pxatä)t jo fime beit terga^. befe SBcnfee^^
(auö unbewanbe fid^ be« l^erjod^bom« j>an S3ra6ant inb ber greife J>an
5(anbcren t)erbreif in ui^ bem (anbc inb getoan 2lntn>er^)en, inb bie anber
ftcbe tntfingen oud^ ben i)nr^ greifen inb offenben eme bie porfeen inb
ffoiffen bie bem l^erjogen. mer bod^ bairnae beronn)ebe fi bat inb entbo*
Den Ijerjod^ SBentjel, bat ^e n)eber qneme, inb namen in n}> bnr ein leeren,
(om feften n)art ein foine gemad^t atfwö , bat 3Ben<jeöIan^ fo lang a^ fin
roif feöebe, fulbe ^e l^ere t)an S3ra6ant fin uiögenommen Slnttoer^^e, inb
nae fime boibe fulbe bat (ant i>atten an ben greifen ban SStanberen.
3ol^an tjan^ejem fd^olafter jo Suitge* fd^tift a(fuö in finre cronica:
anno dni. 1356 toa^ groi^ ju^eibrad^t tufd^en ^erjod^ SBentjet unb gve^
oen Sobotoid^ ban SStanberen, inb aö men fait fo unberiDan fid^ ber fad^
jrete 3Bit^etm ban §oüant leifer 8obo»id^ö fon, inb fi obergaöen eme,
Dat i)z ui^fpteid^, fi toolben^ an eme bfiöen. inb bairu}> bebe ber bur^
jret)e SBU^efm ein eit inb intfienl bat leidige facrament bairw^) bat l&e
iu(be \pxt6)tn red^tioerbid^tid^en. inb i)t \pxa^ bat urbet a(fu^, bat bie
[anjtfd^af tan ^oe^ben fu(be l^e be^alben, ber grebe ban SSIanberen fulbe
tD?ed^(en i^aben unb Slnttper^), bat anber fulbe SSrabanfe fin bur ^erjod^^
1. In piofesto b, Nicholai (2)ec. 5) 4. 3)ie(£^ronif be« 3o^>ann bon ^ejc»
^atDyntheri Chron. V, c. 196 (de Kam l^am (bei Chapeaville II) reid^t nur bi«
:I, 689), bcjfen S^ad^ri^t fonfl triJrtrici^ 1348. ©ein goitfeljer Radulphus de
ibcrcinpimmt. Bivo (ib. III, 8) c^^lt bie S^eilung
2. In ecclesia abbatie Vilariensis ä(;nlid(^, toeiß aber uid^t, baß SBil^etm
Sittcre^emSrabanl). Venoben jurürfbe^alten babc. ®gt. jebod^
3. @r war ebenfaü« ^ö^tDiegcrfo^n ö. Äam^^en, ®ef^. ber ^flieberl. l, 176.
Ito^ann« Hl.
688 "vi. Äoet^fofffd^e ^xomt 1499.
äBcufect. bie anbeten fagen anb^r^, bat l^e ^aöe alfu^ ge^tod^en : f)oc3*
ben min, Slnttt)erj)en bin, 9Wed^(en fat örabant} fin. alfu6 fonfbe ^cmit
bem monbe gef^Jtod^en ^aben inb bod^ ein anbeten ui^fj)rud^ gegcöeii
Ijaben in fd^riften, inb bairnm6 fntbe in got ge^)(aeget l^aijen, bat fin ntont
n^art öerfeirt. l^e loart bonf inb unfinnid^ inb toaxt jo !er!er gelad^t fo 5
lange l^e lebet inb ftarf atfu^.
2Bent}e^Ian^ greife ban ßntäet6urd^ inb l^erjod^ ban Sörabant mit
öol^anna finre l^ni^fraumen bel^iett bat l^erjod^bom t>an fflrabant noc
fini^ fmiegerl^eren boit, a^ fnrtjlid^ ifkmx befd^ret^en i^. biffe l^erjod^
SBenfeet toaxi gefneben ni^ [inte ntober im , inb al toa^ l^e ein 'oxovmt 10
eirber tittennaiffige man inb ban ebeler gebort, toant l^e »a^ ein^ foninK
fon ban Selbem inb [in and^^ere * »a« feifet geweft, be^gelid^en tt)a« fin
broebet roemfd^e feifer , — f 0 \oa^ ^t bod^ ein fere nnge(udE^aftid^ man
inb l^abbe menid^ butf}>oit in atten pnen fad^en inb bie naemen gemeinlic^
atoege ein qnaet enbe, inb fonberfinge baeban binftn anno 1371. item 15
l^e mad^te jom bidermait berbunt mit ben bifd^offen ban Snitgc intgpt
fine nnberfaiffen , bie fid^ toeber in tad^ten, inb l^abbe binae aüetpege
^iol?*"* ein qnaet enbe. item a« l^c jlcröen fulbc fo toart ^>c fo tool maHaitfd^eit
286* '
(338) unb \)ßxaä^ i *|iet bie biocm bcr xotxlt inb fiet be« foninge fon, in mt fiait
inb gejlalt bat ie fitrf 1 1; 20
Äi3nifl«j: 3n bem fctöen öuiß jair goi(]^ foninf Äarl mit fxnre IjfuiöfrautDen ber foningin'
*ncn bur^ Sombarbien mit cime groiffen tooU toan 2)uitf^en inb tan
^"**''"- anbercm tooH inb quamen go9^ome inb toaxt bac intfangen öan ben 9lomcven mit
groiffer eicn, inb ^)ai^ Snnocenciu^ fante ein carbinait, ben bifd^of öon
Oftienfi^, ban 2lbion ui« granlrid^, bae ^e tage, gen 9?ome, ber fonin!2^
2H4*. ^ö^f ^^^ i^ ^'^^ '^^^^^ ^^^^^ ^r ^"^ ^^^^ 9^*^^^* "^ ^^" ^^^W' II ^^* '"^^ ^^^ '"'
fedtd^er froin. inb bieSJomcr l^abben fcre gc^oft i^an bem feifer, bat l^e in etjKc^c p'
toilegien fnlbe i)ernutt)ert l&atoen, inb bairumb gingen fl emc jo gemoit mit gioiK«
^txii6)üt inb eirtt>irbi(^eit buiffcn 3?ome 08 ^e bair quam : mer ^e bebretje niet oi^cral
inb reit ni« 9lome toeberumb nae ber ^>ant, aö monlbe l^e np bat gejeg« riben, inb 3o
reit a(fu8 enloed^.
Äöniö«5 3tem a« !eifer Äart Dan SRome wcber jo $ife quam bod^ tourben bcr
^^'^' ^^ ' cu6f einbeil ent^cnft, bie ben u%>Iouf macj^ten.
eöiit. 3tem ..... tüaxt ber foninf 3o^>an toan granfri(j^ gegangen ..... in
132!' cimeflribe. JS
rtjp. unb 3n bem fettoen jair n^ einen ha6f go nonenjit, bo tt)aö ein groi« ertbctjonfl«
^of?862. umb SBafei inb ©traißburcj^, bat öit muiren ber flebe, Ijiufer inb floef fe up »cl'
ben inb Bergen neber öielen inb toi( lube jo boit fielen inb toiel ouc^cingroi«
beU ber flat )oan ^afe(.
1. §einrtd^ VII. ton Sujcemburg. 2. $eterS3crtranbi. Rudim.^atMo6
Söenjcl« SBater i|! 3o^ann ton W\}mm, per cardinalem.
fein SJ^ruber tar( IV.
1355—1357. 689
Anno dni. 1356.
Wit keifet fiarl }o Jte^ qxoi^cn fiaU beHreae mit allen ltuerfar|len, Hae on^ Me
guilteii bnlle, wie Me mt^ kuerfnrllen ein roemfd)en konink kiefen füllen,
oan eme gefaxt matt.
Chron.
Anno dni. 1355, a« feifer Äarl ftebcrumb 'oan 9lomc in 3)uitW(ant fomen quor.
m9, fo goid^ l^e mit bcr fe-lferinne 30 9Jie^ umbtrint firflmiffen inb Meif bae /j^Jjf ^25.
}at l^ogcgit, inb anno 1356 bcfc^^rcif ^>c bie fuerfurpen, bair bi in jo fomcn. bo
^uamen atte fnerfurßcn bair inb anber toil furjicn, graben, rttter inb fnec^^t. bcö*
jclic^fcn ui8 granfrid^ quamcn onä) go 9Re^ öil furjlen inb ^cien, tDant fcifct Äatt
Dail unbcr bcn bcfant ma^ bo ^c jo "ißari^ ftubierbe, inb bairjo onä)
roant ^c mit finte öaber, a« ijurg i«, tDaren jo ^utj)e bcm foninge öan
Sranfrid^ intgl^ein bie Sngctfd^en. atbae ^iett feifer Äart foeftlid^en l^of
inb mailjit mit briijetbiger froinen ^e unb bie feiferinne, Mw gotbe,
[itoer inb ifern gemad^t ^ ^e inb ein legait inb erjfcifd^offe faiffen altein
an einre tafeten inb bie anber ^rincen inb leeren an anberen tafelen nae
gebnir. ein iglid^ fuerfurfie bienbc bcm feifer gcr tafelen it ma« bie groifle /f"}g{'
DDT* 4ti^^
inb crlic^ifle mailjit nnb l^of, bcn men irgcn« toinbet öan teifcren gcfdf>re^)cn.
SBil^elm martgretoc öan ©uilt^e tt?art tjcr^aöen inb gemacht ^crjodf> bc« önrß chron.
(onbc82. ^e mad^t bat ftoe«^ jo ©infeid^ inb ben fate go 3?ibe(f -^ Veg.'
SÖentjeölau« be« feifer« broeber unb greöc jo ^üi^dhnxö) n^art 0«^ in ^oegl^er ib.
eve gefaxt inb roaxt l>erjo(J^ \>an ^u^dhüx^i}.
II Die 9raeffd)af nau 6aren oert)oid)t in ein markgraeffdiaf. q3l.264b.
3tem up ber bad^fart inb l;of, mit rait inb confent inb bemiüigung
ber fuerfurften inb intgemein aüer furften ban ©uitfd^lanben fat^te befer
feifer Sari IV bie gutben buüe :c.
3tcm baimae joici^ feifer Äarl mit finrc fcife rinne toan ftcben go jtcbcn Äoniggs
unb tooirt bat [3?e(iqmen] mit fic^f in SBeimcrIant umb fird^cn baemit^
jo jiercn, aö i)t oud(^ bebe.
Anno dni. 1357.
3n bem tourg jair bo quam feifer tarl fwigcnbe inb l&eimUd^ jo (Sotten eßln.
fo tt)art ^e be« anberen bageö erliefen go (Soettcn ingc^oilt. be^ anberen ^J32^
bageö l^ottben in bie bnrgerc unb gemein eirtid^en joSoeüen in. inb^lnna, chron.
feifer ^arolu« v>raun?e, quam jo 5lid) unb mavt öan bifc^of 2öi(^e(m alba go einre Tel\'
foninginnen gefroint.
1. ©emeint fmb bie beutfc^^e, lom* lll, 473 ««ote.
barbtfd^c unb faiferlidf^c. SSgl. barüber 3. 2)iefelbe dlaäfxiäft ^at bie Cron.
Olcnfd^lager, Sf^euc (Sriäut. ber golb. com. bei @cibertj, Duetten II, 243.
öuttc 356. taifer ?ubmig geftattetc ben Sau be« Bhu
2. (gnbc 1356. 3)ie @r^ebung«ur* giger @^Ioffe« burc<> Urf. 1337 3uU 8,
'unbe i(it)erlorcn. Sacomblct, Urfunbenb. bei Sacomblet, Urfunbenb. Ill, 251.
etä^tei^tonifcn. XIV. 44
690 VI. Aoert^offf^e %ontt 1499.
(Söin. 3n bem fetten iah lourben bie ttwom met rief tnbbern>tnMeif
^13?* f « ir, inb bat l^icf* bcr leffetoin.
[SBilb eine« ©ergog«.]
cron. Gilbert \)txicä) toan ©eiern inb ^al|jgreöe bi ^ine biffc 2llbrec^>t be*
^bu!^' Ia6)t btc [tat tan Detft ^ unb gciDau bie unb brad^ bic ntuirc mft ben s
j)or|}cn ganfe fate af bt^ up bic erben, ond^ brad^ ^e af nnb berbrant
bat fto^ ^ecm^ftrd^ 2^ ^e ^obbc ein ttif, aßargaveta genoem^t, inb ttxa» bc« ^cr«
gegen bester tan ©rigen^^ inb gen>an mit ir ein fon SBil^elm genoem^t unb ein
boici^ter bie i)it\6^ ^at^erina inb bie nam ^erjo^ (Sbn^art tan @elre jo
Fiorar. e im tt) t f *. biffe turß ^erjoc^^ 3llbrec<>t bebe ent^eufben^bcn ^eren tan Stbingcn^. 10
286b. i^g ji'j^g jijjj^ ^^gg gjj^ ca^ette inb bae in ma^te l^e ^^roten tuv 13 ^jriefier anno dm.
ib. 287». 1368. ]^e gctt)an on6f bat f(o« f u(enburd(^ "^ genoem^)t, gelegen u^) ber ?ecf, unb brocj
bat im grunbe af. anno dni. 1404 fiarf grete SUbrcd^t inb Ijiabbe bie knbe regiert
47 iair».
Anno dni. 1358.
(5ö(n. 3n bem turg iair, bo n^ad ein groiffe flerfbe bat n>erbe tan bem auifi i^
^13?' Bis firfhniffen.
Anno dni. 1360.
Han Ut titftn uniiier|lt(ten af iioegtier fd^oii in ^nitf^en langen af l^atiii,
as in 6et)emen. 20
3n bem bnrß iair^, toant feifer Äart ein fere geteirt man toa^, fc
i)t lange jo "ißari^ ftubiert l^abbe aö tur^, unb mo^t ein groiffe locfWic^e uni'
>:«?• terfltetc inb l&oig^e \d)oik gö $rage in SBel^cmen. *|item ^>e machte til cloiflcr inb
]^of"484!fiifte.|* item l^e l^aitbic ^eüftürt^c jo ^rage, bat ein fIec^^t bi«bom kta« inbunber
bem bifc^of tan 3Jien^ a« ein suffragai.eus, terl^aten bat fi nu i« ein er^Bidbom inb 25
l^ait nu anber bidbom unber ir.
chron. ^tem fo ^ait \}tcuä} ingefa^t inb eütorten an bem ^aid, bat i« ingefa^t
stürben bat fefl unb i)tf^iit bed f)}ered inb ber negele un« leeren, bat bae fa( gel^alben
n}evben aUe jiair go ben endigen bagen \>md} bie gan^e tterlt in allen firmen be« anbe«
ren tribageS nae %>aifd(^en. 30
m. II Anno dni. 1361.
265». "
(5üln. 3n bem turß jair tt)a8 ein« na^ö bie luci^t alfo turi^, bat bie
^\n^' ^"^^ ttainben bat ber ^>emel ftunbc in einre ütifttx flammen unb brcnte.
1. SSgl. tan ^amptn, ®efd^. ber 7. Gildenborch. SBa^frfc^cinlid^ i|l
S^ieberlanbe I, 182. Äuilenburg m terflei^cn.
2. §ecm«!erf. SSgt. 2eo, S^iebert. 8. ©emäß FJor- 291* (351) fKrbt er
®t\ä). I, 740. 1403 na^ 46iä^riger »tegientttg. ©: rt'
3. De ßrye («tieg). giert aber 1357—1404.
4. KathArinam comitissam Geirie. 9. 3)ie?5ragerUniterfit5t njurbefc^on
5. Interflcere. 1348 gegrtinbet.
6. Edingen.
Chron.
quor.
quor,
reg.
135S— 1362. 691
3n ber fefocr nciä)t fiorf bcr cirflc ^^tx^oä} \>an @m((i^c inb ^icf^ ^erjo(i^ öoln.
3n ber fcttoc nad^t a8 bcr ^cmcl fo touri^ tt)a8, toart feifer Äarl ein joitf fon «^«n^-
geboren inb bcr tvart jo 9iurcmBcr(ä^ firficn geboin toan l^cr 3öil^e(m toan Oenne^c
5 Hfd^of JO Soetten. inb bac cnoarf ber fetbe bifd^of SSiC^etm burß ein
butte t>an bcm Ictfer, in ber ^e meberroift cfettd^e ^)rit)t(e8ien, bte ber !ei*
fer berleint l^abbe ber ftat Soetten, ban ben ber btfci^of fid^ bedagebe bat
[i intgl^ein ber bril^eit ber ürd^en ban ßoetten meren. inb ate bat ^)ribt*
legtum ui^toifet, fo gefd^iebe bat in bem eirften jair [ine« feiferbom«^
» 3n bcm tourg jair mcberrebcn ftd) grcöe ®cr^>art toan bem Serge inb ebenb.
\ftx 3(moft toan SB(an!cn^cim inb bköcn bcibcfamcn bac boit. '" *^^^*
3n bcm önrg iair toergaberbc fftv^oä) Steinalt toan ®c(rc mit fmrc i^ortl^ic wiih. de
ein groiö flar! ^cir inb [(Sbuarb toon (Selbem] ^ic(t fm Brocber gctocnflidfi 10 Jos/"
iair knf n^ fm (toeffern, 5 jair u%> SJofcnbalc inb 5 jair 2 jo S'iicnbccf u^ bcr alben
> Sfelcn.
3Ken fad^t^ bat ^>crgo^ ^btcart fmcn Brocber gegangen la6)t inb bictt, hoä) fon« »b.
ber fetten of anbcr banbc moid^t \)t bairbnrdf^ niet fomen nodf intgl^ain.
Anno dni. 1362.
3n bem jair burg a« pai^ 3nnocenciuö geftorben toa«, jmctben fid^
> bie carbinatc umb bie fuer ein« pax^, fo toa« ein, ber l^abbe bur geftan*
ben umb ein dein bifdbbom, bo ^t alt »a« öan SKarfilicn : be« enmoidbte im /l^^f!"
t}0\, 590.
niet gefd^ien, ben foren fi nu jo eim pai^ inb noemben in Urbanu« V,
inb befa« ben ftoi( ain aüe gebeirbe 8 jair inb 8 maenbe. ber loa« eirpc tUn\>,
miit bc parf anno dni. 1370. Dan bem }>ai« toirt balbe meir l^ernae
i gefd^reben.
II 3tem befe pai^ loeberriefe inb berniebe ber ftat Soelne gelooinbe 93r.265b.
inb l^erfomen, bat fid^ ein tei of anber« ienmnt quiten of intfd^ntbigen
moegc mit fime eibe, unfd^ulbid^ jo fin ber anf^)raed^en , bae ^e bwr mit
gerieft bedaid^t n)irt, be« man in mit naberen of anberen erberen gejui*
> gen feff berbe of me bejuigen mad^ nae (übe ber butten anno ejus 2.
3tem bairnae tooir bcr feifer gen 5ti)ion 50 bem ^aife bat geloifbe eme ^öiüfl«*
bcr feifer go boin. ^•'^•'''•
^an Cime groilfen oouik (at genant was Mt groiffc gcf^rlfdiaf of M( €ngeifd)(n,
Mc groilfen moitwiüen bcHrcnen im €lfa9 ic.
2)airnae goi(^^ feifer Äarl toan bcm pai^ »eberumb jo @clfc, bae iaäf ebenb.
^et ün toüt fÜUc.
11. Slanctenl^e^m.
1 . SSgl. bie Urfunbc Äarfö öom 5. que, bagcgen fd^rcibt bie $amb. $f . 331.
3an. 1356 bei ^acombtet III, 460 (anno 21 5^ bcutU* quinque.
iraperii primo). 3. Constat autem.
2. SBil^. ö. 33. bot jtocimat quando-
44*
692 VI. Äocl^offft^c (S^roni! 1499.
Äßnig«« 3^ ^^^ ^^*>«^ ii^ quamc uittoertoarntj ein ö^ois *>«>lf otcr bic BruggeMm
^pf-4b6. gjj^g ^ij toluroen alle bor^Iubc in bic jicbe inb tocjien, bie in atterncipc xoaxm,
bie anbeten tjloumeben iren |)tunber atte umb in bie ftcbe mair fi moiii^^
ten, inb botoerften [bie] fp fi beft meierten.
ubtnx». 3tcm bic t)an @trai8burd^ joigen gcroa^ent tour bat munjier bo(3^ ent« s
giengen in t)il gefangen, bie ftd^ na^td Man in t)erf)ot(en.
g3r.266». II ^^^j^ ^pQj junger fnatocn fi fingen a([o bat bie burunge 6 jair na ciu'
i&of. 487. anbcr merbe.
Chr. pr. 3n bem tourß jair jiarf buf^of Sill^etm öan ®cnne^, ber bat pift tan (Socücn
^^^' arm inb öerfatjt toant inb lic« it nae eme tiefte mit groiffem fc^a^, g^equitet inb tri 'ö
^ I üöT i"^ bleif bat öurß ftift 1 0 maenbc flainbe ain fcufd(>of .
«1.266»'. II 3ol>anncg grcöe öan 55eirnenburd(^ boimbed(^en mart geforen toan bem cap'M,
^226 u"^* ^^^ '^"^ f^'-^ geavbcit inb groi«lid) baivnoe geflanbcn ^abbc , inb wart mcre jo einte
%(^vivV' buf(^of gcmad^t umb be« öolf« mitten 2, bie in tüoulben go eime bufd^of l)aöen, ban
*"^*' tau reci^ter furlicj^er orbenungc. inb al n?aren toil tan ben boim^ercn, bie nict gan« '^
§cn confent go ber fiefung gaten, fo mag bo(j^ niemand, ber f\6) offenbairlitif bairint=
g^ein fa^t bau ber ad&terbed^en ber fciter firdf^cn. bif[c turß geforen bufc^of joudi
umb jtn pattium gen 9Jome, inb jom lefien Itart fin für tan bem paU cajfxert inb
termd^tet, inb affo ^cidf ^e ttibber go Soettcn. ttant l^e geforen rt)a9 inb elect, fo un^
bernjan i)t fu^ er^buf^oftic^er itirbic^eit, inb ui^ ber maiffen l>ielt l^c groiffen fiait, 20
inb t;e namnaeft^ beiS turg bufc^ofd ^it^clm^ naegefaiffeu goit, bat otertlobid;
toa9, be8ge(i(]^en attc gueber, bic go be« bufdjof« taefelen gcboirteu. biffer So^an »an
^eirnenburc^ ttad ein cofleti(J^ terboiu man inb terbebe ber Vxxö^tn goit in Uc^tic^eit
inb bradfit bat |tift in nutte f(^ult.
srgiipj). Stem biffer So^au tan SSeiruenburd^ ttirt niet in bie gale ber bufd^oten gefaxt, 20
'"^** n?ant l^e niet conflrmiert »art tan bem floil tan SJome^.
[33i(b eine« 53ifd^of«.]
ebenb. u. Slbolf ber aubcr, be8 grcten brober tan ber SJlarf, bufd^of jo aWoenflcr, wart
^*226.^'* ^"^P^^i^i^^ ^<*" ^^i* Urbanu« batbc nae bem ttibberroifen ber für be« turg tan Seit»
uenburdf^, tan bem bufdf^bom tan SJioenfler inb »art gefatjt tan bem pai« Urbairo« 30
go eim bufdt^of tan (Soetten, bair ^e bod^ nie nae gebadj^t i^abbe, mant l^fe fionbeniet
bairnae. ouc^ en^abbe in bat capitel tan (Soetten niet poftuliert. biffe ^bolf Mi
iunf tan iaeren inb batte niet an [idf ein fuldf^e n^efen mit flaebid^eit ad fid^ begim^t }o
befen ampi inb i^erlic^eit. l^e befad bat bufc^bom go ÜRoenfter 5 jair inb lied fu^ bo((
niet ttien go ber l^ittiger orbcnunge, inb uis bem xoa9 dairUc^ go erfennen. itic ^e fw^ JJ
foulbe anfietten in bem regiment ber ftrc^eu tan (Soetten. bo ^e nu bufc^of tourben
»a«, enbad^te \)t g^ein miffe go fingen noc^^ pxk^tx go tt?erben*. l^c nam be«fiift«
goit an [läf bat buf(]^of ^i(l[^e(m tergabert babbe, be« onä) ber turgenante So^an bao
^eirnenburt^ til terbain ^>abbe, inb ti^liö^t floeffe terfetjt inb ter^)ant \)t in fuirc
trunben inb maegen (lenbe inb fere befttjairt, inb moifle bie »eberumb toeffen mit w
einre groiffer fumme gel^. item bairenboten quam ouä) mere fc^faben« ber finden
4. 'bie' fe^lt.
1. *Ueber bie fiebge'. ne. Chroii. praes.
2. Laicorum potius acclamatione. 4. Noii proposuit in clero remanere.
3. Quia episcopali caruit benedictio-
1362—1364. 693
Dan Coettcn, toant bcr t)jtr6 pai9 mit cinrc nutt?er »ifc ber gier^eit ^>abbc ^c boin
bcl^albcn inb t)crn)oren t>m bc8 paii famer o( bat goit bc8 tourß bufdf^ofö SU^dmö,
bat \)t gctaiffen l^abbc, inb bairiimb, foe balb aö bufcj^of Slbotf öurß in btc coelft^^e
ürd^c fomen »a«, f^idfte ^ai« Urbanu« einen fmre bienre int flift öanSoetten mit na«
> mcn $etiu« 55egoni«, inb ber ^>iefd^c inb toorbcrbe a( bot gljiene, bat bufd^of SBil»
^clm naegelaiffen ](>abbe, u^ bat aöcruifferllc : ^e öorberbe oUe inb ein iQÜä} beibc
fnobc inb focpU(i^en binge, bie in ber firc^cn guebc geioonbcn ttjurbcn, attc lifjuci^t,
tt)in inb forn, bat on^ u^ ben floeffen tt>a«, bat bair beflalt ma8 bie Daemit upio^aU
bcn, item aUc ingebomeS ^uiörait, attc filteren inb gulben öa«, atte ckinobic, got
) get)e fi bienben jo ibet^eit of jo ben go|?bienpen of jo bem bui'c^oflic^cn flait. bit atte*
famc t)erfouft beö ^ai« bobe fo fafe, bat niet bae bleöc inb ma^t bat 30 gelt inb tooirt
bat mit [idf gen dtcmt öur beS )ßa\^ famer, bie tourg coeIf(^c fivc^e bcrouöenbe fo f(ä^e*
beließ mit fuldf^er groiffer nngett)oen(i(^er fdf^anbe atter minfc^en.
2)iffe tonrg Slboff, als l?e fn« genomen ma« an bie coelfc^e fird^e, fo xoa9 ein chron.
i goit tocrmoben jo eme, bat ^e bie coclfd^e th^t wetcrumb foulbc u))bringen, mer i^e ^^^*'
bebe || gant? bairintg^ein, inb brad^ balb bairnac ui« bat binber eme i>erborgen tt)a8. j8(.367«i.
be cntt)ou(be niet blitoen bi ber gei|!Iid^eit int» ^>affc^af, fnnber ^e began bie gneber ber
fird^en, ttjac mat otoerbleöen \va^ , onrf; jo i)ericren, fioeffer inb anber gneber, bie ber
fird^cn joge^oirten, jo tocrfetjen inb ein bei! jo feren in bie l^enbe ber leien , inb be«
) froerbe bie öoerige \6^\x\i no(]^ mere. be^ fd^aben^ inb öd^terbeite Becfad^ben fid^
bie boim^cren nntflain ben ^ai^ Uvbaiiui^ : atfo jautc ^c treflid^c amba*
fiatoir jo ßoeüen inb bete bannen nntb bat ^erebe, bairjo umb floffe inb
ftebe mit ben jotten ben boim^eren meberumb i)ri go teijcten, bi^ bat fi
einen fteben confirntierben bufd^of ^ebben. jom !e|!en, bae i^e bie öurß firdf^en
> mit fulc^em groiffcn fd^aben umbtrint IÜV2 macnt regiert l^abbe inb fid^ ergeben
»oulbc go bem n?erltlic^en flait inb beford^t tr>a8 bat ^c foulbc atoegefa^t toerben, fo
mad^t l^c öan ber noit ein boeg^ent inb o^)crgaf bie fird; öan (Soetten burd^ procura-
tores in bie l^enbe be« öurß ^ai8 Urbanu«, inb bat gefd^iebe anno dni. 1364 «^ ben
15. badff aprilis. inb al8 it u^ bat lefle quam, nam ^e jo \\&f cleinobie inb gelt inbsiflnpp.
\ njat eme »erben moid^te öan bem jlift, inb fd^int bat ftift mitaKe, bat niet ein "^ "
bifd^tad^en in be^ \\\\% be^oif Dunben enmart ban ein ftudf toin^ jo 9?o*
lanfeedte.
3)iffe oöergeöung beS bufd^bom^, bie gebaiu ^ait bufd^of 2lbo(f, of bie fi gettjefl chron.
puir inb fledj^t, of bat tufdf^en eme inb fime naetoolgere etjlid^e gebinge inb fd^entlid^c ^228!*
» oüerbrac^ fin gemad^t gen^efl, bairu^ maö ein groi« mnmmelen inb öermoeben, inb
bat iii« e^id^en <)unten, bie fid^ baebi begaben, «mmer bairan toa« niet jo jtt)itoe(en.
bat i« offenbair inb (id^t am bage, bat 3lboI^t>u8 tourß nae fmre toid^unge bel^ielt eme,
fo lange a^ fin naetoolger leöebe, ein groi« tnb ein mirflid^ beit »an ben renten inb
ben gueberen bcr fird^en, a(8 bat flo« inb bie f!at toan ©erfe mit bem jot inb mit bem
ganzen gebiebc. item, bat noc^ mere maS : ber fel»e Slbolf tourg , nae boit fm« nae=
t>clger9, ber fin« öaber« brober n?a8, ber an fin flat quam a(8 Ijiernae gefd^reöen n)irt,
fo bcgcrbc bc mere anber gueber ber fird^eu , a(8 bie flat Äem!|)en inb ba« floö Oibe
1. 'bain' flatt 'boin'. 19. 'ben* flatt 'btc\
1 . 2(gr. *t)an ingebone tt?in inb fom' (victualia in castris reposita. Chron. praes.).
I
694 VI. Äoel^offfcä^e dffvemt 1 499.
mit irem joge^oere, tnb bat uid jofagen bat eme gefd^tet toa^, aU bat bie bnei»e inb
inftrumente bc« tourß naet)o(ger«, fmö ocmen, dairUci^ uiöwiflcn*. item ou(]^ (^ic ui«,
n?ant bie iniDouerd inb am^tlube beffeben ^oitdta^ inb flod (labben bem bürg
^bo(f )6an gel^etfc^ n^egen bed naebolgerd ein eit gebain ^an ben bürg gueberen, mt 5
fime boit ^Jlbolf ftme nfotn bie feiten eme jogoiouegen, inb bat ^e u^ ben felt>eit gut«
beten eme ^abbe hti)Ci\\>tn 'om ein ^ant, bis bat Uiaiit tourbe, ein genante fumme
gelt^, Xüti6ft (umme gel|$ nae find oemen boit onc^ bejalt toart.
ecftebel [5BiIbeineö¥a#eö.]
231 u. Urbanuö V bairnae tredbc bcr ^ais »cberumb in SSranfrid& inb flarf bae •<>
^of%V. in bem 8. iaiu finö ^ai«bom« umbtrint anno domini 13712.
J8i.267b. II 3)jjjg ^jm-g j^ufjj^ej 5(i5oif otjergaf bat bu^bom ban (Soetten umb einrc jonf»
?üU.* fiauwen mitten, be« greüen bpd^ter »an bem Serge, bie ^ei jo einre ^^uiöfrautoen freit^,
inb umb ber l>cirf(j^af »itten bon (£(eüe, bie eme balbc bairnae toart^.
Anno dnl. 1363. I5
4
chron. Anno 1363 quam ein burc<>ln(]^tige furpc jo (Soettcn inb »a« ein fonin! öan
reg?u. ^i^i^cn*, ein junf brifd^ gcrabe man: bcr goid^ mit fmre rittcrfd^af, inb bie
(56in. foeftli(i^ jogereit, bur(j^ bil fonintridfi inb anbcre lantf^af, umb bie (anbe jo be»
m * Wauttjcn inb ftd^ berlujtieren, al8 burc^ Sombaibien, burd^ ^i\)tmtn, burd^ Ungeren,
burd^ 3)uitfd(^tant, inb baefelf« quam ^e jo (Soetteu umb bie bri l^ittige foninge jo be^ 20
fein, inb »art bae ferc eirlidf^en inb foefilidje intfangeninb tractiert inb boir öan ban
in @ngelant, in ©ritannien, in granfridf^, inb ni« granfric^i 30 33enebien inb Dan
ban »eberumb l^eim jo lanbe. inb fo tüae i)t in bie burß lantfd^af inb anber mere
quam, fo bcbrebe l^ei mit ben fmen tnb anbeten hir^tt?iligcn f^i( inb anbere oefunge.
inb l^ietoan joigen eme nae öil anber rittcrmaiffige man inb fled^t ebeüube ni« allen 25
tauben, bie mit eme tDouIben bie brembe lanbe bef(^aun)en. inb al9 \}c toibbetumb
geludlid^ in ftn foninfric^ tomen ti>a9, fo joid^ ^e mit ^ut^e ber leeren ^an 9?obi9 in
bat foninfi'id^ inan @gi:|>ten inb belac^ bie ebete inb rid^e [tat ^(e^anbria inb getvan
bie inb brad^t 'oan bau groiffen mec^tigen fdf^alj. inb al8 \)c webermnb mit füllten
groiffen tof inb )ßxi9 ^eim fomen toai, fo roaxt \ft 'oan fime eigen brober, ber gern 30
tonint »ere getoeft, jemerlid^ geboit.
Anno dni. 1364.
[SBitb eine« 53ifd^of$.]
2lgrij)j). (Sugctbrcd^t III grebc toan bcr SWar! loart bufc^^of jo (Soetteu anno 1 364 jo ben
(IT^ jiben bo Äarl ber bcirbe teifer »a8 , inb befaö ben fioil 4 jair 4 maenbe inb 20 böge. 30
^ \> IIa Uli •
praes.}. biffc ^ugcibcrtud toas bur ein bufd^of gen?cifl jo i^nitge 2o jiair inb toa9 M m^
11. MCCCLXl.
1 . Ex condicto et forma litterarum gcbü^rcub gettjürbigt in Sacomblet'S 3[r«
et instructionum dicti successoris patrui ^iö IV, 135: erp 1368 n)urbe ^bolj
sui, per que constabat manifeste, quod bon bet bettüitttüCten ®rafin SWec^tilb
castellani sive offlciati etc. aii ®raf toon Siebe anerfaunt, f(^on iw
2. bereit« 1370 2)ec. 19. Scfit? ber ©rafft^^aft ^eirat^etc er a«argo*
3. 3)iefe bur^au« irrigen, au« ber retpa bon Scrg.
(S^ron. in Trithemius, Chron. 4. Ucber $cter I. bon dtfptm bgl.
H^saug. übergegangenen Angaben fmb aud^ tönigdl^ofen @. 858.
1363—1365.
695
9[I>oIfd oeme inb ^abbe bat felt>e bufc^bom toali inb ^ßrenglit^ regiert, ^e ^abbe t)t(
Pribc mit bcn öan ?uitge. bo n« bcr öurg ^bol( fm int>t bat buf(^^bom o^ergaf, fo
ivart ^e ^n Urbanud bem ))aid \>ur6 beflebigct bufd^of t)an (SoeHen, iub bairumb bat
f)t go Suitge tvait regiert (labbe, loaS men in l^foffenunge 'oan tmt, bat ^c bat flift ^an
(Soeflen foulbe cuä) tcail regieren inb bat fnld^e groiffe tocrberfniffc, bie bat flift toan
(Soeöen, jtbber bcr burgcmelte bufc^of SBil^elm rcgierbe, geleben l^abbc, burd^ in toib»
ber u^gert(^t foulbe iverben. inb in ber geftalt iub i^ofnung n^art ^e 'oan geif!U(]^en
inb tocreutli^en im |lift toan (Soctten intfangcu inb u%>genomen *|mit groiffer örcu* *chron.
ben. mer leiber it quam anber8.|* in bem eirjlen fo l^e fm confirmacie jo 9iomc ^22?.
lonöen foulbe, fo waö bat ftift aime inb emc giengcn ou(i(> öaft friegc jo ^^inbcn, inb
ein f(^ult beS fliftd up bie anber quam, bat ^e gclt u^brcugen moifte inb ben fd^ulbi^
ncren bie ftoffe bc8 ftift« bairumb öerfe|jcn iub in ge^cn in panU^ wife. ]^e tüa« oud^
bairumb uiö in bem beginne fin« regimcn^ mit groiffer arbeit, bat l^c in fteben inb
in bor^eren bat toerbunt, bat fi unber in intg](|aiu ireu oi)erften ^abben, jobrad^ fo bit
\ft funbc : bainimb bunjcbe l^e bat floS benebeu ?in8 inb macj^te bat jletgin bajte,
üp bat ^e bie bcreinigunge inb öerbunt ber fiebe , bie u^ bem 9line jofamen boiren,
bairuiö l^inberen moic^t. bat feUc flo« iüart uiögebrant i)an ben ^i'vnr|l!ib
(färben aU gef^reöen iDirt anno 1475.
II 33ufci^of Engelbert lad^t fit^ bac^in mit eim groiffen bo(f, bat f(o« jo bctoaren. ^hr! n**
bo nu bie flebe inb bat tootf öan bem lanbc f«iu bee bufdf^of« mad^t, fo ftalten fi ireu 229 u
bcrbunt abe, inb bie brieoe, bie bairobcr gcmad^tiDaren, »urben bur eme goreiffen.
ff
3tem iDie bcr fcufc^of jo fic^ nant mx ein l^uljjer bufd^of Sono öan
Irictc, mnftu ^etnac gefd^reijen anno 1367.
106».
^an tim nplonf |o Cocücn tiifdicn Hen t)ercn inb kit weiicren.
3n bem bürg jatr be8 leftcn bage« in bem mei, bo \i?aren bie bereu 'oan (£oeUen <SDln.
gofamen an bem ^alt^hn^d geroa^cnt iub foinben bae groi« uugelucf. bat {32. *
bleif alfud flaifen bis umbtrint anno 1370 up fent (£ecilien ba6. '43at-
3n bem fetoen jair Dienf ber ^erjod^ t?an ®uilc^e bie ^eren t>an
Slid^en bi Sairfeair np ber 11 bwfent meibe tad) K Oft. 21.
3n bem fe(ben jair tt)art afgebrod^en Urenbale^.
Anno dni. 1365.
Anno domini 1365 bo toai ein fo falt lüiuter bat men u)} fent ^auujetö (Söin.
baci^ go 9liel o^cr beu 9iin gin!, inb jo aUen 4 tvcc^en u>a^ gvoiö mar! u^) bem i«. i|j '
3n bem felben jair ttjaö ein groi« fterfbe. ebcnb.
9. 'inV flatt Hn'. 24. bem mvtvtn, 29. X bufent.
1. 1364 9iot>. 1 trifft Jpcrjog SBengct
toon ©rabant eine ©inigung gtoifd^en
SBil^elm öonSülit^; unb ber etabt 3l^en.
SWfi^cr, «c^enfc^e ®i\d)i(i)ün fiWül^eim
1781) 334.
2. SSoerenbaai bei gatfeuburg. ^a6)
Tltptv 336 n?urbe ba« @^(o6 hnx6) bie
S3crbänbcten bc8 1364 9^ ot>. 11 (?acom=
biet III, 555) gefijjfloffcnen Sanbfrieben«
getfiört, gu bem fottjo^l bcr $crgog SBil*
l^elm aU bie <Stabt Sl^cn geborten. 2)ie
Cron. comitum («Selber^, Ouetteu II,
243) ergä^lt na6) ber ©efangenne^mung
be« ^crgogö Sßil^elm burd^ feine @ö^ne:
eapropter proconsules civitatis Aquensis
cepit in Lackear castrumque Urendael
evertit, quod fliiis suis auxilia praesti-
terant et favores.
696 VI. Äocl^iofffdfic S^ironif 1499.
2Btc fcifcr Sari jo ©trai^burd^ quam inb öan ban boir gen Simon
jo bent ^)at^, inb tote l^e toibber quam jo ©trat^burd^ mit einte gtoiffcr
naei)o(genber gefelfd^af genoem^)t bie ßngettenber of bie ßngclfd^en, binftu
mx anno 1362. ein beil fet^ent baefelf^, ein bei! in bat jair^
Anno dni. 1366. 5
Cöln. 3n ben jacrcn uitö (^ercn 1 366, bo wunnen bie pcbe ^merSbad^
3n bem [eben jair np ben 19. bac^ septembris öeini ber !oninf
ban Sngelant ben !onin! ban 3Sran!rid^ mit fime föne inb ben !oninf ban
©d^ottant ouci^ 2 10
Anno dnl. 1367.
ebenb. 3n bcn jacrcn «n« ^>ercn 1367 fhir^en totl (übe an bcm l^oijle ban ^aifc^en bi«
fent m\ä)iU miffe 3.
Sü mit buf^of Engelbert oan (er Matk }o |td) nam ^0 eime ^nlper bnfdiof
dono oan Stier. t^
^ ofia^* • '^'^ ^nf(]^of Sngclbcrt ein olt man njart inb in f^ult inb groiffe !o|i o^)crbielen,
u.chron. n>ant ^c in jitlic^cm regimcnt niet [0 funbid^ tr>a8 al8 up ruiterf^)id inb friegen, inb
^229** ^^^^^ ^^^^ ^^ git^ti^ inb fmre glcbcv unmed^tiA inb nam fere af, — boe \)t büt
mirftc, fo nam l^c mit rait ber ttjifcn einen coadjutorem, bat i« ein mit^ulper, ben
eimirbigen öaber leeren (£onen bufd^of go Xriere in ftme berben jaiv ber regierunge. 20
ber feiöe bufd^of (£ono ira« ein n)ife, jirenge, rid^e l^ere, inb bat gefd^iebe mit gunjl
inb ben)illigung beS ca:|)ite(d go (Soetten inb bat mart ouc( beftcbiget toan paidü^er
mad^t. inb als bat bufd^bom toan Soeflen alfn? toerficn n?a8, fo gaf [xä) buft^of @ngcl»
931.268»'. hxt^ft jo eime afgefc^eiben leben inb bel^ielte gmei flo8 be« flif^ inb tißäft || rcnte,
bair i)t up leben moi(j^te. bo nu ber felöe bnfd^of @ngel6re(i^t 4 jair regiert l^abbc bi« 25
in bat bunfte iair, bo jlarf b« toan ber burS franf^eit ber gid^te jom 53ruel np bem
\M up ben 26. bad^ beS auiji anno 1368. ftn lidf^am toart in Soetten geöoirt inb be*
graben in fent ^eterö fird^e in ben boim tour bie geerfamer in ein graf, bat ^e im
leben l^abbe boin mad^en.
Slgripv. (£ono öan SSaüenflein bufd^of jo ^^riere n?art geforen jo eime coabjutor inbso
(Chr.pr. ^nl^)er bufc^pf« @ngelbred^<5 ban (Soetten. fo balb \)i fidf> bes bufd^bom« annam,
230). j^eflonbe l^e in leben bufd^of« (Sngelbcrtj bat go reformeren mit bequcmi^eit, atten^eten
bie fc^ult jo begalen. bie berfetjten floeffe brad^t l&e bat meifle beil n?tbber an bat flijt,
bie ^t ttjibber ui« ber pantl&ercn l^enbe loi«be. \)t loi«be bie ftat 3nlpc mit bem fto«
4. t)ac fclfft ei?n tictt in. 5. MCCCLXV. 23. buf^odj. 29. Icuem.
1. m. 265b meiben biefe 35orgänge (1356 @c<)t.n9) begießen. 5)er «Snig
gu 1362 ergö^lt, aber burd^auö nad^ Äö» bon ©c^ottlanb (3)abib 53ruce) »urbe
nigö^ofen, ber fie au«brüdlid^ (bgl. 485. fd^on 1346 bon ben ©nglSnbcm gefan«
486) in« 3abr 1 365 fe^t. " gen genommen.
2. Äann fidfi nur auf bie fd^on oben 3. SBgl. bie SSariantcn (5öln. Sa^tb.
(SBl. 264») ertbä^nte ©d^Iad^t bei ^oitier« 39.
1366—1368. 697
inb ircm jo^foercn i)an (»crjoci^ SBill^clm öon ®VL\l(i)t, bat jlbbcr bufdf^of« SBigbol^
jibcn ^an<5 gejlanben l^abbe, beileöcbcumbtrintl3ü0. ^>c lieg offcntHc]^ jo
Slnbcrnad^ mtacd^ boin inb bic unt^cufbcn, bic fi6) n?rebcü^ njeber bufc^f SBU^ctm
ban ©ennc^c gefaxt ^^abbcn, a« burß i« anno 13 48, inb ein bcti Ue8 ^c bat lant ^^^°";
5 tocrbicbcn jo bcn en)igcn bagcn. bie brugge *|an bem flo(5, bie jo i>c(t toart ui«ginf,|*^ 23i.
bic bic bürgere ban Slnbcmati^ afgebroci^en l^abben ban moitroitten, bie Ue« \)t toibber*
umb madf^cn beffer inb jiarfer. bic fetoc brugge t« ipcberutttb afgebrod^en nu
jer ixt anno 1495, mer manne inb r>an mm bat gefd^ict fi, l^ain iä)
nod^ ntet gcl^oirt nod^oud^ gelcfcn.
9 3)efe burg buf^of (Sono regicrbe bat (lift fian S^ricrc mit groiffer toiSl^eit inb ?tflrii'p.
öurfi^ti(i^eit inb bairjo bat |!ift ban (Soctten in gucben breben fnnber fricc^ bi« bat ch^^^p";
buf^of (Sngelbred^t bnrg flarf, tt?ant ij^e »a« t)ernocm%>t inb gei^alben t>ur ein from» 231.
men furflen, inb jin groi«mobige fJantafti^eit bie »a« wail befant mit ber erfarenl&eit
ben ^>eren inb ebeftngen, bie bairumbtrint gelegen tüaren. inb fo \^t nu beibe bu«bom
5 unber fid^ feabbe, fo tüait \}t öi( be me intfien inb tt>a9 tx\äfxcdiiä^ atten ben, bie öur*
mail8 fid^ ^laegen intgi^ein bie bufd^of jo feigen ; fo bat gl^einre ban in borjle [\ä)
»egcn.
Anno dni. 1368.
3)0 bufd^of (Sngelbre^t boit tt?a8, ftonbc bat bufd^bom ban (Soetten jmei jair ehr. pr.
► inb 3 maent fnnber bufdjof. bo ^)oftuUerbe inb begerbe bat ca^ittel ban Soetten eber ^^^*
bcn biirg buf(i^of (£ono ban ^^riere, bat ^t [lä) unberannbe be« bufd^bom« öan (Joe!»
len inb ]&ul:|)e bat regieren inb öerwaren K inb ber ))ai8 Urbanu« confirmerbe bat.
Stern bairnae a9 e^lid^e bage vergangen ttjaren , fo !|)of!uUerbc inb begerbe bat ib. unt
»nrß ca^ittel ban Soetten an ben ^aiö Urbanu« »urß , bat ^e in geben tooulbe bcn *^06b.*'*
» turg bufci^of (Sone inb bat l^c )}an bem bufci^bom ban friere tied inb nemme an ft(^
bat buf(ä^bom ban Socttcn, bat l;e ir bifc^of inb ir pa^oiv tourbe. i^ai« UrbanuS ließ
bat jo inb fa^tc in buf(ä^of jo Soetten, bod^ fo öerre aö bufc^of (Sono bat bemitligen
tt)ou(be. atoer buft^of (£ono floid^ bat abe inb tooulbe lieöer bliben bufd^of ^^o friere,
bo tooir paii Urbanu« go inb öertüanbelbe eme ben namen abminiflrator of ein uis*
> ri^ter inb gaf eme bie firti^e toan (Soellen in commendam, bat i« in bebe(, inb »art
genoem^t ein commenbatoir of bcnoarer be« ftift« ban Soetten. bairnae be^ielbe ber
pai9 bat bufd^bom ban (Soetten jo nni^ in urber ber cameren ^an 9{ome inb tocrtoan«
belbe etoer ben namen commenbatoir inb machte in einen gemeinen vicarium öan
fincn tücgen beö f^ift« toan Soetten, fo bat ber :|)aiö bcn nu^ be« bufc^bom^ eme Inb
ftnrc cameren be^ialben tooulbe. bairnae berroanbclbe ber \>ai^ eöcr ben namen be«
öicarien inb mad^te bufd^of (Sono »eberumb ein abminifirator, bat i« ein toerwarer
be« flifi« t)an (Soettcn. „, „ ^
II Stem bi ben jiben bat bifdf^of Sono t>an Xrier bat ftift »an Soetten geregiert, chr.pf.*
»aren eilige ebellube, bie go ber jit öiant toaxtn be« flift« öan (Soetten unb ^abben ^^32 ^
fid^ jofamen t)erbunben inb joigen nnbcrftenliti^ in bat flift ban SocUen mit eime ge* lo?». '
juigc unb fd(|ebtd^ten Sedbenid^ unb bairumbtrint. bifd^of« (Sonen ban £rier am^tlnbe
18. M.CCC.XLVIII.
1. Assumpsit denuo in administratorem Coloniensls ecclesie.
698 VI. ftod^efff«^ (Ebonit 1499.
ütb biener ntad^ten fi^l vip tnb faxten an bte tnb fregen t>ictone ttnb tDoanen in af
inb mögen vmi 60 rittermaifftge man.
($c(ii. 3n bctn tourg jair ]aäf mcn in ber tKifien ein flernen galt 1 malbcr
132. ' ^odd^i^ ^ >nart (ad^ ber (feqoc^ t>an Trabant unb ber M^o^ ^<^^ ^Ire int«
g^ein einanber )o ürlbe inb moulben firiben. bo matt it bo<!^ u^enommen. 5
ebb. 133. 3n bem felt>en jair flarf bifc^of (Sngelbrcc^t t>an ber 9Rarf, a« t>ur6 i9, u))
tHug. 23. fent ^rtf^olomeud at>ent ^ inb find broeber« fon Sbolf berouft bat fiift
gar inb jomail aU turg id.
3n tem fcfeen jair ^abbc bic gcmeinbc jo äid^ 4 l^cuftlubc gemacht
itttgeflen bic ffextn : alfo baben bie l^ren ber ^cuf tlubc 4 bocben inb fat* lo
tcn fid^^ bo jototcben mit ben anbeten 2. be^gclid^^en gefcif^iebe ou6f je
ßeeüen, bat bie amptlube ondf jo raebe »urben upgcnontmen ot^ermil
ber tDeber mad^t ic. vide anno 1372.
Anno dnl. 1369.
Oie keifer fiarl Ht Unifd^af oan Jtellan nieder an (at rid) woniU bringen 15
in) »redten üie fmaid^eif, He ft pai9 Krbanns geltain ^a^^en.
Stöni^i' 3n bcm öurß jair bo gebac^ft ber feifer on bie clage, bie eme ^ai« Urbanu« otei
9(.'269Ä bie ^eren i^an üHeilan gebain ^abbe . . .jl. . alfo u^art ber !eifei ftn intlaben.
— 26»b.
3i oie )er fank binnen dotfUn }mti \ait gelad)t »ort in) l^attnae Me ganlic
paffd)af nis doellen tredite oan geteifd) hifd^ofs (long, nnl) »aren IV2 jatt 20
bniffen doeUen.
chr.pr. 3n bem feigen jair, ad 1369, cr^oif ftci^ jo (SoeQen ein groid jn^tft unb^ttKt'
2'*^* bracht tnfd^n bcn oDerflen inb gemein bürgeren \>an ber flat (Soetten an bie ein ftbc
inb ber paffd^of t)an (Soellen an bic anbcr fibe, inb gefd^ad^ Utttb ptl fa^etl ^
item jom eirftcn njoutbe ber rait ond^ jtDcn l^oeber l^aDen in bem beim 25
bi ben brien billigen foningen a^ bie geiftlic^eit , inb bat naemen fi bur
fid^ a« id^ meine l^iernmb, toant efelid^e bifdj^of bnr^ jo berme^tic^ an^
greiffen, ber ürd^n ban Soetten binge jo berfc^en inb jo bcrfeufen. item
be« pai« (egaten nnbertoonben fic^^ ond^ fere ber binge ber f etiler fird^en.
3tem ber abminiftrator bifd^of ßono ma^ ond^ t)an eime anbeten $»
bi^bom. in fntd^en lenfen bnr^ moed^t fid^ tt)ail tüonberlid^ bint begeben
^aben mit bem l^eittom ber leidigen bri foninge. inb bat jo bnrfomen
motbe ber rait ond^ jlpen l^oeber be^ nad^^ bairbi l^ain, tnb baen>eber Mi
^Ä^-J^J*bte geiftltd^eit. item bie leeren burgenneifter inb rait ttjoulbcn ir alt l^erfomen »an
pr. 232! a^lfen, öan ungelt 'oan »inen, fovne inb anberd ftracf gcf^alben i)a\>tii, bat alle inb ein 35
1. ^flj' ftatt *ri(^\
1. SSgl. Sb. II, 133 9^otel. 3. Ueber bic ri^tig angegebenen
2. S$gl. über biefc Unruhen SWc^er, ©rünbc t>gl. @nnen III, 270 ff
%öftn\6fi ®t\äf\6fim e. 339,
1369. 699
igUc^ bte "b^aUn fulbe t>an ben bingen inb ho6f funberUnge t)an t»imn, btc ut« bem
d^ine getooirt ivuiben üp ben gemeinen mait, inb bat fulbe gefd^ien u^ fixeren ^lae^en
löui- eilt ^cnntnf » inb "oan einrc flt^ierer mai«. itcm JO bct jit ioarcu bic francn
in bcm 9?in uptomcn inb baet^an motbcn bic [tat fracngctt u^)^cbcn Mn
5 ben geiftüd^en. bairin toait ban bei pa\\ä)a\ gebragen mit ben ttjinmaiffen inb jo '^^^l^-
befunbeien )tben ir geinbe inb :|>a(i(itn)ine }o t)erflif{en inb bei* geli^en fachen, bie
leeren inb otoctftcn »an ber [tat ^abbcn berboben , bat men nirgend fulbe
tDin jap^)en, it toere geiftüd^ of merttlid^, ban fi festen, inb berboben
babi, bat niemand futbe n?in Isafen np ber Dti^eit bae bie gaffen jaj)ten.
0 bairober jagten bie ^eren ban fent So^an ßorbula »in , »ant fi gvoi«
bril&eit l^aben ban pai^ inb teiferen :c. bo quam ein burgetnteifter gain
unb \a(i) ein ber tt)in bae ge^att l^abbe, inb bebe eme neraen bie btefc^e
mit bem mine. einbeit fagen, bat bat fetbe gefd^iebe jo fent 3ori^, unb
bae tpoulbe ein pa\ fin tt)in ia^)pen np ber bri^eit inb tt?oulbe niet geben
^ bie gefaxte jife : bc \}it\6) \)a ^o^an (Sobelö^oben burgeimeipcr jer jit eme bie ^«»n.
blef^e nemmen np bei bvi^eit inb binnen ber emunitatcn. blfc^Oi vaono ban 133.
Irier, ber ein burmarrer toa^ be^ bi^bom« ban ßoellen, unb bic ganfe «grijjp.
107* u
^affd^af faxten fi6) ^ort tbibber ben rait inb bie gemein «mb ber burß fatalen »itten chr.pr.
inb bvod^ten fi in ben ban, bat fi jtüci jair in Soetten ungefungen maren. bo bic fiat ^'^^•
i> fad^, bat fi alfu« ban ber geiftli^cit fulbe getribuliert fm, fo fadf^te fl ber paffc^af iren
befd^irm up. bo bat bie geifltid^en fag^en, bat bie burger bc@ niet ena($ten inb ire
brif^eit \)ant\^atotn ibolben, bo joigen bie flifte inb collegien mit einanberen uid (iotU
im gemeinlict^en mit irem ^ui^rait inb (ieffen l^ui^ inb t^of inb quamen in bie anber
flebe bau gebotj »egen bifci^of« (5ono. bo fi jtüei jalr^ ui^getteft tt?aren, quomen p in
s bcibunge mit ber ftat jo foinen unb quamen »eberumb in SoeUen.
30 iDie litt) wanne (ie graeff^af aan Mnshntdj qiiamc an M bifd^Hoin aan
doUen.
II 3n bem bürg jair, aö Bifc^of (5ono bau Syrier nod(^ abminifirator »a« be«©(.270i
hr. p
234.
biöbom« ban (Soetten, f 0 iö fomen bie graffd^af bau S(rn8bur(^ mit atten fineu floeffen, ^^^' p'*
o lanben, ^erlidf^eiben, mit gere(i^ti($eiben inb !urt^(id(^ mit aOem ^oge^oire an bat flift
ban (Soellen, inb bat mit alfudbanigen fachen : go ber jit tbad ein grebe bau ^rnd«
burc^i mit namen @otfrit inb xoa9 ber leftc ban bem gefled^t. bc (^abbe ein ebeJe ^ui^»
fraumc bau bem ^uife bau S(ebe. bo befe gttjci waren alt lubc ttjurben inb ^abben
g^ein finber, fo bebad)te ber bürg grebe ©otfrit, tbie ^e bat ^erjo^bom bau (Snger
> t n ^eftfalen, bat ge^otrt an bat fitft ban (Soetten, gom bidermail angefo^ten (^abbe
mit ßrtben inb fc^aben bairin gebain. gom (eften bebad^te l^fe ober fin jit, bie ^e ge(e«
bet l^fabbe, inb moulbe ftn (eben befferen inb ben \6)abttt, ben I;e bem flift gogeboeget
^^abbc, bergueben, *|inb gaben \ft inb fm ^uiöfraulbe bau brien toillen bi leben« '^Ägri»*).
107^.
6. go verf(tjffen. int ber qtUiäitn Mtn bie ^eren inb k^
J . Sab certo precio. Chron. praes. 3a^re. @benfo »ed^felt bie Eingabe ber
2. 2)ic 3lgr. l^at l&icr 172, bor^^er 2 Chron. praes.
700 VI. Äocl^offf^c (E^roni! 1499.
ben gefunben Itt>e bte gan^e graeffci^af win "ätn^hntd) an bat fltft t>an (Soeflen^o
ewiger of erfüci^er gebruci^ungen mit allem irre jobel^oerel* unb mit allem ftme üeber*
*'Agrit)v. üdftn txt>t, *\ Xütld) erffdf^af eindbeild t>urmail9 t)an bem flift üan (Soellen }o le^en
*"^ * plad^ jo gaiu. inb u^) bat befe gift in flme katn t>a^ inb gantjc beflcbiget würbe,
[(triebe l^e uis ftme eigenbom inb gaf fi bem flift oioer, {* inb nam fo t>il gotbec bei *>
firci^en, bie gead^t würben {o gott t)an renten inb jinfen, ad fin graeffc^af pla6f jo
ebenb. boin, baet>an l^ei inb ftn l^uidfrauwe lifgud^t (labben, *|inb nam bat f(od tnb bat
gan^e ampt t>an bem 8roeI mit anberen renten , bie eme go ftme flaebe noitturfti(!^
waren, bod^ bel^ieUe bie t>ur| gretoinnej''' in ber t>urg graeffd^af et^Iici^e tloffec inb an«
bere gueber am irre morgengat>e, baet>an ft irre lifjuci^t (lebbe. befe t>uvg gret)e ©ot* lo
frit inb fin l^uisfrauwe le\5cben ein fur^e [git] bairnae, inb a« [t boit waren, fo Mcif
bie graeffd^af an bem flift.
3tcm einbeil boid^c fd^riDcn, bat bifd^of greberid^ t)an ©artoerben
^aDe geftrebcn intg^ein ben greDen Dan Slrn^burd^ unb Dinf in unb fd^a^te
cntc bie graeffd^af aDe ^ bie eirfte meinung i^ gefd^reDen in ber cronicfen is
ber bifd^of \>an ßoeüen, unb bi bem felben btiben id^.
3tem Defe grebc ®otfrit i^ begrabeft jo Soeüen in bem boim inb i«
gemad^t ein getraüie ober ben farfftein i\p fime grabe 2, inb bat bairumb
atö id^ l^ain l^oeren fagen, tpant fin unberfaiffen n)eren lieber bieben an
eime tperlttid^en leeren ban an ber <)affd^af, inb bairumb, tpan fi quamen 20
50 ßoeüen in ben boim, fo torad^en fi iren jorn an bem fteinen bilbe,
nu ^ie nu bae bairin fted^enbe.
^fl':«t. 3n bem bur^ iair quamen bie toebere inb bie bolre jo ßoeüen bur
ber burger ^ui^ inb l^iefd^en bie fd^effen inb ben rait uiö ber rai^taraer
umb ein^ man« toiüen, ber gefangen iai), ben fi iDcutbeu boit ^aben 2c. 25
baeban unb ban anberen l^aubet tufd^en ben bur§ ^)art^ien binftu gefegte*
ben anno 1372.
Anno dni. 1370.
6ötn. 3n bem tourg jair wart bat interbict retajciert tan bif d^of grebc«
^m^' ^'i^' ^^^ nugeloren wa«^, bat umb ber tolcfd^en willen gclad^t wart. 30
Q)ic bifd^of dDono oocrgaf Hat bifd^Hom »an (LotUn mit confcnt Her capittcilen
ftme neoen ireHerid^ oatt darmerHen.
Chr. pr. 3)0 bifd^of (£ono t)an 2^rier befe jwei bi«bom regiert ^labbe in goibem toreben.
inb want it eme jo toil wart bie jwei bi«bom jo tocrwaren, fo ge»
11. ^jtt^fe^It ao. ben nugeforen.
1. SSgl. (£öln. 3a^rb. 133: 'bat (JE^orumgang«. 2)a« auf bem ©arcop^ag
^abbe bufc^of griberid^ gewonnen mit liegcnbe ©ilb ifl nod(> ^eutc mit einem ei»
ftribe*. fernen ©ittcr bcbcdt.
2. 2)a« ®rab Ootfrib« befinbct pt^ 3. griebri(^ War bamal« not^ niAt
in einer (Sa^elle auf ber ^übfeite be9 ^rgbifc^of.
233.
1370. 701
badf^te ^e bat bUbom ban (EoeUen ober^ogeben ftme neben tnb er«*
langt ban bem ca)>ittel t>am boim tnb ai anbeten ca)>tttelcn tn(£oelIen, bat ft alle ein«
bre^tid^lici^ jo eim bifiä^of fcven ^ jln netten grebevii^ i>an ©anwerben, ber ou(^> cano*
ntc^ jo (Soetten xoa9, ""{inb gefc^ac^ bat up ber burci^ jo (Saiden beben (i[obe(en^.|**'i(fln>)).
5 tnb n>ad l^e iunf ban jatrcn, fo U)a9 it boc^ bat l^e bac^ Dur baci^ ^onamnte in ^^^'''
tDtd^ett tnb loerbarenl^eit, loant \)t go ^ononten go {lubiunt geflan-jlben (labbe. btt^(>270i>.
unber|}onbe feifer ^arl }o Ij^inbereu alfo lange als (^e moedf^te, inb ]{^ei bat inb iDouIbe :
»ant befe grebcrii^ jo iunf »eie fu«bain biebom jo regieren, bat fi ben goiben
alben »aber, ben bifci^of tan @trai«burc^, finen mai(ä^, nemen, bem ipolbe l^e
0 biftant boin , alfo bat baft inb Dit bairumb jo SRomc gefant matt inb bie
carbinale onöf Jtt)ei^)art^itd^ marcn. befe greberid^ goid^ felf« ^)ertonli(ä^ gen
sporne unb quam t>ur ben pai9 unb bur bie carbinale : bo lante ber pa'i9 ben iungen
greberi(<> ttjall bernunfti(<> inb ^)eifonli*, ipant fi famcn ^ JO SBononien JO ftu*
bium gcftanben l^abben, inb conflrmicrbe bie !uir be« co^lttel« inb ftalt be^
ö feifer« bebe af inb bebal bem bifd^offe ban Syrier, finen neben bifc^of
greberid^ birebid^ jo fin inb jo ^el^jen, aU gefd^ad^. fo »art bit ber 58.
bifc^of inb regiert bat bi^bom furftüd^ inb menlid^, bat men in borte,
inb bie ^eren getounnen in lief inb ift breif oberal furftlid^ ftait. ber pai^ ^ignrp.
llrbanud confirmierbe inb beflebid^te in u^ ben 13. bad^ novembris anno dni. 1370. (chron.
0 J)iffe bifd^of greberidb munfete fin gulben mit befer oberfd^rift: S^!*
Fredericus arch. ita., bat i«: Fredericus archicancellarius Italic 3.
inb ber gulben ^ain id^ ein gefien nod^ jer jit anno 1495.
[©ilb eine« ©ifi^of«.]
greberid^ III ban ©artoerben, ber 58. bifd^of ban ßoetlen, toart
:.•> geforen a« burg inb regierbe bat ftift 44 jair, inb gefd^aen bil toouber^^
lieber binge bi finen jiben tufc^en eme inb ber ftat ban Sollen inb ouc^
unber ben bürgeren felf« inb anber^toae, afö ^ernae clairlid^ ban Jair jo
jair befd^reben toirt.
tPanne ber floil van Home mebernrnb nis irankri^i }0 Home is koineit.
0 [$ilb eine« fapfit».]
©regoriu« XI ber 209. )>ai« wart anno dni. 1371 geforen jo 3lbion mit con» Äßnifl«=
fent atter carbinalen. I^e .^^ieft^^ jotoren« $etru«. tft toart carbinail gemad^t bo i)t ^^1^^\
nauwe 18 jair alt toa«* ^^e jiarf in bem 7. jairö fm« ^)ai«bom« anno dni. 231V
1378.
C. ^^abben' flatt '^abbe\ 31. MCCCLXVII.
1 . A sede apostolica unanimiter po- (Srjfanjlertitel filiert. 93gl. ©efci^reibung
stolabant. ber cöln. SD^ün^fammlung be« $errn b.
2. Chron. praes. fagt nur, griebric^ SWerle @. 177.
^abe in Bologna {tubiert. 4. Yix 17. annum attingente.
3. 3n ber S^at ifl griebrici^ ber erfte 5. Octavo anno. @(^ebel.
(2E()lner (Sr^bifd^of, ber auf SDilünien ben
702 VI. ÄocI^offfti^ a^xonit 1499.
«(.27 ia. II Anno dni. 1371.
ööin 3n bcm touvß jair, tnb tpae bat eirftc jaiv ban fcifd^of gtebcrid^^ rcgi*
133.* ment, gewan ^c mit geioelbiger l^ant mit l^ul^je ftnre unbcrfaiffcn, a^bcr
t>an ärtDtlte ^ inb anbete plac^n , bic bairumbtrint Kggen
*iü7b' 5Rwtt>«n«/ @ar«tor^), 9lobe«berd^, 2Rcr^cnic^ Jpcl^cnjiein 2, 3)i|!erli$, bi«5
gtocigett)an ^c ou(<>. SBicfettbor^) ^ bront l^c im grunbe af, beö bie baibie
nitmmermer enbcwint.
iKin ben fiatswWtx |lrit tirfd^en [\tttn D)(n|el berjogen ^o lirabant M }o tnin-
bnr4l «ii ein inb ^er^o^i I9ilt|elm »an dGiuild) up bie anbete |ibr.
chron. [©d^fad^tcnbilb.] 10
quor.
reg. 3n bcm t>üx^ iah, ben anbeten bad^ mt fent ©attl^olomeu« haq^, gefc^icbe
«ufl. 22. jijj g^.(jjg pj.|t j„, jß^^g ij^j^ @uil(ä^e bi ©aeSttjiltc tufd^eu bem l^etjogen toan 35rabont
iinböan Su^clButiä^, SSöen^eöIauö genoem^t inb xoa9 feifet Äatl« Btoebet, unb
tufci^en l^ergoci^ Sül^elm loan ®ut((i^e, unb bat quam alfud jo : l^etgoci^ SSSUtielm mxi
i}ktlt bte lantßtaiffen unfeilit^, fo bat bie foufiube uis ^tabant unb uiö anbeten tan« <&
ben, bie buid^ bat lant t>an ©uil^e gogen , tt)utben ge{(^ebiget inb betouft unb i&i)
bufd^ bie mnget, bat einbeil fmte l^oflube inb itte bicnct bie totien jhaiffcn alfu8
ft^inten. baitumb fd(>reif fei[et Äatt bem toutg \)txio<i^ Dan 33tabant finem brocber,
a?(.27tb. bat l^ci II toan feiferlici^et getealt ben baitumb fttatfte inb baitgo ^lielbe, bat bie jitaiffcn
i)ti gtl^alben »utben. ^lietumb toetgabetbe bet tietjoci^ t^an 55tabant i)ut6 ein groifi 20
Holt aan tittetmaiffigen mannen, txm totien unb anbeten bi>fluben m9 %vantn6i,
ui9^i9^anigen,Sotbtingen^ uid $knbeten, ui$ Stabant, uid bet gtaeff^af
t>an ^amtn inb ui9 bem bidbom üan Suitge inb goid^ mit bem t)oulfe in bat lant
t>an ©uild^e. bairintgbein ^txicäf Sil^elm loan ®uil(^e loetjamelbe ouci^ t)ouß u|>
biffit inb genflt 9flin8, inb cme quam jo bicnfte bet gvebe bam S3erge, ein 25
bait t>m Soefne inb ui« SBeftfalen oud^ bit bcutf^ beibe ban ebel inb un*
ebel, inb quamen mete umb ein goiben touf jo l^alen toan bem btabantfci^en ^eir, —
»ant bie fete foejlüci^ üan getuft unb tan goit quamen go toelbc, — bau umb (>nl|)c
JO boin bem l^etjogen toan ©uitdi^e.
^ron'. ^^ff^ ^^^^ tietgogen quamen bi ein u|) ben t)ut6 bad^ inb plai^t unb toart ein "^
»öl. giutüeUd^ gtot« jltit, inb in bem etften anbteffen fo nam otoetbant bet betjod^tan
Sßc^ue\. ^tabant inb bet betgod(^ t)an @ut(d^e loatt gefangen mit t>tt tooutfd. ein at^et io\i)
^'^** fd^rift, bat umb bat ftatf anbringen bed l^cr jagen boulf^ ban ©rabant,
bat ber ^erjod^ ban ©uild^e inb ber gtebe bam Serge bie »(ud^t namen.
bat taid id^ ftain. ^
®elbr. 30 bet fe(t>et git tt)ad betgqd(i ^bloatt ücax ®tixi, bed fueflet ^bbe ^ctgo(^ Mi-
öpron. ^^jj^ ^^^ @uil(^c, gegogen in $ottant inb nam gteöen ^(bted^t« bocktet toan ^ottant
1. Stic^tig. S5gI.©b.II, 24giotel3. S3b. II, 531 9^ote 3. 2Ba^>tfci^eiu«^ ifl
2. 3$gl. (£öln. Sabtb. C 33b. il, 71. bie @tgS^Iuttg bet@d(>Ia(!^ toon Sae«ttti'
3. S)otf bei Solu. (et nid^t bitect ber Chron. qnor. regum,
4. 2)ie SSottage ^at baö 3)atum in fonbetn bet f^tet gttjcifeno« benn^tcn
octava assumpcionis beate Marie. $g(. ®elbti|<i^en (S^tonif entnommen.
1371. 703
)o einte mite inb fonlben bae tefHidfm bruloft l^aCben. mit bent feiten fnm^t bat gc«
fc^rei tR^^oKant, tok bte ^rabenber mit aller maci^t }otgen int lant tan @ui(^e.
bo l^crjod^ @btt)art tm-ß bat l^ocrt, bat bic ©rabenber ftnen fmaeger oterjien tooutben,
tan punt an lie« l^c al binf, bruit inb bnt(of«binge, inb up mit fime toi! inb fnelbe
5 fidf öl^t fere umb but)}e inb biflant }0 boin ben ©uilc^eren. inb l^e qnam %tl\<if int
lant tan (^uil^e U ^edttilre ad bev turg flrit begonnen n>ad. bo nu ^tx^o^ SBil«
^elm tan ®ml(ift mit ben ftnen unbergelegen Ij^abbe, {o quam l^erjot^ @bttart mit
fime ge^nige inb fante ftne mim)>elen turl^in^ mit eim gvoiffen geft^rei '®elre! @elre!
®elre!* ho bie @uil(^er bat l^oitben, bie tur ttuxiäf inb bebroeft »aren, fo »nrben fi
0 tan ben unterl^oefben tvoifl inb i^uipt gan^ »ebemmb ge^ier^iget unb termant nnb
freigen ein moit unb {talten ft(^ ttebevnmb in bie meie intgtiein ben l^erjogen tan
S5rabant inb bie jtnen, inb ttart ein gruttelicf^ev jlrit ban turl^in. inb ui« ber jo*
fum^fi be9 gelreft^en gegutged, ber no(^ trifc^ unb ttadter toa^, fo tturben bie ©ra«
benber tranf an ttere , bie p«^ turl^in moib gearbeit l^abben, inb bat geludt tiel umb
5 inb ^erjo^ (Sbn^art tan ®elre inb l^erjoci^ SSill^elih tan ©uild^e ttunnen ben fhit inb
ttart ber \}txic^ tan Trabant gefangen inb binae al fin toulf, inb bie gefangen
tt?aren, ber xt>a9 toaxl jttei buifent rittermaiffige manne, tvien, bannerl^eren inb l^of*
lube, inb mürben erflagen tan beiben )>artbien oter bie 7 bonbert ternoempter man,
ber S3rabenber ritterfci^af oter 400, mer summa summamm tan bem gan«
0 ^en toul! bat bae boit biete tan ebe( inb unebel id gettefl, ad man faget, 8 buifent
man. ber grete tan fent ^aulu«, ben men nocm^)t ber gretc tan @im^)ol2 u|) bie
roelfd^e \pxaid}t, ber ttart oud^ erflagen inb fm fon mart gefangen, ber feite
grete) ad ^e nodb lac^ u^ ber erben inb letebe, fo quam einre inb goi(]^ im ftn l^arnefc^
nid unb anber gefmibe: ben bat \)t, bat l^e in niet boibe inb neme in gefangen, unb
s noem^te ftü^ ben greten tan ^im^ol. ber turg boitfleger terflont bie fran^oifc^
ff^rai^ niet inb antmorbe: 'bid^ mac^ niet baten @im^ol ^im^ol!* inb floic^ in boit
itib 10x6^ im nid al ftn gemait.
3tem nat ber flad^t, ttant ber feite boitfleger fulci^en ebelen man termort l^abbe, @tVbt.
toaxt eme fin ^euft afgeflagen jo QEoctten. 216^"'
0 11 tr)ie l)er^o4 (f atnart »an (Seite boit bleif. »31.272a.
2)0 befe firit gefci^iet inb gergangen ttad, fo ttoulbe fi6f ber turg Ij^ergod^ ^bmart ®e(br.
tan ®elre enttenici^ terluflieren inb ttat terfc^cr lud^t raiffen, inb bebe fin \^dm vOp ^^'^^'
tan bem angeftc^te. inb a^ ^t alfud bloid xoa9 umb ftn angeftd^t, fo mad eittre bae
tan ftmc b»fgcfinne inb rüai $erman Scerd genoem^)t tan bem Hxp ^eeffe geboren 3.
i be« turg ©ermand ttif l^abbe i^tx^o^ abwart go fime mitten inb ungotlic^^en inb ün»
tixü(i)tn fachen, bae nu bem feiten ^erman fin bequeme ure quam, fo moulbe bc bie
untnnte, bie im gefc^^acj^ mit finre träumen, mreiä^en inb fci^oid ben turg fftxioti) in
flu flfm, bat ^e baetan flarf an bem berben bad^, inb bat toa9 up fent ©arti^olomeud
bac^ anno turg bi feifer Ädrld IV jiben, inb l^e ginf itt ftn 36. jair* inb mart be» »Äug. 24.
1 aratcn jo ©retenbale. inb alfo bleif ^erjod^ @bmar| brut. bed^ greten boci^ter tan wuh. de
^ Bercben
IIU.
27. gotgen.
1. Vexillis preeuntibus exercitui 3. Nijhoff II, @. cxiv nennt i^n
Juliacensi lateraliter se coniunxit. ^ermau iBter tan $eed.
2. @t. ^ol. 4. In 36. etatis sue anno.
704 VI. Äoel^offWc &^xomt 1499.
^ottont, ionfer inb tt>ebuti>e, tnb batrumb bebe p \iidm u^ tr tnb ir« geftnbe« mau«
»en ate tourg : 'got fo moiffet fln gectaget, bat i^ bin tt>cbutt>c inb magct*.
*fl^iw. 3n bcm öurg toucpribc \>Xo bic ftat toan 2)uirctt inb bcr grc*)c öam S3crge, bo^
quam ^e toeber bo ber firit gemonnen U)a9. bo nu bie get>angen tDurbeii
l^eim bracht, fo meinbe l^e mttbeiinng jo ^a^en an ben gegangen, ^
inb bie fcaume t>an @uil(^e entpoulbe eme bie get)angen niet laiffen umb ftnre totud^t
mitten, inb fi fci^aU in einen e^)^elmenger. iub umb bcr fci^eltwor«
ben ttjiUen inb ber feltoer »ort mc quam it go Iriege, bat ber grete toan
bem ^erge mit mat^t in bat @uilc^er (ant gott!^ inb ^ebe groid ](ifaUn bairin mit
rou*)en inb berncn. ber ^erjodii toan ©uilcj^c jlac^ fic^ uiet bairin inb »oulbei«
be9 niet teren umb ftnre ^uidfrautt)en tt)t0en, bau ber uuivitte xt>a9 fernen tan
Weltworben, bie f i fime neuen gegeben Ij^abbe. bat »a« ein örautten*
jorn.
30 iDie l)er|0(4 l0Ut)elm »an (Suild) lien tieriogen uan Trabant up ein p ni
groilfe futnmt »an grlt f^a^te inü üod) ;om leflrn gang leMd) inb quit, uan i^
üreuworiten Urs keifrrs, geoen moi|le.
Oelbr. !Do nit \)tx^odf ^ill^elm üan ©uilc^e befe groiffe toictorie ge(^at ^abbe, fo mxi
216b. t«^ f"*^ ft'^'^ inb ^omobic^i \ tt>ant ^e t^an fo til ebelen inb vidt^en l^ofluben groiffe un^
jettic^ gelt iutfinge, inb tputben ge ber jit t)il reute, gult inb jie^enbe mit
anberen gered^tid^eiben , bie jcge^oirben bumtaifö ben ^er jogen ban Sra^ 20
baut, jo t'iraburd^ tnb i^ufeenburd^ berfoft ben firc^en inb anberen perjonen.
inb ltiie(be ben l^er^ogen loan Trabant t)urg toaÜ 1 1 maenbe gegangen u^ bem fIo9 30
9{tbe(ie inb \)it\6^ t>an eme ungetDoenltci^en inb oterfn^enHic^en groiffen fc^a^, foulbc
\)t t>ri inb (od merben. hodf up bat lefie lieg l^e in ui9, M inb quit, al bebe ^e bat niet
gern, it tumpt bitoilen, bat got^ cim ein gelud joöuegt inb l^e toil be« niet intfaiu 2j
inb i^ berl^offen, bat it eme fülle beffer fönten, inb gom Icflen teilt it, bat ^e
nod^ bat ein, noci^ bat anber Irieget. i^ebbe ber bnr^ i^erjod^ SBit^cÜn ein
flechte gctpoenlid^e goit geljeifd^en, bat toerc eme iDnrben : fo tooutbe ^c
JO bil ^aoen tnb fo loart eme jom (eften niet. be« anberen jair« baimac
anno 13 72, fo goi(!^ feifer Äarl up ben SRin inb quam i>ortan gen ^idf umbttint 5»
3uni24.fent Sol^an« miffe mi^fomer, ad ond^ entoenid^ l^ernae beroirt toirt, inb
mit eme bie feif erinne, 1 1 bufd^of , 9 ^erjoge, 1 0 greben, 83 banrittcr,
1 1 l^unbert ritter ^ inb rief jo \iä) ben l^crjogen tan ©uilci^e inb tocrl^oirt bic |a(^,
»airumb fi go fIrit fomen »cren, inb ^iefd^ pn geöangeu brober tourg bringen, inb
53l.272»>. ^^abbc bc« rebe ge^^at mit einbeil furflen inb leeren, bie ^c bac bi eme l^abbc. || bcfc ^
turg ]^er}0(!^ ^il^elm t)olgbe eim gueben rait, mer niet nut^lic^en rait^ iub gaf bcm
feifer ben ^^erjogcn toan 53rabant fled^t« i>ri inb quit funber gelt of einige fd^c^ungc o(
gebinge, bau attein \>au breuioetDorben bcd feifer^ lieö l^e in uid. \>o(if beleinbc bei
1. 2)ie ertoeiterte gelbrifd^e QE^ronif 2. Fata.
flimmt^icr»iebcrfafltt)örtlid^ mitChron. 3. 2)ie gleici^e^^aci^rid^t fe^rt53l 273*
quor. regum überein, entl^ält aber boc^ n)ieber.
einige aud^ in unferc (JE^ronif übergegan« 4. Sano licet inglorio ac pto con-
gcne 3«iSt3«- ^^^^o-
I
1372. 705
feifer bed t>urg f^tx^oö) SBil^ednd laan ®n\i<ift foene in tren iongen bogen mit bem
lanbe t)an ©elre atö bie neeßen ert>en t>an man9 gefteci^te, {o toanne ^er}0(i^ Steinalt
inb fm Brobcr jiurtocn funbcr crfgenam.
Wlt f^ttio^ lltinalt »an (üdre mtbemmb gtnomeit mart als onr (in ^eren
5 b(|f(lo(n ianUs,
2)0 nu ]^crjo(!^ (Sbtt)art toan Ocirc gejlorben toa« flarf l^c [$crjog SRai« wiih. de
nalb] bc« tounftcn bacj^g decembris *, bi bcn gibcn feifcr Äarl« IV, inb üeö gcin lifo» ^j^j!*'
crtoen nae fid^ inb tt)art mit cme begraben f(ä^itt inb ^^elm be« jlam«
*>an ®e(ren. tic toart begra*)cn go ©reöcnbale bi fin tourtoabercn.
0 §te t^ jo mitf en, bat Dan l^cr jod^ ©bipart^ jit bid jo l^er jod^ ätnotfe,
ber cinrc voa^ ban Sgmonb inb m^geioorpcn ban bcn ©elrcfd^en bur ein
¥^oäf, gein geboren l^erjod^ ban ®etre geipeft i«, bat id binnen l^nnbert
inb bri jaeren 2, ber ftam bod^ toebernntb npevtDed t inb ge:|>tan^t mart
b«n ben netjen inb nid^ten beffelben ftant^, a^ batb uid ben naeüolgenben
5 fd^riften mad^ berftanben loerben. toie aber anno domini 1495 ber m^^
^pxnäf haxxnp gegangen fi np beht foninftid^en bad^ jo Sirid^t, ben fonini
äRajimilianu^ bae Riefte in biloefen e^Iid^er fnrfurften inb Dil anbere
furften, naebem a« ^erjod^ Sart ban ®etre ui^ ber get>enfniffe ban
S5ranfrid^ iDeberumb lomen ma« in ©elretant: of ber felbe l^erjoc^ Sart
io ban ®etre mit fime baber ^erjod^ 3lbotf inb mit fime andreren l^erjogen
ämott biüid^ l^erjogen ban ®etre genant fin, naebem a« fi berfmait
inb berad^t l^aben bie befenunge ban bem feifer go ber git, fo bod^ bat
burfe l^erjod^bom nnbev bem roemfd^en rid^ gelegen i«, — bat id nu jer
jit anno 1496 lantfunbidb, bairumb mit id^ niet borter baetjan fd^riben.
5 vide iufra anno 1495^. vide etiam supra anno 1339.
4U wcqink'btt flam oan (Kdrt in) qnam U\ (Kdrdant an bie ^er^ogen
Dan (Knil4ie.
2)0 ^crjo(^ @btt)art inb ^txiod) Steinalt turß toan ©clrcn boit »arcn 'Sßnl.
f^t [SBU^elm toon 3ü(ici^-®erbem] quam go IxUä} mit ben bufc^of Dan (Soellen inb bc« ^"Jch *
0 fd^e^te in, bat l^e im gelt inb toin gciocn moip. videl402. 115 ff.
II Anno dni. 1372. m,2n\
Anno dni. 1372 quam bufd^of greberici^ go (Soellen inb tie'{an! (Soln.
bie (^ocmiffe in bem boim a« bat gebuertid^ i«. inb ^e ^oulbe ber jlat ^J^jJ^*
inb eme bie flat n^eberumb.
1. Nonas decembris (2)ec. 5) sive @buarb'9 Don Selbem bi9 gur Geburt
qaarta die decembris, in festo Barbar^ Stbolf«, @o^n ^rnolb'« Don ©gmonb,
virginis {2)ec. 4), 103 3a^re gerecf^net »erben.
2. »gl. oben ©(. 256» ,»0 nac^ mu 3. 35gl. unten ©l. 341*,
Ij^clm D. ©erd^en t)on ber ©ebnrt §cv*gog
etäbtec^ronifen. XIY. 45
706 VI. ÄocI^offfd^c (J^ronif 1499.
3n fccn fctoen jair quam fetfet Satt inb btc fcifcrmne jo Ätd^
3un. 24. nac fent Sol&an« nttffc tnb mad^bc jtnen brobcr ben l^erjod^ ban Srabont
(oö finö gcbenlniffe, a^ oud^ mx^ tö anno precedenti. inb bac mten
mit cme albac 11 6ufd^of, 9 ^erjogen, 10 gret>en, 83 bainrittcr, U l^un*
bcrt anbcr rittet inb gobct man. bo flatt ein qnatt toin^ jo Slid^en 5 o •
fd^iüinge. tnb men jount onäf bat ^eilbum umb be^ fenget^ toiüe^
I9ie Me meoer inü oolre binnen dDoellen einen mit gemalt nis )er ^a^t namen
in) üoeHen beHen.
^ie i^ jo mitf en , bat ein att nntpitt inb ^a^ tpa^ ^ tuf d^en ben toe*
beten inb ben obetften ban bet [tat, bat geioett l^abbe ban bufd^of^ 6on* lo
taife jiben bi^ nu , bet in biftenbid^ ü>a« bie atben fd^effen jo betbtiben
inb fi an bat fc^effenbom go bringen, a^ ban baeoan but§ i^. oud^ toorcn
bie oüetften bet gemeinbe [ete fü>ait in bit bingen, baebutd^ fi bie ge*
meinbe fete gtoi^fid^ etiDecfben in untpiüen inb afgunft, inb badeten mit
ffiewrs allem t>Ii^ baitnae tt)ie fi ni^ bem bejü>an! quemen. aifuö begaf it flc^ anno is
iB. u. dni. 1369 in ben |)in^p l^ittigen bagen, bat alle tDet)er binnen (Soetten, bie met^ec
mit ben fned^tcn^, toergaberbcn fid^ bi ein inb gingen atte gofamen t)ur ber bur«
ger l^ui«, inb aö fi baeljiin fomcn »aren, l^icfd^cn fi bie fd^effcn inb ben rait l^eruil
ber rait ]6}\ätt go in bri man t)an bem raibe, bat fi bo^ toernemen tan ben toeiwrcn,
tDairumb fi a(fud mit eim ^oufcn bair qnemen. bc^e antkoorbe ein ^an ben ti>et>eren so
)9urg : 4r ^eren\ ^pxaäf % 'bie [Reffen ^aint ein man in ber l^ac^t, ben koitten nnfe
gefeiten geriet ]{^ain, toant l^e l^ait nißptx firaiffen gerouft*. ber rait begerbe tan in,
bat fi bo4 bat et^lic^e bage lieffen anftain, bi@ men moed)te loernemen bie njairf^eit
baetoan, inb a« men ban bat in ber »airl^eit alfu« beöunbe, fo moecä^ten bie ft^efjc«
orlouf bairjo geöen bat men in boebe. fo balb a§ bie rebe ui« xt>a9, bo riefen alle bie 25
tt)et>ere mit eime groiffen gcf(j^rei : fi enrooulben^ in geinrelei noi^ ^olaiffen bat men in
lied (enger leben, inb toonlben in mit getoaU Ij^alen. bo ber rait ^a6), bat ft irren
moittpitten niet tooulben afflellen, toart bem beit^ter betolen, bat b^ m bi;n tnan §et)e.
fi gingen inb b^i^ben ben man inb fipigen eme fm beuft af. bietoetoerenjaren
}o ber git fo ric^ inb fo mecbticb ^an paxiitn, bat \iöf niemand en<3o
borjle »eber fi Icjgen. ber f^)eitte inb genjalt bcbrei)en fi algo toil.
Bo mie bie meoere mit gemalt kn rait be^mongen, Hat [)e bri man nis bem
laebe inb bairna nod) 8 molfie }0 torne legen.
ebenb. 3n bem feltoen jair quamen eter ein beil »etocre ua bem l^iUigen
• ^in^pbatb a9 bie raifebercn toergabert toaren, inb ein toan ben toeöeren f<>ra(b: *«35
\)txtn, it fm unber ud^ bri man, bie fm gereben t)an ber ftat tt)egen 30 bem Ianttore)}en
inb bie enbatoen niet gebain ber ftebe befte, toant ft bcit)en urlouf gege))en irme ntotn
2, fV^ne brober. 6. fc^iaigen. SSieUeitftt Pfeifer«' ftatt »fenger«'? 16. Hnrgfi.
1. Sßgl. oben®. 704. 3. 'Seibe groiö^ inb deine». SBeterfl.
2. SBgl. (£öln. 3abrb. 133: 'xoant 18.
it xoa9 ein alt bad\
1369. 707
leeren (Smoit ^irfelin, bat ^e mcicif^t f>enbeit u^ bie flat. inb bairum6 »illent unfe
gefeßen ^aioen, bat men ft jo turne bairumb hxittQt\ ber rait gaf in ein antmort
bur(^ et^Ud)e t)an bem raibetnb \pxadif : 'tr ^eren, n>ie moegen bri man feren,
bat bte flebe mit ben ^eren albae toerbragen ij^aint? ft moifien folgen bem groiflen
s bell, mtetoail in bat ^art n>ad ^o boin: [i ftn ber fad^en unid^ulbic^, ber ir ft l^ie U^
gigef. bic toeiöcre f))racci^en hüixup jo bem raebe inb einre öan irre adertoe»
gen : 'it bunft un« beffer ftn gebain, bat men ft go || tem bringen ee ban bat mcirreS3t.273b
!rut bae)»an et|t|le\ ber rait antmorbe: '(aiß bo(^ bat {ivene of brt bage anßain, un9
leeren füllen u6} ein goit antmort g^et)en, bic uc^ lid^t \oa\i fal beitragen', bo riefen
) bie »eter a( gemein, ft tooulben ger fiont ein anttoort ^aöcn, inb lieffen 'ft mit toer*
flatn : toer it fad^, bat fi niet entt)oulben bie go torn l^eifc^en gain, ft tooutben ft u^
ber ftraiffen u^neramen. binnen ber feber git quamen bil ber xotütt geloufen u^ ber
Surger ^ut9 inb maiii^ten ein gvoid geruifc^. bo ber rait t^ernam, bat ber to^ütx fud
teil quam anbringen mit futd^em grimmigen motbe, fo toart in gefadf^t
> fur^eUd^, ft fulben go tornn>erben gelad^t. bo bie n)et)er bte antmcrt ]{^ab«
ben, gingen ft tt>eber l^cim. bic bri leeren, bie go torn moiftcn gain, ber eirjle toa«
^er (Sofien ®re)»en, ber anbere ^er @er^art ^an ^enefeid, ber berbe l^er ©otfd^al!
©irtelin.
3tem baimae bcö nelflen morgen« troc quamen bie xocütx etcr mit eim l^oufen aOBwerfl.
> bi ben rait, inb einre t)an in begunbe go f^)red^en inb fait : *ir leeren, l^oert tt>at unfe
gef^n inb gem^inHc^ aUt ampi ok>erbragen ij^aint, bat man nodf^ ed^t man fufle (egen
np bie turne )?an urre alxz toegen, bid men qutt toerbe ^eren @moi^ lourg biantfd^af,
inb a^an moegen ft toebcr aflomen'. bo ber rait fu(d(fe mere t)ernam , bat midt)cilc
in fere, bat bie tt)ebcre fu(4e ungcboerUd^ toermc^Ud^c inb getoeUUd^e rebcn borflcn
> t)urget)cn. ber rait antmorbe inb fj>rad^ : 'ir ^ercn, boct tt>ail inb laifl bcfe rebcn un*
bermegen inb kift und unber ein einbrcd(|tid^ bUioen, fo enmac^ und nicmant leit ge«
boin\ bit beben ^aip niet loil, mant ft cnbcbend niet. xoai fat man tU bactoan fagcn ?
bte xoeotx ^abben bae bie mad^t beibe go boin inb go (aiffen inb tpurben gomail
f oene inb ^omoebid^, inb bat f^icle inb bie getpaU bretoen fi bidte mit ben gue*
> ben (üben, bie rai^(»eren baniten gobe , bat ft iren mUm bairgo ga)»en, bat bie 8
^eren gingen np bie bri^eit. befe eid^t Ij^eren mit namen xoaxtn l^ere Semer t>am
^pitQti, §enrid^ öanme (£ocfcn, l^ere Sol^an toan UIre^)orten, 3ol&an ^irfeelin, 3ol^an
©d^erfgin, §enrid^ 3oebe, 3o^an 9Jlummcr«Iod^, granf tanme ^orn. befe tourß 8
erfame rai^menne, at(e tocrbroi« it fi, nod^tant gingen ft tan bem raebe go fent Suni«
» bertu9 binnen bie emunitateu, bat id up bie trilj^cit, inb tagen bae 1 1 n>ed^en.
ir ein beil ^abben toail anberd go boin gc^at bau f! bae laegen !
mie eis nuwe mit rait oatt allen amplett p fo^Utn ^fai^t mart, inH tote ües
f4|(ff(ti r(ii|[flat inb burgirmeillcrdam^t tvart afdenometi von mad^t ber mnt.
2)ie tt?etoer, aö bur inb nae gefd^reijen tt)irt, »aren fere rid^ inb ebb 226.
med^tid^ loan anlf^anf inb l^bben ftd^ oudf^ gern gegogen bi ben rait, bat bod^ in
niet geborbe nod(^ tan alben l^erfomen nod^ ban ftait^, inb unberftunben,
fo fi bie beflen -inb toifepen uid bem raibe genomen ^abben, ein
3t. befe ric^t^eren.
J. *2>at ingebuirbe ncit iure ßait\ SBetoerfl. 228.
45*
708 VI. Äoel^offfci^c (S^ronif 1499.
nutzen rdt binnen (Soellen u|)iobringen, als oud^ }o ^tc^en bie gemelnbe
tournam: vide supra anno 136 8. nn l^toirt tele fl tt antoeingen : fl quamen
ein anbeten haäf bairnae a{9 bie eicf^t traten jo turne gegangen,
t>ur ber burger l^uid inb beguute ein t>an in go fagen : 'ir leeren, n>tr flu bed t)erbra«
gen, bat g^ein fii^effene me enfolen jo raibe jl^en, oud^ enfal gtietnre tan in burger» ^
meijler fin. item toir »illen on6), bat men brcd^ bat ampt toan ber n(]{>crjeci^cu\ bat
moiß attit gefc^ien, foulben bie bri ^>an ben turnen fönten inb bie ei(^t tan emunita«
ten. toat bie tofotx tur yt6) namen, itmxt reci^t of frum, it moip nae ircn
247. " II 3tcm bae tourben toan ben gefteiä^ten [15] man geforen go bem raibe, a8 it ^«
991.274». tan alberö ^er »a« fomen, inb bat ^iefcj^ ber enge rait. item bairjo tourben
geloren ban tit am)>ten nod^ tunfjid^ man, inb bat \}\t]6f ber n)ibe rait. bie am*
bo(^tdman bie geforen mürben, bie to'il i6}, a9 i6) bat tonben l^ain, befc^rit>en : bat
toaren ^)ei|cr, fmebc, gurbelfteger, ein beil fairtoorter, meilre, jtoene tan ben fr€m^
ren, ein tan ben fannengiefferen, reimfniber, ein beil (oirre, inb bie tooulbcn on(^ is
bairan flu mit ben beflen, item goultfmebe.
aßererfr. ^tem bit tt)Q« tounbcrlid^ inb ttentbc anjofien u<) btc gtt, bat (Socöoi
mit furd^en rai^Iuben toart befat, bac fi tan beginne ix anl^etung atjit toa^
geregeitt getieft tan ben 1 5 gefted^ten, bie tan ben ebelen Siometen l^er*
f omen toaren ate turß x^, bie intgemein tittermaiffige man toaren ban 20
bem alben abe(, ate ir f d^ilt inb l^etm bat bejuigen, inb in gl^eim tornei nie
c6b. 279. afgett)or^)en lourben. bit bieten bie tteter at gcmeintid^ unber fld^ inb ^abben ft^
bairin fo Bettart, bat ji alttege bat mcijle beit in bem raebc mit [läf ^abben, inb bair*
umb moi|l it gain nae irem n^itten inb ttat fx tvoulben, bat gefc^aci^.
ebb. 289. Stem ber tteter getoaU tt?a« groi« inb bebteten t)it binge in ber [tat tan 25
ßoeüen , bat bie bepen inb bie gemein tan ber [tat bc« terbrei« ^abben inb
funben« boci^ niet geferen, jl moijlen ir Uct fingen, foutbe men einid^ gefe|e
geten of mad^en a« i)an ber [tat ttegen, bat moift bebrunfen fin mit »in
inb aüit umb fuft inb bie bejalunge fonfbe men nemmen ui« ber rent*
famer ^ : p entooulbcn bactan niet gelben ber afftffen »er groiö noci^ ctein. 30
ebb. 3U. Stem biffe rait »art geforen bae men fd^reif nae un« leeren got} gebort 1300
3uU 8. jjjjj -Q .^.j.^ j4 l^^gg ^^^ jgjjj Sol^an« bacj^ inb poinbe alfu« ein jair inb bri maenbe*.
ber iteter ein beil njainben, it foulbe mit in aljo pain 20 ben en)igen bageu funbec
atte njebevrebe.
Q)ie bie meoer einen misbeMgen man, fer üoit oerorbelt nae f^efenotbel, mit 35
gemalt in bem oelbe namen ni9 kr rid^terboüen t)enbe inb mebernmb binnen
^^^^i eoeücn brauten.
@1^M4 3n bem turfeiairate 1372 gefd^aiä^it umbtrint fent ^ÜJatern« miffe^,
6. Sj^en«' flatt 'g^einre'. 10. 3o^l ift auagetaffen ; ergdnjt m(^ 2Be\>erf(a(^t jB. 247.
26. »erbroif«. 27. funbe«.
1. 2öeter{(. 293: *fotbc man cni^e mißterflanben. S5g(. 33b. I, 260.
affifc fetjen binnen ber |tat, fonbcr letjen, 2. 'SSuuf maiube\ SBetcrjl. 321.
moift bat bod^ ber quit ftn, it moift atltt 3. ^ad Saturn bed <^tragenfampfd
gelben ber wiu\ 2)iefe 35erfe fmb töttig ip 1371 9iot. 20. SJgl. ob. I, 263. 2)«
1371. 709
bo ^bbe ber ratt inb bie fiat ban (£oetten berbobcn (A ir bürgeren u^ Itf inb vcp gott,
bat niemand )o bem ©uilc^er f)vtbe gain enfoulbe nod^ roufgoit nod^ anber« binnen
(Soellen Srengen. }n?en Mn bem tDuI(enam)>t liefen batr inb braci^ten rouf binnen
(SoeQen, inb in mart naeget)o(get inb n^urben bedaget. biffe gtoenetpurben an>
5 getafl inb in bie \)a(i}t geUc^t, inb ber grebe mit ben fd^effen crfanten, SQBmifi.
bat fl be9 boi^ ^U(^ti(^ weren, inb bem f4ar)>ri(i^ter * tvart bet}o(en, bat \)t ein genant
Renten banme Surne ui9 ber l^ad^t ^a(en fu(be inb boren in bat bett ^|inb albae ric^« *(&6U\.
tcn.|* bae gefii^iebe (di^cffenorbel inb l^e toart bertuift jom bobe inb in bat bclt geboirt. ^,^3^3^*'
10 ber felber git quam ein rotatx geloufen np irre beibe l^ufer bae bie n)et)er toa»
0 ren, inb \pxa6) 10 in: 'ir ^ercn, nnfer gefeQen ein n?irt geicit nid (Soetten inb men
fal eme fin l^euft afflain. i(^ l^ain in flen uidletben }o beü n>art'. einre ban ben
oterflen bed n^uUenamboc^t^ ran jer binfleren inb rief }ornic^li(]^ Man
bem l^ufe l^eraf 2, bat fi jo belbe liefen inb l^aWben ben man mit gen?alt. ber »eber
ein grcid beU rnfien fid) mit gODeren, mit f)>ieffen inb folben inb mit ftperben inb
5 mit anberen geioeren inb leifen )o t>elbe toart inb tDoutben ben man l^oiKen. I^er
(Stoerbart ^arbbuift xoai grebe go ber \tiütv gtt. bie toeber quamen getoufcn in bat
toeltjo bem greten^ ^>er ßtcrl^art bürg, bae ^e \a9up fime ^engfie. || ein »eber SSUtii».
genant ^enrid^ ^ac^firaiffe ber quam gerant an ben gret>en inbf))rad^: 'ir rici^^
ter, ben man miOen mir getoirfl ^ain, inb boet ird niet, ib toirt nd) UhV i}tv(^t>cx\^avt
0 ber gretoe burß anttoorbe inb \pxa<if: 'iäf^mtaxi uti) geinen man geöiiften, bae
fd^effenorbel oöer gegangen i«, it ji mir leif of leit. tcat i^nlpt bat, bat i6f u6) toil jo*
fage bat 16) boci^ niet moed^te boin^V bo bie n^eioer befe anttoort ge^ioirt
I^abben inb bat ber grebe in ben man niet tt)ouIbe o)9erget)en, fo
traeben fi 50 inb namen in mit gewalt inb brachten in toeberum in bie fiat.
5 IDie fi4l vttqaUtU Her rait }ü doellen inü Hie broHerr^aften, umb }o keren inb
aßofleUfit ben groi|fen liomoit inb gemalt ber loeoere.
äße« binge^ ein jit. ber toeber geloalt inb l^omott toa« fo groi^, bat
ber rait ^abbe g^ein mat^t bur bem n^uttenampt: ft ^abben bie ma6)t inb bie gen^alt (Sö(n.
in (Soetten, a^ uid ben burg :|>unten i^ offenbairtic^ jo mirfen. bo nu ber ^1^33^.^*
0 oöermoit inb ntoittpil \xp bat l^oed^fte fomen toad inb got it niet langer
geftafcen looiitbe, bat bie billige [tat ban Sceüen ungetroeft btebe inb bur
bem qnaben buir ber ^)ärtiKd^eit berl^oit mtrbe, fo gaf got ber l^iüige
geift, ein geber inb lief^aber ber einbred^tid^eit, bat bie gemeinbe inb ber
rait fid^ berbrcgen inb berfameften, umb ui^joraeben bat burfd^reben
5 quait uniruit. inb bat gefd^tebe atfu^.
S)ac bte meber fuld^en groiffen unred^tferbigen geioatt inb mrebet
30. got \>tt it)t.
'Ouird^er |lrit\ b. ^. bie (Böfiad^t bei 3. SBgt. ©b. I, 261.
53ae«toeilcr (oben @. 702) fättt 1371 4. SBebcrfl. 383: '»at ^ur^)c bil bat
^ug. 22. iä} feid^te inb bie tt)ort go eube brei^te
1. '2)em rici^ter'. SBeberfl. 339. g3gl. bie fi* ba ergeingeu'? »a« natürlid^
bic9^ote. nici^t SBorte be« 9li(^ter« fmb, fonbern
2. 'fßan ben laufen bat l^ie leif, bat bed ^ici^terd.
öolf ^^ie anreif. ©eöerft. 357.
710 VI. ÄoeHiofffcJ^c (Stironi! 1499.
aBeoerfi. bcbretocn tntgetn got inD bic'mmfd^en, bat hxa6}itn imn tixUx mennc, bercm
^' i}k\ä) l^cr 3o^an toan 2^roien inb 2^ilman toan (Sobctö^otoen, an bic brobcrl^aftcn inb
quamen gcrant binnen Socttcn inb gingen jo fent Svibcn, bac bie broberfd^af terga*
bcrt tt)a§, inb tocrjalben bcn bae bic gctoalt intg^cin bic fcifcrtit^c gc*
rccf^ticj^cit, bic bic tDc\5ci* bebvcöcn l^abbcn. bac bic öan bcriourg brober* s
fd^af bat tocrnamcn, mattid^ gefan fmrc xoapm inb liefen jo ^luie bie öan raebe mit
ben brobcrfd^aftcn inb toa^enben fiäf inb tortan atlit bat in bcr fiat xt>a§. ber ralt
^>abbe jld^ fcre rifd^ bereit inb quam fcnt S3ribcn mit bcr flat banncir 50 bcr brobcr»
fd)aftc. ein anbcr gefcl[d^af tt)a«, bat ttiarcn bic loicrc^ bic n?arcn mit ben cirflcnjo
bcm rait inb jo ber öurß brobcr(c^aft. item bie gcfclfcf^af i)an bem 3ffcrmart quamen i"
oü6) gcfd;airt bi ben rait. item bic fouftubc toan bcm Stlbcnmart, bat »aren bie
toan bcr SBintcde^, quamen c\xö) mit iren toa^im. item bie gefcKcn toam $emcl»
rid^, bie lieffen fid) niet bit mainen inb quamen oucj^ fcre l^acjiclid^. item bic rnfi^»
menger quamen oud^ jo bcm banncir bcr flcbc »anSoettcn inb jio ber tourß gcfclfc^ofte.
Stgrip». ein anbcr boid) fd^rift alfuö: ber rait tocrfoid^t alle ampte, toie fi fid^ Minis
bcttjifcn »oulbcn. fi gaben atte getid^ befe anttüorbc, bat ft in ber fachen flillc muh
bcn fifecn. boc(> n?aren fi bem rait gc](>u(t. p li^abbcn goibcn troijl toan bcn brober*
fd^aften mit namen Söinbccf, goltfmebc, bontmerfer, bcdtcr inb brunjcr, toleifc^^fcum
inb toifd^mcngcr inb bairjo mere ambod^ten.
3o mit kr rait »an doetten mit kn brokrfd^aften ^emaprnt ^ogen mit Her jlat 20
banneir 10 Mt^hnt^ np kr Ba^ M mn )an up kn tDeitmart, liae ein gtois
flad^tunge mas, in) oortan np kn llried^mart, Hae gefd^iek bes gelid^en.
«1.275». II [Silb eine« Äam^)fc«.]
SDo nil ber rait mit bcn tour^ brocberfd^aften inb anberen tJergabert
maren, Derbroi^ fi ber l^oemoit fere ^ inb Bef^jraid^en fic^ unber ein inb 25
mn. mit allen anberen ambod^ten, mt fi bie gctpatt »olben affteücn. inb bcr
1% xait mit ben anberen mad^tcn einen u^fa^, bat ft bed gant^en ambod^^ med^ttd^ tour^
ben unb ftocgen ft boit np bcr ftraiffcn. inb bat gefc^iebe alfu^.
Sßeoerfr. ®o bie burg burger inb gcmcinbe bi ein loarcnv ftacd^en ft ui« ber ftat bomier
43'* u^) bem Sllbenmart bur bcm gebuir^uiö jo fcnt 33rigibcn, inb bem banncrso
bouldiibe mennid^ buifent man. ft gingen ober ben Sltbenmart inb §eu*
mart inb quamen üur liiröburc^, bat »a^ ein l^ni^ , bat bem toullenamj)!
jobe^oirbe. bo bie ipeber fuld^e mere bernamen , n)ie ber rait inb bie ge^
meinbe intgein ft getüa^^et quemen, fo machten fid^ bic wcöcr rifd^ u^) mit
Cime groiffer fdjair* inb loerfamclbcn ftd^ bi unfcr ücioer frautocn broeberen inb 35
l^abbcn oud^ ir banne r. bober rait mit ber gcmcinbe bat loernamcn, trcdtben |i
mit bcm banncr tort bie 53ad^ np umb bat ort oöer ben SBcitmart^. nkmanfe ban
bcn beiben ^artl^icn gebauten nac toreben, ein icftid^ joid^ ftn fn>erbc inb ücjen |ofa»
men. inb bae n>art ein grotd flrit. bo bie tvetoer fain, bat ir n>eber^rt^ie fe
1. '?obcrc'. Sctocrf(. 416. 4. 2)ie ganje etette ip mlfitjcrflanbtn.
2. 9tid^tigcr3u[at?. 33gl.SBb. 1,262. SBgl. «b. I, 262.
3. '2)it tocrbroi« [ic^cr bcn rait mit 5. '2)ic33aid^u^)a(u^ben ort*, ©et).
aUen ambod^ten*. (Jöln. S^^rb, 448.
1371. 711
ßärf loart, begonnen fl loüen inb ^Imoen in $etet 9{iclatd ^ l^ui«, inb toan gvoiffen
iitn Heffen ß bat bannet \)nm$, tnb gmen man bkben t>ur ber buir: ber ein roaxt
crftagen , ber anbcr Icit groiffe noit. bo tt?art ber toetocr banner jerl^autoen, goriffen
inb äot^)(ijfen go allen finden, alfu^ joid^ ber tatt mit bcn broebetfd^aften »an
5 bau 'biö np fent 3o^an« fird^of , tnb bae bIcDen bott 6 man t>an bcn
tocDcren 2.
3tem bo ber vait mit ben broeberfc^af ten toernamcn , bat bie toeijer
t>an bem Sried^mart ouc^ qnamen ö^X^fl^^ ^'^ ^^^^ banner uj) fi, bo
ftalten fi ftd^ intgein in inb joigen in jo gemoite. bo bat bie toeber ge^
10 toair tourben tnb fagen, bat men fo ftarf np fi bringen quam tnb bat irre
gefelfd^f np bem SBeitmart inb t>ur ber urau-Htoenbroeber fird^e gefd^of* 931:275^.
flett looren , bo feirben fi trc l^euf ber umb inb Iteffen bie werfen fien unb
beben fd^oine f^)rnnge. bo bie bnrger bernamen, bat bie mebere oud^ bie
bfudl^t genommen l^abben, bo mad^t fid^ maüid^ np, groiö inb dein, inb
15 tt)at fi ertotften bat ftoigcn fi bott np ber ftraiffen, tnb bt ber ©utgaffen
bleif tr bit bott. fi tredEben bortan mit ben banner inb flogen bie toeber
^ic tnb bae. fi qnamen jo fent ^eter: bae bernamen fi ein uj) bem c(ot==
fter gain unb ber toart oud^ bott geftagen. bie leeren mit irme banner
tnb mit ben broeberfd^aften burd^gingen alle ftraiffen, beibe Sried^mart
20 inb 3liröburd^ inb anber^ioae, bae ft irren intl^att moid^ten l^aben, unb
otngen bie mit getoalt, mer bod^ enbonben fi ntet bit: bie toeber moifteu
irtoutttourme toerben inb taegen unber ber erben.
3tem ber rait lic8 mad&en u^ bem $eumart ein gefJeiger inb lieffen in ire ^euf* slgriDr.
ber offlain bi bem f(ä^u^)[loit3, fo ölt p ber ttjeter fricgen fuuben, be«gelidiien bolre. ^^^^'
25 3ftem bo bie toeber alfu« gebfutoen toarett inb fid^ berborgen ^ab*
ben, bo joigen bie leeren mit ben broeberfd^aften mtbberumb jo 9ltri8burd^
inb bieben bae bie nac^t, unb bae toart gelebert broit inb toin inb be^
genotd^.
IPie bU oeoere in t^nfereti, itt klnfeti \nb in kirdien grfoid^t n^nrlien, M bi einte
30 (loffcenlnibe, Her jo fent Ülarien an bem Ülaltiioidiel gcfdiielic, nroi|len nis dPoeUen
ritimen.
De« anberen bage« broe , inb n)a« np fent ßecitien bad^ ^ a(« bie 9iot. 22.
i^ercn bed ganzen touüenamjjg loaren med^tid^ tourben, joigen aber bie
oDerften t>an ber ftat mit ben broeber j^aften mit ber ftat banner bie Sad^
35 up mit bafuinen unb ptfen unb in bould^be mantd^ brom man, inb toae
fi bie loebere fitnben grifen, bie ftoigen fi boit wp ber ftroiffen. fi gingen
1. '9lkol^\ 2öetocrft.455. S5gl.S3b. X^eilg ber SBei)crfIaici^t. S3gr. 8b. 1, 239.
I, 264. 3. «gl. SBb. I, 276.
2. 3Wit biefem 3"f<*6 beginnt luabr- 4. 3luf biefcn Sag fe^en bie (Söln.
fd^cinlid^ bie ^ara^)brafc be§ i)erlorenen 3abrb. 133 ben @tra6enfam^)f felbfi.
I
712 VI. Äoel^offfd^c (S^roni! 1499.
bottan butd^ at fttaiffcn boc fi touften emid^ cntl^alt Mn bcn ti)ct)ercn,
fi foid^tcn fi onäf in irren l^uifercn inb fird^en inb in dufcn: ft fjxrirten
niemonfe, l^e locre junf of aft, fi ffoigen aüit boit.
3tcm ein l^eratt rief jo ber feber ftunbe in aüen ftraiffen : fo toerc
getpeft ipere bairan bo mit getoalt genommen toart ber man in bem belbe, 5
ber futbe nirgend t)ri fin binnen Soeüen, inb ^t rief baebi, men fulbe etn
dod tuiben, inb bie loile bat bat gelube toerbe, fo foulbe matßd^ fin ge*
»erbe uiö ßoeüen fd^iden. oud^ rief l^e : of iemant mer ber unfci^ulbid^
mere an ber \>nx^ fad^, bem fadsten unfe leeren geteibe inb gcnabe jo.
91an»^ (Sin anbcr f(3^rift alfu«, bat ber rait reit toail 14 bagc in ber jiatio
* ummc unb morgenf^jraid^ben inb )3erbobcn alle ber gemcinbe in ßoetten vtp tif inb
goit: (0 toer ber toci>ere of \>olxt ein l^uiöbe of ^erbcrgebe, ber foulbe fin umB
üf unb umb goit t>er)>a((en.
3tem bie cfodte loart getuit jo fent aWarien bi bem a»alfebud^l:
Cötn. bo l^oif it fid^ an ein btien, toat bae geblien funbe bat bloi. men jagebe irre toi» is
133. * toer inb finber 50 ber ftat uiö inb ber rait nam ir ertoe, l^ui« inb f)o\ inb al ir goit Bi
eime Rätter nae, unb bat gefd^iebe fonberlinge oDer bie, bie fere meid^ti^
toaren inb rid& Dan goibe unb bie fid^ toeber ben rait fo groffid^ gelacht
l^abben. bie fted^ten t)an bem ampt meierten fic^ ein git tanf i)erbergen
bid ber fturm ooer mad, unb ber einbeif quamen oud^ go genaben, a« 20
batb ^ernae gefd^rei)en toirt. mer ein groid beit t>an ben ca:|>itaniern, bie
ben t>ur§ uptouf gemad^t l^abben unb fc^utbid^ toaren, bie liefen mit eime
©r.276*. toreben moit || jo ber @d^aifer^)orfeen uid: bie ruimben bie ftat inb irre
l^uifere.
Slgn))^ 3tem einbetl f6rit)en, bat bie ^or^en toan ber ftat t>an (SoeEen bie 25
t)ur6 1^ bage aUe bie }it jofiunben, bat niemant^ uid noc^ in moe(^t, fo bat bil ban
ben loe)}eren inb t)oIren bie blud^t namen inb ot)er ber ftat muiren bieten inb quamen
atfu« tnrot(S}, einbeil jo^Bonne, einbeil ^c^ihmä^, einbeil jo Slnbernacf» inb anber8»ac.
V^lt Her neoere einüeil ^0 genauen qnamen, inü Me nioi|len al ir tjarnafd^ ooer*
leoeren, in) men Mt afbred^en in üen grnnt ^mei ltoe|llid)er ^nfet, ktt ft i^loe- 30
gen }o raiite 10 gain.
ÜDo bie oDerften t)an ber ftat mit ben broeberfd^aften atfud bie
ftraiffen l^abben burd^joigen, fo feirben fi toebernmb jo Slrdburd^, inb
ad fi bair quamen, fo Jjonben fi bi( ber toeDer bae, bie in tDolbcn l^ulben
inb ftain jo unfd^utben, unb men nom ben eit Dan in, bat fi getrmoe inb 35
gel^oirfam fin looutben, inb toart in tjergetoen, of fi Durmaite intgl^cin
bie ^eren gebaeii l^ebben. fi moiften oud^ oDergeDen ir l^drnefd^ in bet
ftat rentmeifterl^uid, inb bem gefd^iebe oud^ alfo: mattid^ mad^be ein ge^
)fad inb brad^t bat in bed rentmeifterd ^uid.
23, e^fifftr^ot^en. 33. 91rn«Bur<^.
I
1371. 713
3tcm jo ber fctoet jtt quam bur ben tait, tote ber man, bcn bic
jcbcr mit gctoatt genommen l^abben, metc jo fent ^ant^afeon enbtnnen.
0 ber xait bitt bernam, bo fd^idte l^e bait inb naemen ben man tnb botr*
tn in np ben f)eumart inb ftoigen eme fin l^euft abe \xp eime fteiger, bat
tonbe bur ben gtoeien laufen : bit loatt ben toeberen jo ben eten g^bain,
nb »art gefat an betr enbe umb bie [tat.
3tem np bat bie getoalt ber toeDere mere unberbrud t tourbe, fo beben ^jarU)*).
ic otoerflen tan (SoeUcn bic gtt)ei ^ufere afbreci^en t>an Oben af biö in ben grunt,
at ber toei^ere getoantl^ufere toaren inb bairup fi ptaegen jo rait jo gain,
ib fd^reioen {Ic^ leeren üan ben beiben Iftuferen. toan ben l^uiferen tt>art naemai(9 ge<
la^t bat )}Ietfc^md u^ bem $eumarte ^, inb bo toaxt tn a( ir mac^t benommen.
3tem mx bem feilten gen^ant^ufe ftonbe ein grotd bilbe unfer lietoer frautoen: @ö(it.
at naemen bie leeren toan (Soetlen inb fatten bat go fent SWertin. ^cV2*
3tem a« öurg i«, fo nam ber rait einbeil toe*)erert af l^niö inb l^of eöln.
jant fi njaren ui« ber maiffen xi^. ^f ^3^*
3tem befe bürg gefd^d^te l^aint ]xäf begeben in bem bur§ jair u^)
ent (Stöbetten bad^ 2. ' '^^^' ^^•
!Die bürgere, bie jo torne gelad^t toaren inb \xp bie bri^eiben , lour^^
>en oud^ gebriet.
3tem l^ie i^ jo tüiffen: at toa« bat touüenampt gan^j berbrudt inb
tnber bed raift gel^oirfaml^eit brad^t, fo bleif nod^tant bie toeranbcrung
>e^ rait^ , ad fi gefaxt ^abben, ad mit ben fd^effen 3. oud^ bieben bie
tt>en raebc, ad ber enge rait inb ber toibe rait ^.
€in oennanunge |o ^en ooerflen »an doellen oan bem alUen ^eirfdiaft.
3Ran ]pxi^t: gctoalt inb oöermoit^ . . .||. . nu inb jo aller jit. m.in^.
3tem biffe bürg Dermanunge ^aücn bie Durg leeren ban ben alben
efled^ten niet t)urfid^tid^Iid^ inb »idlid^ jo l^erfeen genommen nod^ fic^
airnae gel^alben, mant roietoail fi burd^ bie gemeinbe jom bidfermail fin
rre bianbe oüerften inb üertoinner tourben, ad t)ur§ id bi bifd^ofd Snget*
red^td t)an SSalfenburd^ jiben inb oud^ nu, fo .^aDen bod^ bie tjurg ^eren
itet angefien, bi aDenturen burd^ unDerüarenl^eit ber jonger raitdlube,
ie geraben ^aben a^ toninf SRoboam geraben toart: l^ebbe fin t)aber ®a=^iii.Äön.
omon mit geifelen gef lagen , f 0 f oulbe fin minfte binger ftt)airre fin ban ' ' *
ind baberd rudt k. , — alfo fin oud^ bie Dürfe oüerften ber gemeinbe jo
iftid^ inb jo froair get)allen, nu mit ajifen, nu mit fd&efeunge, nu mit
1 . 2)a8 fagen auci^ (£öln. 3a^rb. C 72. ®ef(^ic]^te ber ©tabtöerfaffung.
2. 3)08 2)atum i|l irrig, i>gl. oben 5. Jpier folgen bie 40 fd^on ©b. I,
> 708. 256 ald mut^magli(]^er ©df^lug ber 'Se«
* 3. 8gl. ©b. I, 259. toerflaid^f gcbrudtten 35crfe.
4. @. hierüber bie Einleitung gur
714 VI. Äeetl^offf(!^c (S^ronlf 1499.
ijcranbcrunge tet munfecn :c, bmtuntft bte feteen butg (flbc l^crfci^af
ftabcn bcrtoren nac bcr l^ant bat tegiment tan bcr ftat »an (Soeüen, bat
fi j>an langen atbcn gtbcn gel^at l^aben , ate l^crnae gcf d^reten toirt anno
dni. 1396 inb 97, tub l^aben bettoten ai ix madSft, o^ ban gefd^teben
tottt, inb l^aben nod^ ntct fomcn tt)cbetumb battjo anno 1499 tnb, 0^5
nod^ fci^int, unotoetforntid^ betloren l^aben, »ant fi betbant, besaget iitb
üerftottjcn [in, inb bat tegiment bet felber ftat i« in bet gemeinbe l^enbc
lomcn. bod^ tpcrben ban ben naelontetingen bet felbet geffed^te, bie itcd^
binnen ßoeflen fin, jo taibe nnb jo bem fd^cffenbom geloten. be« bet
toife tait nu jet jit bet l^ttigen ftat ban ßoeüen bettad^ten inb jo l^er^en to
nemmen fal, bie gemeinbe mit tpi^l^eit inb fanftmobid^ett jo tegeren.
toxx fein, bat groiffe med^tige foninlrid^ fid^ beranberen mit bem regen*
ten, ad jo unfeten jiben mit bem foninftic^ ban Sel^emen, mit bem
loninftid^ t)an 9?ea:|>ete, mit bem !oninIrid^ ban Sltragonien :c. qui stat
\'(i^ii' videat ne cadat ! ts
Anno dni. 1373.
Sßtn. 3n bcin öurg iair quamen bie Soeben tocber jo (SocHen bie
134. tt>ibber ui« (SoeHcn tocrbreöen »urbcn anno dni. 1349i.
(benb. 3n bem fe()9en jiair bo {anl ein corbinale bie Itf oemiffe mb bet toai fomen
*^^* '^' i>an (gngelant. , 20
Anno dni. 1374.
eb. 134. 3n bem t)«r6 iair »a« ber OTin fo groi«, bot l^ei jo (Scetten ober bet *
muiren ginf inb men boir mit fd^iffen ober bie ftatmuiren , nnb l^e gtn!
bi« \x)f fent 3ortd ctoifter, Bio np bat üteifd^l^ut« up bem i^eumart,
bi« JO ber sWun^en nnb oortan bi« an bie 3Kar!por<5en, inb tnen boir mit 25
fd^iffen inb mit t)toe^en in ber ftat. bat geiüeffer luerbe bis pa\\ö)tn bat
men benfen moi(^t.
stgri»)»). II ^^^ ^^" »oulbe fagcn, bat ber 9lin bot unf^ulbige bloit bet toetoer inb
i08b. looller an bem ©turt^elberge oftoefci^eit moifl, bot boe terflor^t toa9, bie {lat nu am
@(]^u)>ftoi( genont id^. 30
3tem t)an bem groiffen SRin, bat l^e ^ait gegangen bi« an bie tra|)*
<)en JO fent SDJarien greben, fin gefc^rei)en befe Derd^:
Est post predicta destructio naagna notanda, <
nam sunt undena februi sua perdita frena,
merse sunt ville, nocuit templis nimis ille. ss
hunc gradibus quinis Margteden isse notabis^
sub lavacro Christi quum scandens Rene fuisti.
1. 2)ie(S^ronit tvirft bie betben %n9- 3. ^ie 3nf(if^rift befanb ^^ an bei
treibungen ber Suben 1349 (©(. 263») Äiri^e S. Maria ad gradus. SWiteitiigen
unb 1423 ($(. 290») ^ufammen. ort^ogra)>^if^en 9Stt>eie^un]gen 9t\^t fte
2. S3gl. ©b. I, 276, bei GeleniTis, D6 magnlt. Col. p. 314.
\
1373—1375. 715
3n bem feti»en iahr ßottbe eht grotffe franl^eit v^ unber bett minfd^ett, iitb )o«i9 chron.
bo(i^ niet t>i( me geften befe {elbe trant^eit t>uc of nae, tnb quam toan natur(i(i^en ur^ ^r*^'*
fa(]^en, a^ bie meifier fd^rben, tnb noemen ft maniam, bat \% ra{evte of unfmntci^eit,
tnb bt( (übe, betbe man tnb fi'aun)en, iuni inb a(t ]{;abben bte franc^ett, tnb gingen
5 ui8 Ifjui« inb ?;of. bat beben oud^ junge meibe, bie toeiUeffen ir alberen, lörunbc inb
maeg« inb lantfd^af. biffe bürg minfd^en, )0 e^It(](|en }iben ad fi bie franc^eit anflieffe,
fo ^abben fi ein ujcnberltc^ betoegung irre lid^amen : ft gaben nid trifd^enbe ttnb gru«
fame fiimme, inb mit bem to)ur)>en ft fi(i^ ][^aefl(i(i^ u^ bie erben unb gingen Uggen ui^)
tren rugge, inb betbe man inb lorautDen moifl men umb iren \m6^ iub umb lenben
10 gurbelen unb fnetoelcn mit tteelen * unb mit flar!en breiben Benben, affo ftif unb ^arte
a!« men motit^te.
3tem affo gegurt mit ben ttoelen ban^gten ft inb riefen: S^in-
*(>ere fent 3otan fo fo brif(ä& inb bro, ^ere fent So^an'. ilJ.'
3tcm bie g^cne, bie bie !rant^>elt l^obben, tburbcn gemdnlic^it gcfunt binnen chron.
15 15 bagcn. jom leflen gef(j(>iebe t)il botoerieunb brod^ baemit: einbeil naemen ftd^ an, ^^^^l
bat p franf ireren, u^> bat ft mod^tcn gelt bacburdj bebclen, bie anberen toindben fic^
franf, \ü^ bat ft mod^ten unfnifdjeit bebritocn mit ben i^rautoen, inb gingen burd^ flfi^*^?08*!'
lant inb breti«n i>i( boberie. boc^ SoIef)en bra(^>it üi6 inb tt>urben t>erbre))en Söin.
ui« ben lau ben. bie fcCbe benfeer quamcn on<i^ go (goetten tuft^en a»en unfer lie* ^^3^^'
20 k>en lorautoen miffen assumptionis inb nativitatis.
Anno dni. 1375.
3n bem t>urg iair n)urben bie f(i^effen unb ber rait uneind, "t^i \% bie bau aBür}B.
ber gemeinbc in ben rait fernen toaren of bie ban bem toiben raibe, umb ^km.
bat bie fd^effen iDouIben irre gebiebe fefeen inb l^aben boben bie [tat unb ^^' ^*^^*
25 ber ftebe burgermeifter. bo j^oiren be« tierben baged in bem abritte bie f(i^effen <5ö(n.
»an (Soetten bifd^of grebcrid^ go Hetoe jo ©onna »ainen, inb ber tparen 9, 25! *
mit namen l^er SBil^elm ®ir, l^er ^enrid^ ban ^ufen im SSilfegvaben ber
cCtfte, l^er 3o^an Dberftoulfe ban Sffrem ritter, ^eiberid^ ban SSinaffe«,
^l^itip« ©df^erfgin , aWatl^iö Dberftoultj^ ^enrid^ ban ^ufen ber junge,
30 So^an ban ^orne unb SReinbolt ©d^erfgin 2. bod^ quamen ir bri oc^ternoe cotn.
toebcrumb in (Soetten, mit nomen ^tx ^vaxv^ ^arböuifl, ^>er ^toer^art $aTbi)uifl inb ^J^J**
(>cr @tocr^>art i3am ©untgin 3.
!j)if[c bur^ fd^effen, ate ft jo ®onna »aren bi bifd^of grcberid^,
fo l^abben fi jofamen mand^en rait, bod^ jom teften berbunben fi fid^ y:>^
35 famen, inb bie f d^cffen fadsten cme, bat l^e bit l^ertid^eibe inb .mand^c bri*
l^eit in Soeöen liebte, bie l^e niet entoifte, unb bie tootben fi eme offen*
boten, a^ fi oud^ beben, inb fi gaben ftd^ unber einanber brief inb fieget,
bie fd^effen bem bifd^of inb ber bifd^of toeberumb ben fd^effen, bat fi bi
1 . €öln. 3^a]^rb. C 72 S3arianten : biet III, 667 erfd^einen nod^ mehrere an-
'iifb man »rant fi mit treten, crc bud(^ bere, flatt *4>eiberi(^* 3)ietrid^ »enoft«.
m\i rttct)«Un'. SBgl. au* »b. Il, 25. 41. 3. SBgl. ©b. il, 41 9iote 2.
2. 3m @(^öffenn?ei«t^um bei Sacom»
716 VI. ÄocH>offfd^c (S^fronif 1499.
ein tooufcen Mtecn jo tietc inb jo leibet tnb bacmtt l^oif ber Btfci^of an
jo friegcn up bic ftat, umb anbringen ber fd^effen ban be^ l^ogcn geritiffi
©(.277b. tpiHen, a^ ^ernae gefd^rc^lben tt)irt. inb bafo bairnac gaf ber bifd^of
orlof, batbie fd^effen fo tt)it a« fin tont mere mochten befummeren uj)
bie [tat ban (SoeQen. inb bit gefd^iebe oud^ alfo: ad n)it ad bat btdbonts
id, toart in fummer getod^t ber burger goit. bit geftabe ber bifd^of, toic^
toail l^e berbunben toad mit ber ftat^ inb l^abben eimer bri geforen: of
einid^ ttoift tufd^en in queme, bat bie fed [id^ ber fad^en unbermunbcn
inb bie jtoeifd^eöid^eit neberted^ten. oud^ toaren ber bifd^of inb bie [tat
berbunben obermi^ ben tontbreben ^. lo
Üan bem gemeinen latttotebett tiir4|tn iKafe in) Hit».
§ie id jo mirfen, bat jo befen jiben gefd^ieife beibe jo tonbe inb jo
tt)affer bit fd^aben« ben foufluben inb anberen. bit angemirft quawcn
gofamen bifd^of g^eberid^ ban^Soeüen, l^ergod^ SBenfeet ban S3rabant,
ban gimburd^, ban Su^enburd^, ^erjod^ ©itl^ctm ban ®uttd^ inb »an 15
®etre*, grebe 9lbolf ban Slet^e ^ item bie ftat ban Soeöen inb bie [tat
ban äid^: bie aüefamen inb anber mere berbunben fid^ jofamen, ein
fteben baften breben iinber fid^ jo l^afben inb in al iren tonben. »er tt
fad& bat uneinid^eit of obertoft tufd^en ben bürg ^jartl^ien u^)ftunbe burc^
fid^ felf« of burd^ anber brembe, fo futben bie bur§ paxü)k bed pd^ un- 20
berminben inb feren, ffid^ten inb meren.
SRer boben al bie bur§ ^)untcn iDurben bie ban SoeQen oberbaüen
mit rouf nid bed bifd^ofd fCoeffe inb ui« fime tonbe. inb bie ftat ban
Soeüen bebe bat funt bem tontbreben inb bectotd^ben fid^ bau bem ober^
bat inb fd^aben, ber in gefd^iebe ban bem bifd^of, mer bat \oaxt berjogen. 25
3^0 mit bif(^of -ftibttl^ Me fiat uan dPoeilen in bes keifets a4)t braute.
3tem btfd^of greberid(^ bur§, nae ber ctoge ber fd^effen, joid^ ^e jo
feifer ^arl mit einbeil ber feber fd^effen, unb l^e ctoigbe bem feifer, m
bie »an Soelne getoelüid^ fin fd^effen l^ebben üerbreben inb ^ebben fin
erbe genommen, oud^ ^ebben fi eme fin gerid^te gefwed^t. inb bat in, bat 30
29. ci^n [(Reffen.
1. %l. bic Urfunben 1375 Suü 12 tualtcte ©elbcrn für feinen gletd^namigen
bei SacombH Uvfunbenb. III, 667. 669. @o^n. Sacomblet III, 619.
2. 3)ur(^S3ertragtom6.@e^)t. 1374. 5. ®raf Slbolf erfd^cint ni^t unter
Ouetten V, 64. ben ©egrünbeni bc« Sanbf rieben«, »at
3. 35gl. bie ?anbfrieben8urlunbe 1375 au^ tvenigfien« bi« 1377 Äug. 7 (togl.
aWärj 30 bei gacombtet lU, 658. Sacombict III, 703) ttO(i^ nid^t bcigetreten;
4. ©erjog SSitbelm toon ^Miäf öer»
1375. 717
l^e eme fftiifm »olbc. bcr fcifet crl^ottt in inb bebe bie [tat in be« rii^^
a6^t, bo bic [tat bat bctnam, fo \6)xdtt ft bae irre brunbe 4 inb bie baben
ben feifer, bat ^t in gcnabe bebe inb l^iett in irre bril^eit, bie irre alteren
ertt>ori>en l^ebben mit groiffer arbeit, inb bat ft quemen ui^ be^ rid^^
5 ad^t^ »ant ft »eren nnfd^utbid^ ber fad^en bie in ber bifd^of npkdfk.
mcr bat enl^atp niet : ber feifer bebe bc« bifd^of« mitten inb gaf eme be^
Briefe np bie ftat, fo bat ber bnrger lif inb goit in atten (anben nod^
ftd^erl^eit nod^ geleibe l^bben.
IDie hit (tat tian doelUn Mt oain t^ii^t ttefUite man oan Itt bif4|of9 ami^iMtn^
10 Me M( (tat Mu dodlen (ntbtn oerraben ^aDen, in) bat ber fank 9(la4|t oatt.
Spinnen be« bat ber bifd^of tad^ bi bem feifer, mart bie ftat ban
Soeöen l^eimtid^ gemarnt bat fl [\äf burfegl^en, mant ft merett berraben^.
inb ber rait bemam, »er bie gene toaren bie bat bcftettcn fotben, unb bebe mn.
bte loangen, inb toad ber Up)ßtUx t) a n b e m b o i m e inb bed btfd^of^ rentntetfler k. a d 134. '
15 tjurß^. inb jerjiunt loart bcr fanf geleit binnen (Sotten, inb bieben bie jmen
t)nrg gefangen umbtrint 2 jair. bo bie ftat ben n^jfa^ be« bifd^of« ber^
nommen i^abbe bnrd^ bie bnr^ gefangen man, fo fd^rebe fi bat jo leeren
inb fteben inb bectaid^te fid^ be«.
Bo mit bir4|of ireberiit in Ut pai$ ban quam.
20 330 bie ftat ban Soetten niet moid^t jo red^t fomen mit bem bifd^of
ünrß bi bem feifer, fo daid^ben fi bat bem pai^ inb ber pa\^ bebe in in
ben ban, loant f)t meineibid^ toa«^. bie briebe mürben Durgel^afben ben
pxioxtn inb ben 4 orben: fi l^abben niet gerne be« bifc^of« bebe, bod^
tDart fft berfnnbiget in ben ban, a« mit a« bie ftat ma«.
25 II 33o ber bifc^of befe mere bernam, mie bat befe bur^ gefangen me* öi.278*.
ren, fomart i^e trurtd^ inb bie bi immaren inb \pxad) : l^e moutbe bie ban
ßoeöen a« eigen machen a^ einid^ finre ftebe, inb foutbe l^e oud^ ben boit
bairumb fiefen inb fin bnfc^bom berfriegen. l^e reit in SBeftp^afen inb
ttjoulbe bie ftat in bie feime bringen ^, mer bat enmoc^t im niet geboeren.
30 bo joid^ ]^e bortan jo bem bufd^of ban ^aberbome inb ctaid^be eme, mie
23. b^fft^off.
1 . 2)ie ©efanbtfci^aft tourbe toa^r« 4. 2)er @ribtf<^of tourbe nt(j(^t liegen
fc^etnli^ öor ?(n«f)prn(ä^ ber 3i(^t abgc» feine« SSer^alten« gegen bie @tabt, fon*
fc^idtt. Sgt. 5Bb. i, 281. bern »egen ©elbongelegen^eiten gebannt.
2. Sgl. (gnnenli, 712 unb bie Ur« ©onnf^ruci^ be« ^ä^)fni(j(>en Äämmerer«
funbcn Duetten V, 120 ff. 1375 @e^t. 6 Duetten V, 115. SJgl.
3. %n früherer @tette ifl bic« gar (Siiiieu II, 710.
ni^t crtüä^nt. 5. SBg( ©b. I, 281.
5
718 VI. «oel^offfci^c (Sifxonrt 1499.
bie Dan SoeQen l^ebben fine t)tunbe geDangen, ftn fd^ffen i^bteben inb
fd^enbbrtet)e Dan im an bie furften gefant inb baitjo l^ebben in ^o ban ge«
bain, inb bat in mab ^ntpt, inb ber bufd^of ban ^abetbome tpatt onä)
jerftunt biant ber fta^ ban (Soetlen. oud^ )oicl^ l^e jo 9(i(i^ bi ben (ant*
bteben inb bedaid^e [xä) np bie ftat, inb bie [tat berantiDorbe fid^ albae,
bat tt bcm bufd^of niet bcl^agebe. bo bwfd^of grebetid^ fad^, bat fin anfloc^
niet molbe bur fid^ gain, fp befatte l^e atte ftraiffen inb zx^xopulU gl^ein goit
(aiffen gain in SoeQen nod^ jo (anbe nod^ jo 9?ine : l^e metnbe [i binnen
ßoeüen ui«jofmad^ten. bit betbroi^ bie ban ßoeüen inb befd^reben 200
gefeien inb beben mit ben groiffen fd^aben in bem coeifd^en (anbe, a« ^er^ lo
nae gcfd^reben fteit, mit brant inb touf bi« jn öonnc inb ^aitrnmbtriiit
inb mad^ten it ganfe tale ^ bairumb joid^ ber bufd^of eber ip bem tant*
freben joSlid^ inb daid^be, tpie eme atte fin tant jemertid^ berberft tourbe,
inb bairumb ber ^erjod^ ban Trabant inb bie [tat ban %i^ mxttn ber
[tebe (Seine biant inb (ad^en ein bo(! jo Sed^eni(^* ber bufd^of gefan o^d^ is
]^ul))e an bem ^erjogen ban ®ui(d^e, mant f)t onäf xoa^ berbunben mit
bem (antfreben, mer ber ^txiiydf ban ®nitd^e \pxa(fy : l&e tt:>i[te bat bie \t9i
bur gedait J^ebbe« bat ir bürgere meren gejait inb beroif t inb genant i^
[ime (anbe it;b bebe ber [tat groi[[e getDaU, inb bai^pmb mmnlH ^e jAü
biant »erben. 20
3tem bem b^f^pf ^art pnd^ !^nt gebiitn ban benen bie buiffen 6oe('
len toaren gejogen : l^c fonibe bur ßoeCen jien, bie gemein [ontbe ente
int ^ant gain. inb ^e beftonb it oud^, afö l^ernae gefd^reben [teit.
»
Anno dni. 1376.
stoniQi* SBent^edlaud toart gelpren jo etm voem|(Jt^en foninf in bem Durg jatr. vi de 25
mir bie oan Otiitf4ie oHt^ann Mt mitburgetfitiaf inb Driijeiben Me fi ^abUn mit
ber |lat oan daellen, in item groiffen ungelndt.
(5ö(n. 3n bem fetten Jair, »ant bufd^of grebrid(^ in Diantfd^af [tonbe mit ber
^34'u.* [tat ban Soeöen, [0 Ke[[en [id^ bie ban üDuit[d^ bairjo trumpen bem bu* 30
*^i ü9»f ' fd^^f i^ K^f il^^ qnomen bie bürgere inb oöerjten toan 3)uitf(| mit gctt)a:|>enber ^ant
i^o iSoelne gebaren an bie flat t>ur bie $if(Jt^:|>ort^e inb fanten anbcnraitjo
(Soelne, bat ft irre t)runbe fd^tcCen tooulben an ben 9{in Mixx bie $if(]^:|>Dr^e, bae tt>ar*
ben ft irre inb tooulben mit in \pxt(iftn. bie flat ^an (SoeUen fante irre
Drunbe an ben 9lin }o in. bo fadsten bie burger Dan ^nitfd^ ber flat Dan iSoel' 3&
4. *bem' ftatt *ten'.
1. SBgt. unten ©(. 279».
1376. 719
leninen ett tnb iburgerf^af np inb en»ouIben bermet langer gebrui(i^, bie fi
ein fange jit ge^at ^abben mit ben Bürgeren k)an(Soetten. tt))finnt f(^i(ibe ber rait t>an
(SoeHen bie irren mit ma(^t ot>er ^\n inb (ief(en bae ben ^an 2)nitf(^e irren grotffen
Qxa^tn loxotxißta inb iputten, ben ft umb fiäf )o be[(j^erntnnge l^abben, inb bie bürgere
5 loan <SoeKen brungen bie ban !^uitf(i^ bair^o, bat fl moipen irre gratnn ^el^en Butten
tnbmoifien irre groiffe lorilj^eit oer^ien, bie ft^an ber flat t>an (Soellen Ij^abben. bo ram^e
ftd^ ber rait. ga^^ufe felben nu^e^ i9 ein albe gef:|)ro(^en koorbe. bo gaben bie tan
2)utt[d^e groijfe bri^eit ober, bei fi jo biffer jit bt^ qo(^ annol499 nie kveber ober« ^^
- .^. (Sollt.
fomen motzten. 3abrb.
10 n 3« bem felben jair np fent Ouirinö bad^ qnamen jo 2)ultf(^ SBoIter ban bem ^/278b
$orfl inb Sngelbre^t ban Defte inb ftne brobere inb branten einjjroi^betlban
3)uitf(i^, »ant ft lange be6 jliffe inb beS ln\6)c\9 biant getocfl »arcn, *|be« ^^gjjf '^•
bo(]^ niemand, bo {1 }o (SoeQen Borger toaren, ^ebbe borren Beflainj *. bairnae bioeben
{t fent ^erebert inb boirten [in] lo @ibnr(i^ np ben Uxä} inb bUif bae bis in
15 bat jair und ^eren 13S7: bo toart bat felbe ^iUige Hd^am tbeber»
umb gebrat^t.
3n bem fetben jair bebe bie jtat ban (Soetten ben 9lin bi 53eien jo^eilen m i t ößln.
ifcrn fladen inb blien, n^ bat g^iein fd^abe gefci^ege an ber Pat ^J^J^*
inb an ben molen inb affo irre flat inb irre moefen be baid betoart )a>i;ren.
20 Bi> ber felber git toart groid afftfe inb $ind np bie burger ge(a(|t, baemit man ebenb.
ben tttiäf intgain bufti^of greberidi (telte. bo^ n>ad tbin inb tom ^ailbeil.
3n bem felben jair joigen bie burger bau (Soetten $o 2)uitf(i^ inb branten bie ebtnb.
fiat bon 2)uitf^ rein af in ben grünt inb brae^en bie mueren, bie fleinjroerl inb aUe ^g^J^,,
irre bri^eit ouö^ baimeber inb ma^j^ten ®uitf<^ gan^ fte^j^t, ui) bat ber buf(^of toeber io9».
25 bie ftat (Eoelne greinen leger med^te. bat tt)Otjcic^cn inb ftude l)an ben fetocn
ntutrcn^ bie umb !Ouitfci^ gangen fin, i?tnt men inb fuit bie nod^ anna
1495 in bembelbe inb an bem 9iin tiggen. bcc^ Meif bae ftain fent^iete*
htttM monftet inb bie ütf^peföfirci^. inb 6a{b bairnae mürben bie jtoae
fitclf^en 0ud^ afgebrod^en, afö l^crnae gefd^reDen fteit. tt)ie bie ban Soeöcn
30 afbraed^en bat flo^ jo Duitfd^ mit toiüen bufd^of« Sonrai^ Dan §oefteben
l^aiftu anno 1242.
3n bem fetoen jait in bem l^eumaent, a^ ber feifer mit ben furfur* Suii.
ften flnen fone^ SBen^et jo eime roemfd^en foninf geforen l^abben inb but
ein roemfd^en foninf ui«geroifen jo ^anffort, fb joigl^e ber nugeforen
35 foninf mit [tme ijaber bem feifer inb mit finre l^ui^frautten , mit ben
furfnrften inb mit anberen furften inb leeren mit groiffer foefttid^eit ben
^ia af bi^ jo Söonna, inb quam niet jo Socßen, toant ber 9tin joge^^eitt
»a« bi ßoeöen ad t)ur§ inb toad groid orloge tufd^en bem bufd^of inb
ber ftat i^an SoejClen, fo bat bie ftat fere beforget tt)ad tc, inb joi* ber !onin! <5ßjn.
10 mit flnen brunben ban 53onna bi« gen %i6f inb quamen bair in bem l^eumacnbe, inb y^^\^'
ägrij»p.
14. 'in' um* lü9b.
1. 2)ru(ffc|^ler ober toöe« ÜÄißber- nu^e*.
ftänbni^. ^grlt>:|>ina : 'gae ftu^e felben
720 VI. Äoel^offWc (S^ronif 1499.
bae Iroenbe ber !etfer flnen fon mit atten furfurflen, inb \^t toart gekoiet t>an buf^ef
grebectd^ t>an ©anoerben inb ber fa^te im bie croin u:|> a9 fu^ bat gebnrt : be« Ireiit
<^c njail 40 bu(cnt gutbin jo gcf^anf . item ber fftxiodf t>an ©äffen inb ber ^et»
jod^ i?an SSrabant, Dan bem oud^ t>nx^ i« anno 1371 inb tt)a« be« nu*
geforen foninf« ceme, be^ feifer« brober, jmelben fid^ umb bat ftoert je ^
bragen Dur bem foninge jo [tribc jo.
3tem biffe foninf SBenfee^Iau^ toart Dan ber git an Dur ein roem*
fdf^en foninf gel^alben bi« jo ber jit jo bat l^e toeberumb aDcgcfafet »ort,
al« l^crnac gefd^reDen tt)irt anno 1400.
C5o(n. 3tt bem feltten jair inb in bem burß macnbc up bcn 10. bad^ junü^ lo
136/ ^öt i8 in bem ^cumaenbe, ttjaS ber grois brant inb bat cloipcr me ban M-
cb. u. 3n bem feli^en jair up Jent üKorien SWogbalenen ba(j^ »ibberreben ber jlat (5ocl*
109b!** IcnDrunbe in bem Delbe ir« Dianb« bc« Bufd^of« üan (Soeflen ruiter. olbae bleif boit
^erman 2)oirfi alias 2)roiffe«, ber tt>a9 ber jlat ^ul^er intgain bufd^of greberid^.
IDte liuf4|of ire)eri4i ht ftat oan doeilen belaste ein karte ^it. i5
ebenb. 3n bem felDen iair up fent ^ant^aleoind abent Mad^it ber Durg bufd^of bie
patSoclne tour fent @ei3erin« borijcn mit finen brunbcn inbjloigenir
81.279». ))autt)eluin up U \\ ben melatencotten tufd^en (Soetten inb ^oberfirci^en, inb fMen
bie bianbe Duirpile in bie {)at (Soetten u^ bie bürg fent $ant](ialeoind nad^t. bie
bürgere Dan ßoetten beftalten fid^ intgl^ain ben bufd^of jo ftribe. bo bet^o
bufd^of bat Dernam bat bie Dan ßoeöen fid^ an in riDen tDontben, bo bereit
l^e fld^ balbe inb jotd^ be9 anberen bage9 be^ morgend Droe n)eber Ij^eim ^o ^erbe unb
JO fd^if, fo \)t atter geringfie moid^te, n^ant fin u:|)fa|^ mit ber gemeinbe aS
DurgginfnietDurfidt^. inb in bem u^bred^n reben bie ritterfd^af inb ebel«
menne mit irren joulbeneren inb b ur g eren uid (Soetten }o fent ^eDerind poltet in 25
bot belt JO be« bufd(>of« tootf inb floigen fid^ bi bem 3oebenbuci^cI
bae n^art bufd^of greberid^d brober ritter geflaglj^en inb oud^ ber l^ere Dan Sefier«
burd^.
HDie Me flat oan doeilen ;o Ouiir4i afbrad) f^^nt igerebertiis ntonfler un) Me kirfpeU-
kirifie, baeoan fl grois iiu) oil oian^e kriege, in) ^airjo nart ber fank gelabt so
binnen dodlen 8 tutr lank.
(Soln.
3a^rb. 3)airnae oDer o(^t bage bi fent Saurenciu« bad^ tooiren bie bürgere »an
igdSi. ^«>«'tt«n otoer 9iin jo 2)nitfd^ inb braid^en fent ^erebertus monfler af inb bie Iirf^)el«»
iü9*>. fij^^ ijijj brauten bie abbie af, np bat ber bufd^of niet bair enboltoerlebc inb u^)bat
"^' * \)t gein burd^ bae enmad^be Dan ber fird^en inb aSban ber flat fc^abeu bairui« bebe. 35
(Sö!n. 3tem umb ber afbre(^ung ber jn?eier fird^en Durß »art ber fanf gelad^t 8 jair
^136*'* '^^^"f '^^""^n ^oetten. item boirjo Ireige bie fiat Dil lanbeS^^eren inb anbert
ebb. 135. rittermaiffigc monne jo toiant: bufd(>of (Sono Dan Xriere, ben bufd^of win
^aberborne, ben Ifierjodf^ i)an SBrabont unb toaS beS feifer« brober,
1 . 3uni ift ^rad^monat.
1377. 721
inb bairotocr me ban 8 ^unbert rittcr inb fnec^t, bic atleber fiati3an(5oencn
tt)ebcrfa(j^t ^abben inb tvurbcn bcr flat batt SoeUcn bianbe.
Stern bairintgain ^abbc bic pat tan (SocKcn jo ^ulpcn grei)c @nöelbre^t toan ^oin-
ber 2«arf »alc mit 200 gctcicn. 135. *
5 3n bem burß jair u^> fcnt ©etcrins bad^ rcben bic Bürger ban Soetten mit bem Oct. 23.
»urg grcöen inb irren joulbcneren ui8 SocKcn inb tvarcn ben ganl^en haä)
' ui« in bem toelbc *|funber alle »ebcrtt?cre|*. inb ber bufc^of enborft uiffer 53onnc niet **Äflriji?.
fomen, inb branten buran bi« umb ©unna alle ^>oöe bor^>er f(3^nren, toanban
lanj bat turgebirci^« ©urftbor^i ffialbor^) bit »eberumb jo (£ocl»
10 Icn, inb namen bat öee inb bradjtcn öil rouf« inb armer lube getan»
gen. item bit f^)iel gcf(j(>iebe bitf in ber beben, njont fi ^>abbcn deinen »e»
berflant. inb »art monnid^ man getonnt erf lagen inb gebangen ban beiben ^ar*
t^ien, bat ber bufci^of in bie f^at betbe niet bil bairan gen)unnen.
inb affo »art ber bufc^of baemit gebrungen jo ber (oine.
15 Anno dni. 1377.
3n bem jair un« ^eren 1377 »ort einbadjgefcj^e^t inb ein Joinc getroffen 1^^^"^
JO ^erfel np bem 9lin. bie ^eren i)an Soetten reben np (ent ^aulu« boci^ jo 135. .
$erfel, be«gcli(^en quamen ou(i(> bair be« buf^of« raebe, inb albae bef^raeti^en fi fn^
- inb bieten beitc <>artie, bie ftat inb bnfc^of Srefcerid^, irre jtpeifc^etongen
20 bi Bufd^of (Sono t>an friere inb bi einte ^oemeifter nafc^rcten. bairnae
»ergaberben ft fiä) jo fent So^^an (£ 0 r bu l e n. oter befer foinen »a« buf(i^of(£ono
»an Srier inb ber ^>oemeifier tan fent So^ianne inb bil anber ^eren, |1 inb biea3t.279b.
foine ttjart alfu6 gebcibingt inb getnrwert, bat jtten fd(>cffen buiffen (Soelen foulben
blitcn fo lange, bi^. fi ber [tat beladet l^etten ben fd^aben, ben bie [tat ge*
25 leben ^ette t)ur, ee xt jo roube inb branbe tufc^en bem bufd^of inb bcr [tat
fönten mere : a^ban ntoid^ten fi tpeber beibingen \ inb bie anber 9, f 0 »anne
ft ben fiJ^aben ber ftat belod^t ^>etten, ben ft ir baben go granffort ee it 30 rouf inb
go branbe quam, ban moec^ten fl »eber infomcn. bit beftegclbe ber bufc^of tan S^riere,
ber bufd^of tan (Soetten, ber ^oemeif!er tan fent 3ol>an inb bat ca^itel ton bem boim
30 inb bie ftat tan (Soetten mit irme groiffen p^gel. inb befer Brief »art gclefen u^ ber
burger })m9 tur ber gemcinbe be6 eirflen moenbageS in ber taftcn, bat ita« ber
16. haäf in bem maenbe gebruario, inb it bc^agebe ben bürgeren inb benBfet^r.ie.
ingefeffen allen »all.
3tettt bo mart gefprod^en, fcat bie jtpen tur^ ^Jaffen, ^er ®obert
35 »an SBetelfoten ber Up)fitkx inb l^er 3o]^an ban Seitfe foutben gefegt
irerben in be^ ah^ Ijant ban fent ^antl^afeon in bem namen unfern l^iöi-
gen taber^ be« ^^aif^ :c ^,
6. ^outbercn. 17. *uj)' boppcU. 20. '»urp' fiatt 'nafdjrecen'. 23. ^wein.
1. S3otjborfunb SBalborf. 695: '3tem fagen ttir, bat bie bürgere
2. 3ft »o^>l int^ümUcä^ au8 ber fol« bic jitene ^jaffen feljcn fulcn in ^ant bc«
gcnbcn Claufel ^>erübergejogen. ahi^ tait fent ^ate (@t. ©ato in ®ent)
3. S3gl. ?ocomblet, Urfunbenb. HI, in namen un« ^eiligen taber« beg :|3aif«'.
StätUd}T»m{cn. XIV. 4G
722 VI. Äoct]^oftf(3^e (S^irom! 1499.
So oie liiif4|of ittUxi^ \nb Me fln Me onrjl foine brauen.
IfS;. 3" i>em fe(»(n iair tur^ bairnae in bem merU »ort ber bufc^of ber jiat
74 136 fombrud(>iclJ : ^e bebe iagcn tnb rennen tour ber @d^aifer:|)orfeen in ^srengeben einen
"iio2*' Bürger in ber |!at graben, inb be« fcuf(J(>of« bienre Iteigen eme nae in bcn graöen inb
floigen in boit tnb goigen in nid bem grat>en inb ^eingen in fo boit an ben neifien 5
boum. otbae htadf ber bufci^of finen cit inb fme Join.
fofirb. 3n bem Jclöen jair rxp «nf er Hcter trauwen bod^ annunciationis quamcn
135. bie 9 Reffen jo (Soetten »eber in, bot mit til arfceit inb beben j^obrac^t
njart, tnb Bulben bem raebe t>an (SoetCen.
ebenb. cj„ ^^^ jgj^jg^ j^lj ^p ^^^ \)t>uliititx\>aä) »urben bie jtoen boim^eren, ol« ber lo
Uppdtx inb ber rentmeiper, ui«gelaffen ut8 ber getjenlniffc, bie beS freies t)i( gemacht
l^abben.
«fc.u.74. Qu ^giji fei^jen j^ij^ ^^g 5, i,ageg i^ ^em ongufl, tourben jtt)en Soeben gc^wn*
gen, a8 «Simon inb2)atoib, bie ^oed^flen unbcr ben Soeben. (Simon« tt>if foulbe mcn
letenbid^ begraben ^>ain, bod^ «mb beben loiKenbe« gretoeni3an(S(etoc, bcrmitinbat'^
öelb reit, (eis man fi letoen, »ant ft fere fuöerü(ä^ tt>a9, inb ft ttjart criflen. befc
3wcben l^atten bat orloge gemadjt, bat bie fd^effen uiötooren, inb ^abben 3«eben »er*
raben bem öan Oifte tnf^en SBunne inb (Soetten, bie ou(j^ ent^euft hjurben in
bem naebolgenben iair.
Anno dni. 1378.
20
(5ö(n. 3n bem jair un8 leeren 1378 up fent SBernl^arfe baci^, bo berbrante ber tont jo
45. 75. i>^in groiffen fent aWertin inb bie clocfen inb be« SSifdJmar^ ein bcil, inb bat öuir
5(gri^». quam ban bem S5ijd^mart. inb ber torn flonbealfo funber fa^^e bi ^unbert inb 16 jair
^*^** ungemad^t, inb ein burger ban (Soetten, genant (Stbatt ban ^Sad^eraci^ *, ein loufman,
gaf an ftmc leflen enbe fo btl bairjo bat ^>c gemadjt toart anno 1400 umbtrint buuf« 25
tii<^ inb 60 iair.
:^brb ^" ^^^ ^^^^^^ ^^^^ "^ '^"^ SWaternu« haä), voatt 9loberfird^en firmiffc ge^alben
76. ' njoutbe 3a^^>en.
ebenb. 3tem in bem felben iair u^ b en 24. bacJt^ be9 maenb« fe)>tembrtd mad ^nxp'
monbe berraben np etme n^agen. 30
(5o(n. Snbemfelben jair 2 n\i ein nad^t, a(8 vDp fent 5(nbrei8 abent, ftarf ^wi«
mt« ®fWnu« go 9iome inb feifcr Äarr go ?rae, 0« onäf bürg annol37 6.
®(^ebel SBen}e«ku9 !oninf ban ^t\)tm fo gaf ^e bie ban 92urenberd^ quit ban
2?4b* ^^*"^ ^^^^' ^"^ ^^^ f^ ^^^ beflelten 4 »agen gckben mit rinfd^en »in ben men noem^)t ^
Äönig«* Sitrjlenberger, ber bi ©ad&arad^ ttjeift.
V^'siar^ Reifer ^arl bürg \)a\\ finen brunben jo lefte oberbroid^ l^c mit ben für«
103b.' furflen inb gelofte eim i(f lid^en furfurflcn ^«nbert buifent gulben jo gebend »aeji
1. 2)ic @d^en!ung faßt 1455. 3)er f^ro(3^en Äöln. S3olf«jtg. 1875, gfhr.318.
3tt>tf(^enraum bon 116 3al{^ren, njie au(^ 2. 2)a« rtd^tige 3a^r entnabm bie
bie ^gri^:|)ina beutUd^ f^reibt, mug auf (£^roni{ n)o^I au9^($nig9^ofen493. Sgl.
einem ©d^reibfebler berufen, ba i^>r S5er« übrigen« 5Bb. II, 45 i^otc 4.
f af f er nod(>nlc^t 100 Saläre na(j^ bem ©ran* 3. Ouette ^ierbon ip Aen. Sylv.de
befiJ^rieb. ®enauer^abeic]^biefe@tettebe» Boh. er. c. 33.
1378.
723
fmen fon 16t flme (eben }o finte roemfd^en tcninf metd^tm , tnb atfo vaart ^e ein«
tred^tlid^ gelorcn toan ben lurfurflen jo eitnc rocmfd^cn !oninf U fm^ löabcr« Iciöen,
inb bat gef(3^iebc anno tourß u:|) bcn etrflcn bad^ in bcm ctcnmacnt up ben ^)injr|lba(3^ ^Söin.
go 9{enffe in bem garben. inb balb baimae in bem ^eumaenbe quam l^t go ^id^en. m,
5 ©iffc mx^ forc bcl^agct ipai« ©tegotiu« ganfe nict inb tt)ou(be bcn
mx^ SBcnje^fau« nict conftrmicrcn nod^ bcftcbigcn, tt)ant l^c fad^ an, bat
f^e noäf ein fint tt)a« inb bat l^c merc an bat rid^ gcfouft ban geforcn tt)a«
inb bat bie fuir iDcre mit [imonie jogcgangcn. inb bat t^crbro^ bca feifcr
fcrc vip ben ^)ai« bürg, bct felbc pax^ ftarf 6alb baimae inb »att ein
10 jtDcibrad^t unber ben carbinalen, ein pai« jo fiefen, inb mürben gebeilt
tnb jmei beif inb idtid^ bci( foire ein pax^ ^ bae bic tmift ber carbinafen
öut ben feifcr quam, be^ erbrcuiDcbe l^c fid^ inb fprad^ : *nu mirt min
fon confirmiert toerben ! * ate oud^ gefd^iebe : ein iglid^ ban ben jmein
paeffen fante bie confirmacie jo "ißrac, ec ban fi bairjo erforbert tüurben,
15 tnb tr idttd^er l^ofte bairburd^ be« feifcr^ gunft jo erlangen.
Stern bac bic bejalungc ben Iurfur|!en gcj(j(>een foulbe, a«öan ber lur 2Cgn»v.
wegen be« feiferS fon jo eime roemfd^en foninge, bae gebra^ bat gelt : ^^^^'
bo greif teifer ^axl M l^iiQigen roemfd^en ri^d gott an inb gaf baet>an einen ieberen
fo toil als tourß i«, tour bie benante fumme gel^ go toernuegung^. bufd^of Sono t)an
lio S^ricre freid^ ein groi^ unmei«tid^ fumme gel§ ^, l^ergod^ diopxtäft ber
a(bc unb palfegrcüc bi 5Rine freid^ bur fin beit jo unberpanbc D^j^jcnl^cim
bie rid^ftat am 9iinc, Äeifer^tutern bie rid^ftat in ffiefterid^, Oberl^eim
bic rid^ftat im SBormffcr gaumc, Sngctl^em betbc im Sünfaume mit allen
fime jogel^ocrcic.*. btt Ireid^ i)t fin toen tanf unb finre jtDcicr föne Icbcn
25 tanf, ber idtttd^ diopxtäft genant tpa« ^. bur<ä^ befe ^antfd^af || loart bie roemfd^c ©usob.
mac^t go niet bra^t inb go erfUc^er t>erberfniffe : ^e buegbe bem roemfc^en xid} fu((j^en
groiffen fc^aben, bat flbber finre git nie mibberbrad^t moidftt loerben, al9 bat )>ai9 $iud
in ber cronicC en t>an ben 8et^emen f^rift inb beclaget : h>ant toere nae f onini SBent^el
go bem roemf(!^en rid^ geforen n^art, ber moifl fweren, eir ^e gecroent toart, bie furfur*
30 ften bi ire pantfd^aft go laiffen inb inet go tDibbenoifen. biffe ^aro(u9 foi(i^t meir ere
inb gen>aU ber croin ))an 9e^eim, finre brunbe inb maege, ban be9 l^ittigen roemfd^en
x'i6^9, ^e l^ebbe anberd fnld^en fn>aren fdftaben bemri(^ niet gogebueget. atterii^ in fid^
^ebeilt n>irt berberft: bairumb, uid eigrnnu(} x9 bat gemein goit be9 billigen roem> (Suf. ii,
fc^en rid^ go fulc^er noit inb berberfniffe fomen. bit gefc^a^ anno 1377.
17).
t3. wutbcn.
1. UrbanVi. unb (£lemen«vil. Uc»
6er bie ©tedung ber (Surie gu SBengelS
ffial^l f. Sinbner. inben^orfd^. llV, 251.
2. ^nif \)\tx liegt »ieber Aen. SyW.
Boh. c. 33 )U ©runbe.
3. 1376 3uni 12 befdfteinigt ^no
ben (Sm^fangbon 40000 ©ulben. geiget,
2Bcncc«Iau«, ©. l. Urhmbenb. n. XV.
4. Ob biefc ^>falgifd^en «ßfanbf(^ften
ben $rei9 ffir bie Sa^( Sengeid bitbeten,
ifl fraglich. S3gl. ?5c(jet, Äarl IV. @. 907 ;
^äuffer, ®efc^?. ber rbein. Wk I» 186.
5. ©emeintfinbÜlu^re^tll.unblll.,
bie aber nidftt @8^ne, fonbern 9ieffc unb
©roßneffe 9lu^redj[t« I. toaren. 2)ic tocr»
^fänbeten Orte blieben mit !urger Unter*
brec^ung ^fäljifd^. S3gl. ^äuffer a. a. O.
257.
46*
724 VI. ^oel^offWc S^roni! 1499.
5i9ri)?p. 3tcm »anne ber toobei* io geneigt faS . . . . .. ^e traö 33 jatr rocmfc^c inb be*
Äöntg«"* l>einf<^ foninf getocp inb 24 jair fcifcr.
^of. 493.
Anno dni. 1379.
HDie inb tDantie ttonink HDenjcslaiis uau 6(^cim ber |lat nan dPocUen t)nUc.
6öln 3n bcm jair «n« ^crcn 1379 bc6 15. bagc« junii, batiöin bem bramainfce, 5
76? 136. «lUflm foninf 2öcnäc8(au« mit cime carbcnaitc inb anbcren lanlj^^erengo Socl»
Jen, inb \)t xoaxt eirli^en intfongcn inb emc ^ulbc bie \iat inb l^c ir »eber, fo mon
be« ^icit. inb nac find Daberd bott nant l^e an [id^ bat xiäf jo regieren
Stflrirv. inb rcgierbc 16 jair. \)t quom niet bairjo bat ^le fcifcrüd^c gecroent tuurbe. ^e toa^
gan^ un^d^tfam inb l^inteffic^: bairumb toart ^e jom Icftcn »eberumbto
afaefat. be »ad foninf int regierbe 22 tair.
Suppl* ,»
225» u. Urbanu« VI tcai )ßai9 11 jair.
232b.
Han einre ntbtil^tt Minn%t ber billiger kinten, inb buerbe 39 iair.
ib. 3o biffcr jit »art ein groi« terjiocrungc inb bijler^ieit bic »an (£atelo*
nien inb (Sngelant l^^ielben mit paii (Siemens. 15
«t.28i«t. II 3n bem fetoen jair l^oif [id^ ber fried^ an tufc^en gret)en Sobotoic^
Dan 9S(anberen unb ben fteben. ber fefce grebe l^abbe ein ^uidfrauae,
äWargareta genoempt , De« ^erjogen ^ boid^ter ban ©rabant, inb ir
fuefter^ l^abbe SBenjedtaud l^erjod^ jo ßnfeenburd^.
Rudim. 3n ben felt>en iair^ Ia<^ fonini Sobott)i(!^ ban Ungaren tour I$enebigen20
bot fle fi(j^ niet me f<ä^reöen ^>eren be6 mcir«.
Anno dni. 1380.
3n bem mx^ \aix , bo quam ein buir ban bem l^emel tu 2Beftric!(f
inb berbrant ein ftat bie ^iefd^ 3)ievgenge inb anber [tebe in Seftrid^.
Anno dni. 1381. 25
3u bem bürg jair ^ tt)ant it fere ftarf in Selbem inb in ben tanben
bairumbtrint, reidbe foninf SBenjedlaud uid fime (anbe, inb in bem mei
quam ^e inb ein carbinail, *^iteud genoempt, jo Stiegen, inb ber fetüe car*
binait broic^ bat biütge facrament.
3u bem jetoen jair ^oif fic^ ber fried^ tufd^en bifc^of greberid^ bau 30
Soelne unb bem greben ban ber SJJarfe inb bem greben "om ßtet^e in bem
f oemer ^.
1. 3o^>annlll. 45 9?ote5.
2. 3o^anna. 5. 2)ie gc^be muß früf^cr angelegt
3. Huius (Wentzelai) primoanuoqui »erben, ba ber (Srjbifc^of f(]^on 1381
est domini 1380. Rud. gebr. 14 mit ben ©rafen ©ngelbcftunb
4. (S«mu6 1380^ei6cu. 33g(.»b.ll, 2lbolfgriebenf(^lic6t.2acombUtIlI,746.
1379—1383. 725
3n bem \tlt>m foemct l^oif ftd^ bcr frtec^ tufd^en bem bifd^of t>an
ÜRcn^ tnb bem l^crjod^ t>an ^cibelberd^.
3n bem felt^en fomer tt)a« bic groiffe [tcrfbc in Ungaren tnb in 93e*
l^em, fo bat jo ^rage in bcr [tat ftorijen 1 1 l^onbert minfc^cn np einen
5 taäf tnb 16 minfd^en befd^reben ^
3tem in bem fetoen fomer ftarf bcr fontnf i)an ijtanlrid^ ^,
3n bcra Jeltocn iair tourß in aller ?;ltttgen macnt up fcnt itnaxi^ ha6f, bo quam Cioln.
Anna, fcifcr Äarls boed^tcr inb be« rocmf(3^cn foninl6 fueficr, jo (Soettcn inb boir ban 135 u.'
banne [in] ©ngclant mit groiffer l^erfd^of inb mit groiffcn foflen, bem foninf '^9^^*'^-
'0 @btt)art3 genocm^>t jo eimc toibe, inb bteif bae foninginne.
3n bem Jetben jair n^> Iirftba(3^ toart ber burd^grcbe np ein rat gefat. <5ß(n.
Sabrb.
76.
Anno dni. 1382.
3n bem burg jair ia6f bcr foninf ban granfrid^ mit bem greben ban S5(anbercn J^|^"-
bur ®ent biemile l^e (t ober bic cripen ^abbe bcin jouinen. 76. m.
IS 3n bem fclbcn iair »art bat interbict relajriert nict gefungcn. *J*"*-
3n bem fetbcn joir icart ^er 53enaffe8 ent^cuft be« bribage« nac fcnt eb. 76.
Urbanu9 ba(^.
Anno dni. 1383.
3n bem fetoen iair bur^, bo quamen bic Sngelfd^cn mit eime bi*
20 fd^of * ui^gaenbe meie« inb baeben groiffen fd^aben in SSfanberen.
3n bem fclben jair bo ttjan bifd^of greberid^ inb bcr (antfrebe bat l^uis jcr 2)i(f ^^J"/
inb u\i Jent SWargaretcn abent^ toart it u^)gcgeben. men lad) bairbur 6 h)C(^cn inb 76. tae!
4bage. ||fbaimmb »art ber grebe ban bcr 9Rarf inb ber grcbc ban (Stcbe bc«j|"|2sibi
bi^of« biant. inb bie jlat banSocttcn ^>abbe oud^ groiffen f(j^aben bacban, »ant bat
2.=^ bur§ fto« ^bbe bie [tat t)an ßoeücn in bcr bebe in ire l^ant, np unb af
jo riben, inb ouc^ ein anber« bat f)xt\d) SSicnl^oDcn ^. ir l^euftman toa^
^cr ©atbemin ban ÜRuniarben.
3tem jo bcr fclbcr jit ^ qnam ber fontnf ban granfrid^ bem greben
Dan SStanberen jo l^ul^jc inb jo bienft mit eim groiffen l^ere inb l^abbc mit
30 eme bc« foninfd fon ban Hbernen^ unb 7 ^erjogen, 26 greben, 12 but^
fcnt ritter mit gniben froren, fe^unbbriffid^bnfeut gefeien, l^nnbcrtbufent
anber ftritbar bolf«. befe leeren l^abben 452 bainritter, bunfiein^unbert=»
butfcnt ptxtt, bae tt)arcn 1 2 buifent tt)agen<)crbe.
9. In' fel^tt. 32. ®pa tt)o^( 150,000 ffti^tn.
1. i«ac]^Aen.Sylv.deBoh.orig.c.34 6. $au8 SBie^^ bei ißcuß. 1477
flarben in einer ?ragcr ^fanei binnen Wldx}^ 19 pnbcn »ir 5BaIb»^n SWunbar*
öter iWonatcn 3050 ÜKenfd(>en. b^n 9titter $crr jn JBcbenauttJc in fläbti*
2. Äarl V. jlarb 1380 @c^t. 16. fc^^cm 2)icnfl. enncn'fd^c ÜJcgeflen.
3. S5ielme^r9tid^arbll. 7. ®d^on @nbe 1382. S^gl. SBb. II,
4. ^enrb ©genfer, 53if(i^of bon SRox- 136, 9iote 2.
tviä}. Seo, 9lieberl. ®cf(^. I, 333. 8. 9Mbarra?
5. U^ ftntc SWargietcn t>a6), C.
726
VI. «oel^offWc (S^roni! 1499.
Dcc. 7. 3n bem fc(t)en jatr be^ macnbage« nae fcnt Sflidax^ haäf , bat »)a^
ber 7, decembris *, ftatf l^crjod^ aBcnxe^tou« ban ©rabant inb nan
yufeenbutd& inb matt jo Su^enburd^ begraben mit g^oiffeti eren in bie
abbie. vide supra anno 1355, f)z l^abbe Srabant regiert 28 jair.
Fiorar. S3routt)c 3o^>antta ^^erjod^ 3o^>an8 III. bo(^ter öan ©rabant 5
(360). nam jo \)u\pi ^>cr SlmoU ton ^ornc bifci^of i)an Suitgc tt>at fi 6c«
brcten ^aöc, toixt einbcil gcmirft in bcn nactoolgcnbcn iaircn.
Anno dni. 1384.
3n bem bnr^ jair brante bifd^of greberid^ ban ßoeßen bat tant mn lo
®d^cint)orft ^ inb äKoinfd^au alias 9Koinautt)en ^,
»etr. 3n bem fetben jair in ber f^)nrfette^ ftarf grebe 8obott)id^ »an
SSlanberen.
Anno dni. 1385.
21119. 11. 3n bem bürg jair np ben frtbad^ nae fent Sanrencin« bad^ mart Be^ i&
(ad^t ban bem lantfreben bat fto« ban SRifferfd^eit ^ nnbe tt)art n^jgegeben
in be^ roemfd(^en fontnf« l^ant 6,
3n bem feloen iair nam ^erjod^ SBit^etm \>an §ottant ber VI l^er*
lod) ^l^ili^)« boid^ter ban ©urgnnbien ^
(Sötn.
136.
ebcnb.
ebb. 76
Anno dni. 1386.
3n bem tourß jair toots fo toi( tom6 . . • • • inb lies in i)arcns.
20
So toattttt ((r uilTer^e graue umb dPoilen gemalt wart.
3n bem jair tourß njurben bie uifferfle gratocn mit bcn ^eggen gcgraöen
«mb bie ftat (Soetten. beS toa« noit inb »a« ein nufeli(j(> butt)c umb naegerentj
tt)ii bat ^Ud^ JO gcfd^ein bis an bie mnirc. 2^
3n bem feltoen iair m) ben 10. bad^ junü^ njart ^erjod^ Su^olt toanOjie«
xi6) erf lagen »an ben®ti?ifeeren nae b i @cm:|3a(^. bae bicif ou(J(> boit ein gre»c toan
Äatjenclenbogen inb ml goiber lube, mcban9 ^onbert ritter inb fncd^te^^.
1. dlad) Dyntheri Cbron. (ed. de
Ramlll, 105), bem au(^ Fiorar. 286*
folgt, ftai'b er ju Sujfemburg 1383 S)ec. 8
unO ttjurbc in ber 5lbtei Oröal begraben.
2. $o| ©d^önforft bei Statinen.
3. aJlontjoie.
4. Söereitß 1384 3an. 9. Seo I, 339.
5. gleden 9ieifferf(ä^eib, ^rei6 <Bdi}UU
ben.
6. Urfe^bebrief 3o^>ann8 ton Öieifer«
fd^eib 1385 £)ct, 11 bei Sacomblct III,
787. 23gl. auö) Sebebur, Slttg. 2lrc^. f. b.
®ej(i(>ic^t8f. b. ^reuß. Staate« VIII, 170.
7. 3)?argarctl^a.
8. 2)iefelbe iJlod^ricJ^t fle^t toSrtüd^
auc^ 5lgri^3^ina 11 1*, baneben am^Ranbe
»on fi^äteier §anb : 'anno 1483 galt mcn
imme9iing!atDe öur ein tooeberic^ ta« ein
löoibertoing, inb toa& bat jair foöil toin^
gcnjaffen, bat men greine taifjunge !ri*
gen funbe, jonber moiji mcn bcn toin toil
JO qwip laifjen locrben'.
9. 3rrig, erfl 3ul. 9.
10. 2)icier3«ffl!3 tft irrig au8 bertm»
jcn 9^otij ber (£öln. 3cibi^b. 77 über bit
^^ia^t bei 9?äfelö Ifierübcrgenommcn.
1384—1387. 727
Anno dni. 1387.
3n betn fcltocn jiair öurß ^ciäf junfcr Sobotuid^ toan Stiffcrfd^cit i^etc fouftubc öofn,
ncber in beö ^crjogen gcleibc toan ©uiüd^c U SBcrf ^ tnb bairtur tnoipe ^>ci [ber 77, '
©crjog toon Süüc^] 12 jlnrc bc|!er rittcr jo ^panbc fenben binnen Suitge.
5 3tt bcm felöcn iair jircben bie gcbrocbcre Man ©runftvid^ «nber ein inb ber «J*- 1"
redete ^evc tanme lanbc löerloir bcn jhit.
II 3n bem fcfeen jair, a^ regterbe frau»e Soi^anna bat l^erjod^bom «1.282«.
i?an SBrabant, fo gcfan fi an ^erjod^ Söil^elm Dan ®e(ren, bat ffz bie tant*
fd^af ban ßud 2 unbeftDetrt ßc« of tpcberuntb tntfinf ban ir, mcr l^e cn* *
10 tDOutbe bat nod^ ntet boin. baimmb joid^ [i bur ©rate mit einte groiffcn too« inb ^^^^^^
beladete bat me ban mit^^^onbert buifent mannen, boirintg^^ein t)erfamclbe ^erjoci^
2SBiH)etm i)an ©nild^e inb toan ©elre^ ouc^f boulf, inb mit üflcn inb
mit giften brad^t \)t an fici^ e^Uci^e brabentfd^e leeren*, inb bc« öriba»
ge8 tour nnfer fraunjen baci^ quam ^e mit eime gerenne unber fi inb »art ber SBrabcn*
15 ber geirelbici^ inb i^inl ber toil inb crf(oi(i(^ ber cviä) bU. bairnmb biete bie l^er*
joginne Sol^anna an ben foninf ban granfrici^ iren oenten, clagenbe oDer
ircn ftt)aegcr inb begert, bat ^z ir beftenbid^ ftn ttjoulbe tntg^ein ben. affo §^^^i^
quam ber loninf öan granfrid^ in bem turß jair inbeme ^erfPmit toi( ^^^i'^'l^J-^t'
gen gret)en inb bifd^offen, inb toaren bae tvail 22 Ian|3?;cren mit eime anbcren lu». *
20 groiff en unjeKid^en toolf toan gran^of en inb toan SBorbuinen, — bat i« bat toolf ui8
Sritanien, — mit firitgejaulce inb l^eirtragen, inb bat toolf »art gead^t otoer bie
60 buifent ritter inb fned^te, inb ladeten [lä) in bat ®u\6)a laut tvcber ben ^erjogcn
toan ©etren inb terttjuiflen inb terberften mit branbe inb rouf bat (ant toit inb breit
mit groiff en ^omoibe inb »oulbcn tooit int ©elrclant, mer ft feirben wibber : tuant
25 it reint fo fere ein maent lauf, bat ber foninf bürg mit ben finen nod^ l^in*
berfid^ nod& öurfid^ fönten moic^te, inb [in bo(f toart ond^ franf ban bem
roben bnid^ inb ban ber ^)efti(enfe, bat bie reife int ®e(refant nnbern^egen
bteDe. oud^ fad^t ftd^ bifd^of S^^eberid^ ban ©artDerben bairtufd^en inb
f oinbe ben fried^ ^. »eren bie rinfd^cn leeren einö genjefi, fi ^ebben ben foninf in
30 bem lanbe be^alben inb ir entere nummer g^ein ^>eim fomen. toil »an ben 33urbuinen
inb ©alen, bie fid^ toerreben, tourben crflagen.
3n bem tourß jair bifd^of greberi(i{> belaci^tcn bie f!at 2)ovtmunbe mit ^^^^^
groisme öonlf. 77 ju *
3n bem feltocn jair quam ber goibe fent $ercbert toibber jo ©uitfc^e in fm ^{.^"^^g
35 nu»e munfler be« goben^bage« nae ^aifd^en: tDant, a« burg i^, fo tDa^ © uitf d^ 5« '388.
I
1. SÄ^einberg. 2)ie Söln.^a^rb. ^a^ Selbjug eingebenb bel^anbelt n)Oibcn öon
Un -IBerc^em' u. ba8 ^a^x 1388. %f). lUnbner in ber Süionat^fd^r. f. r^ein.*
2. Su^f om tinfen SWaaSufer. toepf. ®ef(ä^ici^t«forfd^. II, 232 ff.
3. 2)ie gc^>be ging gegen bie beiben 4. @o 3an toan Su^f. 2to, S'iieberl.
©crjoge öon Sülid^ unb i3on ©eibern, ®efdS>. I, 620.
SBil^clm ^ater unb^o^n. Sacombletlll, 5. «Bgl. bie Urf. be« Äönig« Äarl bei
821. D^euerbingS ipbiebrabantifd&ege^be Nijhoff lll, Urff. @. 141.
u. ber baran fi^ anfd^tießenbe franjöpfc^fe
728 VI. ÄoelHW« e^roni! 1499.
ganlä jobrod^en unb i>erftoert geiDcft inb binnen ber jit roeber mjgebumet
bat munfter, bie ttrf^)etöfirc^e inb anbete l^ufere.
Anno dni. 1388.
(5o(n. 3n bcm löurß jair tra« bcr 9lin fo dein bat men mit eimc ^uge oipcr
137.' ^^" fd(>tclbc . . . . . fo bat men 9lintoaf[cr it|):|)er jlraiffcn »cU broid^ inb öoirte. s
2)ec. 25. inb bat tra6 um6 firflnad^t.
Wannt ht nniDetfttcte of W ^oig^e fd^oiie jo doeilen npttomen ft.
OBüMt. 3n bcm öurß jair fante ein rait öan Soetten gen Sporne e^Iid^c moenic!^ toan bcn
"^^84» ' ^ bebelcrorben 30 bcm ^ai« umb ein gemein flubium of unitoerfitetc ^an titten facuUa«
ten, inb fi qnamen bur ben ^atd Urbanud inb l^iclbcn bcm bur bie begerbe ber fiat 10
toan (Soetten, inb ^c betoittid^te bat inb bcflebid^te bie inb gaf in ^rii3i(egie unb bri^ci*
bcn a«bcr^og6en fci^oil jo^aris. bie fcltocn ^)ribitcgia obertetoerbc ber rait ban Soeüen
mit groiffer cirtoirbid^eit bcm ca^>ittet ban (Soettcn inb ber ^affd^af, inb bcr ^>roift »an
bcm boime i9 gemadjt ein cantjler bcr unitocrfitctc. inb bie cirfle Icjrc tai ein boctor ton
bcr nnibcrfttctc ban ^raga in 53c^emcrlant in bcm ca^ittcll^ui«, inb bebe bie cirfle lejc 15
in theologia of in bcr billiger f^rift. inb bolb bairnae toaxt geforcn jo eimc rcctoir
bcr unibcrfitctcn magiflcr ^crtlinu« ban bcr SWarfi. ^ai^ 8onifaciu8, jo eren bcr
burß f!ebe, bcflcbici^bc bie ^priöilcgia bcr burß f^oil inb bermeirbe bie ond^ 2c.
m.2S2K II Anno dni. 1389.
<SoIn. 3n bcm burß jair bc8 nceflen bageS na fcnt ®rcgoriu6 bad^ beginf men bie 20
^47. * grcöinnc ban bcm 8crgc, inb bae tt>arcn bit bnrgcr inb burgerfd^cn ni« (Socl*
ten inb ban anberen ftcben.
etb 78 ^" ^^^ '^^^^" j"^^ ^^^^ 2obon?i(3^ ban bcm 2angen?;ni« np eimc boibcr »in«
ui8 (Sotten gctooirt ..... bie ^^ili^p« banme ÜJoibc gcttjcft toarcn.
ebenb. 3n bcm fcbcn jair broigen bie gemein f räumen roibc »iten u^> irem ^eufte, \\p 25
bat men fi fcnt bur anberen frautvcn.
eBb 79. 3n bcm fcben jair tt?a« bieromerbart inb gulbcn jair jo9tome, inb »a« ^o-
nifaciu« IX. ^>aiö, öan bcm ^crna^ gcfc^rcben toirt.
e6b.47. 3n bcm feiten jair in bcm auifte, bo i)crbrant bie SintgafS, bcr 5$ifd^mart inb
ber ©uttcrmart inb bie ca^>ettc u^>^}er ©atl^gaffcn orbe. bac »aö groiö arbeit 30
inb jamer inb fd^abe.
3^0 mannt Me ^ttntn Dan Berge fm ^etiogen tonrbcn.
wüh.de SBil^cIm gvctoc toan ^erge, ber bnrß grebinne fon, trart in bcm ourfe
^r2K ' i^^^^ ^"" foninl SBentjcI ban ^c^em inb ban 9iomc genommen ui« bcr jale ber grc*
bcn inb gefatjt in bie ^erlid^cit ber ^crjogen, bat bie fcitocn ^crjogcn gc^albcn inb gc^ 3o
nocm^}t futten njcrben.
Anno dni. 1390.
eotn. 3n bcm öurß jair bc8 fci«bcn bagcö in bcm n.crtj rant grei)c 3)eit^art »an
47- 26. 'bat» bovvcit.
1. S3orIage (Sb. II, 194): Hartelinus 2)ic Sr^cbung eifotgtc aber fc^on 13S0
de Merca. SDf?ai 24. ?acomblet, Urfunbcnb. III, '
2. Sil^. b. 53. l^at n?irf(id(> 1389. 743.
1388-1392. 729
tatjcnclcnbogcn öuc bic flat öan (SocKcu bod^ braubc ^e 9titc öur bie jiat
gant^ af. bie flat tvanne eme finre (übe inb :|>evbe einbeti abe.
3n bem fetocn iair umb pxn^ttn branbcn bic ÜÄoerfd^en bat bcrd^* a)fai 22.
fd^c taut.
3n bcm fctöcn iair laä) bie frautpe ban Srabant xcm öufd^ * int''
getn ben l^erjogcn Dan ®etre jo ijefbc.
3n bcm fcfcen jair np fcnt aWat^eu^ atjcnt tüunnen bie [ban] Set* ^m.20.
Icn 3Bcbenautt)c ^, inb tjcriorent »eber bairnae.
3n bem Jair ixaä) bifd^of r^tebetid^ ©irnnid^ ^.
3n bem öurg jair »art geforen \)tv So^an tan SBciercn jo cim bifdj^of jo Suitge, Fiorar.
inb toa« alt «mbtrint 18 of 19 jair*, inb »art crUcä&cn intfangen toan ber jlat toan
Suitgc inb quam bairnae JO !rie(j(> mit berjlat. vide anno 140 6 inb 140 8.
Anno dni. 1391.
Snbem tonrß jair joi(3^ gretoe ©ngelbred^t 'oan berSWarf in bat gefügt toan (5ö(n.
(Socffen (anj 3otn« inb iRui« inb . . , . . bi« jo SBonne jo, inb t5an bau ^{^.f/^*
tanjrbatöurbruggeinb lanjc bie Spille, aU hnxä} SBailbor^), ®emmcni(ä^,
2e^eni(^, Siblair, inb öan bonne l^erneber bis jo 9Jomer«firc]^en ^c en*
mocfj^te eme niet fo toil guebe« af moegen fd^e^en. bie [tat t?an Soetten tDa^ eme
ein ftarf rugge: tt)ant ber bürg greife aöein tntgl^cin ben bufd^of inb an*
ber btl lanfe* || leeren irre btgeftanben l^abbc inb a« l^c oud^ mere gebainjBt.283«,
^abbc, bo ber bifd^of inb bie [tat nnein« maren, a^ ^nx^ i^ anno 1 376,
fo toa« bi at)enturen jo öermoiben, bat ber grcDc tjurß ein rugge moid^t
Wegen ui« ßocticn. bairumb be« bifd^of^ ruter bebragen »aren, in jo
ftunbe anjogain.
Anno dni. 1392.
3n bem felöen iair tounnen bie i^an Soctten bat berdbfrit SBoil^eim inb ^oln-
5 anbcr man erbrunfen. 79 ju
3n bem feltjen iair u^) fent Saurenciu« aöent ttjurben bie fd^effen ban (SoeKen ^^^^^*-
entfafet inb oudj ber railj^eren ein beil. 1391.
3n bem ijurß [iair] joigen bie öan Soettcn jo 2)uitf(ä^ inb ben i^an etb.
2)uitf(!^ geft^a^ ouö^ fd^aben mit branbe inb afbrcd^en. "• ^^^*
3tem bie ban Soetten tocpigeben oud^ (Sffrcn inb ber bifci^of i^efligebe ©aic^em ebenb.
bi (Sotten. 1^39!"
3n bem feti^en jair mad^be men bie tointmole up bem ^^ummart, inb »art ber c^^. 79.
etrfle |lein getad^t beS maenbageö nat nativltatls Marie, bi atjcnturen, a^id^€«)t.9.
meinen, fo gefd^iebe bat, »ant ber bifd^of mit ber ftat in uneinid^eit
Ftunbe, umb ben mutter ban ben mueten ^.
7. '»an' fe^tt. . 30. *jair' fe^tt. 35. a»enturen toant a«.
1. @*©oJd^, ©erjogenBufd(>. 5. ©anj rid(>tig. SBgt. bie unten beim
2. 3Bebau bei ©eilenfird^en. 3a^r 1393 cjccer^jierte Urfunbe t5on 1393
3. S)orf ?übtt>efn. »on SiJtn. 3un. 11. Saccmbtet lll, 874.
4. Etatis 17 annoium.
730
VI. ^oel^offfd^c (S^nif 1499.
ööin. 3n bcm felöen jair tourbcn cinbcil ber ^iocci^|lcr fci^effcn ui8 CEoettcn gctoijl, 20
80. ' wilcn bi blc flat nict jo !omcn. inb »art jerflont gefoint.
cbenb. 3« bcm felocn jair t)oir bcr ^crjoci^ öan ®elrc »cbcr in ^vuiffcn, toatit ^e ge» •
maent matt t)an (Sdbred^t, ber in gefangen ](|abbe.
etent). 3n bem felöen iair biengen bic »an @ci^onent>or|l ^ mit ^u(:^en be« t>an $cti8- 5
berd^ inb be« rait«2 i>an (5oe(nc bcn iunfercn öan ©uild^e, ben grct>en 'oan ©eine inb
iunfer So^an »an SRifferfd^iet mit iren ^iul^)crcn.
Rudim. 3n bem öurg jair »art funbiert inb angefangen bic uniöerfttetc inb ^oig^c
fd^oil )o (Srfort in 2) Dringen, inb toart beftebid^t t>an :^aid ^ontfaciud bem IX.
Anntf dni. 1393. lo
3n bcm mx^^ iair, bc^ gobcn^bagc« nae fcc^ l^iütgcn facramcn^
bagc ^ gcfc^ac^ ein foinc inb ein ut^fprud^ tufd^cn bcr [tat Socinc np ein
inb bifc^of grcberid^ burg up bic anber fibe burd^ leeren grebcrid^ ban
aWocrfd^ ^ercn go Sare unb ^cr grcberic^ ^ere jo Sionberc^ inb jo
8anfe!rotn :c. inb »a^ bat bie foinc tnb m^fprud^ : is
jB(.283b. 3tem bat bic Burgermeiflerc . . . i| . . bi« 50 bem »cbcrgematc bes 9Jin§.
«acoms Stem toort : öan ben lantjotten * inb geteibcgelbc fal men af flettcn in tjoigen,
biet 876. ^jg ^ix gcf^jrod^en ^ain tufd^en 9Wafc inb 9?in bnrd^ ben lantfrcben inb nae iH^ge*
(ad^t n>a9, gen^Ud^ afgeftalt fnHen ftn inb afblit^en.
(Söln. 3n bcm jair tourß np bcr 1 1 buifent mcibc aöcnt in bcm gefc^efte bleij 28
ho!^lli. ^öi* ^^^ Pilger« fon t>an bcr ©teffen unb Ooberft ®rin8 fonc.
ebb. 81. 3n bcm fclöcn iair 5 wart be« nutren turn« jo fcnt ®et>erin begonnen
oöermife ^erjodf> SBil^cIm toam S3ergc, mer iö nod^ nict öolmad^t anno
14 99, wa n t ber ^erjod^ tourß ftarf in bem fcltocn jair tourß.
Anno dni. 1394. 25
ebb. 81. 3n bem t)ur§ jair up fcnt 3o]^an8 aöcnt unb fafet in up ein rat.
ebb. 82. 3n bcr feltocr jit ^jocbcit bic (übe, junf inb alt, tufd^en fcnt 3ol^and miffen inb
fcnt ^art^olomcud miffen.
Anno dni. 1395.
ebb. 82. 3n bcm iair tourß, M neiftcn t>ribagc8 »a8 ein grois crt6et>onge 30 ja
^^^- (£oe1ten inb floid^ bat forn a« »er it afgefneben.
3n bcm febcn jair bc^ 18. bagc^ augusti^ ftarf ^crjod^ 'älbxti)i
19. 3)er @n$ ift flnnlc?; ber 55ru(f f)at feine aüät, bod} fdjeint tttoaS auSgefaKen 311 fein.
1. 2)cr t>an (©d^oenforft. (£öln.3a^rb.
2. (£öln. 3a^rb. icbenfatt« beffer
'toai^'.
a. 3)ic iSü^nc toom 11. 3uni 1393
($!acombIct III, 874) finbct fid^ abfd^rift*
lid^ in bcr 5Jgrip^ina 5ln^ang S3I. 40b.
hieraus ift xooi^i ber SluSjug unferer
d^roni! gefloffen, bcr bcn Xejct übrigen^
an mehreren ©teilen fel^r ungenau wie»
bcrgibt.
4. 2)ic (Sl^ronif !ürjt ben SSortlaut
ber Urfunbc bis jur ©innlofigfeit ah.
@ott (geigen : bic öom Srjbifct^of jur St*
ftreitung bcr Äoflcn bc« ?anbfriebcn3
jtoifd^cn SJiaa« unb 9i^cin errid^tetcn
3öttc fcUcn abgefd^afff fein.
5. C bat 1392, irrig, ba bcr^cracg
toon S5crg wirfüd^ crfl 1393 ftarb.
6. @r|t 3(ug. 29. 2ic^non)8f9, ®c|(i.
bc« §aufc8 ©absburg IV, 277. 2)ic Uni*
k
1393—1396. 731
»an Ocfteti(^, unfc bet l^abbe gcfttd^t fcic uniberfttcit of bte l^og^c fc^otlc
jo SBicnc in Defterid^.
HDie ein nan Um omtfitn |o dotfitn Ut ^a\ utriDifl matt nan Um tviUtn inH 931.284«.
(110(11 tatU M )o4 tP(2i(r in0(nomen bnr^ (i;li9( anlKrdt.
5 3n bcm fc(t)cii jair toart l^cr ©cnri^ öan @tat)c ui«getoifl öan allen (5ö(n.
racbcnin (5oc(ne jer jitjo ctvigen bagcn, bod^ funbermiüc c^Ugcr toan bcn gl! *
otocrflen, merc uis bctman! bc8 nutoen railj ijan ber gcmcinbcS
inb i)t ginf ui8 (Socücn. bo quam ^er ©ilgcr öan ber Steffen, ^er
Puffert inb namen bcn mx^ leeren ©enrici^ aan @tat>c toeber in fnnber afle
0 »iüc ber t>ur6 racbc.
Anno dni. 1396.
9an timt nplonf |o (l0(ll(n bdlKr ra(2i( oo(r (in b(il biirger( oan Hn oii(r|l(n.
Anno 1396 M i)eirbcn bageö in bcm maenbc januario, bo liefen bicöurß racbc ebb. 83.
jofamcn, umb bat ^er ©cnrici^ öan <Btat>t toebcrumb ingcl^ailt n>a8
5 inb ^>er ?uffart tocrbranf.
^an timt an)(r(n uplonf, )(r g(nt(in2i( up (in inb lii( l)(r(n mm tatU np 2ii(
anbcr ft2i(.
3n bcm fclöen jair bc8 nciflen binflbagcö nac ber ^»ittiger bri foninf bad^, traö ebb. 137.
ein u^)Iouf binnen (SoeHen unbcr bcn oöerflens MW ber [tat, bie bie [tat regier =*
50 ten, inb ber gemeinbe. bie oberften bam rait l^ielben mit l^er ^enrid^
üanme ®tabe inb bie ijergaberben fid^ bi ein, be^gettd^en bie gemeinbe
^arnefd^ben ftd^ inb qnamen bi ein, inb bie jtüae ^axti)k ftieffen up ein
inb ein paxtifit toin! bie anber. inb ^cr §cnrici^ toan @tatoc trart begreiffcn toan ber ebb. 83.
gcmctttbcs inb §eitgen toan Äeffcl, inb men floi^ bcn ir ^euft af u^ bcm ©eu«
15 martc. ^cr §cnrid^8 l^cuft ttjas »iffer ban ein bnöc. inb mcn tocirbelbc
pn Hd^am inb 6 jö fent (SunibertuS tome. inb bae ni^ tDoiö groiffe nn*
einbred^tid^eit unber ben oberften, bie bat regiment ^)facgen jo ^aben, inb
ber gemeinbe, bie fere ober^ant nam intg^ein bie fefeen regenten.
9an timt anlKrcn 0rot|f(n uplonf |o dotUtn^ bae bi( gdncinbe ben ganzen rait
to van Un alben gefügten ouertvan inb oinh inb ft beroufte inb nam alle antpt
inb lierli^eit, inb ein grois beil ni9 docUen nerbreuen.
3n bem felöen iair beS neifien fatcrbage« nae fent 3o§an« bad^ mifefomcr^ bo *^^*^|^-
marcn bie oöcrftcn inb ^eren »an bcn alben gcflcd^tcn bc8 naci^te« in bem ^uis suti'i.
ücrfität Söien ^atte er 1365 mit feinen ri(3^tigenS)atumber(£ö(n.3a6rB.Cfctgt.
3Brübcrn 9tuboIf unb Seo^jolb geftiftct. 3. S3iclme^r toon ber 9tat§«partei.
(Sbcnb. Urfunbcntocrjcid^nig 1358—95, «Bgl. S3b. i, 301.
n. 653. 4. (£Mn. 3a^rb. D: 'o^ fente 3. b.
1 . (3äniüö) irriger Sufatj. m.' Ueber ba« ricä^tigc 2)atum (18. 3uni)
2. S3cglcl;t fi^ auf baSfelbc ©reigniß bgl. 33b. I, 308.
n?ic bie jporbcrgcl^enbc D^ac^ric^t, bie bem
732 VI. Äcelj^offf^e (Sf^roni! 1499.
9!lir^bcr(3& genant u:^ bcr ^a6) nnbcn Inb otoen inb toarcn gctuae^cnt, inb
toaren bac öergabcrt in bcr meinung, bat fi bie gcmeinbc inb ingefcfieii
»oulben crf(agcn inb toerbUgct ftaöen inb unbcr \iö) bra^t ^aöcn, al«fibcn
mcbercn ^abbcn gcbain, a « öurg i« anno domini 1372. bc8 tt?art bic gemein
©l.284b. gcmair . . • || . . inb moiflen oud^ gelt geöen u^ genabe. ^
3o tPie Mt 0(tneinh in dotUn ft^ ber ftimt flcbc rtgtmtnt annam inH bnrger-
mttfltr inli raii;l)trcn iiis in hortn inb in alrt grtrul)tit inb nritntli^tit om-
mit; tin oerbnntbricf ftd) lofemitn nertittn inb otrtinidibtn.
*2ff.'' ^f^ f^^^f* ^^^ ^^^ "^^" ©alomon, fo fin aüc btnf in biffct mit
unbcrtDotpcn bcr bcrtoanberungc, fo bat in natutlid^en liflid^en bingen lo
offenbairlid^ geften »trt. bct minfd^c, bcr aücr crcaturcn ein l^cre t« inb
umb be^ toiKcn bie gcfd^affen fin; bcbint bat mx% »ort mair in eme,
bcibe in bcr fclc inb in bem übe, inb bat manic^felbid^Iid^. toic be^ min*
f d^cn feie bcrtoanbctt tocrbc , nu mit breubcn nu mit bebroeff cniffe , nu
mit l^offen nu mit borten, bat bel^oifet deine betoifunge, »ant ein iglid^er 15
j)roeft bat in fid^ felf^ 2c. in ben ui^tocnbigcn inb liffici^en bingen fien
toir begelid^ bur ben ougen , bat bat Dürfe toort g«i^ toair i«. inb hir^»
Ixäf, f 0 bil un« bient jo unfcr mcinunge »an bcr matcrie be« regtmentd :
n>er toil mericn bie gefc^rift ban ben gefd^ic^ten bur inb nac, ber bint
beranberungen manid^felbetid^ inb tounberfid^, ban bem minften bi^ J020
bem groiften. toie bat roemfd^e rid& Dernjanbett fi in lanben inb in ptx--
fönen, bat i^ lange inb breit befd^reben in ben l^iftorien. be^gelidbcn
binftu in ben teiferfid^en redeten inb oud^ in ben geiftlid^en redeten,' bie
fere manid^f elbelid^ beranbcrt fin , bat ber bil niet ge^alben tt)erben inb
intgl^cin einanber luben, inb nae beranberung ber git inb ber minfci^en25
l^ait men moiffen gctjcn gefc^e inb flatuten. bairumb i^ ein gemein
fprud^ : concorda tempora et concordabis jura, — men fal nae ber
gelegenl^eit bcr jit bie gefc^reben redete nemmen inb ban fo moegen bie
ooerein tomen. item mic bat regiment be« roemfd^cn rid^^ i^ fomen inb
genomen ban cime gefled^tc in bat anbere, binftu oud^ gefd^rcben bi bil 50
teiferen, a^ mit namen bi bem gefled^tc bc« feifcr« Dctabianu^, item be^
f eifert Sonftantinu« magnus, item be^ f eifert Äarofu^ magnus, item
be^ fcifer« Otto k. fo oud^ bi ber jit bo ^arofu^ ber IV lonint ban
Selbem, — ate l^c fcifer toart, bebe l^e bil bairjo, bat bat fclbc roemfc^c
rid^ an fincn naelomefingen btebe : mer toxt bat bedeüen fi, fuiftu an ftme 35
föne SBcnje^Iau«, ber bi ber jit roemfd^c foninf toa^. item toic bat regi*
ment inb bat gebiebe beö Icifer^ jo ben paefen inb ben bufd^oücn jc. groi«-
lic^ t)ertt)anbert inb umbgeteirt fi , l^ain id^ niet jit nu jo fd^ribcn k. i«
bat nu in lanben inb in foninfric^cn futd^e groiffe beranberunge gefd^iet
1396. 733
fin , xok tjil be nte t^ bat min ötctnbc, of bat gefd^ec in fteben, bat bat
regiment int gebiebe Dan bet fctoer [tat nu befen nn anbeten geget)en
n^etbe, bat boc^ in aüen burgeroirten beranberungen i« jofomen, ber bat
cloifücj^ jntrfen mit, burd^ ^omoit, f minbic^eit , berac^tnnge, beftüetniffe,
5 oDcrIaft inb unad^tfant^eit :c. bairnmb,bie gene, bie nu jer gtt bat regi*
ment ^aben l^ie inb anber^mae , fuüen anntirf en inb fid^ burfic^tic^lid^er
!unnen falben, n)f bat in niet n^ebetüaere bie affe^ung, bie bi abentute
minte u^) bie gene bie getieft fin so bermoiben toa« , ban n|) bie bie nu
bairan fin.
0 II SDo bie genteinte ban bet ftebe Soeüen bie ^eten ban ben alben 391.285a.
gef(ed^ten, bie bat tegiment ban anbeginne bet ftat bi^ nod^ l^et geboitt
^abben, betmunnen, betjiaget ifib afgefa^t l^abben untb teben a^ butg i^, fo
namcn p bie ftat in ir i)ant inb namen bie ftuffel bet ftebe na in inb loiten ^ötn.
unbct inb ban in butgetmeiftet inb tai^l^eten, bie bie ftat tegietten. las. '
5 bac tt)att afgeftalt bat tait^ui^ bet albet ^eitfc^af inb bet gl^ente, bie ban
ben atben gefleckten toaten , inb »att upgetid^t inb gemad^t bat nutbe
rait^ui^, bat bae jet jit bat butget^ui^ genoem^Jt toatt, men nu noempt
men bat bet ^eten l^ui«. bo gingen af bie getiefte in ben gebute^uiffeten,
bie noc^ jet sit in ben ütd^fpetelitd^en ftain. bo toart gcmad^t bcr öcrbuntbrief, :ebcnb.
!o ben men nod^ j[aettid^6 ^)ted^t jo tefen n^ aüen inb up igtid^et gaffelen.
bo toutben bie gaffelen gemacht: butmaite ptac^ men jo ^aben btoDet«*
fd^aften ^
3tem up bat bie ^iüige ftat ban ßoeüen ban füllet betbetfli^et
. pattitid^eit inb uneinic^eit bematt mete inb bat fi in ein tobelid^e inb
5 butgettic^ otbenung gefaxt toutbe, baemit ben butgeten, ben infometingen,
^cimfd^ inb »tembe, ted^t gefc^iebe, fin gefaxt inb otbiniett mutben but
inb nae ui« bem taebe e|li^e, bie in funbetl^eit be6 l^anbete bet ftat toax^
ncmen, inb'of gebtec^ queme, fo mad^ men it an befen nagemitften
ampt^eten foid^en 2.
0 Oit ftn Me ainpte, Hie ein rait gift üb men ir|l ingeit up fent 30l)an9 iniffe.
3toene butgetmeiftet. einen ^ tentmeiftet. tai|tid^tet. gemelttic^*
tet. ftimeiftet. loinmeiftet. amptlube. in^ibicienmeiftet. t^otnmeiftet.
memotialmeiftet. üuttoaitfemeiftet. otbel^meiftet. fatboic^^meiftet.
»egenteiftet. »ac^meiftet. bteifc^amptmeiftet. bifd^mattmeiftet. beit*
1. S)ic ©egei(!^mmg 'Oaffcl' begcg«' 2. gür ba« golgcnbc ögl. (Snnen III,
nct Won cor bcr 9ietooIution »on 1396, 41 ff.
fo in bem 9iat(>«mcmoriaI toom 15. 3an. 3. 3ebe8 Sa^r tt)uibc ein SRentmeifier
1396 (ÖueUcn jur Ocfc^. ber @tabt Söln auf jwei 3a^re geioä^lt, fo baß ftet« gioei
j, 69). 33gl. (Snnen, ®t\6), II, 460. gleid^jeitigim^lmtiDarcn. (Snnen III, 44.
734 VI. Stccl\)om^ (S^roiüf 1499.
mctfter. paimen^l^cren. ctagel^cren. fal^mctftcr. fd^effenl^etcn. !^ouI|*
metftcv. totcnmeifter. mc^erl^cren. tootd^crl^ctcn. btantntciftcr. jobcn
floltftcgcren. jo ber quabct »attocn. fcufernteifter. I^aücrtc^ter. rici^ter
in bct tooßuc^en. |)er|rid&tcr. jo ben unbcreibcn. jo ben erben. 50 bcn
ftbmed^etffen unb »apenfticfet. 40 ben garnmed^etfen. jo ben fannen*^
giefferen. jo bet tat^fuet. jo ben btuloften. go bem nteifouf.
Anno dni. 1397.
^^h\ ^" ^^^ ^^^^ ^^^^ ^^^ ^' ^^^^^ ^" ^^^ braemant^ joidd ^crjoci^ SBü^elm toan
83 u.' bcm S3crgc int iant öan (£(etoc mit bcn trcflid^ficn inb beflen rittercn inb fncd^teuan
^in*b' ^^^ 9iinftroum, o§ ein bcit ^crnae genoem^jt itjcrbcn, np greöen Slitfio
3uni 6. öan (5(et>c inb fm brobcr 2)icberid^ öan bcv 9}^rf, inb toarcn bc8 tourß ^er«
jogcn fueflcrfonc, inb quamcn jo flrit t>ur Qflctoc. inb bic ©cr(3^fcn »onncn int*
^1)tin ben (SIet)ef(i^en ben tjurflrit inb t>ingen bie ritterfc^af beS lant^ t>an (£Iet>e. bo
quam int left bie flat t)an Sefel inb ftreit up ein nuibt, inb iv get^angen t>runbe f(o«
gen jo in inb njunnen ben naeflrit inb Giengen l^erjod^ 2öil^c(m öan 53crge toürß mit ij
aflen flnen ^ul^ercn, al« ben l^erjogen toan ©uitd^e, bcn grcöcn »an ®o(mcn, bcn
leeren öan §in8bcrd^, ben leeren toan 9?iffcrf(3^eit, ben gretocn öan @eine, ben ^jcren
Man 2Beflerbur^2 mit bcn beflcn rittercn unb f netten toan befen lanbcn, inb
fd^et^be in groi9 goit af.
20
Anno dni. 1398.
c?b^"b 3n bem öurg jair toart ^er ©ilgcr (Sleingcbanf, bcn mcn noem^)t»an
84. las! ber @teffcn, u^ cinre !oi(!arrcn ui8get>öirt inb ent^fcufbet inb jo SBierlbcgratöcn. bcr
]tlt>t ^^abbe t>i( »unber« bebreöen intg^^ein bie gemeinbe unb l^abbe bc^ fried^^ bil
gentad^t. einbett fd^riöen , bat ber bnrß l^er §itger fi geboirt »urben ii|)
ben ^enntart inb bo entl^enft. '^
?Pi.285b. II 3tem in eim anberen ioxä) ^ain id^ alfu« gefd^reben öunben: bit
i« niet ber l^er §itger ban ber Steffen, ber li^t begraben jo fent gautcn-
ein« in fent SSincentin« captiit, bie ber fetbe üur^ l^r §^^8^^ ^^^^^ *^"
nutoe u|) boin mad^en, toant ber ftorf anno dni. 1333 injb toa« ein
fd^effen an bem l^obe, inb toa^ ein eirbair man, a« men bat Dint up fime s»
graue gefd^reben : Hilgerus obiit qui vivere turpiter odit 3. i)t m^
ein ritter inb ein bannerl^ere inb bebreif groiffen ftait jo Soeüen inb an«
ber«tt)ae. biffe captüt bnrß inb fin toonnnge, bie nod^ l^ube jo bage anno
1499 jer Steffen genoenH)t i«, fin bnrd^ anber ban fin naelomefmge
groi^Ud^en beranbert tourben mit butonnge unb fd^oinl^eit. »
16. ®ui?(ftc. - *
1. 3a^r6. C ri^tig *bc8 7. bage« in heim, Sacrarium Agripp. p. 247 an, W
bem maenbc junio'. aber angegeben xd\xx>, fein @raB bcpnbc
2. ^läfüQ. S3g(. ?acombIet III, 919 fl^ in einer bem 1&. Saurentiu« gewei^»
S^iote. ten (i^oxcaptUt ber !t!aurentiu«^farr!ini<.
3. 2)ic ©rabfd^rift fü<?rt auci^ Win- Sgl. auäf ©b. II, 325 9iote 3.
1397. 1398. 735
3tcnt ui^ at fccn tjurß »orbcn fo teeren bti of u^ tat mtnfte jtDenc
l^er ^ttfler »an fcet ©tcffen getieft inb geftotben binnen 5 jaeren k.
3n bcm turß jatr lad^ gretoc 2)cbcn^ tan bcr Wlaxt tur (Socröctbe bc« 14. ba« (5öln.
gc8 1 in bem mertjc inb bkif jcr flunt boit. ^^sV^'
5 3n bem feigen iaiv beS fetocnbcn bagc8 in bcm mci njuvben jttjen mcd^tige raife* eb. u.
leeren, mit namen ©crman toan ®od^ bcr öurgilj bufd^of grcbcvi^S fcgelcr ^^^•
:|)tact go f in, inb ©oSloin fin fwagcr uiSgcöoirt inb in »urbcn bcibcn irc
^cuf bcr af geflogen binnen (SocUen.
3n bem feltocn iair bo ^abbc ein fmit bcm burgcrmcifler fm orbel njcbcrf^jrod^cn inb cb. 85.
10 gcflraift np bcm burgcrl^ui«: bcr trart funber Weffcnorbcl np ben^cumartgc»
tooirt inb eme tvart fin l^cnft afgcflagcn. inb oud^ fo l^abbc ^e tvibber bie flat g^ain.
3n bem fctöcn jair, bcö 15. bage« toan bem mci, »an l^crjod^ 3lboIf tan ebenb.
bem 35ergc toebcrumb bic burd^ genant SBienbur^ 2 ^em grctoen Man bcr SWar! inb
toan (SIet>e af, inb t>ant bae u^ guc^ genoic!^.
15 3n bem feltoen jair (aegcn bie ^^crcn toan SBrabant inb bic ftebe mebe inb bic ebcnb.
flat Man Suitgc tour bcr D^unjcrfiat in bcm tanbe win ®c(rc mit 2 bufent gc«
luac^cnt, inb bie toan bcr 91u»crflat inb Singe branten fid^ fetf« inb ölutücn
entocdd. fi jcrbracd^cn ondf bie flat (Sj^»e3. boe joigen ft tour 9?oercmunbc
inb lacgen baet>ur 21 bage inb f(^uffen fteine in bie ftat inb enbaeben bo($ niet toU
20 fii^abcn mx bcr flat. bie ®eüerf d^en t)erbranten bat laut t)an ® tancj^mont *
inb beben ond^ fd^aben in bem tanbc ^ae^bania ^. boe foinben pc^ bie 2mu
gcr mit bem Ij^erjod^ toan ©circ inb toart gefallt ein beftant t>an 3 jacren.
bo brad^ up bcr grcöc i)an @im^oI bc8 15. bageS injulio, bcr bcr iBrabenber
l^cuf tman toaö, inb joigc mit ben ©rabenberen int (ant Man (Suild^e bo
25 joigcn fl njcbcr l^cim ui§ bcm (anbe.
3n bcm felijcn jair bc§ 9. bagcö fc^tcmber toart Scutocnburci^ gewonnen oöcr« eb. 86.
tni^ lE^cr^ogen ^bolf toan bem ^crge ben iongen.
3n bem felöcn jair u:^ fent SWatt^>cu8 na^t joigen bie bürgere Mm bateb. 138.
buid SBcbcnatDC inb braid^en inb brantent in ben grünt af.
30 3n bem felt»cn jair quam bcr roemfd^e foninf SBcnjcStau« jo (SocÄen t)Ut ***"^-
f ttftmiffe, inb bie [tat erf reige e^tid^e beftebigung inb ^}rit)itegie , bie fi 2)ec. 25.
oud^ ban fime baber feifer ^atl erfanget l^abbe, inb in funberl^eit, bat
mcn gl^etn burger in ßoeüen ui^l^eifc^en of laben ntad^ an etnid^ anber
pia^z of gerieft fo lange al^ bie ftat bairober jo rid^ten bereit i^.
35 3n bcm t)urg jiair ter^oif bcr roemfd^e foninf Scn}c$tau9 bic graeffd^af Man Budim.
ST^eilan Inb mati^t baeban ein l^er^oti^bom.
II 3n ben felben giben ixaä^t bie loninginne ban ÜDenmarl unber st.28ea.
fid^ tat loninlrid^ ban ©»eben inb oud^ bat ban 9?ortoegen, inb fin nod^
unber ctm leeren bie bri loninfrid^ ^.
1. '2)e« 18. bage§», 3a?>rb. Ufllid^er Si^fel be« Süttici^cr @tift8.
2. SSgl. «b. II, 85 9Zotc 2. 5. $c§bai?c ifl bcr mittlere Xi^iil be8
3. Sinne unb (S^t, nieberlSnbifd^c Sütti^cr Sanbc«.
^roöing Simbur^. (i. 1397 bereinigte SWargaret^^a mit
4. SöobI img für gran^imont, füb» i^ren fRcid^en 2)änemarf unb Siiortocgen
738 VI. Äocn^offf^e (S^Tonlf 149Ö.
(Söfn. 3n bem turg jaii' toaxt ein t>rebe Bereifen tuf^en ber Ij^ergoginne tan Trabant
^ST^'u' *"^ ^^^^i''* S33il^>etm öan Oelrc.
1399.
)Die konink tDettirslais itmb ftn nitad)tfainl)ett |o bttt rid^s inb anbct fa^en vnn
btn kurfur|len autgcfalt tvart.
3n bem tjutß jatr , naebem a« f oninf SBcnjc^Iaiö bitf tnb tnannid^ 5
ntail tt)a« erforbcrt getieft ban ben furfurften, bat f)e bcö xiäf^ fad^en
bai^ toattncme, bat bac [erc bcrbiftert n)a6 burd^ btt otloge, bic so finrc
jtt cntftunben inb btc tantfttaiffen bairburd^ ungebutijct blebcn ban fouf*
tubcn inb anbereu, fo bat bat gemein goit [ere fommettld^ ftonbe tnb
quatic^ betmatt toa^, — bat berac^te be burß fontnf . l^e toa^ ttacge int 10
ban etm tt)uften teben mit fufen Inb breffen tnb mit anbeten bobetten,
inb al \\>axt f)t jotn bicfermatl batrumb gefttaft, ^t btaeget ntet batmac.
l^e bfeif gemeinlid^ Itggen in SSel^em a^ ein fmin in fime ftaöe. 1^ fic^
bat lobelid^ inb ]^otd^beroemj)te [tubium tnb l^oigen fd^otl jo ^raege ganfe
nnber bie boeffe fomen inb bergeen : l^e enad^t nod^ ebelman nod^ gefeit i^
ten man, nmtner l^e berbtebe btnae bie doctores inb bie beften ban ber
unibetftteten \ tnb ber ein beit jcigen l^erui^ np ben 9?in gein §eibclberd^
SO tjersoc^ SRojjert ban SSeieren inb ^)al^grebe, ber nae eme roemfd^e foninf
geforen »art, bie anberen jo bem biif^of ban SKenfe, bie anberen ^ier
inb bair jo ben furften inb bedad^ben fid^ be^ foninte, n)ie ^e ein unboed^^ 20
fam man toere go eime roemfc^en fontnge , tnb arbciben bairnae bat ^c
af gefaxt mürbe, aö oud^ gefd^iebe.
Bo wie I)erj04 Hopre^t mu Beirren inb pal^grene bi bem Hine }o tUwt um-
fd)en koninge gekoren wart.
siufl. 24. 3n bem [eben jair bur fent SSart^ofomeu^ bad^ quamen ein beit 2.=^
lurfurften bi ein jo JRenfe n|3 bem 9iin , a^ bufc^of Sol^an ban SDfent
bufd^of greberid^ ban ßoeßen, bnfd^of SBerner ban Syrier inb l^erjod^
5Robred^t ^)a{^greDe. bie anber furfurften, a« ©äffen inb Sranbenburd^,
tt)aren gerotfen mer fi enquamen niet. biffe brie furfitrften entfalten inb
bertDurpen lonint SSBenjeöfaiö t>an bem roemfd^en ric^ inb loren an ftn 30
ftat l^erjod^ ^opxtdjt »an ©eieren inb ^)at^greben 2 inb fatten in afbac
up ben teiferftoit, inb baebi tDaren nod^ bit lanbe^l^even, grebcn, ritter
inb tned(;t. inb ber regierbe bat roemfd^ rid^ toait 9 jair.
t40ü^ Post M bis duo C Cesar coronatur Agrippe
in profesto Stelle^ qui fuit dux Heydelberge.
1. ©emcintiflicbenfaHö bie Trennung 2. Slm 20. unb 21. ^ug. SSgl «b.
bei- bcutfd^en ^rofcffovcn unb <ötubcntcn ii, 88 9?otc 4.
V)on ber 5>rager Uni»eifität 1409, bic im 3. 3)ie Ärönung erfolgte am 6.3a«.
^nlnbungbcr?cit)jlgcr§ed;fd;ulcfül;rte. unb gu><ir 1401. Festum.Stellae l^cijt
35
1400. 1401. 739
Wit konink Wtü}tsim6 gtoangen waA nan ftnen unberfaiffen ooerinii; gcl)eif4
konink^ di0monli9 oan idtgarUn, Des iinr| koningts btolKr.
II 3<J b^n fefeen jiben a^ loninf SBenjc^fau^ afgefafet toaö öan bcn «1287*
luctfutflcn, fo lebebe l^e noc^ ban 16 Jatr ^ unb bfetf nod^ gefic^ nmä)U
5 fam unb geinte boberten ioa^ eme jo biL fo beftaft fin Btoeber ©tgmont,
foninl bau Ungarien, bat l^e angegriffen toaxt, gel^alben inb bem felben
btoebcr getebert gen SBien in Dfteric^, inb ber l^iett in bair efetid^e me^en.
mer baitnae toart fjt iDeberumB berloft ban fime anberen broeber inb ber
brad^t in tt)ebetumb in Selbem, inb bae lebebe f)t nae a^ bur bi6 l^e ftarf.
10 3n bem fclöcn jair tvolbc l^crjod^ gvebcrlci^ toan S3ruinfci^tt)id& jo bcm nuiuen Rudim.
foninf trcrfcn : fo toart l^c boitgcftagcn bi SBor8lcr2 u^ beu :|)inj(latoent toan l^cr grc« Suui 5.
bcrid^ t>an ©evtigcn^ufen rittcr.
Anno dni. 1401.
3n bcm tourß jair broici^ mcn bat ^iöige facrament aSmcnjiair« Sotn.
15 gcttjoinlici^ Uli bcm boim :|)(cit go boin jo mitfoemcr. 139.*
3n bcm fctbcn jair; jtt)cn bagc bur bvuijcinbad), quam ^crjo(^ 9?o^>rc(3^t 'oan eb. 89.
Vieren liib |>a(tgrcbc, ber uugcforen fouin!, tt)oin](>aftid^jo©cibcIbcrc^, jo ngrivi.
Soettcumit SBcrncr btfd^of bau 2:rter ber racbc intßnfbic ^^^b.
furpcn ..... ciiUd^cn a8 mcu beS )ßU\t. item nod^ anber bil ^>cvcu l^ier*
20 umbtrint quamcu ^tv 50 (SocUcn go bcm nugcforcn foningc.
W\t konink ttoprcctt inH bU kaninginnc nitt 10 Ai^cn as gcmonli^ is, mtr }o
doeUen gckrotnt nutrUtn in km Hoiint.
[SBitb eine« Äönlg«.]
9lo^)crtu3 ^>a((jgrabc bi 9?lnc cutooulbcn blc "nan "äiä) uict gunncncosmodr.
2h inb jotaiffeu, bat ber uugcforcu foniu! go ?lid^cu gcfrocnt murbc, \\>a\\t fi bcm cirjlcn '*''
foningc mit cibc inb gelofte tocvbunbcn tvarcn, inb be^ I;atten fi 50 l^utj^e l}tX*
loäf aßil^etm bau ®ette inb ban (Suitd^e. inb affo entfini ber bnr6 fj>*
ninf bie fette frone jo (SoeÜen in bem boim ban bifc^of greberid^ ban
©attoerben inb quam niet jo 3li^en u|) bie jit, mer naemaitö. inb bat
30 gcfd^iebe a^ nae bofget.
3tem u^ bcn burß bricr l^ifligcr fonin! baci^ bc« morgen« bur bad^ mad^ben unb 6öfn.
f atbcbcn bie burß fuerjuiflcn l^crgo^ 9Jo^rcd^t jo cime rocmfd^cn foninf s^J^m,
a(3 bot go 5lid^en ^Icit gefd^een inb bc8 !oniut§ Jcngcr jungen bie
l^oimiffe. inb bit Qz\ö^aäf aUit np bie buig git ee fi uid bem boim
35 gingen.
9. vur a9 nae.
baö geft S^i^jl^anic ivcgcn be0 @tcvn8, 2. Apud Frislariam. @cin 2:ob fällt
ber bie morgenlänbifc^cn SBcifen nad^ i> 0 r bie Sfi3at)I 9?u^)vct^^t«. 3Sg(. SBb. 11,
«ct^rc^em fiH^rt. 88 dlott 2.
1. (Srflarberft 1419 ^ug. 16.
47*
730
VI. ^oel^offfd^c (S^ronif 1499.
(Söin. 3tt bem fe(t>en iair tourben einbetl ber l^oeti^fler fci^effen ut9 (SoeHen Qttßi^, 20
80. * wi^i^n ^i ^^« f^^* «i^t i'J !omcn. inb »art jcrflont gcfoint.
cbenb. 3« bem fclt>cn jair t)oir bcr ^icrjo^ ^an ®ctrc mebcr in ^ruiffcn, toant ^c ge» •
maent matt 'oan (Sdbred^t, ber in gefangen ](|abbe.
e^enb. 3n bem feben iair t}iengen bie t)an <S(i^onent>or{i ^ mit ^ut^en bed t>an ^tni- 5
berdf^ inb beö raits^ t)an (Soelne ben junleren t>an Ouil^e, ben greöen t>an ©eine inb
jiunfer 3ol^an t>an SRifferfd^iet mit iren ^lul^crcn.
Rudim. 3rt bem öurg jatr »art funbiert inb angefangen bie nnitoerfttete inb ^oig^c
f^oil )o (Srfort in 2) or in gen, inb toart beftebi^t aan ^id ^onifaciud bem IX.
Anntf dni. 1393.
10
15
3n bem Dutß^ jiair, be^ gobcn^bagc« nae fce« ^itligcn facramen^
bagc 3, gefc^ac^ ein fotne inb ein ut^fptud^ tufd^en ber [tat Soelne np ein
inb bifd^of gteberid^ mx% u\> bie anber fibe burd^ leeren gteberid^ ban
aWoerfd^ ^eren go Säte nnb ^et greberid^ ^ete jo Sionbetd^ inb jo
8anfe!toin :c. inb »a^ bat bie foine inb ut«fprud^ :
»81.283^. 3tem bat bie Bnrgcrmeiflerc . . . !| . . Bi« jo bem »ebergemalc bes 9Jin§.
«acoms 3tcm t)ort : toan ben lantjotten * inb geleibcgelbe fal men affletten in tooigcn,
Biet 876. ßjg ^i^ g(f^rod^cn l^ain tufd^en 9Wafc inb 9?in bur^ ben lantfreben inb nae u))g«*
la6)t toa9, Qtn^üäf afgeftaU fnHen fm inb afblit)en.
(5öln. 3n bem jair öurß up ber 1 1 buifent mcibc aijent in bem gefc^efte bleij 20
hS}lh, boit l^er ^ilgcrö fon öan ber (Steffen nnb ©oberft ®rin8 fonc.
ebb. 81. 3n bem felücn jair^ n>art bc« nntrcn turn« jo fent ©etoerin begonnen
otocrmife ^erjod^ SBill^cIm toam S3erge, mer i8 nod^ niet toolma(j^t anno
14 99, nja n t ber l^crjoc^ tourß ftarf in bem feben jair tourß.
Anno dni. 1394. 25
efcb. 81. 3n bem tour§ jair u^ fent 3ol^an8 abent nnb fafet in up ein rat.
ebb. 82. 3n ber feltoer git !|)ocben bie (übe, junf inb alt, tufd^en jent 3o?>and miffen inb
fent SBart^oIomeuS miffen.
Anno dni. 1395.
ebb. 82. 3n bcm jair tourß, be« neiften toribageö »a8 ein groi« ertbeöonge jo 30
^^^- (Soellen inb floid^ bat forn aö »er it afgefneben.
3n bem felben iair be^ 18. bage^ augusti^ ftarf ^erjod^ ^lbxtä)i
19. Xiv @n$ ift finnlo?; ber 55ru(f f)at feine Sücfe, bod) fdjemt tttDa9 au8gefatten ju fein.
1. 2)cr V)an (©d^oenforft. (£ö(n.3a^rb.
2. (£öln. 3a^rb. iebenfatt« beffer
'üai^'.
a. 3)ie @ü^nc toom U. 3uni 1393
(Sacombict in, 874) finbet fici^ abfd;rift-
li^ in ber 5Jgri^)pina Stnl^ang S3I. 40^.
hieraus ifl rool^l ber 2lu8jug unferer
d^roni! gefloffen, ber ben 2:ejct übrigen«
an mehreren ©teilen fe^r ungenau roie«
bergibt.
4. S)ie (Sl^ronif fürgt ben SBortlaut
ber Urfunbe bis jur ©innlofigfeit ab.
@ott (geigen : bie öom ©rjbifc^of jur Se-
ftreitung ber Soften be« Sanbfricbcn«
jtoifd^en 2Jiaa« unb 9i(>ein errid^tctcn
3ötle fcHen abgefc^afft fein.
5. C bat 1392, irrig, ba ber§erjcg
i)on SBerg XDixtüö) erfl 1393 jlarb.
6. @rffc 3(ug. 29. 8ic^nott38f9, ®cf(i.
bc« §aufe« $ab«burg IV, 277. 2)ie Uni*
1393—1396. 731
»an Oeftcrid^, unb bct ^abbc gcftid^t bie uniijerfitcit of btc l^og^c f(^oUc
50 SBiene in Dcfterid^.
I HDie tin mn Um ooer|l(tt |o dodien li(r |lat otruiifl mart oan iKm milKn inb a3(.284a.
titg(R taibt M liod) tDtlKt ingdtomen bnr^ tllige anUmn.
5 3n bcm fcbcn jair toart l^cr ^tnxiäf toan @tai)e ui«gc»ifl »an allen (5öln.
racbcn in (Soetnc jer jit jo ctt)igcn bagcn, boci^ funberioUlc ctjUgcr t>an ben 92!'
ot>crflcn, mcrc uiö bct»anf bc8 nunjcn railj toan bcr gemcinbc^
inb ^e gtnt utd (SoeHen. bo quam ^er ^tlger t)an ber Steffen, i^ei
Puffert tnb namen ben tourg leeren ^enriti^ aan @ta))e lieber in funber aUt
10 »ittc ber öurß raebe.
Anno dni. 1396.
^an fime nplonf |o doeUctt beilier ratbe 00er ttn lieil bürgert oan ben ovtxftn.
Anno 1396 bc8 tocirben bagc« in bem macnbc januario, bo liefen bicburg racbe cBb.sa.
jofamcn, umB bat l^er §cnrid^ ban <Stabe toeberumB inge^^ailt xoa9
15 inb ^>er ?uffart berbran!.
Ilan (inte anberen uplonf, ber gemeinbe np ein inb bie l)erett nam roebe np bie
anber ftbe.
3n bem felben jair beö neiflcn binflbageö nac ber ^»ittiger bri fonin! t>a6f, Wa8 eBb. 137.
ein u:^Iouf binnen (Socttcn unber ben oberflen2 t^aw ber [tat, bie bie [tat regier*
20 ten, inb ber gemeinbe. bie oDerften Dant tait l^ielben mit l^er ^enrid^
öanme ®taDe inb bie öergaberben fid^ bi ein, be^gettc^en bie gemeinbe
l^arnefci^ben fid^ inb qnamen bi ein, inb bie jtüae ^axtifk ftieffen up ein
inb ein :|)art^ic bin! bie anber. inb l^er ^mtid) ban @tabc »art begrciffen toan ber ebb. 83.
gemeinbe^ inb §eitgcn ban Äeffet inb mcn fIoi(j^ ben ir ^euft af u^) bcm §eu«
25 martc. ^er §enrid^8 ^cuft njas »iffer ban ein bube. Inb men beitbelbe
tin lid^am inb 6 jö fent (SunibertuS torne. inb bae ui« tt)Oi^ gtoiffe nn*
einbted^tid^eit unber ben oberften, bie bat regiment ^)facgen jo ^aben, inb
bet gemeinbe, bie fere oberl^ant nam intg^ein bie fefcen regenten.
9an Cime anberen grot|fett uplottf 10 doeüen, hat bie gemeinbe ben ganzen rait
30 ifCLti htn alben gefügten ouerman inb uinh inb ft beronftt inb nam alle ampt
inb l)erii4)eit, inb ein grois bell nis O^oclien nerbrtoen.
3n bem feben jair be8 neiflcn faterbageö nae fent Solang baci^ mifefomer*, bo «^»^83.
maren bie oöerftcn inb leeren ban ben albcn gefled^ten beö nad^tcS in bem §ui8 Suti'i.
üerfität Söien ^attc er 1365 mit feinen ri(3^tigenS)atum ber (5iJ(n.3a^rb.C folgt,
örübern 9tuboIf unb Seo^jolb gegiftet. 3. S3ielme^r i)on bcr 9tat§8partei.
(Sbenb. Urfunbenberjeid^niß 1358—95, «Bgl. S3b. i, 301.
n. 653. 4. am, 3a^rb. D: '0^ fente 3. b.
1. ©änjUc^ irriger Sufatj. m.' Ueberba« ni^tige2)atum(18.3uni)
2. ^tiW fl^ auf ba«felbc ©reigniß bgl. 33b. I, 308.
wie bie jjorbergel^cnbe Ü'iac^ric^t, bie bem
(
732 VI. ^ctti)o^\ö)i (Sf^roni! 1499.
Slir^bercj^ genant u^ bcr ^ad^ unbcn inb ot>cn inb tt?arcn getuac^cnt, inb
toaren bac öcrgabert in ber mcinung, bat fi bic gcmeinbc inb inge|ci(eu
»oulbcn crf(agcn inb toerbilget ^atjen inb unbcr fiti^ btad^t l^aöcn, al«fibcn
n)ei)cren ^abben gcbain, a 8 t>ur§ i8 anno domini 1372. bc8 tt?art bie gemein
©l.284b. gcwair . . . II . . inb moiflen oud^ gelt geöen u^ genabc. ^
3o mit M( gemeinte in doellen fi^ lier feinet fleHe regiment annam inb bnrger*
meifler inb raii;t)eren uis in koren inü in alre getrul)eit inb nrnntli4)eit om-
mit; ein oerbnntbrief fi^ lofamen nereiten inb oereini4)ben.
*2ff.'' ^^^ f^^if^ ^^^ ^^f^ ^^^ ©alomon, fo [in aüc btnf in btffer mit
nnbertootj)cn ber bcrtDanbcrunge, fo bat in naturli(^en fiflic^en bingen lo
offenbairftd^ gcficn »irt. ber minfd^e, ber aüer creaturcn ein l^ere i« inb
umb be« »iüen bie gefd^affen fin/ bebint bat »urfe toort n^air in eme,
beibe in ber feie inb in bem fi^e, inb bat manic^felbtc^üd^. n?ie be^ min»
fd^en fete bertoanbeft loerbe, nu mit brenben nu ntit bcbroeff eniffe , nu
mit l^offen nn mit borten, bat bel^oifet deine betoifnnge, toant ein igtid^er 15
proeft bat in fic^ felf6 2c. in ben uiötoenbigen inb üfüd^en bingen fien
toir begetid^ bur ben ougen , bat bat bnr§ »ort g«i^ tt^air i«. inb furfe»
l\(S), f 0 bit nn« bient jo nnfer meinnnge »an ber materie be6 regiment« :
n)er n?it merlen bie gefc^rift ban ben gefd^id^ten bur inb nac, ber bint
tjeranbernngen manii^fetbetid^ inb tt)unberfid^, ban bem minften bi^ je 20
bem groiften. tt)ie bat roemfc^e rid& bernjanbett fi in tanben inb in ptt--
fönen, bat i« lange inb breit befd^reben in ben l^iftorien. be^getidbcn
t)inftu in ben teifertid^en redeten inb oud^ in ben geiftlid^en redeten/ bie
fere manid^f etbeüd^ beranbert fin , bat ber bit niet ge^afben tt)erben inb
intgl^ein einanber Inben, inb nae Deranberung ber jit inb ber minfci^cn2ö
l^ait men moiffen geben gefe^e inb ftatuten. bairumb i« ein gemein
fprud^ : concorda tempora et concordabis jura, — men fat nae ber
gefegenl^eit ber jit bie gefc^rcben redete nemmen inb ban fo moegen bic
00er ein fomen. item mie bat regiment be6 roemfd^en rid^« i« fomen inb
genomen ban eime gefted^te in bat anbere, binftn ond^ gefd^reben bi bi( -^
feiferen, a« mit namen bi bem gefled^te be« feifer« Dctat)iann«, item bc^
feifer« Sonftantinu« magnus, item be« leifer« Äarotu« magnus, item
be« feifer« Otto :c. fo onc^ bi ber jit bo ^arofu« ber IV fonint ban
Se^em, — ate i)t feifer toart, bebe f)t bif bairjo, bat bat fetoe roemfc^e
rid^ an finen naelomeßngen bfebe : mer n>te bat becleben fi, fuiftu an fime »
föne ©enje^tan«, ber bi ber jit roemfd^e foninf tt)a«. item tüie bat regi*
ment inb bat gebiebe be« feifer« jo ben paefen inb ben bnfd^oüen jc. groi«-
lid^ bertoanbert inb umbgeteirt fi , l^ain id^ niet git nn jo f d^rit^en :c. i«
bat nn in lanben inb in foninfrid^en fnld^e groiffe beranberunge gefd^iet
1396. 733
fin , xok tjil be me i^ bat min ötcmbe, of bat gefc^ee in ftcbcn, bat bat
regiment inb gcbiebe t)an bet fetocr [tat nu befcn nu anbcren gegct)cn
»erbe, bat boc^ in aücn burgeroittcn bcranbcrungcn i« jolomen, ber bat
cIoiKid^ nttrfen mü, burd^ ^omoit, fminbic^eit, betad^tunge, BcftDctniffc,
5 oöerlaft inb unad^tfantl^eit :c. batrumb,bie gene, bie nu jcr jit bat rcgi*
ment ^aben ^ie inb anbcr^njac , fuüen anmirf cn inb fid^ burfid^tid^tic^er
funnen l^alben, up bat in nict »ebcrijaerc bie affc^ung, bie bx abcnture
minre up bie gene bie getoeft fin jo bermoiben toa^, ban u|) bie bie nu
bairan fin.
lü II t)o bie gemeinte ban ber ftebe ßoeüen bie leeren r^an ben atben 391.285a.
gef(ed^ten, bie bat regiment bau anbeginne ber ftat b\^ nod^ l^er geboirt
^abben, bermunnen, berjiaget ifib afgefa^t l^abben umb reben a^ burfe i^, fo
mmm fi bie ftat in ix i)ant inb namen bie ftuffel ber ftebe na in inb loiren cßtn
unber inb ban in burgermeifter inb rai^l^eren, bie bie ftat regierten, i^s. '
5 bac ttjart afgeftalt bat rait^ui^ ber alber l^eirfd^af inb ber gl^enre, bie ban
ben atben gef led^ten toaxtn , inb »art uj)gerid^t inb gemacht bat nuÄe
rait^ui^, bat bae jer jit bat burger^ui^ genoem^)t »art, men nu nozmpt
men bat ber leeren l^uiö. bo gingen af bie geriefte in ben geburel^uifferen,
bie nod^ jer jit in ben fird^fpetefird^en ftain. bo toaxt gemad^t ber öerbuntbrief, :ebcnb.
0 ben men nod^ jaerlid^^ pUäft jo (efen u|) aüen inb u^) igtid^er gaffeten.
bo »urben bie gaffeten gemacht: burmaitö piadf men jo l^aben broDer«*
fd^aften ^
3tem u^) bat bie ^iüige ftat ban ßoeüen ban fuld^er berberftid^er
partiüd^eit inb uneinic^eit bemart toere inb bat fi in ein lobelic^e inb
5 bürgerlich orbenung gefaxt mürbe, baemit ben bürgeren, ben infomeßngen,
^cimfc^ inb örembe, rec^t gefc^iebe, fin gefaxt inb orbiniert mürben bur
inb nae ul« bem raebe e^tid^e, bie in funberl^eit be^ l^anbete ber ftat mar*
nemen, inb^of gebrec^ queme, fo mac^ men it an befen nagemirften
am^)t^eren f oid^en 2.
0 Oit ftn Me ampte, Ite ein rait gift as men itfi ingeit up fent 30l)an9 mt|fe.
3ö>ene burgermeifter. einen ^ rentmeifter. rai|rid^ter. gemeltrid^*
ter. ftimeifter. minmeifter. am^)t(ube. in^ibicienmeifter. tl^ornmeifter.
memorialmeifter. üurmairfemeifter. orbel^meifter. farboid^^meifter.
megemeifter. mac^meifter. b[eifc^am|)tmeifter. bifc^martmeifter. beir*
1. S)ie löcgcici^nung '©affel' bcgeg* 2. gür ba« golgcnbe togl. (Snnen III,
nct Won cor ber Sieöolution »on 1396, 41 ff.
fo in bem 9iat^;«memoriaI i)om 15. 3an. 3. 3ebe8 3a§r tourbe ein 9?cntmeificr
1396 (OucUcn jur @efc^. ber @tabt Söln auf iwei Safere geioä^lt, fo bag fiet« gtoei
j, 69j. SJgl. @nnen, (Sefd^. II, 460. gleid^jeitigim^lmttoaren. (Snnenlll, 44.
706 VI. Äoct^^offfd^c (Sl^ronil 1499.
3n tcn fefcen jatr quam Icifcr Sorl mb bte leifcttnnc jo Itd^en
3un. 24. nac fcnt 3o]^an« nttffe tnb mac^bc ftnen btober ben l^ctjod^ ban Srabant
loö fin« gcbenfniffc, a^ oud^ butg i6 anno precedenti. iub bae tuaren
mit eme albae 11 bufd^of, 9 ^crjogen, 10 grebcn, 83 Mnxittzx, U ^un*
bcrt anbet rittet inb gober man. bo galt ein quart tüiii^ go Slid^cn 5 o •
fc^iüingc. inb men gount oud^ bat l^eilbum umb be6 fengcr« toiUe^
iPU HU uieo(r in) iiolr( binnen doellen einen mit gemalt ni9 Iter ^a(tt namcn
in) HoeHen lieHen.
^ie i« go mirfcn, bat ein att untoitt inb l&a^ toa«^ tufd^en ben toe*
beten inb ben oberften ban ber [tat, bat gett)ert l^abbe ban bufd^of^ Son* lo
rai% giben U^ nu , ber in biftenbic^ toa^ bie atben fd^effen go berbriten
inb fi an bat fd^effenbom go bringen, a^ ban baeban burg i^. oud^ toarcn
bie Oberften ber gemeinbe [ere [tpair in bit bingen, baeburd^ fi bie ge^
meinbe fere groi^tid^ ertDec&en in nntoitten inb afgunft, inb badeten mit
fSßmx^ aüem bli^ bairnae toie fi ni^ bem begtoani quemen. al|uö begaf it fic^ anno is
»J3. 11. dni. 1369 tu ben ^Jinjcjl l^ittigen bagen, bat atte »eöcr binnen Soeücn, bie meipet
mit ben fned^ten^, öergaberbcn [\6) bi ein inb gingen alle jofamen tour berbur«
ger l^ui«, inb a« ft bael^in fomcn maren, ^^icfd^en fi bie fd^effeu inb ben rait ^lenii«.
ber rait fd^idte jo in bri man t>an bem raibe, bat fi bod^ ^ernemcn »an ben toetöeren,
mairumb fi alfu9 mit eim Ij^onfen bair quemen. bi^e anttoorbe ein 'oan ben toeteren 20
t>urg : 'ir leeren*, \pxaäf \ft, 'bie [(Reffen l^aint ein man in ber ^ac^t, ben toillen nnfe
gefeKen geri(!^t ^ain, tcant ^e i)ait u^ptx firaiffen gerouft*. ber rait begerbe t>an in,
bat fi ho6f bat e^Iid^e bage lieffen anftain, hi^ men moec^te t^ernemen bie toair^eit
baeöan, inb a« men bau bat in ber tvair^eit alfus beöuube, fo moec^ten bie fd^effcn
orlouf bairjo geöen bat men in boebe. fo batb a6 bie rebe ui8 toa9, bo riefen alle bie 25
met^ere mit eime groiffen gefci^rei : fl entDOuIbend in geinretei tioid golaiffen bat men in
üe^ tenger tet>en, inb tDouIben in mit getcalt ^aten. bo ber rait \aöf, bat ft irren
moitt9it(en niet moulben affletten, tDart bem Ij^eic^ter U'otim^ bat ^e tu b^n atan gete.
fi gingen inb Rauben ben man inb fipigen eme fin l^euft af. bietDet>ereki}areR
30 ber )it fo rid^ inb fo med^tid^ ^an paxt'nn, bat \'i6) niemand en^so
borfle njeber fi le^en. ber f^jeitte inb getuatt bebreöen ft aljo öil.
3o mit Me menere mit geujalt ben rait beimengen, Hat i)e M man n\B lern
taeHe in) )airna nocf) 8 moille }o torne legen.
ejen^. 3n bem feltoen jair quamen etoer ein beil »eöere na bem l^iUigen
:|)in^flba^ a« bie raife^eren toergabert »aren, inb ein öan ben toeöcren f^jraij^: Hr 35
^eren, it fm unber uä) bri man, bie fin gereben toan ber flat »egen 50 bem iantt)re))eiJ
inb bie tni)at>tn niet gebain ber flebe befle, tvant ft ^at^en urlouf geget)en irme neioen
2. f^nebrober. 6. fd^ittigen. SJieUeidjt *feifcr«' flatt »fcnger«'? 16. Hnrgft.
1. Sgl. oben @. 704. 3. 'SBeibe groi«^ inb deine'. SBcterfl.
2. SBgt. SiJln. 3a§rb. 133: *t»ant 18.
it xoa^ ein alt ^ad\
«.98.
<3«9. 707
leeren (Smott ^trfelin, bat ^e moiti^t ^enben iVß bie {tat. inb baicumb mtllent unfe
gcfettcn ^atocn, bat men fi go turne bairumb bringe*, ber rait gaf in ein anttuort
\)uxäf efeU4>e »an bcm raibe inb f^)ra^: 'ir ^eren, »ic moegen bri man fcren,
bat bic pcbc mit ben ^cren atbae löerbragen (^aint? fi moiflen öolgen bem groijlen
5 beil, »ictoail in bat ^art toai jo boin: fi fm ber faci^en unfd^ulbid^, ber ir fi f)k U>
iiget*. bic »eöere f})raed^en bairup go bem raebe inb einrc öan irre alter »e«
gen : *it bunft un« beffer fin gebaiu, bat men fi jo || tern bringen ee ban bat meirre®f-273b.
trut baeioan entße'. ber rait anttoorbe : '(aifl bod^ bat itomt of bri bage anjiatn, un9
Ij^eren fuQen ud^ ein goit antn)ort g(>et>en, bic ud^ üö^t tt>axi fa( beitragen', bo riefen
0 bic totntx ai gemein, fi monlbcn jcr fiont ein anttDort \)at>m, inb lieffen 'fi mit t>er*
flain : tDcr it fad^, bat fl niet enn}ouIben bic }o toin l^eifd^en gain, ft moutben {! vüß
ber flraiffcn u^nemmen. binnen ber fcltocr jit quamen t>it ber toetoer geloufen up ber
burger Ij^uiS inb maid^ten ein groi9 gcruifc^. bo ber rait ternam, bat ber to^ütv fud
t>il quam anbringen mit fuld^em grimmigen moibe, fo toart in gefad^t
5 furgcUd^, ft fulben so torntoerben gelad^t. bo bte mooer bie anttvort ^ab«
ben, gingen fi »ebcr ^eim. bie bri ^>eren, bie jo torn moifien gain, ber eirfie toa«
^cr (5i>jten ®rct>en, ber anbere ^er Oer^art )oan SB^nefciö, ber berbe iftx ©otfc^alf
35irfean.
3tem baimae bc8 neiflcn morgens t>roe quamen bie n?ct>er ct>er mit eim l^oufcn äBwerfi.
0 bl ben rait, inb einrc tan in bcgunbc jo fijjred^en inb fait: *ir bereu, ^oert toat unfe
gcfdkn inb gemeinUd^ attc am^t ot^erbragen ^aint, bat man ned^ cd^t man fufle (egcn
u)^ bie tiimc ^an urre alre tvegen, bid men quit »erbe Ij^cren (Smoit^ t)ur6 t>iantfc^af,
inb aiSbau moegen ft tveber affomen^ bo ber rait fuldj^e mere t^ernam , bat mi9t)ei(c
in ferc, bat bte n>e))ere fi;(d^e ungeboerüd^ t>ermed(id^e inb gemeltUd^e reben borften
5 turgetoen. ber roit antroorbe inb f ^rad^ : 'ir ^>eren, boet toail inb (aift befe reben un-
bermcgen inb (atfl und unber ein einbred^tid^ büt>en, fo enmad^ un@ niemant lett ge*
boin*. bit beben ^al^ niet toil, lüant ft cnbeben« niet. »at fal man toit baeöan fagen?
bic toetcr ^abben bae bie mad^t beibe jo boin inb 50 laiffcn inb lourbcn jomail
foene inb ](fomocbid^, inb bat f^iele inb bie geiDaU bieten fi bicfe mit ben gue«
3 ben (üben, bie rait^t^eren bauften gobe , bat ft irett toillen bair^o gaten, bat bic 8
^^creu gingen np bie tribeit. befe eid^t ^>cren mit namen »aren ^>ere SBcrncr toam
©^)ieget ©cnrid^ tanme Socfen, Ifzxi 3oban toan U(re^orten, 3o^an ^irfeelin, 3oban
©d^erfgin, ©enrid^ Soebe, 3oban SWummcr«Iod^, gran! tanme $orn. befe turß 8
erfame rai|jmcnne, alle tocrbroig it fi, nod^tant gingen fi tan bem raebe jo fent Suni»
> bertu« binnen bie emunitateu, bat i« up bie tribeit, inb lagen bae 11 tt)ecten.
ir ein bcil l^abben ttail anberS go boin ge^at bau fi bae (aegen !
<QU eilt nuoc mit rait Mit allen ampten ^0 f o^lUn $^fa|l toart, in) toie )(it
f4|efcn t9ii1jfia\ M bnroirtntiflcr^ampt luart afgenonuti oan madjt Her mtm.
2)ic njcter, a« tur inb nae gcfd^retcn »irt, waren ferc rid^ inb ebb 226.
mtäftiäf tan anl^an! inb b^bben ftd^ oud^ gern gebogen bi ben rait, bat bod^ in
niet gcborbe noc^itan albcn ^crfomen nod^ tan fiait*, inb unberftunben,
fo fi bie befien 4nb njtfeflen ui« bem raibe genomen ](>abben, ein
31. befe ric^t^eien.
\, '3>at ingebuirbe neit iure pait*. 2ßeterj(. 228.
45*
708 VI. ^ot^o^äft (5?>ronif 1499.
nutzen rait binnen (SoeHen u^gobrmgen; al9 onäf jo ^id^en bte gemeinbe
t>urnam: vide supra anno 136 8. nu ^otrt n>te fl it ant)etngen : flquamen
ein anbeten bad^ bairnae als bie eid^t n>aren go turne gegangen,
öur ber burger l^uis inb begunte ein »an in jo fagcn : 4r ^cren, toir flu beö tjerbra«
gen, bat Qf^tin fc^effene me enfolen jo raibe filmen, oud^ en[al g^einre loan in burger« ^
meifler ftn. item mir mitten oud^, bat men bred^ bat ampi t>an ber rtc^eriecf;en\ bat
moift aHit gefd^ien, foulben bie bri t>an ben turnen fernen inb bie eid^t \>an emunita«
ten. mat bie tt>ei)er bur fid^ namen, itmere red^t of frum, it moip nae iren
247. * II Stern bae mürben loan ben gefled^ten [15] man geforen 50 bcm roibe, a« it '^
991.274». löan alberö ^er mag fomen, inb bat l^iefd^ ber enge rait. item bairgo mürben
geloren t>art toit am^ten nod^i t>unfjid^ man, inb bat ^iefd^ ber mibe rait. bie am*
bod^t§man bie geloren mürben, bie mit id^, aö id^ bat bonben ^oin, befdtrii>en : bat
maren )ßtH^ix, fmebe, gurbelfleger, ein beit fairmorter, mcilre, jmcne )ian ben !rem^
rcn, ein \ian ben fanncngiefferen, reimfniber, ein beit loirre, inb bie moulben ou(^ Js
bairan flu mit ben beflen, item goultfmcbc.
aöererfr. ^tem bit tt)a^ tDunbctttd^ inb ijtcmbe anjofien np bte jtt, bat (Socficn
mit (utd^en raifelubcn mart befat, bac fi Dan beginne it anl^etjunfl atgit toa^
geregeirt getieft »an ben 1 5 gefled^ten, bie t>an ben ebeten SRomeren ^tx--
lonten toaren ate Dutß i^. bie intgemein rittermaiffige man toaten bau 20
bem alben abet, ate ir fc^ilt inb ^etm bat bejuigen, inb in gl^im tornei nie
c6b. 279. afgeiDOtpen toutben. bit btcöen bie meiner al gemcintid^ unber fid^ inb ^abben fi(^
bairin fo bemart, bat ft almege bat meifle beit in bem raebe mit fld^ ^abben, inb bair«
umb moift it gain nae irem miUen inb mat ft moutben, bat gefd^ad^.
ebb. 280. Stcm ber mcöer gematt ma« groi« inb bebteöen Dil binge in ber [tat ban ?5
(Soetten , bat bie bejien inb bie gemein tjan ber [tat bes terbrei« ^abben inb
funbens bod^ niet geferen, fl moiflcn ir tiet pHgen. [ontbe men einid^ gefe|e
ge^en of mad^en a« t)an ber [tat toegen, bat moift bebrunlen fin mit toin
inb attit umb fuftinb bie bejatunge fontbe men nemmen ui« berrent*
famer ^ : fi enmoutben bacöan niet getbcn ber affiffen mer grois nod^ dein. 30
ebb. 31». 3tem biffe rait mart geforen bae men fd^vcij nae un« ^eren gofe gebort 1300
Suii 8. ijjj^ ^q j.^.^^ j4 jj^g^ ^^g j^jj^ Solang bad^ inb floinbe atfu« ein jair inb bri maenbe*.
ber met>er ein beit mainben, it fontbe mit in atfo flain 20 ben emigen bagen funber
alte meberrebe.
iDte Ite mtvn einen misbeMgen man, jer Hoit nerorbelt nae fd^effenortel, mit 35
qmaii in )em neUe namen n\5 Uv ri4)terbo)en lienie in) meternmb binnen
^^^X doeüen liracjten.
©«^^4 3n bem bur6 iair ats 1372 gef^ad^ it umbtrint fent SKatcrnö miffe^,
6. Sj^cnre' ftatt *9l^einrc\ 10. 3a^( Ifl auögetaffen; ergänjt nac^ 2Be\5erf(a(^t iß. 247.
26. üerbroif«. 27. funbc«.
1. SBeberft. 293: 'fotbe man enid^e mißöerflanbcn. SSgt. 53b. I, 260.
affife feljen binnen ber ftat, fonber tetjen, 2. 'SSuiif maiube'. 5Bet>crft. 321.
moift bat bod^ ber quit ftn, it moift alttt 3. '$>a9 !S)atum bed ^tragenfampfd
getben ber min'. 2)iefe SSerfc flnb üöttig ifl 1371 i«oi>. 20. 3Jgt. «b. I, 263. 2)«r
1371. 709
bo l^abbe ber ratt tnb bte flat ban (Soetten berboben aÜ ix bürgeren np Ttf tnb vCp gott,
bat niemand )o bem ®uil(^er {)rtbe gain enfoulbe no^ roufgoit noti^ anberd binnen
(SceOen brengen. jiDen t>an bem touHenam^t liefen batr inb brad^ten rouf binnen
(Soellen, inb in toart naegetoolget inb »urben bcclaget. biffe jtoenettjurben an*
* getafl inb in bie b^t^t gelat^t, inb ber gretoe mit ben fd^effen erfanten, aB««ft.
bat ft be9 boitj ^Ud^titi^ iDeren, inb bem {(i^ar^riti^ter ^ xoavt ht'ooUn, bat be ein genant
Renten toanme Surne ui9 ber i^adft balen fulbe inb boren in bat t)elt "("jinb albae rieb« *(ä6in.
ten.|* bae gefti^iebe ft^effenorbel inb \)t toart toertüijl jom bobe inb in bat tocU getooirt. ^,^33*^'
50 ber feltoer jit quam ein »eöer geloufen u^ irre beibe bnfer bae bie toetoer toa«
0 ren^ inb \pxa6f jo in: 4r bercn, unfer gefetten ein iDirt geleit nid (Soetten inb men
fal eme ftn b^uft afflain. i^ b^in in f^en nidleiben }o ütit toart*. einre t)an ben
oberflen bed n)uIUnambo(i^^ ran ^er t)infteren inb rief gornici^Ucb toan
bem l^nfe b^taf 2, bat [x 10 t)elbe liefen inb b^^i^^^tt ben man mit gen>a(t. ber n)et)er
ein groiö beil ruften fid) mit getoeren, mit f^ieffen inb folgen inb mit ftocrben inb
5 mit anberen gen>eren inb leifen 30 t>elbe n>art tnb tDoutben ben man l^oiHen. l^tx
(Sioerbart $arbt)uift n^ad gret>e )o ber feber jit. bie n>eber quamen getonfen in bat
öeltgo bem greöen^ (>er (Stoer^^art tourß, bae bc \a9up fime (^engfle. || ein toetoer 931.2741».
genant ^enri(b ^aci^flraiffe ber quam gerant an ben greifen inbfpracb: 'ir ri(i^<^
ter, ben man n>illen xt>ix get)irfl b^in» inb boet ird niet, ib toirt u(b (eit!* b^i^ ^^^i^^art
0 ber gret>e t)urg antiDorbe inb \pxa^: 'i(!^,en!an u^ geinen man gei)trflen, bae
fd^effenorbel ot>er gegangen id, it fi mir (eif of (eit. tDat ^ul^e bat, bat 16) ucb bil ^o*
fagc bat idf t>o^ niet moeti^te boin*1' bo bie »etoer befe anttoort geboirt
babben inb bat ber gret)e in ben man niet n>ouIbe oioergetoen, fo
traeben ft jo inb namen in mit geivalt inb braci^ten in n>eberum in bie flat.
5 IPir fi(b nergaberbe ber rait }o doellen inb bie broHerftbaften, nmb |o keren inH
af|o|l(llen Un groilfen t)omoit inb gemalt Ut wenere.
ättc^ bingc^ ein jit. ber tocöct gctpatt inb l^omoit toa^ fo gtoi^, bat
ber rait ^abbe gbein macbt tour bem n>ullenam))t : fi babben bie ma(bt inb bie gen>a(t (Söfn.
in (Soetten, aö uid ben öutg ^}untcn iö offenbaitlid^ jo mitten, bo nu bet ^i^^^'
€ obermcit inb moittoit np bat ^ocd^^fte fomen toaö inb 90t it niet langet
geftabcn tocütbe, bat bie ^iöige [tat ban Soellen ungettoeft btebe inb t)ut
bem quaben miit bet <)ätti[id(^eit bet^oit »utbe, fo gaf got bet l^ittige
gctft, ein gebet inb lief^atjet bet einbted^^tid^^eit, bat bie gemeinbe inb bet
rait fid^ betbtogen inb betfanteften, umb ui^jotaeben bat butfd^^teben
5 quait unftuit. tnb bat gefc^iebe atfuö.
S)ac bie toebet futd^^en gtoiffen unted^^tfetbigen getoatt inb totebet
30. got ber ibt.
'©uird^er flrit\ b. b- bie ^m¥ bei 3. S5g(. SBb. I, 261.
©ac«tt>ei(er (oben @. 702) fäOt 1371 4. SBetoerfl. 383: '»at l&uT^e to« bat
^ug. 22. 16) \ü6ftt inb bie loort jo cube breid|^te
1. 'a)em rid^ter'. SBetoerfl. 339. SBgl. bie fi* ba ergeingeu'? loa« notürli*
bie IWote. nic^t SBorte be« mö)tix9 finb, fonbern
2. 'f&an ben ^ufen bat bte teif, bat bed ^idf^terd.
tyoU ff'u anreif\ SBeöerfl. 357.
710 VI. Äoel^fofffci^c (S^ronil 1499.
aBwerfi. bcbrci)Cn tntgetn got ino fcic'mtnfd^cn, bat brad^tcn g^cn ctrl6ar mennc. bcr ein
l)k\6) })tt 3o^an 'oan Sroicn inb Silman t>an (5ot>el8^ot>cn, an bic brober[(!^aftcn inb
quamen gerant Binnen (Soettcn inb gingen go (ent 55viben, bac bic brobcrfc^af berga*
bert »a«, inb t)crjalbcn bcn bac bic getoalt intg^^cin bic fcif erliefe gc*
rcc^titi^eit, bic bic n)ex>cr bcbict>cn ^>abbcn. bac bic t)an bcrtourg brobcr* s
f($af bat t>crnamcn, maHic^ gcfan fmrc toaptn inb liefen go l^uid bie t>an raebe mit
bcn broberfd^aften inb tt)a^)enbcn fiäf inb toortan attit bat in bcr flat »a«. bcr rait
i}at>\)t \i^ fcrc rifci^ bereit inb quam fent 35riben mit bcr pat banncir jo bcr brobcr»
(d^aftc. ein anbcr gcfclfc^af xoa9, bat »arcn bie loicre*, bic ttjaren mit ben cirpenjo
bcm rait inb go ber öurg brobcr^aft. item bie gc(ctfc(;af toan bem 3ffermart quamen i«
ouci^ gefd;airt bi ben. rait. item bic fouflube t>an bcm Htbcnmart, bat toaren bie
t>an bcr ffiintccfc^, quamen ond) mit iren toa^cn. item bic gefetten t>am $emel»
ri(^, bic licffen \i6) niet toll maincn inb quamen ou(^ fere ^acpclit^. item bic öifc^»
menger quamen ouc^ go bem banncir ber pcbe toanSoetten inb go ber öurg gefclf^afte.
Stgri»)». ein anbcr boic^ fc^rift a(fu8: bcr rait toerfoic^t atte ampte, toit fi fic^biinis
bettjifen woulbcn. p gaucn atte gclic<> befe antn>orbc, bat p in ber fachen piffe »oul»
ben p^en. boc^ waren p bem rait gcl^ult. p l^abbcn goiben troip toan bcn brober»'
fd^aften mit namen SBinbed, goltfmebc, bontwerfer, bedter inb brunjcr, öleifc^^^eutDer
inb t)ifd^mcngcr inb bairgo mere ambod^ten.
3o iDie ber rait oan doeflen mit ben broberfctiaften geoapent logrn mit ber |lat 20
banneir |o Mtsbut^ np ber Bacfi inb oan ban np ben U)ettmart, Ht ein grois
fla4|tnnge mas^ inb uortan np ben firiet^mart, Ht gerctiiebe bes gelictien.
«(.275*. II [33ilb eine« Äam^fc«.]
©o nü ber tatt mit bcn tjHtg fcroebetfci^aften inb anbeten »ergabcrt
toaren, i)erbroi^ fi ber ^oenioit fere ^ inb bef|)raid(^en fid^ nnber ein inb 2:.
mn. mit allen anbercn ambod^^ten, mie fl bic gctpatt »olben afftetlen. inb ber
m. i^<>it mit bcn anbercn mad^ten einen u))fa^, bat p bed ganzen amboc^^ med^ti^ tt)ur^
ben unb floegen p boit n^ ber praiffen. inb bat gefc^iebe alfu^.
SBeocrfr. 2)0 bie t)urg burger inb gemeinbe bi ein tt)arcn> paed^cn p ut« ber ftat bannei
437. ^p ijg^ 2(lbenmart t)ur bcm gcbuir^uiö go fcnt Srigiben, inb bcm banner3ö
öoutc^be mennic^ bui fent man. p gingen Ober ben SHbenmart inb §eu*
mart inb quamen t)ur 3iir8burd^, bat ti)a^ ein ^ui^ , bat bem ti)uUenauH)t
jobe^oirbe. bo bie »euer futc^e mere bernamen , wie ber rait inb bie ge>
meinbe intgein fi gemapet quemen, fc mad^^ten fic^ bie man xi\äf np mit
Cime groiffer fd^air* inb t>erfamclbcn pd^ bi unfer licöcr frautocn broeberen inb 35
l^abben oud^ ir banne r. bober rait mit bcr gemeinbe bat öernamen, tredben fi
mit bcm banner öort bie 35ad^ up umb bat ort oöer bcn SBcitmarts. niemand tan
bcn beiben ^art^>ien gebac(;ten nac t>rcben, ein ktü(if goid^ pn fnjcrbc inb tiefen gofa»
men, inb bae »art ein gioie Prit. bo bie toct>er fain, bat ir tt>cber^rtiie j»
1. '?obere\ Sctocrff. 416. 4. 2)ie gange ©teffe ift mi6t>erftanbtn.
2. 9ti*tiger3ufat?. 33gi. 33b. 1, 262. S3gl. SBb. I, 262.
3. '2)it öcrbroi« fieser ben rait mit 5. '3)icS3aid^u^a(utoben ort* St»
aUcn amboc^ten». (5ö(n. 3a^rb. 448. .
1371. 711
ßart soart, Begonnen fl i)Iten tnb t>(utt)en in ¥etet 9licktd ^ l^nt«, inb t>an groiffen
ilcn tieffen fl bat bannet ^^crui«, inb jtoen man bleuen t)ur ber buir: ber ein nmrt
crflagen , ber anber Icit ö^oiftc noit. bo toaxt ber »etoer banner jerlffantoen, joriffen
inb jof^affen go allen finden, atfu^ joid^ fcet tait mit ben broebetfci(^aften öan
"i ban 'biö u^} fent 3o]^an« ürd^of , inb bae bleuen boit 6 man i)an ben
toeöeten 2.
3tem bo ber rait mit ben btoebetfc^af ten bcrnamen , bat bie »eber
t>an bem Sried^^mart oud^ quamen flejogen mit irem bannet np fi, bo
ftattcn fi \iö) intgein in inb goigen in jo gemoite. bo bat bie toeber ge*
10 toaxx tpurben inb fagen, bat men fo ftarf up fi bringen qnam inb bat irre
gefetfid^f uj> bem ©eitmart inb bur ber bran^ltpenbroeber fird^e gefc^of* »1:275».
ftett tporen , bo feirben fi trc ^enf ber nmb inb lieffen bie berfen fien nnb
beben fd^oine f^}runge. bo bie burger bernomen, bat bie »ebere oud^ bie
Dtud^t genommen l^abben, bo mad^t [\ö) maUxäf up, groiö inb dein, inb
15 wat fi ermiften bat ftotgen fi boit up ber ftraiffen, inb bi ber Öutgaffen
bfeif tr bit boit. fi trecfben bortan mit ben banner inb flogen bie tDeber
^le inb bae. fi quamen jo fent ^eter: bae bernamen fi ein uj) bem cfoi^^
fter gain unb ber n^art oud^ boit geflagen. bie leeren mit irme banner
tnb mit ben broeberfd^aften burd^gingen alle ftraiffen, beibe Äried^mart
20 tnb 2lir«burd^ inb anber^mae, bae fi irren intl^alt moid^ten l^aben, unb
fingen bie mit getDalt, mer bod^ enbonben fi niel bit: bie toeber moiften
moulttourme toerben inb laegen unber ber erben.
Stern ber rait lie« ma^en np bem ©eumart ein geficiger inb lieffen in ire ^euf^ stgrirr.
ber offlain bi bem fd^u^floil3, fo toil ft ber »etoer friegen funben, beögelici^en uolre. ^^^^*
25 Sftem bo bie meber alfu^ gebtutoen tDaren inb fid^ berborgen l^ab*
ben, bo goigen bie leeren mit ben broeberfd^aften tDtbberumb jo SlinSburd^
inb bieben bae bie nad^t, unb bae toart gelebert broit inb toin inb be^
gcnoid^.
I9ie bU »euere in l)nferen, itt klttfett inH in kirt^en gefaicfit tDitrbeit, in) bi einte
30 doifeenlnibe, ber |o fent 41 arten an bem Jlal^boictiel gefctiiebe, nroiflen nis doellen
mimen.
©e^ anberen bage^ broe , inb ma^ u|) fent Seciüen bad^ *, at« bie ^ot. 22.
j^eren be« ganzen, tt)uüenam))fe toaren med^tid^ tourben, joigen aber bie
oterftcn ban ber ftat mit ben broeberf^aften mit ber ftat banner bie Sdaö)
i5 np mit bafuinen unb ))ifen unb in boutd^be manid^ brom man, inb toae
fi bie toebere fünben grifen, bie floigen fi boit up ber ftroiffen. fi gingen
1. *9lkoW, Söeuerfl. 455. SBgl.Sb. S^eil« ber SBeucrftaic^t. SBgl. Sb. 1, 239.
I, 264. 3, «gl. SBb. I, 276.
2. üKit biefem 3ufa!5 beginnt tt>a\^x^ 4. ^iif bicfen 2;ag fe^jen bie (Söln.
fd^einliti^ bie $ara^)^rafe bc« verlorenen 3a^rb. 133 ben ©tragenfam^f felbft.
712 VI. 5?ocr^offf(i^e (5^>ronif 1499.
bortan butd^ ai fttaiffen bac fi teuften cintd^ tnüfaü ban bcn toci)eren,
ft f oid^^tcn fi ou(i(^ in irren l^uiferen inb fird^en inb in duf en : fi f jxnrten
niemand, ^e tocre junf of ait, fi ftoigen aüit boit.
Stent ein ^eralt rief jo ber fefeer ftunbe in allen ftraiffen : fo toete
getoeft »ere bairan bo mit getpatt genommen tpart bcr man in bem belbe, 5
ber futbe nirgend t>x\ fin binnen Soellen, inb ^e rief baebi, men futbc ein
dod (uiben, inb bie teile bat bat getube teerbe, fo foutbe maüid^ fm gc*
öcrbe ui^ SocIIen fc^iden. oud^ rief ^t : of iemant teer ber unfd^ulbid^
teere an ber i>ur§ fad^^, bem fadsten unfe leeren geleibe inb genabe jo.
«gri»^ @tn anbcr fci^rift alfu«, bat ber rdt reit tca'il 14 bage in ber jlatio
ttmme unb morgenf)}rat(i^ben inb ))erboben alle ber gemeinbe in (Soetten tt^ ttf inb
goit: fo toer ber toet>ere of t)o(re ein (>ui«be of (^crbergebe, ber foulbe finumB
Uf unb umb goit ben^aüen.
3tem bie ctode teart getuit jo fent ÜBarien bi bem aWat^bud^cl:
(56rn. bo l^oif it fid^ an ein i)tien, toat bae gebHcn funbe bat b(oi. men iagebe irre toi* is
133. * öw iub finber jo bcr flat ui8 inb bcr rait nam ir cröe, l^ui« inb \)o\ inb al ir goit Bi
eime ^^aUcr nac, unb bat gefc^iebe fonbertinge ober bie, bie fere meid^tid^
tearen inb ridb ban goibe unb bie fid^ teeber ben rait fo groftic^ getad^t
l^abbcn. bie fted^ten ban bem ampt moic^ten fid^ ein git lauf verbergen
bi« ber fturm ober tea«, unb ber einbeit quamen oud^ jo genaben, a« 20
batb ^ernae gefd^reben teirt. mer ein groi« beil ban ben ca^}itaniern, bie
ben burg u))touf gemadf^t ^abben unb f^ulbic^ tearen, bie tiefen mit eime
©1.276*. tereben moit || jo ber ©d^aifer^jor^en ui«: bie ruimben bie ftat inb irre
l^uifere.
9lgn)p)>. 3tem einbeil ^dfiiatn, bat bie potl^m ban ber flat i)an (SoeKen bie 25
t)urg 14 bage alle bie )it ^oftunben, bat niemand nid noc^ in moecf^t, fo bat bil t>an
ben loeberen inb bolrcn bie tolud(>t namen inb oöer bcr ftat muircn bieten inb quamen
o(fu« entoedjf, einbeil joSBonne, cinbcil j^o^giburd^, einbeil jo ?lnbernac<> inb anberStoae.
IDie Her mtwt einHeil |o genallen qnamen, inH Me moiften al ir ^arnaf4l ontr-
leneren, in) men Hebe afbrecfien in ben grnnt }m\ koeftU4ier ^nfer, bair ft tilae- 30
gen |o ratbe |o gain.
!5)o bie oberften bau ber ftat mit ben broeberfd(^aften atfu« bie
ftraiffen ^abben burd^joigen, fo feirben fi teeberumb jo Slr^burd^, inb
a« fi bair quamen, fo bonbcn fi bit ber teeber bae, bie in teolben l^ulben
inb ftain jo unfd^utben, unb men nom ben eit ban in, bat fi getrutoe inb 35
gel^oirfam fin teoutben, inb teart in bergeben, of fi burmait« intg^ei«
bie ^eren gebaeti l^ebben. fi moiften oud^ obergeben ir l^drnefd^ in bet
ftat rentmeifterl^ui«, inb bem gefd(^iebe oud^ atfo: mattid^ mad^be ein gc^
päd inb brad^t bat in be« rentmeifter« ^ui«.
23, ®(^ci{frr^ort»cn. 33. 9(cn«bur<^.
I
1371. 713
3tcm jo bcr fctect jit quam bur ben rait, toic bcr man, bcn bic
toebcr mit gctoaft genommen l^abben, tpere jo fent ^ant^afeon enbinnen.
bo ber rait biU bernam, bo fd^icfte ffz batr inb naemen ben man inb bcir*
tcn in np bcn ^eumart inb ftoigen eme fin l^cuft abe uj) etme ftciger, bat
fs ftonbe bur bcn jtoeien laufen: bit toatt bcn tocbcrcn jo ben crcn gebain,
inb toart gefat an bcir enbe umb bic ftat.
3tcm up bat bic gctoalt ber tocbere mere unberbrudft tt)utbc, fo beben '^Qn^t»-
bic oöcrflen t>an (SoeUcn bie gtoei ^ufcre afbreti^cn ban Oben af bi^ in bcn gtunt,
bat ber meberc gctoantl^ufcrc toaren inb baitup fi platQtn jo rait jo gain,
10 tnb fd^ret)en m ^eren toan ben beiben Mittleren. t)an ben itfuiferen toaxt naematls ge>
maä)t bat t>(ei{(i^utd u^ bem $eumarte i. tnb bo toart in a( tr mad^t benommen.
Stem t)ur bem feiten gekDantl^ufe ftonbe ein gr o td bt(be unfer Uetei* frautven : (Sö(n.
bat naemen bie ^cren toan (SoeHen inb fatten bat jo fent iWertin. ^cVa*
3tem a8 burß i8, fo nam ber rait einbett toeöererf af l^ui« inb l^of (56tn.
15 toant fl UKircn ui« ber maiffen riti^. ^ffj^*
Stern befe burS gcfd^ci^tc l^aint fid^ begeben in bem burg jair uj)
fent eiöbcttcn bad^ 2. ' *-"•'«• »9-
S)ie bürgere, bie jo torne getad^^t toaren inb uj) bie bri^eiben , tour^
ben oud^ gebriet,
20 3tem l^ie i« jo toiffen: a( tt)a^ bat toullcnamjjt ganfe bcrbrudt inb
unber bc^ raift ge^oirfaml^eit brad^t, fo bteif nodf^tant bie beranberung
bc« rait« , a« fi gefaxt ^abben, a« mit bcn fd(^effen ^. oud^ bteben bic
- jtt>en raebe, a« bcr enge rait inb ber toibe rait *.
din Dennannnge ^o Ken ooetften oan doellen oan bem alUeit ^eirfd^aft.
25 SWan ]pn6)t: getoalt inb obermoit^ . . .||. . nu inb jo affer jit. gBt.276»>.
Stem biffe burg bermanunge ^aben bie bur^ ^eren ban ben atben
^^cfled^tcn niet burfi^tic^li^ inb toi^üöf go l^cr^en genommen nod^ fid^
baimac gcl^atben, »ant roietoail fi burc^ bic gemeinbc jom bidfermait fin
irre bianbe obcrftcn inb bcrtoinncr »urben, a« burg i« bi bifd(^of« (Sngcf *
30 brcd^t« ban SSattenburd^ jiben inb oud^ nu, fo .l^aben bod(^ bie burg ^eren
ntct angefien, bi abenturen burd^ unberbarenl^eit ber ionger rait^Iubc,
bic geraben ^abcn a« fonini 9toboam geraben »art: ^ebbe fin baber ®a^ ui.stön.
lomon mit geifeten gef (agen , f 0 f outbc fin minfte binger ftDairre fin ban ' * *
fin^ baber« rudf jc. , — alfo fin oud^ bie burfe oberften ber gemeinbc jo
35 leftid^ inb jo froair gcbaüen, nu mit ajifen, nu mit fd^c^unge, nu mit
1 . 3)a« fogen anä) (£81n. 3a^>rb. C 72. ©efc^ic^tc ber @tabttoerfaffung.
2. 3)a« ®atum iji irrig, t)g(. oben 5. ^ier folgen bie 40 f^on Sb. I.
^ 708. 256 al« mut^>ma§li^er ©(^tuß ber 'Söe-
' 3. SSgl. S5b. I, 259. berflaid^f gcbrucftcn SSerfe.
4. @. l^ierüber bie Einleitung gur
t
714 VI. Äcc(]^offf(!^c (5^>ronif 1499.
ijetonbcrungc bcr munfeen tc, fcairumft btc feiten butg <flbe l^erfd^of
baten terloren nae ber f)ant bat tcgiment tan ber ftat tan ©oeHcn, bat
fi tan langen atben gibcn ge^at l^aten , ate l^ernae gef d^reten toirt anno
dni. 1396 inb 97, tnb l^aten tettoren al ix mad^t, o^ ban geleisteten
tottt, tnb l^atcn noci^ ntct fomen ttebemmb battjo anno 1499 tnb, cAb
nod^ fd^^tnt, unotetfontliciS tettoren b<^ten, t»ant fi tetbant, terjaget inb
tetftorten fin, inb bat tegtment bet fettet ^tat i« in bct gemeinte ^enbc
fomen. boci^ toctbcn tan ben naef ometingen bet fettet gefled^te, bie nd)
binnen ßoetlen fin, jo taibe unb jo bem fd^effenbom geforen. M ber
totfe rait nu jer jit bet ^ttigen ftot tan Soetten bettad^ten inb jo l^et^cn lo
nemmen fat, bie gemeinbe mit »t^^eit inb fanftmobid^eit jo regeren,
toit fein, bat groiffe med^tige foninlrid^ fid^ teranbeten mit bem tegen*
ten, a^ jo nnferen jiben mit bem foninlrid^ tan SScl^emen, mit bem
loninfrid^ tan 9iea^et^, mit bem foninfrid^ tan ärragonien jc. qui etat
Vft^fJ* videat ne cadat I is
Anno dni. 1373.
ßötn. 3tt bcOT t)UT6 \aix quamcn bie Soeben toebcr jo (Soettcn bie
134. toibbcr ui« (Soellen t)crbrci)cn tourben anno dni. 1349i.
eBcnb. 3n bem felt^en iait bo {auf ein corbtnate bie l^oemtffe tnb ber toai fomen
*^^* '^* toan engetant. , 20
Anno dni. 1374.
rt. 134. 3n bem öurß jair »a« ber öeitt fo groi«, bat l^ci jo (Soettm otet ber '
muiren ginf inb men toir mit fd^iff en oter bie ftatmniten , unb be ginf
bi« n)f fent 3ori« cloifter, bi6 \xp bat tteifd^l^ut« np bem §eumatt
bis JO ber iWunfeen unb tottau bi« an bie 5Katf|)otfeen, inb tuen toir mit 25
fd^iffen inb mit ttoe^en in bet ftat. bat gctceffer n^erbe bt« ^^aifdjeb bat
men benfen moici^t.
aof 277*
sigrU)^. " 3tem men »outbe fagen, bat ber 9iin bot unf^utbigc Btoit ber locber tnb
i08b. t)oner an bem ©turt^etberge aftcefti^en moift, bat bae t)er|iort^t koad. bie {tat mt m
@(^u^)|toi( genant iö^. 30
3tem tan bem groiffen 9tin. bat ^e ^ait gegangen bi^ an bie troj)*
pzn go fent 5D?arien greben , fin gefd^reten befe ter^ ^ :
Est post predicta destructio magna notanda^ ^
nam sunt undena februi sua perdita frena,
merse sunt ville, nocuit templis nimis ille. S5
hunc gradibus quinis Margreden isee notabis^
sub lavacro Christi quum scandens Rene fiiisti.
1. S)ie(£^ronit wirft bie beibcn ^u«- 3. a)ic Snjci^rift befonb fl* an bei
treibungen ber 3nben 1349 («{. 263») Äirti^e S. Maria ad gradus. 3Rit einigen
unb 1423 ($1. 295<^) pfammen. ortl^ogra)}bi{c^en Sbtöeiti^ungen ^^t ^e
2. S3gl. ©b. I, 276, bei Gelenins, Pe magnit. Col. p. 314.
1373--1375. 715
3n bem feti^en iacr ^oitbe ein grotffe franf^ett np itnbet ben minfd^ett, inb xo9» chron.
hoäf Biet toiC me geften befc febe franl^cit tour of nae, inb quam tan naturlici^en UX" ^^^'
fachen, a8 bie meijler fd^rit>cn, inb nocmen fi maniam, bat i« raferic of unfinni(^eit,
inb toil lube, beibe man inb frauttjcn, junf inb a(t ^>abben bie francl^eit, inb gingen
5 nie ^>ui« inb ^>of. bat beben out^ junge meibe, bie toerlieffen ir alberen, »runbe inb
maege inb lontfdS^af. biffe burß minf^n, jo e^ftc^^en jiben a8 p bie franc^elt onflieffc,
fo b<ibben ft ein »onberlid^^ betoegung irre (i(j^amen : fl gaDen nid frifd^enbe nnb gru«
fame ftimme, tnb mit bem u>ur)}en ft \i6) ^at^üäi up bie erben unb gingen üggen u^
iren rugge, iitb beibe man inb torauwen moifl men umb iren bni(^ inb umb lenben
10 gurbelen nnb fnetoelen mit tttjelen^ nnb mit ftarfen Breiben benben, affo (lif unb i^axit
aU men mo^te.
3tem affo gegnrt mit ben ttoeten bannten fi inb riefen: Sein.
'*e«f.nt3c^anfofot,rif*inb»ro,^erefent3o^an'. 3«|r*.
3tem bie gbene, bie bie franc^eit IJKibben, tburben gemeindc^tt gefnnt binnen chron.
15 15 bagen. 30m leflen gefc^iebe toll botoerie nnb brod^ baemit: einbeil naemcn jici^ an, ^^^^'
bot fi !ranf »eren, np bat fi mochten gclt baebur(i^ bebelen, bie anberen öin^en fic^
frattf, vp bat ft motzten nnfuifci^eit bebritoen mit ben toranttjen, inb gingen burd^ oK«*^'?K
lant tnb breüen loil bctoerie. boc^ 3o(ef)en bra(i^>it iii« inb tourben toerbreten göin.
iit9 ben lau ben. bie felDe benf^er quamen onä) 50 (Soetten tufd^en stDen nnjer lie« "^^34^'
20 t)en t)raun>en miffen assumptlonis inb nativitatis.
Anno dni. 1375.
3n bem t>nrg iair n)urben bie fd^effen unb ber ratt uneind, bat i^ bie Dan ffBüvA.
ber gcmembe in ben tait fernen toaten of bie ban bem toiben raibe, umb 8?**(g3b!
bat bie fci^effen tt)outben irre gebtebe fefeen inb ]^ai)en boben bie [tat unb "' **^^
25 ber ftebe burgermeifter. bo toiren be« t)ierben bage« in bem abritte bie fd^effcn (5ß(n.
Jwn (SoeKen bift^of greberic^ jo (ietoc jo S3onna toatnen, inb ber tparen 9, V. *
mit nomen ^er SBiC^etm ®ir, l^er ^enrid^ ban Sufen im SSitfegraben ber
e(tfte, l^er 3c^an Dberftoulfe ban ßffrem ritter, ^eiberid^ t>an Sinaffe«,
^^ilip^ ©d^erfgin , 5Kat^i« Dberftout^ ^enrid^^ ban tufen ber Junge,
30 3o^an ban ^orne unb 9teinbo(t ©d^erfgin \ bod^ quamen tr bri ad^ternac cßin.
toebemmb in (Soetten, mit namen ber ©enrid^ ^arbtouifl, If^er @toer^art ©orbtouift inb *j|j^ *
^er (Stoerbart toam ^untgin ^.
J)iffe bur§ fd?>effen, at« [i jo S5onna toaren bi bifd^cf greberld^,
fo l^abben ft jofamen mand^en ratt, bod^ jom teften berbunben fi ftd^ 40=*
35 famen, inb bie fd(^effen fadf^ten eme, bat f)t btt l^erlid^eibe inb.mand^c bri*
^cit in Soellen ^ebbe, bie ^c niet cntoifte, unb bie tootben fi eme offen«'
boren, a« fi oudf^ beben, inb fi gaben fid^ unber einanber brief inb fieget,
btc fd^effen bem bif^of inb ber bifd^of toeberumb ben fd(^effen, bat fi bi
1. Cöln. 3abrb. C 72 S3ariantett: biet III, 667 erfd^einen nod^ mehrere an-
*iilb man »ranf fi mit ttoelen, ere budSf bere, ftatt '^eiberi(^' 3)ietrid^ SBenaf^«.
mit fttctoeten'. »gl. «ud^ «b.Il, 25. 41. 3. »gl. ©b. II, 41 ««ote 2.
2. 3m @d^i)ffenn)ei«t^um bei Sacom«
716 VI. Äoeflfofff (i^c (S^ronif 1 499 .
ein toou&en bttecn jo tiebe inb jo tcibc^ tnb baemtt l^oif ber fcifci^of an
jo frtegen uj> bie ^tat, umb anbringen ber fc^effen ban be« l^ogen getid^l
«(.277b. tpiHen, a^ l^ernae gef(i(^re*||ben toirt» inb ba(b baitnoe gaf ber bifd^of
orlof, bat bie fd^effen fo tt)it a^ [in lantmere mod^ten befumnteren uf
bic ftat ban Soeüen. inb bit gefd^iebe oud^ atfo: o^ toxi a^ bat bidbows
i^, toart in htmmer getad^t ber burger goit. bit geftobe ber bifd^of, toic*
toail fft berbunben toa« mit ber ftat 2, inb l^abben eitoer bri geforen: of
einid^ tn)ift tufd^en in queme, bat bie fe« fid^ ber fad^en unbertounbcn
inb bie jtoeifd^ellid^cit neberted^ten. oud^ toaren ber bifd^of inb bie ftot
berbunben obemtife ben tantbreben ^. lo
9an Hern gemeinen lantnreben tnf4ien iJtafe inb lline.
f)ie i« jo niirfen, bat jo befen jiben gefd^ietfe beibe jo lanbe inb jo
toaffer bit fd^aben« ben fouftuben inb anberen. bit angemirft quawen
gofamen bifd^of greberid^ baaSoellen^ ^erjod^ SBenfeet ban ©rabont,
ban Simburd^, ban Su^enburd^, ^erjod^ SBit^elm ban ©uitd^e inb »an 15
OelreS grebe Slbolf ban Stebe^ item bie ftat ban ßoeüen inb bie ftot
ban 9lid^: bie allefamen inb anber mere berbunben ftd^ jofamen, ein
fteben baften breben itnber fid^ jo falben inb in at iren tauben, »er it
fad& bat uneinid^eit of cbertaft tufd(^en ben burS |)art^ien u^)ftunbe butc|
fid^ fetf^ of burd^ anber brembe, fo futben bie burß |)art^ie be^ fid^ un- 20
bertoinben inb feren, fßd^ten inb toeren.
SKer boben al bie bur§ j)unten tourben bie bau Soeöen obert)allen
mit rouf ui^ be« bifd(^of« floeffe inb ui« fime tanbe. inb bie ftat ban
Soellen bebe bat funt bem (antbreben inb bedaic^ben fid^ bau bem ober*
bat inb fd^aben, ber in gefd^tebe bau bem bifd^of , mer bat toart öerjogen. 25
S^o w\t bif(^0f freberi4i Me ftat oan ^otHtn in lies keifers a4|t hta^tt.
3tem bifd^of greberic^ burg, nae ber clage ber fd^effen, goid^ ^e jo
feifer Äart mit einbeil ber fetber fd(^effen, unb f)t ctaigbe bem feifer, m
bie mn ßoefne getoeüfid(^ fin fd^effen l^ebben berbreben inb ^ebben fin
erbe genommen, oud^ ^ebben fi eme fin gerid(^te gefmed^t. inb bat in, bat sn
29. ci)n f<!&effcn.
1. SS9I. bie Urfunben 1375 Suli 12 »altete ©eibern für feinen glei(i6namigen
bei Sacomblet, Urfunbcnb. III, 667. 669. @o]^n. SacomMct III, 619.
2. 2)urd^S5ertragtoom6.@e^)t. 1374. 5. ®raf 2lboIf crft^eint nid^t unter
Ouetten V, 64. ben ©egrünbevn bc8 ?anbf lieben«, ttsir
3. SSöl. bie ?anbfrieben8ur!unbc 1375 auc^ tDcnigflene bi« 1377 «ug. 7 (t>gl.
SWärj 30 bei Sacomblet III, 658. SacomWct III, 703) noti^ nici^t beigetreten.
4. $erjog mi\)tlm bon Sülidf^ ber»
1375. 717
i^e cmc ]^etj)en tootbe. bcr fcifcr ctl^ottt in tnb bebe bte [tat in be« xxd)^
a<fyt, bo bie [tat bat bernam, fo \ä)xdtt fi bae irre brunbe 4 inb bie baben
ben fetfer, bat fft in gcnabc bebe inb l^iett in irre bri^eit, bie irre alberen
ertoort>en l^cbben mit groiffer arbeit, inb bat ft qucmen uid be« rid^d
5 ad)t^, tt)ant fi toeren unfd^utbici^ ber fad^en bie in ber bifd^of m^Iec^^te.
mer bat enl^alj) niet : ber feifer bebe be« bifc^of« toiüen inb gaf eute be^
briebc vi)p bie \tat, fo bat ber burger üf inb goit in aüen tanben no6f
ftci^erl^eit nod^ geleibe l^bben.
iPir bU (tat oan doetteit Mt oaiit t^ii^t trefli4r man oan bts bift^^fs amptln)»,
0 )ir Mr fai nan doelltn fttUen oetra^en ^oDen, In) M Ut fank gelallt oart.
Sinnen be^ bat ber bifd^of (ad^ bi bent feifer, n^art bie ftat ban
(Soeüen ^eimlid^ ge»amt, bat p ftd^ burfeg^en, toant fi toerert berraben 2.
inb ber rait bemant, »erbie gene »aren bie bat befteüen fotben, «nb bebe eein.
bie loangen, inb tt)a9 ber fe^^eler toanbembcimetnbbed U]6)o\€ rentntetfler k. a9 134. '
)3urg3. tnb )erfhtnt n>art ber {anf ^elett Binnen (Sotten, inb bleuen bie JU^en
I3ur^ gefangen umbtrint 2 jair. bo bie ftat ben uj)fa^ beö bifd^of^ ber«
nommen l^bbe burd^ bie bur^ gefangen man , fo f d^rebe fi bat jo ^eren
inb fteben inb becfaid^te fid^ be«,
3o oie bifd^of ittUti^ in Ui pais ban quam.
3^0 bie ftat ban Soeöen niet moid^t jo red^t fomen mit bem bifd^of
bürg bi bem feifer, fo daid^ben ft bat bem pai^ inb ber pax^ bebe in in
ben ban, loant l^e meineibid^ tt)a«^. bie briebe »urben burgel^atben ben
^>rtoren inb ben 4 orben: fi l^abben niet gerne be^ bifc^of« bebe, bod^
tDart ]^e berfunbiget in ben ban, a« tt)it a^ bie ftat toa«.
II 3Do ber bifd^of befe mere bernam, toxt bat befe bur^ gefangen m^ «1.278*,
ren, fotoart fft trurid^ inb bie bi imtoaren inb f^jrad^ : fft tooutbe bie ban
ßoeßen a^ eigen ma6)m a^ txnxä) finre ftebe, inb f oulbe ^e ouc^ ben bott
bairumb fiefen inb fin bufd^bom berfriegen. l^e reit in SBeft^j^aten inb
iDouIbe bie ftat in bie feime bringen ^ mer bat enmod(^t im niet geboeren.
bo joid^ fft bortan jo bem bufd^of ban ^aberborne inb ctaid^be eme, toie
23. fc^ffc^oif.
1 . 2)te ®efanbtf($aft kourbe toa^v 4. 2)er (Sr)Bt{<i^of tourbe nic^t toegen
fc^einUd^ bor ^udfjpru^ bei* ^äfi ah^t^ feinet ^er^altend gegen bie <^tabt, fon«
f^tdt. Sgl. ©b. I, 281. bem toegen ®e(bange(egen^>eiten gebannt.
2. S5gl. (gnnenll, 712 unb bie Ur» ©anni^mti^ be« ^5^p(i^en ÄSmmcrer«
funbcn Duetten V, 120 ff. 1375 @e^)t. 6 Quetten V, 115. «gl.
3. STn fviU^ercv @tettc ifl bie« gar @iiiieu II, 710.
tttd^t erwähnt. 5. «g( 9b. I, 281.
\
718 VI. ÄoeH^offtd^ (Sifvonit 1499.
bie tyan Soellen ^ebben ftne )>rttnbe gebangen, fin fd^en i^efbteDen inb
fci^cnbbtiei}e ban im an bic furftcn gcfant inb bairjo l^cbben in jo ban gc*
bain, inb bat in vanb ifVitpt, inb ber bufd^of t>an ^aberbome nxttt oud^
jerftunt Diant ber fta^ t>an Soellen, oud^ )oid^ ]^e jo ^ici^ 6i ben laut»
bteben inb beclaid^e fid^ \xp bie ftat, inb bie [tat Derantoorbe fid^ a(bae, 5
bat it bent bnfc^of niet be^agebe. bo bnfd^of i^reberid^ fad^, bat fin anftad^
niet »olbe t>ttr fid^ gain, fo befattc ^e aüe fttaiffen inb tiftornttt gl^ein goit
taiffen gain in Socßen nod^ jo (ante nod^ jo 9tine : l&e meinbe [i binnen
Soetten ui^jofmad^ten. bit berbroi^ bie ban Soetten inb befd^reben 200
ge(eien inb beben mit ben groiffen fd^aben in bem coeifd^en (atibe, a« ^er« 10
nae gcfd^reben fteit , ml! brant inb tonf bi« jn Sonne inb tairnmbtrtnt
inb mad^ten it ganfe fa(e *. bairnmb joid^ ber b^fd^0f eber 50 bem knU
fteben joSlid^ inb ctaid^be, »ie eme atte fin tant iemerßd^ berberft töutbe;
inb bairnmb ber l^erjod^ ban Trabant inb bie ftqt ban ^id^ konrben ber
ftebe @o(ne biant inb (ad^en ein bot! jo Sed^eni^. ber bnfd^of gefan ouc^ ts
]^ut)>e an bem l^erjogen ban ®ni(d^e, mant f)e onäf xoa^ berbunben mit
bem lantfreben, mer ber l^erjod^ ban ®nitd^e \pxa^ : l&e ttiifte bat bie ftot
bur gectait J^ebbe, bat ir bürgere meren geiait inb beroif t inb itpwi in
fime tanbe it;b bebe ber ftat groiffe getoatt, inb bairnmb enmanN ^e nü
biant toerben. 20
3tem bem b^fd^pf wart pnd^ lunt gebqin ban benen bie bniffen Soet
len maren gejogen : l^e fonibe bnr Soetten jien, bie gemein fontbe eme
int ^ant gain. inb l^e beftonb it oud^, ate ^ernae gefd^reben fteit.
»
Anno dni. 1376.
Stoni^ii Sentje^iaud koartgefpren SP eint voemfd^en fonin! in bem tnrg iair. Tide 25
tDU ht oan 9uitf4|e ooergaoen Me mitburgerf^iaf tnH orit^eiHen bie fi t^aWn mit
ber ftat van daeitcn, |n item groiffen irageindt.
(5ß(n. 3n bem feben jair, njant bnfd^of gtebrid^ in biantfd(^af ftonbe mit ber
ufu.* ftat ban Soeßen, fo fieffen fid^ bie ban ÜDuitfd^ bairjo trumpen bem bu* 30
* ü9*f * fd^^jf i^ tief i^lb quamcn bic bürgere inb oöerjten Man S)uitf^ mit gewa^enber ^ant
i(o (Soelne get)aren an bie ftat Pur bie ^ifti^portje inbfanten anbenraitjo
(Soelne, bat ft irre üxunht fluiden tDoulben an ben 9{in mx bie lBif(^por^e, bae toar«
ben fi irre ittb n>outben mit in f^rec^en. bie flatt>an(£oet(en fante irre
Prunbe an ben ^xn )o in. bo fadsten bie burger )>an ^uitf^ ber ftat ban Sod« 3&
1. »gt. untwöl. 279».
I
1376. 719
Im irren eit tnb )6urgerf^af np iitb enMonlben ber ntet langer gebruid^, bie fi
ein lange }it ge^at l^abben mit ben bürgeren t)an(SoelIen. n^ftnnt [(it^idtbe ber rait toan
(SoeHen bie irren mit maci^t otoer 9}in tnb (ieffen bae ben ^an ^nitfi^e irren groiffen
graben gon>er)}en inb i^ullen, ben {i umb ft^ jo be|(i^ermunge it^abben, inb bie bürgere
5 toan <2[oeIl[en brungen bie t>an 2)uitf(i^ bairgo, bat fi moifien irre grat>en ^el^en mUm
inb moiflen ine groiffe toril^eit Oer^ien, bie fi loan ber fiat t>an (Soetten it^abben. bo xampt
^6) ber roit. goft^fufe {elben nu^S i8 ein albe gcf^)ro<i^cn toorbe. bo gatoen bie tan
S)uitfd^e groiffe t)ril(>eit ot)er, ber fi 30 biffer jit bid noci^ 4nnol499 nie tt>eber ot)er* ^.
fomen motzten. 3abrb.
0 II 3n bem fe(t>cn jair u^ fent Ouirin« baci^ qnamen jo 3)uitf(i^ Sßolter toan bem ^/27'8b
$orfl inb (Sngelbreci^t üan Defte inb fine brobere inb branten einBroidbei(t)an
5)mtfc^/ toont ji (onge be« fiiffe inb bej8 bnfdj^of« tiant ge»e|l toaren, *lbe« ^^gjlf **•
bod^ niemantj, bo fi jo (SoeHen borger koaren, b^bbe borren beflainj *. bairnae toloeben
f\ fent ^erebert inb tooirten [in] go ^iburci^ u^ ben ber^ inb bUif bae bis in
Hat iair nnd \)txtn 1387: bo koart bat feUe biHige Ud^am toeber»
nmb gebraci^t.
3n bem felt)en iair bebe bie flat t>an (SoeHen ben 9{in bi $eien lo^tikn mit (Söfn.
ifcrn fladen inb büen, n^ bat gbei« fti^abc gefci^ege an ber flat ^jjj^*
tt|b an ben moUn inb affo irre flat inb irre moelen be bais betoart kDeren.
Bo ber felt^er jit toart groi9 affife inb $ind u^ bie burger ^tlaä^i, baemit man cbcnb.
bat tvtidf intgain bnfci^of greberi^ bi^^te. bod^ n>a9 tvin inb fom nxu(i»eil.
3n bem feben jair joigen bie burger )»an (Soellen )o 3)ttitfd^ inb branten bie thtn\>.
flat Dan 2)uitf(i^ rein af in ben grünt inb braed^en bie mueren, bie fletn;koer! inb aQe ^g^r{"'^.
irre Drtbeit oud^ baimeber inb maci^ten ^uitfci^ gant^ fled^t, up bat ber buf(i^of meber io9«.
bie flat (Soelne gbeinen leger med^te. bat tPCtieid^^en inb ftude t)an ben fefoen
tnuitcn, bie ujnb $)uitf(^ gangen (in, ijint men inb fuit bie ifioöf anno
1495 in bembetbe inb an bem 9iin ßggen. bod^ Meif bae ftaüi fent^iere^
bettud ntonfier inb bie firf^etelird^. inb ba(b bairnae n)urben bie jmae
^öftn ou(J^ afgebtod^en, ate l^crnae gefi^reben fteit. tt)ie bie ban Soeßen
»0 afbtacd^en bat fto« jo !E)uitfd^ mit toißen bufd^of« Sontaife ban ^oefteben
^aiftu anno 1242.
3n bem fetben jair in bem ^eumaent, a« ber feifer mit ben furfur^ Suu.
ften flnen fönet SBenfeet jo eime roemfd^en foninf geforen ^abben inb bur
ein toemfc^en foninf ui^geroifen jo gra^ffprt, fb joig^e ber nugeforen
■* foninf mit fime baber bem feifer inb mit finre ^ui^framoen , mit ben
furfurften inb mit anberen furften inb leeren mit groiffer foefttici^eit ben
9iin af l^id jo @onna, inb quam niet jo SoeUen^ toant ber 9tin joge^eitt
xoa^ bi ßoetten a^ burfe inb loa« groi« ortoge tufd^en bem bufd^of inb
ber ftat ban SocBen, fo bat bieftat fere beforget toa^ tc. inb joi* ber foninf eöm.
mit finen trunben 'can Sonna bid gen ^id^ inb quamen bair in bem l^enmaenbe, inb {35^„^
14. 'in' fe^lt. Iü9b,
1. S)ru<!jeJ>Icr ober tolle« ÜÄißtoer* nulje*.
ftänbtti^. ^gri^)}ina: 'gae flu^e felben
720 VI. ÄoeH^offfci^e (g^^ronil 1499.
bae froenbe ber fetfer {Inen fon mit allen iurfucfien, inb l^e tt>art Qttoitt toan bu[(^ef
gcebectci^ i)an ^rtDerbcn inb ber fa^te im bie croin u^ ad {t<^ bat geburt : bed trei^
\)t toail 40 bufcnt gulbin jo gef(i^anf . ttcm ber l^tiod^ toan ©äffen inb ber l^er*
joc^ »an Trabant, ban bem oud^ i)ur6 i^ »nno 1371 tnb tt)a^ be« nu*
geforen f oninfö oeme, be6 feifer« brober. jtDeiben [xäf umb bat ftoert jo 5
bragen t)ur bem foninge jo ftribe io.
3tem biffe fonin! SBenfee^tau^ toart i)an ber jit an bur ein roem'
feigen fontnf ge^atben bi^ jo ber jit jo bat fft toeberumb at>egefa|t »ort,
al« l^ernae gefd^reüen toirt anno 1400.
ßöin. 3nbcm (e(t>en jair inb in bem t>ur6 maenbe u^ ben 10, haäf junü», lo
136.' bat i« in bem ^fcumaenbe, toa« ber groi« Brant inb bat ctolpcr me ban W-
cb. tt. 3n bem felöen jair u^ fent SWarien SWagbalenen bad^ »ibbeneben ber flat W«
i09b!^* (ent>runbc in bent toelbe ir« toianb« be« bufc^of« i>an (Soetten miter. albae bleif boit
C>erman 2)oirft alias 3)roifTe«, ber tt)a« ber jtat l^ul^er intgain buft^of grebcric^.
15
IDie huf^of ireberi^ Me (tat oan doeflen bela^ite ein imr^e jit.
ebcnb. 3n bem feben iatr up fent $antl^a(eoind atoent beladete ber bürg bu|((of bie
{iat(Soe(ne tour fent <^etoerind pcti^tn mit finen brnnben inbflotgeuir
«1.279*. ^)autt)eCuin np bi || ben melatencotten tufci^en (Soetten inb 9toberfir(^>en, inb fWen
bie t)ianbe t>uir^i(e in bie flat (SoeKen u)> bie bürg fent ^antl^aleoinS nai^t. bie
bürgere i)an Soellen beftatten ftd^ intgl^ain ben bufc^of jo ftribe. bobet^
bufd(^of bat üernam bat bie t>an Soetten fic^ an in riöen tt)ou(ben, bo bereit
f}t fid^ balbe inb goiti^ bed anberen bage9 beS morgend "oxot n^eber ^eim )o ^etbe unb
gofd^if, fo l^e aller geringfle moid^te , koant fin u)}fa^ mit ber gemeinbeaS
tourg gin! niet lour fid^. inb in bem u^bredtfen reben bie ritterfd^af inb ebel<
menne mit irren joulbeneren inb burgerenuid (SoeHen }o fent <Set>erin9 !|>or^ in i^
bat toelt )o bed bufd^ofd t)oI! inb floigen ftd^ bi bem 3oebenbud^e(
bae toart bufd^of greberid(>« brober ritter geflag^^en inb oud^ ber If^ere t>an ffieper*
burd^.
IDie M( (tat van doellrn |o Duitf4i afbra(|) fent j^erebertiis monfter unb bU kirfpels-
kir4|e, baevan ft grois unb oil Dianbe kriege, inb bairfo oart ber fank geladit ^
binnen ۟tiitn 8 {air lank.
Sa^rb. 2)airnae oöer ad^t bage bi fent Saurenciu« bad^ öoiren bie bürgere t>an
otgdSi). Soetten otoer 9tin jo S)uitfd^ inb braid^en fent ^erebertu« monfler af inb bie !irf:|>el«*
a "^*io ^^^^' *"^ branten bie abbie af, up bat ber bnfd^of niet bair enbolmerfebe inb mp bat
"^' * l}i gein bnrd^ bae enmad^be ban ber fird^en inb a«ban ber ftat fd^aben bairui« bebe. 35
(Sß?n. Stem umb ber afbred^ung ber jtoeier fird^en tourg »art ber fanf geladit 8 jair
^136^' ^«"^ ^»i^"c« ^«^cltten. item bairjo freige bie fiat til lanbeö^eren inb anbere
cbb.i35.rittcrmaiffige manne jo biant: bnfd(>of (Sono öan Xriere, ben bnfd^of wn
^aberborne, ben ^)erjo(^ t>an SBrabant unb toa9 be« feifer« brober,
1 . Suiii ift ^rac^monat.
1377. 721
inb bairotocr me ban 8 ^unbcrt ritter inb fnec^t bic allebcr ftat t>an (Socilen
tt>cbcrfa(3^t l^abben inb tourben bcr flat t>an (5ocI!en toianbe.
Stern boirintgain ^abbc bic flat t>an (Socttcn jo ^ulpcn gret>e (gngclbrc^t t>an CJßf«.
ber üKar! tt>aU mit 200 gcleien. ^J^J!**
5 3n bem t>urg jatr up fent <Seberin9 baci^ reben bie burgev t)an (£oetten mit bem Oct. 23.
t>urg gret>en inb irren soulbeneren uis (Soetten inb maren ben gant^en ha^
ui8 in bem öclbe *|funber atte »ebertoerel*. inb bcr Bufc^of enborft uiffcr 53onne niet *««"»>>>.
fomen, inb branten t)uran bi9 umb Sunna alte Ijiote bor^er fc^uren, tanban
Un^ bat burgebir(i^9 Surftbor)}^ Salbor)) bi9 koeberumb jo (Soel«
10 (en, inb namen bat bee inb braci^ten teil rouf9 inb armer (übe geban«
gen. item bit f)}iel gef(i^iebe bid in ber toeben, toant fi ^abben deinen tt)e*
berfiant. inb n>art mannici^ man gett)unt erflagen inb gebangen tan beiben ^ar^
tl^ien, bat ber buf(^of in bie jlat beibe niet bil bairan gettjunnen.
inb affo toart ber bufdjof baemit gcbrungen jo ber foine.
15 Anno dni. 1377.
3n bem jair un« (>eren 1377 loart ein baci^ gefti^e^t inb ein foine getroffen ^alti.
}o ^erfel u^ bem 9{in. bie ^eren toan (Soelien reben u^ fent $au(u9 ba<i^ }o 135. .
$erfe(, bedge(ic(^en quamen ouc^ bair bed bufd^ofd raebe, inb atbae bef)>rae(i^en ft fid)
inb bieten beibe <>artte, bie [tat infc bufd^of greberic^^, irre itpeifc^^ctongcn
^0 bi bufd^of ßono t>an Irtere inb bi eimc ^oemeifter nafd^retcn. boirnae
bergaberben fi fxö) jo fent So^^an (£ o r bu U n. ober befer foinen toa« bufci^ofSono
»an Syrier inb ber (^oemeifter »an fent Sof^anne inb toil anber ^^eren, |1 inb bie f8U2n\
foine »art atfuS gebeibingt inb geburwert, bat gtoen fci^effen buiffen (Soelen foulben
blitjcn fo lange, bid. fi ber [tat betad^^t l^etten ben fd^aben, ben bie [tat ge^
25 (eben iftttt bur, ee it jo roube inb branbe tufd(^en bem bufd^of inb ber [tat
fönten tt)ere : adban moid^ten fi »eber beibingen 2. inb bie anber 9, fo »anne
fi ben f(ä^aben ber fwt beloti^t ^fetten, ben fl ir baben jo gronffort ee it jo rouf inb
go branbe quam, ban moei^ten f! toeber infomen. bit beftegelbe ber buft^of tan Giriere,
bcr bufti^of ban (Soctten, bcr l^oemeifler tan fent So^an inb bat ca^itel tan bem boim
30 inb bic ftat tan Soeflcn mit irme groiffen fiegcl, inb befer brief »art gcicfcn np bcr
bnrgcr ^ui« tur bcr gemeinbe bc8 eirflen macnbagc« in bcr taflcn, bat xoa9 ber
16. ba(^ in bem maenbc gebruario, inb it bcl^agcbe ben bürgeren inb bcngcbr.ie.
tngefeffen allen xoaii.
3teni bo matt gefptod^en, bat bie jtpen turg <jaffen, l^er ®obert
35 »an 3S3ete(foten ber Upptkx inb l^er 3o^an ban Seilfe foutben gefegt
»erben in bed ahl^ ^ant ban fent ^antl^ateon in bem namen unfet« l^iHi-
gen baberd bed paifd 2c ^.
6. ^oulbercn. 17. 'up' bojypclt. 20. '»urp' fiatt *na|(^r«cn\ 23. jnjcin.
1. ©otjborfunb SBalborf. 695: '3tem fagen n?ir, bat bic bürgere
2. 3|l ttol^I irrt^>timlidj an« ber fol* bie ^tpene pa^m fetten fu!cn in l^ant bc«
genbcn (Slaufcl (^crübcrgcjogcn. ahi^ taii fent ^atc (@t. ©ato in ®ent)
3. SSgt. SacomMct, Urfunbcnb. lll, in namen un« Reuigen taber« bc8 ipaif^'.
Stäfctcd?i»nifcn. XIV. 40
{
722 VI, ÄoeI^offf(*e(5^rotti!1499.
So tDi( bnfctiof IttUxli) M liie ftn Me vntfi foine brauen.
& 3" »"" f«(»«" i«i' t"'^ t^oi'nae in bem mer^toart bei buf<^of ber ftat
74 135 foinbruc^ic^ : ^)c bebe jagen inb rennen tour ber @(^aifer^)or^en in f^>rcngcben einen
"iio*.'* Burg er in ber ftat gra^jcn, inb be« bu[(i^of« bienre jteigen emc nac in ben graben inb
flotgen in boit inb goigen in ui9 bem grat}en inb itfeingen m fo boit an ben neißen 5
boum. albae Brac^ ber buf(^of fmen cit inb fmc foin.
3aftrb. 3" ^^*" Hli^tn Jair up unfer lieber trautocn bad^ annunciationis quamen
»35. bic 9 frfjeffen go (Soetten »eber in, bat mit t)il arbeit inb beben j^obrad^t
»art, inb l^ulben bem raebe t)an (Soetten.
cbenb. cjj| j,g^ jg(^jg„ j^jj u^ ^g,^ ^>ou(|5t)erbad^ mürben bie jwen boimlf^eren. a(« ber lo
fe^j^eler inb ber rentmei(ler, ni^gelaffcn ni6 ber get>enfnif|c, bie beö freiti^S toU gemod^t
l^abben.
€b.u.74. c^n ^gju fe(\)cn jair, beS 5. bage« in bem angufl, »urben jttjcn Soeben ge^n*
gen, a«®imon inb2)aöib, bie \^ot6)^tn unber ben Soeben, ©imon« tt>if foulbe men
(ei5enbic(; begraben ^in, boc^ nmb beben toißenbe« grebenöan (Siebe, berraitinbat^^
belb reit, lei« man fi (eben, toant fl fere fuberlic^ toa9, inb fi tt>art crijlen. befc
Sueben ^>atten bat or(oge gemaci^t, bat bie fd)effen ui^boren, inb Ifjabben Sueben ber«
raben bem ban Oifte tufc^en S3unne inb (Soeßen, bie oud^ entl^euft mürben in
bem naebolgenben jair.
20
Anno dni. 1378.
^öln- Sn bem jair un« leeren 1378 u^ fent 33crn]^ar(5 bati^, bo berbrante ber torn jo
45. 75*. bem groiffen fent ÜKcrtin inb bie cloden inb be« SSifd^martj ein bell, inb bat buir
2(grlj3». quam ban bem SBifc<>mart. inb ber torn flonbealfo f unber fa^^)ebi ^unbert inb 16 jair
^'^*- ungemad^t, inb ein burger ban Soetten, genant (Smalt bau ©ati^erati^ i, ein foufman,
gaf an ftme leflen enbe fo bU bair^o bat ^e gemaci^t mart anno 1400 umbtrint bunf* 25
tii^ inb 60 jair.
^a^vi. ^" ^^^ '^^^^" i^^^ ^^ f^"* ÜJiaternu« bati^, mart 9lober(ir(i&en firmiffe ge^^olben
75. ' tooulbe ga^)^en.
cbenb. Stem in bem felben jair u^ ben 24. baci^ be« maenb« fe^)tembrt« toa8S)ur)>-
monbe berraben u^ eime mögen. so
^öin. Subemfetben jair 2 u^ ein nati^t, al8 u^ fent 2(nbrei8 abcnt, ftorf ^i«
136 511 ®regoriu8 50 Stome inb feifer Äarl go ?rae, a« onä^ burß anno 1376.
rn^^L, II [«»^ ««^« ^2«»ö«-]
eäitt)tl SenjeStaud foninf bau Selbem fo gaf ^e bie ban ^^urenberti^ qutt ban
234** ^^*"^ ^^^^' ^"^ ^^^ P ^*"^ beflelten 4 magen gekben mit rinfd^en min ben men noemjpt ^
Äßnig«« gurflcnberger, ber bi 35a*arad^ meifl.
V/itt^r ^"'^^ ^^^^ *^"^6 ^^^' P"^" brunben 50 (efle oberbroiti^ \)t mit ben für«
103b.* furflen inb gelofte eim icf li^en lurfurften l^unbert buifent gulben 50 gebend maefi
1. SDie ©(i^enfung fSnt 1455. 2)er f^roti^en mn. SBolf^jtg. 1875, 9h. 318.
3mifd^enraumbonll6Sa(>ren, mieou(i^ 2. 2)a8 rici^tigc Sa^^r entnobm bie
bie 2lgri^^)ina beutlic^ f^reibt, muß auf (S^ronif mo^I au8Ä8nig«^ofen493. m.
einem ©c^reibfetirer berufen, ba il)x SBer- übrigen« 5Bb. II, 45 9^otc 4.
faf fer noc^ nl(^t 1 00 Sa^re nati^ bem ©ran- 3 . Ouette ^ierbon ift Aen . SyW . de
befc^rieb. ®enauer^>abei(^biefe ©teile be« Boh. or. c. 33.
1378.
723
fxttiVL {on i>i flme (et>en }o f tme roemjti^en tcnint met($ten , inb alfo xcaxi ^e ein«
trcdjtlid^ gcforcn Man bcn furfurfien jo cime rocmfd^cn foninf Bi fm« t)aber« (eben,
inb bat gefti^icbe anno tour§ u^) ben eirflen bad^ in bem et)enmacnt up ben ^)inj|iba(i^ ßödt.
go 9lenffe in bem garben. inb balb bairnae in bem (^eumaenbc quam ^c jo Stielten. 134^
5 35t[fc öurg fore beimaßet ^)ai« ©tcgoriu« gan^ niet inb tooutbc bcn
t>ut6 SBcnjc^tau« niet conftrmtercn ncd^ beftebtgen, toant ^c fad^ an, bat
f)z nc(^ ein fint tt)a^ inb bat l^e mere an bat ri^ gefouft ban gefoten toa«
inb bat bie fuir toere mit fimonie jogegangen. inb bat toerbro^ bea feifer
ferc m} ben ^)aiö mx^. bct fetee |)ai^ ftarf balb bairnae inb tpart ein
10 jtDeibrad^t unbcr ben catbinaten, ein pai^ jo liefen, inb njurben gebeitt
inb jtt)ei beit inb icf Kd^ bett foire ein pai^ ^ bae bie tttjift ber corbinaten
mx ben feifer quam, be« exbreutDebe ^e fic^ inb \pxa^ : *nu tpirt min
- f on confirmiert merben ! ' ate cndf gefd^^iebe : ein iglid^ ban ben jmein
paeffen fante bie confitmacie jo "ißrae, ee ban ft bairjo erforbert njurben,
15 inb ir icflid^er l^ofte bairburd^ be« feifer« gunft jo erlangen.
Stern bae bie begalunge ben furfurjlen gefci^een (oulbe, aöban ber für Slgrin^
wegen beö feifer« fon 50 eime roem((^en foninge, bae gebrad^ bat gelt : ^^^***
bo greif feifer ^ar( be9 leidigen roemfd^en n6f9 goit an inb gaf baeban einen ieberen
fo toil a(8 Mmi i«, bur bie benantc fumme gelt^ jo toernuegung^. bufd^of Spno öan
20 friere freidjf ein groi« unmei^fid^ fumme getfe ^. ^erjoc^ diopxzdft ber
atbe unb paffegrebe bi 9tine freid^ öur fin beit jo unberpanbe Dp^jen^eim
bie rid^ftat am 9tine, teifer^futern bie ric^ftat in SBefterid^, Dber^eim
bie rid^ftat im SBormffer gautoe, 3ngel^em beibe im 9tin!autt)e mit aßen
finte joge^oeretc*. bit Ixtxö) ^e fin teben lanf unb finre jlbeier föne leben
25 lauf, ber idtlid^ JRopred^t genant toa« ^. burci^ befe ^antfd^af || »art bie roemfd^e i^Äb.
mad^t 50 niet bracht inb jo erflici^er öerbcrfniffe : l^e buegbc bem roemfci^en riti^ fuld^en
groiffen fci^aben, bat ftbber finre }it nie tt>ibberbra(i^t moici^t koerben, a(9 bat ^aid $iu9
in ber croniden ban ben 8e^emen f($rift inb beclaget : tt>ant tvere nae foninf Senkel
50 bem roemfti^en xiä^ geforen toart, ber moifl fweren, eir l^e gecroent tt>art, bie furfur«
30 Pen bi ire pantfti^aft jo laiffen inb inet go toibbenoifen. biffc Äarolu« foiti^t meir erc
inb getoatt ber croin banSel^eim, finre brunbe inb macge, ban be« l>ittigen roemft^en
xidf^, ^e f^ebbe anberd fuld^en fkoaren fd^aben bemri($ niet gogebueget. aKeri($ in ft($
gebeilt toirt toerberft: bairumb, nid eigennuf} i9 bat gemein goit be9 l^itiigen roem* (Suf. 11,
fc^ rid^« go futd^er noit inb berberfniffc fomen. bit gefdjfodj anno 1377.
17).
13. würben.
1. UrbanVi. unb (Slemen« VII. Ue«
Iber bie ©teUung ber (Surie gu 9BengeI^
2BaW f. Sinbncr. inben^orfd^. XlV, 251.
2. 2(ud^ Ifkx liegt toieber Aen. Sylv.
Boh. c. 33 gu ®runbe.
3. 1376 3uni 12 befd^einigt tuno
ben (Sm^fang ton 40000 ©ulben. $etget,
SBcnce«(au«, ©. I. Urfunbenb. n. XV.
4. Ob bicfe ^faljifd^en ^fanbfd^aften
ben ^reiö für bie SBaW Söenjelö bilbeten,
ifl fraglid^. SSgl. geiget, ^arl IV. @. 907 ;
^äuffer. ®efd?. ber rtiein. ^falj I, 186.
5. Gemeint fmb^lu^rcd^t II. unb III.,
bie aber ni^t @öl^ne, fonbern Sficffe unb
©rogneffe SRu^ret^t« I. »aren. S)ie t>er«
^fänbeten Orte blieben mit furger Unter*
bre*ung ^fSljift^. S3gl. ^äuffer a. a. O.
257.
46*
724 VI. Äoel^cfffd^c (S^roni! 1499.
Stgritp. 3tem toannc ber »aber jo geriet faö ^e traö 33 jair rocmf^e inb k*
Äonig«"' ^«mW fonin! gctocfl inb 24 jair fcifcr.
^Of. 493.
Anno dni. 1379.
IPie M mannt koninit ÜOrniedlans oan 6et)eim Iier flat oan (Eorlicn \inik.
6üln. 3n bcm jair un8 ^crcn 1379 bcö 15. bagcö junii, bat i8 in bcm bramainfce, 5
76? 136. quam foninf 9Bcnjc«Iau8 mit eimc carbcnailc inb anberen lantj^ercnjo (5oel-
kn, inb ^e lüart eirlit^en intfangcn inb euic ^>ulbc bic pat inb \)t ix »cbcr, fo man
bc« pUit inb nae fin« Dabcr« boit nam l^c an \xdif bat rid^ go regieren
Siflrirv. inb regierbc 16 jair. ()c quam niet bairjo bat ^c fcifcrlit^c gccrocnt »urbe. ^c
gan^ unad^tfam inb l^intcffid^ : baitumb toaxt ^t joni teftcn »eberumb lo
afgefat. ^c xoa^ fonint inb regierte 22 jair.
225» u. Urbanu« VI loa« pai9 11 jair.
232b.
Han (inr( f^el^eU^ec IieUunge Ut t)illig(c kicken, in)) ])uer])( 39 iair.
ib. 3o biffcr jit wart ein groi« tjcrflocrungc inb bifler^eit bie toan Cateto«
nien inb (Sngelant ^ielben mit :|>atd (Slemend. is
«r.281«^. II 3n bem fetoen iait l^oif fid^ ber fried^ an tufd^en greben Sobotoidf
ban S5tanberen unb ben fteben. ber fette greb.e l^abbe ein l^ui^froutoe,
3)iargareta genoempt , be^ ^erjogen * boid^ter »an Srabant, inb ir
fuefter^ ^abbe ffienjeötau^ l^erjod^ jo ßu^enburd^.
Rudim. 3n ben feiten iair^ ia6) fonint Sobowi^ tan Ungaren tur $enebigeii2o
bat fie fic^ niet me f^reten ^eren M meird.
Anno dni. 1380.
3n bem burp jair , bo quam ein buir ban bem ^emel in SBeftric^
inb terbrant ein ftat bie ^iefd^ 2Jiergenge inb anber ftebc in SÖeftrid^.
Anno dni. 1381. 25
3n bem burg jair \ iDant it fere ftarf in Sehern inb in ben tanben
bairumbtriut, reifte foninf SBenje^lau« ui^ fime lanbe, inb in bem mei
quam i)t inb ein carbinail, *^ileu« genoempt, jo 2lic^en, inb ber fette car*
binait troic^ bat i&iüige facrament.
3u bem feiten jair ^oif fic^ ber friec^ tufc^en bifc^of grcberid^ ton 30
ßoetne unb bem greten tau ter SÖJarte inb bem greten tan Stete in bem
foemer ^
1. 3o(^annlII. 45 9Jote 5.
2. 3o^anna. 5. 2)ie ge^be muß friH^cr ongefc^t
3. Huius (Wentzelai) primoannoqui toerben, ba ber (Srjbifci^of fd^on 1381
est domini 1380. Rud. gebr. 14 mit ben ©rafen Engelbert unb
4. esmuS 1380 feigen. S3gl. S3b. ll, Slbolfgriebenf erliegt. Sacombletlll, 746.
I
1379—1383. 725
3n bem fclücn foemer l^cif fid^ bcr fricd^ tufd^en bem btfc^cf t>an
\)hn% tnb bcm ^crjod^ ban f)cibctbcrd^.
3n bcm fclbcn fomer toa^ bic gvoiffe ftcrfbc in Ungaren inb in 83c*
•cm, fo bat jo ^ragc in bcr [tat ftcrbcn 1 1 l^onbcrt minfd^en u^) einen
adf tnb 16 minfd^cn bcfd^rcbcn^
3tcnt in bem fclben fomer ftarf fccr fontnf ban ijtanfrid^ 2^
3n bcm fclioen jair öurß In aller l^ittlgcn maent u^) fent 2txiai% batif, bo quam 6öln.
[nna, fcifer ÄarlS bocd^tcr inb be« roemfti^cn foninfö fueflcr, jo Soellen inb tooir toan 136 u.'
annc [in] (gngdant mit groiffer ^erftä^af inb mit groif[cn fopen, bcm fonint'ia^»^*'-
cbtoart^ genocmpt jo cimc »itoc, inb Weif bae foninginne.
3n bem felöen jair np firflbad^ toart bcr burd^grete up ein rat gefat. Sßtn.
76.
Anno dni. 1382.
3n bem tourß jair la^ bcr fonin! tan granfriti^ mit bem greöen »an S3(antcrcn J^^^"-
ur ®ent bietoile ^c fi otoer bie crtpcn ^>abbc bcin jouinen. 76. i36.
3n bem feigen jair lüart bat interbict relajicrt niet gelungen. *J**J^-
3n bem feiten jair »art l^cr ©enaffeö entl^euft be« tribageö nae fent eb. 76.
Irbanud bac^.
Anno dni. 1383.
3n bem felbcn iair burß, bo quamcn bie Sngetfd^en mit eime iv
d^of * ui^gaenbe meie^ inb baeben groiffen fd^aben in äJIanberen.
3n bem feiten iair bo »an bifci^of greberid^ inb bcr lantfrebe bat ^ui« gcr 3)i(! ^^}^:
nb u^ fent SRargareten atent^ toaxt it u)>gcgeten. men latif bairtur 6 ttcc^cn inb 76. i36.
: bage. ||/bairumb »art bcr grctc tan bcr 9Äarf inb bcr gretc tan (£lctc beslYJjsibi
•ifd^ofd tiant. inb bic flat taniSocOen I^abbe oud^ groiffen f(!^aben baetan, toant bat
lur^ f(oö l^abbc bic [tat ban ßocHcn in bcr bebe in irc l^ant, \ip unb af
0 ribcn, inb oud^ ein anbcr^ bat l^icfd^ SSicnl^obcn ®. ir l^euftman njaö
icr S3atbett)in ban üRuniarbcn.
3tcm JO bcr fetter jit ' quam bcr foninf bau granfrid^ bcm grebcn
)an 3S(anberen jo ffVitpz inb jo bienft mit eim groiffen l^ere inb l^abbc mit
me bc^ foninfö fon tan Sltcrncn^ unb 7 ^crjogen, 26 greten, 12 bui*
ent ritter mit gulben fporen, fcöunbbriffid^bufent geteien, l^unbertbufent
inber fttitbar tolfö. bcfe leeren l^abben 452 bainritter, tunfjeinl^unbert^
^uifent pcrbc, bac toaren 1 2 buifent tt)agenperbe.
9. In' fe^U. 32. ©ctt too^l 150,000 f^ti^tn.
1. 9^a(]^Aen.Sylv.deBoh.orig.c.34 6. $au8 33ie^^ bei S^euß. 1477
:arten in einer ^rogcr Pfarrei binnen SWärn 19 finben ttir 53albtt)i?n SWunt^ar*
ter üRonaten 3050 ilKcnfti^en. b^n dritter $err gu ^et^enauwe in fläbti«
2. Äarl V. flarb 1380 ®ipt. 16. fd^em 2)ienfl. (Snnen'f^e 9Jegeflen.
3. SSiclmc^r 9?i^arb II. 7. ®(]^on (Snbe 1382. S5gl. ob. II,
4. $en«> @<)enfer, 53if{i^of ton 9ior* 136, 92otc 2.
n^. 2to, 9^ieberl. ©eft^. I, 333. 8. 9Mtana?
5. \Xp ftnte SRargreten bac^. C.
J
726
VI. Äoel^offfci^c (5^>roni! 1499.
2)ec. 7. 3n bcm fcfccn iaix fcc« macnbagc^ nae fcnt SSlxdai^ taöf , bat toa^
ber 7. decembris i, ftarf l^crgod^ SBcngc^tau^ ban ©rabant inb ban
!i?u^cn6urd& inb tuart jo ßu^enbutd^ begraben mit groiffen cten in bie
abbie. vide supra anno 1355. l^e l^abbe ©rabant regiert 28 jair.
Fiorar. S3rautt)e So^anna ^crjoc^ So^an« III. boc^tcr toan ©rabant s
(36Ü). nam jo \)n\pc l^cr Strnolt »an ^orne bifci^of »an Suitge toat fi 6c*
brct)en ]^at)c, toirt cinbeil gemiift in bcn nacöolgcnben jaircn.
Anno dni. 1384.
3n bem bur^ iair brante bifd^of greberid^ ban SoeHen bat lant »an lo
©d^oinöorft^ inb 3)ioinfci^au alias 3)ioinautt)en ^.
Äetr. 3n bent felben iair in ber f^)urfette^ ftarf grebe Soboipid^ m
SStanberen.
Anno dni. 1385.
2iug. 11. 3n bem mx^ jair up ben fribad^ nae fent 8aurenciu6 bad^ toart Be^ i:^
tad^t ban bem tantfreben bat jto^ ban SRifferfd^eit ^ unbe toart uf gegeben
in beö roemfd^en toninfö l^ant ^.
3n bem felben iair nam ^erjod^ SBit^etm r>an §ottant ber VI l^cr^
joc^ *^]^iß^)ö boid^ter ban ®urgunbien ^
(Sötn.
136.
e&enb.
ebb. 76
Anno dni. 1386.
3n bcm öurß jair »ois fo toit toinö ..... inb Ucö in toaren^.
20
So wmnt Ut nlffttfit graue umb doüen gemalt maxi.
Snbcnt jair tjurß würben bie uiffevjle gratjen mit ben ^eggen gegraben
umb bie ftat (SoeUen. bed xoa$ noit inb tvad ein nut^U^ bukoe umb naegeren^
toil bat piadf 50 gcfc^cin bis an bie muire. 2»
3n bem felöen jair u:|) ben 10. bac^ junii» n^art l^ergod^ Su^olt toanDjle«
ri^ eiflagen toan ben<Sn?i|5eren nae b i @em!|)a^. bac bicif oud^ boit ein gre^e »an
Äaljeneknbogen inb toil goiber lube, mcban9 ^^onbert ritter inb !ncd^te*ö.
1. '})la6) Dyntheri Chron. (ed. de
Kam 111, 105), bem aud^ Fiorar. 286»
folgt, ftavb er ju Sujemburg 1383 S)ec. 8
unD »urbc in ber Slbtei Dröal begraben.
2. $of ed^iJnforft b&i Slac^en.
3. ^ontjoie.
4. SBereitS 1384 3an. 9. 2eo I, 339.
5. gteden SKeifferfd^eib, Ärciö ©c^Iei»
ben.
6. Urfel^bebrief 3o^ann8 toon 3icifcr«
fc^eib 1385 Oct. II bei Sacomblet III,
787. SBgl. auc^> Sebebur, Mg. Slrc^. f. b.
®ejc^>ic^t«f. b. :|)reu6. Staate« VIII, 170.
7. SWargarctl^a.
8. SDiefelbe gf^ad^rid^t pcbt »grtli*
aud^ 5Igri^3:|3ina lll^ baneben amfRanbe
t)on f^aterer §anb: 'anno 1483 galt men
imme3iingfatt)C cur ein tjoeberic^ »a« ein
tooibertoin». inb lüa« bat jair fotoil »in«
gctoaffen, bat men gl^einc öaiffunge !ri*
gen tunbe, fonber moift men bcn tt?in toil
50 qtüip laiffen tocrben'.
9. Srrig, erfl Sul. 9.
10. 2)icfer3ufa|j Ijl irrig au8 berfur»
gen 9^otij ber (£ötn. ^ai^xh, 11 über bie
<Sc!^lad^t bei ^Vditl^ l^erübcrgcnomuten.
I
1384—1387. 727
Anno dni. 1387.
3n bem feiten jair turß joiti^ junfcr Sobot»i(i^ t>an 9Jifferf(i^eit tocie fouftubc öörn,
neber in beö ^erjogen gclcibe t>an ®uiü(^e U 53er! * inb bairtjur moipe l^ei [ber 77^ *
^erjog toon 3ttü((] 12 flnre Befler rittet jo ^anbe fenben binnen Suitge.
5 3n bem feltoen jair preben bie gebroebere toan 53runfwi(i^ «nber ein inb ber «^^- i"
rechte \)txt tjanme lanbe »erloir ben |lrit.
II 3n bem fctocn {air, a6 rcgicrbc ftautcc 3o^anna bat l^erjod^bom «1.282«.
r>an SÖxaiant, fo gcfan fi an l^erjod^ SBil^elm »an ©elren, bat l^e bic tant*
fd^af Dan ßudt 2 unbefmcirt tieö of iPcberumB intfinf J?an ir, mcr f)t en* •
10 tooutte bat nocff nict boin. bairumb goid^ ft tur ®rat>c mit eime groiffen t>oI! inb ^f^^^^
belaste bat me ban mit; (fonbert buifent mannen, bairintgl^ein terfamelbe ^eqo^
Sil^elm t>an ®utl^e inb )oan ©elre^ oud^ t>ouIY, inb mit Ufien inb
mit giften bracht ^e an fic^ e^üc^e brabentf(!^e ^eren^ inb bed loriba«
ged tour unfer frauwen bac^ quam be mit eime gerenne unber ft inb kcart ber Kraben«
lö ber gemelbic^ inb öinf ber toil inb crflotd^ bct oud^ t)U. bairuntb mit bie ^et*
joginne 3o]^anna an ben foninf J?an granfrtd^ iren oemen, clagenbe oJ?et
iren ftoaegcr inb Begert, bat l^e ir Beftenbid^ fin tt)ou(be intgl^ein ben. affo J^^^^^"*.
quam ber foninf toangranfric^ in bem tourß jair inbeme bcrfflmlt toil ^^^i^*!^:^^!^'
gen greten inb bifc^off en, inb tvaren bae toaii 22 lan^^eren mit eime anberen lll^ '
20 groiffen unjetti(^eni)ol!toangranjofen inb toan53orbuinen, — bat iö bat öolf ui8
Sritanien, — mit firitgegautoe inb ^cirtragen, inb bat toolf toart gead^t otoer bic
60 buifcnt rittcr inb fncd^te, inb lachten [id^ in bat ©ult^er lant toeber ben ^erjogen
üan ©elren inb tjerttjuifien inb toerberften mit branbe inb rouf bat lant toit inb breit
mit groiffen ^omoibe inb tooulben toort int Oelrelant, mer ft feirben »ibber : iDant
25 it reint fo fere ein maent lauf, bat ber tonihf mx^ mit ben finen noä) f)xn^
htx\x6) noc^ mx\\ii) fomen moid^te, inb fin üo(f matt oud^ franf r>an bem
roben buid^ inb »an ber j)efti(en^, bat bie reife int ®e(retant unbertoegen
biete, oud^ lad^t fid^ bifd^of ijreberid^ »an ©arioerben bairtufd^en inb
f oinbe ben fried^ ^. t»eren bie rinfd^en ^cren ein« genjeft ft ^icbben ben foninf in
30 bem lanbe be^alben inb ir entere nummer gbein ^eim fomen. til tan ben 53urbuinen
inb ©alen, bie ftd^ tcrreben, ttjuvben crflagen.
3n bem turß iair bifci^of grebcrid^ belachten bie fiat 2)ovtmunbe mit ^^^^^
groi«me toulf. 77 ju *
3n bem feiten jair quam ber goibc fent ^ercbert itibber jo 2)uitfc^>e in fm ^{,^**^g
55 nutte munfier bc« goben«bage8 nae ^aifd^en: want, a^ üur§ i6, fo lDaöS)uitfd^ i« "388.
I
1 . 9ib"nberg. 2)ie (5öln. 3a^rb. b«" S^lb^ug eingel^enb bebanfcelt »orben ton
ben -SerdS^em' u. ba8 Sabr 1388. Zi). IMnbncr in ber SD^onatSfd^r. f. rbein.*
2. (5u^f am ünfen 2«aa«ufer. ite^f. @ef*ic^t«forfd^. II, 232 ff.
3. 2)ie gcbbe ging gegen bie bcibcn 4. @o 3an tan (£ut?f. ?co, Ü'iiebcrl.
^crgoge ton 3üüd^ unb ton ©eibern, ®ef(b. I, 620.
SBil^ielm 35ater unb^ol^n. Sacomblet III, 5. 33gl. bie Urf. be8 Äönig« toi bei
821. 9^euerbing« i^biebrabantifd^egebbe Nijhoff lll, Urff. e. 141.
u. ber baran ft^ anfd^licßenbe franjöftfc^^e
728 VI. Äocl&off[(3^c C^ironi! 1499.
gan^ äobroc^en unb J?erftoert gemeft inb binnen ber jit meber ujjgebunjet
bat munfter, bie firf))eteflrd^c inb anbere l^nferc.
Anno dni. 1388.
(5oin. 3n bcm tourßjairtraö bcr 9tin fo dein bat men mit eimc i^ugc ot>cr
137.' ^i" fci^ielbe . . . . . fo bat men 9lin»affcr u:|)^)ei; firaiffen aüi broi^ inb toirte. s
2)ec. 25. inb bat trag umb ürjlnaci^t.
U)anne Me unioerfltde of Mr 4oigt)e f^oiU ^o Corllrn iipkomen |t.
aBürjt. 3n bem tjurß jair fante ein rait toan (Soettcn genS^omc efelici^c moeni^ t>an bcn
"^^84» ' ^ bebeterorben jo bcm ^ai« umb ein gemein finbium of uniijerfitetc »an otten faculta«
ten, inb fi quamen i)ur bcn ^)ai8 Urbanuö inb ^iefben bem lonr bie Bcgerbe ber jiat lo
toan (SoeOen, inb I^e ben?itti(i^te bat inb bepebt(!^te bie inb gaf in :|>ri)otIegie unb üri^ei*
bcn aöbcr^fog^cn fd^oil jo^ari«. bie fcfiocn ^)rii)ilcgia oöcrietocrbc ber rait DanSoclIen
mit groiffer cirtoirbiti^cit bem ca^ittel »an (SocKcn inb ber <)aff(i^af, inb bcr ^roijl mi
bem boime td gemacht ein can^^Ier ber unitocrfttcte. inb bie eirpe (c^e lad ein boctor ))an
ber uniberfttctc toan $raga in ^e^cmerlant in bem ca)>itte(^ni9/ inb bebe bie eirfte (e^e 15
in theologia of in ber ^^ittiger f(i^rift. inb balb bairnac toart gcforen 50 eime rcctoir
ber unitcrfitetcn magifier $crtlinnö toan ber SWarfi. ^aiö 53onifacinö, 50 erenber
tourß fiebc, be|iebic^>be bie !|)rimtegia bcr tourß f(3^oiI inb t>ermcirbe bie onc^> 2c.
$(.2S2b. II Anno dni. 1389.
c?B^ fc* ^" ^^^ ^"^^ ^^^^ ^^^ necken bagc8 na fcnt ©regoriu« bad^ begin! men bie 20
"47. * gre\>inne loan bcm SBcrgc, inb bae toaren toil burger inb burgerft^en ui« Soel*
leu inb öan anberen flebcn.
etb 78 ^" ^^^ Sti'dtxi jair tüart 2obomi(i^ i)an bem Sangcn^ui« \x)p eime \>oibcr »in«
ui8 (Sotten getooirt ..... bie ^^iü^« toanme 9?oibe getoejl toaren.
efccnb. 3n bcm feben jair broigen bie gemein frauiücn roibc »ilen u^) irem ^euftc, u|) 25
bat men ft fcnt t>ur anberen frautoen.
ebb 79. 3n bem feiten jair n?a8 bie romertoart inb gulben jair joSRome, inb »a« So-
nifaciu« IX. ^ais, tan bem ^>ernae gcfc^re\>en toirt.
ebb. 47. 3n bcm fel\>en jair in bcm auifie, bo \>erbrant bie 2intgaf8, bcr 55if($mart Inb
bcr ©uttermart inb bie ca^ettc u^^er @al(jgaffen orbe. bae toaS groi« arbeit 30
inb iamcr inb fci^abe.
Bo wanne Mr greorn oan Berge fm tier^ogen n^nrl^en.
wiih. de SBU^elm gvebc toan Serge, bcr tourg greioinne fon, n?art in bem üur6
^m*^' i**^^^ ^^" foninf Senkel ban 8e^>em inb ban 3iome genommen ui« ber jale ber gre*
ben inb gefaxt in bie ^icrliti^cit ber ^crjogen, bat bie fetben l^erjogen ge^alben inb ge^ 35
noempt futten njcrben.
Anno dni. 1390.
(Sorn. 3n bcm bur6 iair be« fei«ben bage« in bcm n.crtj rant grcbe 2)cit^art öau
47« 26. *bat' tovvclt.
1. «Borlage (SBb. II, 194): Hartelinus 2)ie er^;ebung erfolgte aber fc^on 13S0
deMerca. üWai 24. Jacomblet, Urfunbenb. lll,
2. SBilb- b. 33. I^at »irHi* 1389. 743.
13S8— 1392. 729
il^enelenbogen t>ur bie flat toan (SoeOeit bodft braiibe ^e ^'\U tour bte \tat
inii af. bie {tat toanne eme finre lube tnb ptx^t etnbeil a^e.
3n bcm fefccn iair umb |)injtcn branbcn btc SRoerfd^en bat berd^* ü)fai 22.
)c lant.
3n bcm fcfccn iair tad^ bie frauiDC bau Srabant jcm 33ufd^ ^ int*
in bcn l^crjogen ban ®elve jo »jclbe.
3n bcm fctoen Jair np fent aWat^eu^ auent ttjunnen bie [J?an] ßc(* 8ej)t.2o.
t SGBcbenautoc 2, inb betlorent toebcr bairnac.
3n bem iair ixaä) bifd^of greberid^ ©irnnid^ ^.
3n bem lourß jair toart geforcn l^ev So^att toan ©eieren 50 cim bif^of 50 Suitge, Fiorar.
> toa« dt umBtrint 18 of 19 jair*, inb toart erUti^en intfangcn toan ber ftat t)an ^^ '
itgc inb quam bairnacjo fried^ mit berpat. vide anno 140 6 inb 140 8.
Anno dni. 1391.
3n bem öurß jair joici^ grcte (5n9elbrc(]^t ^an ber ilRarf in bat geflid^t t)an eöln.
ettcn lanjc S^^in« inb 9iui« inb . . , . . bi8 jo 53onuc go, inb tjan ban ^^^^^'
nj: bat turbruggc inb fanjc bie SBille, aU bur(^ Sailbor^), Oemmenid^,
^cnic^, Siblair, inb tan banne ^^emeber hi9 go 9?omer«!ir(i^en ^>c en*
>e<^te eme niet fo toil guebed af moegen fci^e^en. bie [tat ban SocKen Voa^ emc
1 ftarf tuggc: toant ber bur^ grcbc allein intgl^ein bcn bnfd^of inb an*
t bit tanfe» || leeren irre bigeftanben l^abbe inb a« l^e ond^ mere gebain 991.283*.
ibbe, bo ber bifd^of inb bie [tat nneinö maren, a^ bur^ i^ anno 1 376,
tüa^ bi abenturen go üermotben, bat ber grcbc bur§ ein ruggc moid^t
rtegen ni« ßoettcn. bairumb be« bifd^of^ tuter bebragen maren, in jo
unbe anjogain.
Anno dni. 1392.
3n bem feliöcn jair »unnen bie öan GEoetten bat berci^frit 53oiI^eim inb ^^in.
anbcr man erbrunfcn. 79 ju
3n bem feiten jair np fcnt ?aurenciu8 aöent tüuvben bie f(i^effen tjan (Soetten ^*^^^*-
'föfet inb ou(^ ber rai^^cren ein beit. 1391.
3n bem lourß [jair] joigen bie toan (Soeücn jo 2)uitfc^> inb ben tjan ebb.
'itf<^ gcfd^acj^ oud^ fc^aben mit branbe inb afbrcci^en. "• ^^^'
3tem bie »an CEoetten öefligeben ouc^ @ffren inb ber bifd^of locfligcbe ^Saicfem c6cnb.
(Soften. faU"
3n bem feben jair mac^be men bie tointmole np bem Ü^^utümart, inb n?art ber j^^, 79^
l^e jiein Qtlaäft M maenbageö nae natiyitatis Marie, bt aücnturcn, a^ id^€ett.9.
i^xTien, fo gefd^icbc bat, tuant ber bifd^of mit ber ftat in uneinid^eit
tunbe, umb ben mutter ban ben mueten 5.
7. *t)an' fe^tt. - 30. *|atr' fe^ft. 35. at)enturen xoant a«.
1. ^'^o\df, §erjogenbuf^. 5. Oangrid^tig. SBg(. bie unten beim
2. SBebau bei ©eilenfird^en. 3a^r 1393 qccr^icrte Urfunbe öon 1393
3. 2)orf fübtoeftl. toonSöIn. 3un. 11, ÜJaccmMet III, 874.
4. Etatis 17 annorum.
730
VI. Äocl^offf(i^e (S^ronif 1499.
(Su(n. 3n bem feltoen iatr tvurben einbeil ber ^oed^ßer fci^effen utd (SoeQen gekoifl, 20
80. ' tniitn hi blc flat niet jo fomcn. inb »art jerjlont gefoint.
cbenb. 3« bem fclüen jair tooir bcr ^crgo(i^ tan ®elrc toebcr in ^ruiffcn, toant ^t ge« •
maent toaxt toan @(f6re(^t, ber in gefangen l^abbe.
ebenb. 3n bem feben iair Giengen bie tan ©d^onentorfi ^ mit (fut^en bed tan ^enS- 5
bereif inb be9 raitd^ tan CEoelne ben iunferen tan ®uil6)t, ben greten tan ©eine inb
iunfer 3o^an tan 9Jifferf(i^iet mit iren ^ulptxm.
Rudim. 3n bem turg iatr toaxt funbiert inb angefangen bie nniterfttete inb (oig^e
f(!^oil )o (Srfort in 2) o i in gen, inb toaxt bef!ebi(i^t tan pai9 ^onifaciud bem IX.
AnnO dni. 1393.
10
3n bem tutß^ iair, bc« gobcn^bagc« nae bc« l^ttttgcn facramenfe
bagc 3, 8^f^^^ ^'^ f^*"^ ^^^ ^^^ ui«fpTUd[^ tufd^cn ber ftat ßoetne u^) ein
inb btfc^of gtebcrid^ bur^ up bie anber fibe tuxö) leeren fjrebetid^ ban
3)ioerfci^ ^eren go S3are unb ^er gtebertd^ l^ere jo Zonhttäf inb jo
San^froin :c. inb xoa^ bat bie foine inb utöfprud^ : 15
a3r.283»>. Stern bat bie burgermeijiere . . . !| . . bis jo bem itebergemale beö 9Jin8.
Sacoms 3tem tort: tan ben lantjotten* inb geteibcgelbe fat men afjletten in toigen,
Utt 875. ^jg j^jj,. gcf:|)ro(]^en ^ain tufd^en 9Äafc inb SRin bnrd^ ben (antfreben inb nae u^)ge»
lad^t n^ad, ^tni^üd) afgeflalt füllten ftn inb afbliten.
(Söln. 3n bem jiair turg u)) ber 1 1 buifent meibe atent in bem gefc^efte bleij 20
ho^lli. b«>it i^^ §ilger« fon tan ber ©tcffcn unb Ooberfe ®rin8 föne.
etb.81. 3n bem feiten jairs n?art be« imn?en turn« 50 fent @eterin begonnen
otermitj ^erjodb SBil^cIm tam 33crge, mer i§ nod^ niet tolma(i^t anno
1499, ttjant ber ^erjod^ turg ftarf in bem feiten jair turß.
Anno dni. 1394. 25
c6b. 81. 3n bem turß jair np fent Solj^an« atent unb fa^t in up ein rat.
ebb. 82. 3n ber feltcr jit ^)ocben bie (übe, junf inb alt, tuf(i^en fent 3o^and miffen inb
fent ©art^olomeu« miffen.
Anno dni. 1395.
ebb. 82. 3n bem jair turg, beö neigen tribageö xoai ein groi« ertbetonge jo 30
137. (gocllcn inb floic^ bat forn a« »er it afgefneben.
3fn bem fetten jair be^ 18. bage« augusti^ ftarf ^erjod^ äKbred^t
19. Xtv ®a$ ift ftnnio? ; bcr 3)rucf l^at feine Sücfe, bod) fdjeint tttoat auSgefatten ju fein.
1. 2)ertan@c^ocnforfl. (2[i5ln. 3a^rb.
2. (£ötn. 3a^rb. iebenfatt« beffer
'tai^'.
3. 3)ie @iH>ne tom 11. 3uni 1393
(^acomblct III, 874) finbet ftd^ abfc^rift-
ü^ in ber 3lgri^):|3ina Sln^ang S3t. 40^.
§ierau« ifl »o^l ber SluSjug unferer
^(>roni! gesoffen, ber ben %i%t übrigen«
an mehreren ©teilen fel^r ungenau »ie*
bergibt.
4. S)ie (£^>roni! fürjt ben Söortlaut
ber Urfunbe bis jur ©innlofigfeit ab.
@oll gleißen : bie tom @rjbifd>oj jur ^c*
flreitung ber Soften be« 2anbfriebcn3
jtoifd^en 2Raa« unb SfJ^^ein errid^tctcn
3ölle fetten abgeft^afft fein.
5. C bat 1392, irrig, ba ber$erjcg
ton S3erg njiifli^ erft 1393 parb.
6. (Srji 2lug. 29. Siti^nonj^fp, ®ef(^.
be« ^aufeg $ab8burg IV, 277. 3)ie Uni*
1393—1396. 731
»an Ocftcrid^, unb bcr ^abbc gcfttd^t bic untbcrfitcit of bie l^ogl^e fd^oife
jo Sißicne in Deftcrid^.
IPie (in oan ^rn ooerfleu |o docllen Ux (tat ocnoifl vart oan ^em miltn M 931.284«.
rngcn tatU M )o4) iDtliet ingcnomen bur4) eilige animn.
5 3n bcm fcbcn iair »art ^>cr ^cnrid^ toan @tat>e uiögctoifl aan ottcn (56(n.
racben in (Soctne jcr git jo ewigen bagen, b 0 d^ funbertoiKc eiliger tan ben 92! '
oioerjlen, mcre ui8 betttjan! beö nutzen raitj tan ber gemeinbei,
inb l^e gtnf ui« GEoeUen. bo quam ^>er ^itger toan ber Steffen, ^er
Puffert inb namcn ben öurß ^eren ^enricj^ toan @tatoc »eber in funber alle
0 tt)tlle ber burg raebe.
Anno dni. 1396.
Hn timt uplonf |o (Eoellen beiHtr rae^t ontx ein Heil bürgere Dan Den ooerflen.
Anno 1396 be6 toeirben bageS in bem macnbe januario, bo liefen bietourß raebe ebb. 83.
jofamen. umb bot ^er §cnrid^ »an @taöe tveberumB ingel^aiU iT?a8
5 inb ^er Juffart öerbran!.
^an Cime anberrn uplon[, ber gemeinbe np ein inb bie l)eren oam raebe up bie
anbcr ftbe.
3n bem feltoen jair be« neificn binjlbageS nae ber ^jittiger bri foninf bad^, n?a8 ebb. 137.
ein upicü\ binnen (Soettcn unber ben o\>erpen2 r^axi bct [tat, bie bie ftat regier«'
:o ten, inb ber gemeinbe. bie ojjerften Dam rait l^ielben mit l^er §cnric^
üanme ®tabe inb bie »ergaberben fid^ bi ein, be^geltd^en bie gemeinbe
^arnefd^ben fid^ inb quamen bi ein/ inb bie jtpae paxtiik ftieffen up ein
inb ein ^artl^ic Dinf bic anber. inb ^er §enrit^ tan @tai)c toart begreiffeu i)an ber ebb. 83.
gemeinbe^ inb §eitgen t>an Äeffel, inb men \io\ti) ben ir ^euft af up bcm $eu»
5 martc. ^er §cnric^8 ^cuft »aS »iffer ban ein butoc. inb men tjcitbelbe
fin lid^am inb 6 jö fcnt Sunibertu« torne. inb bae ui6 ipoi^ groiffe nn«*
einbred^tid^eit unber ben oberften, bie bat regiment ))Iaegen jo ^aben, inb
ber gemeinbe, bie fere ober^ant nam intg^ein bie felben regenten.
i^an eiine anbercn qtoifftn iiplonf ^0 doellen, Ut bie gemeinbe ben ganzen rait
oan ben alben gefle4)ten ooerioan inb oink inb f\ beronfte inb nam alle ampt
inb I)erli4)eit, inb ein grois beil nis (Sioellen nerbrenen.
3n bcm (eben jair beö ncijlen fatcrbage« nae fent 3o^an0 bac^ mit^forncr^ bo *^*-|^-
tüarcn bie oöcrflcn inb ^eren »an ben alben geflcd^tcn bc« nat^tc« in bcm ^ui« Suni.
ücrfität Sßien ^atte er 1365 mit feinen rie^tigenS)atumber(5iJIn.3abtb.O folgt,
trübem 9iubolf unb ?co^)oIb geftiftet. 3. 33iclmebr »>on ber 9lat^8partei.
@benb. Urfunbcntjcrxcic^nig 1358—95, S5gl. 53b. I, 301.
n. 653. 4. (£(5In. 3abrb. D: 'cp fente 3. b.
1 . ©änslid^ irriger Sufatj. m.' Ucber ba« richtige 2)atum (18. 3uni)
2. S3egiei>t ftc^ auf ba«fclbe (Sreigniß togl. SBb. I, 308.
tvie bie t)orbergc^cnbe 9^acbric^>t, bie bcm
)
1
732 VI. Äccl^offfci^e (5t>ronif 1499.
SUröbeni^ genant np bcr ^aäf unbcn inb otocn inb toarcn getuae^ent, inb
toarcn bac bcrgabert in ber metnung, bat fl bic gcmctnbc inb ingcfcüeu
lüoulbcn crffagcn inb ^)crbilget ^a^)en inb unbcr fic^ htad^t ^a^en, al«fibcn
tveioeren ^abben gebain, a 9 )ourg i9 anno domini 1372. bcd n>art bie gemein
©l.284b. gcttjair . . . II . . inb moi^en oud^ gclt geöen u^) genabe. ^
Bo iDie ^\t gemeinte in (^oellen |t4) ht feiner flebe regiment annam in) bnrger-
meifler M railj^eren nis in koren M in alre getrut)eit M oruntlidjett ootr*
mi^ ein oerbnntbrief |t4 ^ofamen nereiten inb nereinic^ben.
*2ff/' ^^^ f^^if^ ^^^ ^^f^ ^^" ©otomon, fo fin aöe btnf in biffet »erlt
unberipotpcn bcr öcrlpanfccrungc, fo bat in naturlid^en tiftid^en bingcn lo
offcnbatrttd^ gcficn wirt. bcr minfd^c, bcr alter crcaturen ein ^ete i« inb
umb be« toiHen bic gefd^affcn fin, bcöint bat mx^ tooxt xoaxx in eme,
beibc in ber fe(e inb in bent titc, inb bat manid^felbic^Iic^. toic be^ min*
fd^cn feie bertoanbctt tt)erbe, nu mit breuben nu ntit bebrceffcniffe , nu
mit ^offcn nu mit borten, bat bcl^oifet deine beteifungc, n>ant ein iglic^er i»
j)roeft bat in fid^ fetfö 2C. in ben niötoenbigcn inb tiftid^cn bingen fien
tt)ir begetid^ bur ben ougen , bat bat mx^ toort g#n^ toatr i«. inb fur|*
tid^, f 0 bil un^ bicnt jo unfer meinunge r>an ber materie beö regimentd :
tt?er mit merfen bic gefd^rift ban ben gefd^id^ten bur inb nae, ber bint
jjeranberungen manid^fetbetid^ inb tounbertic^ , ban bem minften bi« }c 20
bem groiften. toie bat roemfd^e ridb bernjanbett fi in tanben inb in ^jer*
fönen, bat i« tangc inb breit befd^reben in ben ^iftoricn. be^getidben
Dinftu in ben feifertid^cn redeten inb cuc^ in ben geifttid^en redeten, bic
fere manid^fetbetid^ beranbert fin , bat ber M niet gel^atben njerben inb
intgl^cin einanber tuben, inb nae beranberung ber jit inb ber minf(i^n2ö
l^ait men moiffen geben gefe^e inb ftatuten. bairumb i^ ein gemein
fj)rud^: concorda tempora et concordabis jura, — men fat nae ber
getegen^eit ber jit bie gefc^reöen redete nemmen inb ban fo moegen bic
ooerein fomen. item mie bat regiment be^ roemfd^en rid^6 i^ fomen inb
genomen ban eime gefted^te in bat anbere, binftu oud^ gefd^reben bi bit ^o
feiferen, a6 mit namen bi bem gefted^te be« feiferö Dctaüianu^, item be^
feiferö ßonftantinn^ magnus, item be^ f eifert Äarotu^ magnus, item
bc« feifer« Dtto 2c. fo oud^ bi ber jit bo tarofu« ber IV foninf ban
S3e^em, — at^ l^e feifer toart, bebe ^e bit bairjo, bat bat fetbe roemfd^c
rid^ an finen naetometingen btebe : mer mie bat becteuen fi, fuiftu an fime 35
föne SBenjeötanö, ber bi ber jit roemfd^e foninf tt)a«. item tpie bat regi«
ment inb bat gebiebe be« feifer^ jo ben })aefen inb ben bnf droben jc. groi«*
tid^ jjermanbert inb umbgefeirt fi, l^ain id^ niet jit nn jo fc^ribcn 2c. i«
bat nn in tanben inb in foninfrid^cn futd^e groiffe beranberunge gef(!^ict
1396. 733
fin , iDte Dil be me i^ bat min brcmbc, of bat gefci^ce in ftcben, bat bat
regtmcnt inb gebiebc »an bcr fcfcer [tat nu bcfen nu anbeten gegeben
merbe, bat boc^ in alten burgcroirten beranberungen i^ jofonten, ber bat
cIoiKtd^ mitten mit, butd^ ^omoit, froinbid^eit, betad^tnnge, befmetniffe,
5 oüettaft inb unad^tfam^eit 2C. baituntb.bie gene, bie nu jet jit bat tegi*
ment l^ai^en l^ie inb anbet^wae , fuöen anmitf en inb fici^ butfid^tid^Iid^et
funnen l^alben, uj) bat in niet webetöaete bie affe^ung, bie 6i abentute
minre u^) bie gene bie getieft fin jo betmoiben tt)a^, ban up bie bie nu
baitan fin.
10 II T)o bie gemeinte ban bet ftebe ßoetten bie ^eten ban ben atben «1.285«
ge[(ed^ten, bie bat tegiment ban anbeginne bet ftat bi^ noci^ :^et getoitt
^abben, betwunnen, »etiaget ihb afgefa^t ^abben umb teben a^ but^ i«, fo
namcn fl bie fiat in ir ^ant inb namen bie fluffet bet ftebe na in inb foiten J^jn.
unbet inb ban in butgetmeiftet inb tai^l^eten, bie bie ftat tegietten. las.
15 bae »att afgeftatt bat tait^ui^ bet atbet l^eitfci^af inb bet gl^ente, bie »an
ben alben gef led^ten toaten , inb n^att u})getid^t inb gemad^t bat nutbe
tait^ui^, bat bae jet jit bat butgetl^ui^ genoempt toatt, men nu noem^jt
men bat bet l^eten l^ui«. bo gingen af bie getid^te in ben gebutel^uiffeten,
bie nod^ jet jit in ben fitd^fpetefitd^en ftain. bo xcaxt ^maö^t bcr tcrbuntbrief, tUnt.
li) ben men noc^ iaettid^^ ^)ted^t jo tefen up aüen inb np igfid^et gaffeten.
bo njutben bie gaffeten gemad^t: butmait^ piaä) men jo l^aben btobct*
fd^aften ^
Stern up bat bie l^ittige ftat ban Soetten ban futd^et betbetftid^et
pattitid^eit inb uneinic^eit beiDatt toete inb bat fi in ein tobetid^e inb
15 butgettid^ otbenung gefaxt »utbe, baemit ben butgeten, ben infometingen,
^eimfd^ inb ttembe, ted^t gefc^iebe, fin gefaxt inb otbiniett njutben but
inb nae ui^ bem taebe e^ti^e, bie in funbeti^eit be^ l^anbet^ bet ftat toat*
nemen, inb'"of gebted^ queme, fo mad^ men it an befen nagemitften
amptiftxm f oid^en 2,
>o Dit fin Mr amptr, Die ein rait gift as men ir|l ingeit np fent 3ot)an9 mi|fe.
3toene butgetmeiftet. einen ^ tentmeiftet. tai^tid^tet. gett)etttid^*
tet. ftimeiftet. loinmeiftet. amptlube. in^ibicienmetftet. t^otnmeiftet.
memotiatmeiftet. üuttt)aitfemeiftet. otbet^meiftet. fatboic^^meiftet.
njegemeiftet. mad^meiftet. oteifc^amptmeiftet. oifd^mattmeiftet. beit*
1. S)ic ©ejeic^fnung '©affcl' bcgcg* 2. gür ba« golgenbe ögl. (Snnen III,
nct Won öor ber 9ictolution »on 1396, 41 ff.
fo in bem 9iat](>8memoriaI toom 15. 3an. 3. 3ebe8 Sa^r lourbc ein S^entmcifler
1396 (Ouellen jur ®t)6). ber @tabt (£öln auf swei ^a\)Xt geträl^lt, fo bag ftct« j»ei
J, 69). 339I. (ännen, @efc^>. II, 460. gleid^jeitigimtottoaren. @nncnlll,44.
734 VI. ÄocI^>off[(^e (S^rouif 1499.
meifter. paimcnfel^crcn. dagel^cren. fat^mciftcr. fd^cffcni^crcn. ^mi^--
mcifter. fotcnmcifter. mefecri^crcn. tDoid^ctl^crcn. brantntctftet. joben
goltflcgcren. jo ber quabet üartpen. fcufcrmeiftct. ^atlcrici^tcr. tid^ter
in ber tooKud^en. ^)erfetic^tcr. jo ben unbcrcibcn. jo bcn crtjcn. jo ben
fibmcd^crffen unb tt)a})enfticfer. 40 bcn garnmcd^crfcn. go bcn fanncn*^
gicffcrcn. jo ber raifefucr. go ben bruloftcn. jo bem metfonf .
Anno dni. 1397.
^oru. 3ii bem jair tourß bc8 6. bageö in bem bracmant* joid^ ^cvjoci^ Sil^elm öan
83 u.' bcm^crgc int (ant tan (SIetoc mit bcn trcflld^ficn inb bcjlen ritteren inb !nc(3^tenan
^in^b' ^^"^ 9linftroum, a§ ein beit Ijjernae gcnocm^Jt njcrbcn, n^) grcöcn SWf 'o
3uni 6. toan (SIetoe inb fm brobcr S)iebcri^ toan ber SDiarf, inb tvarcn bcö öurg (icr»
jogen fucfierfone, inb quamen 50 flrit Dur (£letoe. inb bic 33erd^fcn »onnen int»
gl^ein ben (Sletoefci^en ben tourflrit inb loingen bie ritterfcj^af be« lant« t)an (SIeöc. bo
quam int lefi bie jlat mu SBefel inb preit u!|) ein nuibt, inb ir gegangen t)runbe flo«
gen jo in inb wunnen ben naejlrit inb Giengen l^erjo^ 2Bi(^>eIm toan ^erge toürj mit 15
alten flnen ^ul^)eren, al« ben ^erjogen toan Ouil^e, bcn flrci)en toan Dolmen, bcn
^ercn toan ^inöberd^, ben ^cren t>an 9JiffcrWeit, ben grei>en toan «Seine, ben ^eren
tan SePerBurd^2 mit ben bcfien ritteren unb fnetä^ten toan befen lanben, inb
f(i^e^be in groi« goit af.
Anno dni. 1398. 20
<?b"b ^" ^^*" ^^^^ ^"^^ *^^^* ^^^ ^i'^g«^' Steingeban!, ben men nocm^t »an
84. 138! ber Steffen, uif) einre !oiI!arren ui8gei>oirt inb entl^eufbct inb go SBier Ibcgraisen. ber
fclöe ^abbc til ttjunber« bebrcöen intg^ein bie gemeinbe unb l^abbc be^ fticd^^ öil
gemad^t. ctnbeit fd^riDcn , bat ber bur^ l^cr f)itgcr fi gcbotrt tt)urben u))
bcn §cumart inb bo cntl^cuft. ^
?Pi.285b. II 3tcm in eim anbcrcn 6oid^ l^atn id^ atfu« gcfd^rebcn üunben: bit
i« nict ber l^cr f)itgcr ban ber ©tcffcn, ber lici^t begraben jo fcnt Sauren*
ciu« in fent äJinccnttu^ zoüfzMt, bic ber fetbc bur^ l^cr ^ilgcr l^abbc ban
nutoc up boin maci^cn, »ant ber ftarf anno dni. 1333 inb xocA ein
fd^effen an bem l^obc, inb tt)a« ein cirbair man, a^ men bat bint u^j fimc w
grabe gefd^rcben : Hilgerus obiit qui vivere turpiter odit 3. I^c toad
ein ritter inb ein bannerl^ere inb bebreif groiffen ftatt jo ©octten inb an«
ber^toae. biffe ca^)ette burß inb fin tt)onunge, bie nod^ l^ube jo bage anno
1499 jer ©teffen genoent:|>t t«, fin burd^ anber ban fin naefomefingc
groi^tid^en beranbert würben mit butounge unb fd^oinl^eit. 3^
16. ®U^(ft€. *
1. Sa^rb. C rid^tig 'beS 7. bage« in heim, Sacrarium Agripp. p. 247 an, W
bem maenbe junio'. aber angegeben »irc, fein ®rab befinb«
2. 9Ji(i^tig. 83gl. Sacombletlll, 919 fld^ in einer bem ^>. Saurcntiu« gewci^»
9lote. ten S^orcapcttc ber Saurcntiu^^farrtin^.
3. 2)ic Orabfci^rift fü^rt auci^ Win- S3gl. auc^> «b. II, 325 92ote 3.
1397. 1398. 735
Stent ui« ai bcn t^utß »orbcn fo toercn bri of u^) bat minfte jipcnc
l^ct §itger ban bct ©tcffcn gctoeft tnb gcftorüen binnen 5 tacren :c.
3n bem turg iair Ia(j^ gret>e !S>ebert(i^ ban ber ^arl )our ©i^erDelbe bed 14. ba« (S6(n.
gc8 1 in bem mcr^c inb Meif jcr flunt boit. ^^sV^*
5 3n bem fclücn jair be€ fetenben bageö in bem mei ttjurben jttjcn med^tige raife« «b. u.
^crcn, mit namcn ^erman loan ®o(]^ ber tjuvjift bufcj^of grebcrici^« fegeler ^^^•
)}tad^ 30 ftn, tnb ©odwin ftn fn^ager ui$ge)>otrt tnb in tcurben Beiben ire
l^cufber afgeflagen binnen (Soetten.
3n bem felöen jair bo l^abbc ein fmit bem burgermeiper ftn orbel tt)ebcr(^)rod^en inb eb. 85.
10 gcjlraift VLp bem burgerljui« : b e r tt) a r t funber ft^effenorbcl up ben^eumartge»
löoirt inb eme wart fin ^euft afgeflagen. inb oudf> fo ^>abbe ^t toibber bie flat gdDain.
3n bem {ettcn jair, be« 15. bage« loan bem mei, lüan ^crjoci^ 3lboIf »an ebcnb.
bem ©crgc tocbcrumb bic burci^ genant Sienburd^ 2 ^em greüen tan ber 9JJar! inb
toan (Stete af, inb tant bae u)> gue^ genoic^.
15 3n bem feftcn jair laegen bie (jeren tan ©rabant inb bie jlebe mebe inb bie ebcub.
ftat tan iBuitge tur ber 9^un?erPat in bem lanbe ttin ®elre mit 2 bufent ge»
teae^ent, inb bie tan ber Sluwerflat inb ?inge branten ^df fclf3 inb tluwen
enttcci^. fi jcrbracti^en oud^ bie jlat (Sj^e^. boe joigen fi tur 9Joeremunbe
tnb taegen baetur 21 bage inb fci^uffen fteine in bie ßat inb enbaeben hctif niet til
20 f(]jabctt tur ber fiat. bic ©eUerfd^cn üctbranten bat tant tan ©tand^mont^
tnb beben cvl6) fd^aben in bem (anbe §ae^banta ^. boe foinben flc^ bie Suit*
ger mit bem I^er^od^ tan ©elre inb n>art gefaxt ein befiant tan 3 jiaeren.
bo Brad^ up ber grete tan 'Bimpol be« 15. bage6 in julio, ber ber ©rabenber
^euftman »aö, inb joige mit ben ©rabenberen int laut tan ®uil^e bo
25 soigen ft n>eber l^etm ui$ bem lanbe.
3n bem feiten jair be« 9. bagcS fe:|)tcmber ttart Seutoenburd^ gewonnen oter« e^. 86.
tni^ l^erjogen ^botf tan bem 8erge ben iongen.
3n bem feiten jair up fent 9Rattl^eu8 nac^t joigen bie bürgere tur bat€^. 138.
l^uid SBebenatte inb hxaid^tn inb brantent in ben grünt af.
30 3n bem feiten jair quam ber roemfci^e !onin! SenjeSlau« jo (Soellen üut «*«"^-
ftrftmiffe, inb bie [tat erfreigc efetid^e beftebigung inb ^?riüilegie , bie fi 3)ec. 25.
ondf Dan fime Daber feifer ^art erlanget l^abbe, inb in fnnberl^eit, bat
men gl^ein bürget in ßoeöen ui^l^eifd^en of laben ntad^ an einid^ anber
plai^t of gerid^t fo lange al« bie ftat baitober jo tid^ten bereit i^.
35 3n bem turg jair ter^oif ber roemf(!^e fonin! SBenjedlaud bie graeff(^af tan sudim.
SDi^eikn inb maci^t baetan ein I^ergod^bom.
II 3n ben feteen jiben brad^t bie foninginne ban Denntarf unber ©t.28«a.
ftd^ tat loninfrid^ ban ©toeben inb oud^ bat ban 9?ortt)egen, inb fin nod^
unber eint leeren bie bri loninfrid^ ®.
1. '2)e« 18. bage«\ Sa^rb. öflli(i^er Si^fel bc8 Süttici^er @tift«.
2. »gl. S3b. II, 85 91otc 2. 5. ^t9hat)t ift ber mittlere S^cil be«
3. Sinne unb (&(ift, nieberlänbif^e Süttid^er 2anM.
^rotin) Simbur^. 0. 1397 tereinigte iinargaretl^a mit
4. ^ol^l tmg für granii^imont, füb* t^ren ^ti^m 2)änemar! unb 92orttegen
\
770 VI. Äoel^offfc^fc C^roni! 1499.
boben, bat mcn bcn ctcgcr 6retd^tc. bactufd^cn btagcbc bcr grcbc oan ge*
^eif d^ ber fc^cffen, bat mcn ®otfc^atf SWci^gen bracgcn f o(be , voai fin
gefinncn inb begctbc mere. bat Qe\äfa6f. i)t anttDerbe ungc^atben unb
3ab?b ungcbunben*: 'it Uelzen leeren, ic^^ geöcn bcn mau got unb unfer üc^er
«64. torautoen. idf cnbcgeteit ntct, ban tpat \6) getcbcn i)a\n, tott xäf gobc offe* &
ren, bcr ml ^autDel^ mime get>abcren atle [in mi«t)ait üctgct>en unb
üeTjicu: \d) Dcvjien cmc unb alle bcn, btc mir ic (cit gcbaiu l^aint umB
gotj »itlc (utcrüd;en nnb jornaif. man üragebc oud^ bat urcud^gin:
it fad^t oud^ alfo, fi t>crgctc it trmc ocmcn umb go^ wiü inb bcgcrbe nict
auber^. ttcm bcn cicgcr baut mcn mit fincn f;cnben a^ einen bief unb Jo
ttjart np cinre beren gebragen ut^ bcr l^ad;t tufc^cn bie 4 bent a« mcn
ein bief picit jo bringen, man fad^t cmc: 'bu ^ai^ bae bie goibe irber
(übe bcru^tidl^t unb oücrfac^t n)at faiftu : blifftu nod^ bi binen morten'?
^c antmerbe: *toen leeren, fo mat id^ gefad^t ^ain, l^ain id^ oan ^oren
jagen, id^ cnmei^ niet anber^ ban aüc goit unb birfget r>an in. id^ bib* is
bcn ud^ unb aüc bie ^ie umb ftctnt, bat irt mir tjcrgcift inb fi üur mic^
bibben »ilt, bat fi it boin\ bo bragcbe bcr grcbc anbenocrf inb bcrbe-
rocrf ®otf^atf SWci^gin inb fin fticfbocd^tcr, of fi rcic^^ begerben of toot
fi begerben, bat ft bat offenbairfid^cn tuben tieffen inb niet cnücrftt)cgcn.
fi antn)ert)en nac a^ mx inb Dcrjcgen up in umb gofe tt)il. f o gingen bie 20
jtpci burd^ bcn boim ^eim inb mcn tjoirt ^aumete ?)?oitfd^en ben cicger
uj)per fd^urgefarren ^eim, inb be^ berben bage« broid^ mcn in jo ürc^otc
cbenb. fcut Sunibcr^. ^cbben bie goibc lubc geric^ft mitten Ij^ain, men ^ebbc in gegangen.
Han )(m aflais, Hi mtn ocrMdit, als men Ht billige facrantrnt umb M( lat
iatrlid) ^o docücn htti^i. 25
eb. 165. 3n bem ielt)en iair gaf paii 3Rertin bcr jiat (Soettcn groiö afiai« inb in
bcm leben jair flarf SKavtinuö.
*^-3üi* (Sugeniu« IV . . . ||. . tücberrief ^t bat febc concilium [toon ©afcl] mcberumb.
242b. inb baeöan fin uperroecEt al]o bit jn?eibrad^t in ben bingen, bie antreffen
bte l;itligc tird^c, bie nod^ ^ube jo bage bliöcn fangen in cinre unfid^er^eit. 3«
\)t n>a@ paii 16 iatr.
(5ö(n. 3n bem feben jair bc« loribagc« quam jo (SoeÜen gcbrctocn in eimc
^^l]^' nac^cn an bie ©alfegaf« junfer 2Bal:|)obe bar ^abbcn ji toail 100^)erb<
falben,
ebb. 165. 3n bem fclDcu jair Qi]^adf ein groi« reife u^ bie puffen inb bo s^
mac^ben cöcr bie ^eren «über in ein qnait binl unb bcrreberie , ate t)Ut§
i^ anno 1421 . inb bae »ort ber bifc^fof toan (Soetten toerraben inb mc goiber ^crcn
1. Non ligatus non vinculatus finbet gormct, um bie greitoiüigfeit ber?lu8'
ftci^ in ^er](;örd))rotocotten ai^ flcl^enbc fage }u be}ci(^nen.
I
1435. 775
burd^, inb nam toan bcn lubcn njc ban fi t^abben inb bo bie boT^)cr gcin gelt jo
geben enl^abben ban irme fd^a^ , bte berfattc ^e f o ^oe jo fd^abeii, bat
fi id ncdf^ ein beit genoid^ bernjoid^eren moiffen. bie bicnjlb oben inb bii
lantfd^af in SBeflp^alcn latifUn ftd^ bairmcber fi »onlben ec onbcr beinfl
5 of ^^cirt^af friegen.
Dat Itiiid fonlbe ftn vtttabtn wnrto.
3n bem felccn jair ladeten ftd^ bie Dan 9hiiffc oud^ mit bet gemeinbe inb ^oUi.
umb tt bienftbcben n)il intgl^ein ben oberftpintUd^en fd^efeunge inb ber* ^i.'
bnnben fid^ inb cnn>onlbcn bem bufc^of niet me get>cn ban fln alt reci^t, baebi ifZ
0 fi oud^ gefoift ^abbe jo (aiffen inb berfiegelt. bairumb^art ber bu^of jornici^
inb tna^te jo [gernt^te] einen geboren ®ui(c^er mit namen @^)oir toan ©crten. ber
feU>e@^)oir umbttint fent SÄat^euö bad^^ qnam jo giJui« ber bnf(^iof®fpt.2i.
quam ouci^ ^o ««ui« biircferiben binnen effen mit tt)ift be^ raife inb ber
fc^effen ber [tat ban 9^iut^ inb nam ©poirren jo aKinrebrobcr2 ui« bem cloiflcr
5 . . . 'I . . ber upfo^ toa9, bat l^e ^S^jorcn ui8 [oulbe l^atjen getooirt jo cime b o i n t o r i « 3 ^ »31.203«»,
of ^c in fangen »oulbe, fo foulben bie bnrger gemcinlic^en l^aöcn geroifen*
mit bem reif ©poir ban Herten ^»aefen' inb rief bie gemein inb bie bur*
ger an, bat man eme ber ftat gcteibe inb bUTOert ^ielbc inb niet bred^en
tieffen. bie gemeinbe tief cntlid^en ^erni^ inb ftuffen bie poxi^m jo inb
0 ladeten bie fetten bur, bie anber dummen u^ ben clorftornc inb (uitten bie
clocten JO fturmc inb ftoigen bie ctodten mit i^emmeren bei- buf(^of
moijl i^alben »ail jnja«kurcn lonf intufc^fen bcn fetten mit jorne inb mit gramme
inb fm« lif« beiofgt fm, inb bie bürgere namen ©poiren ui« beö bufd^of^
gemalt JO fid^ inb (ad^ten in fetf^ gebenfüd^ jo be« bnfd^of« aenfpraed^en.
5 ber bu|(i^of ciafbe fl(i^ mit fime bott ^a\i ban inb ik^ @|)oiren bae
bit getc^>a(]^ u^) bc« ^ittigen cruiö bad^ binnen effen jo ben äWinrebroberen. bie
felbcn brober enmnnnen oud^ niet bil ^ie an, loant fi lourben mit f))oi(*
j^eirt, bie teile bat men @^)oiren bae in foid^te, hoä) be« buft^of« ruttcr moi-
flcn beö cleinoit ben mcifien beil n?ebergeöen. ain l^ctte ber rait geban, bie gemein
) ^^cttcn ben leeren mit bem ^ouf bae erftagen.
3n bem felöen joir 50 fent 9Jemei8 miffen geboit ber bufd^of »an (Socilcn flnen eötn.
(üben In bem toinlanbe up lif inb gcit, bat p iren win bat jair nit nairre cnter^ ^^^,J^'
foit^itcn ban ein i)oiber tour 30 o\>ci(enfc^e gulben ^>e »oulbe in ein abfolucic
umb fu8 geöen.
3n bem feigen jair enquam nie minf^ jo (Soetten in bie »infcj^ole umb cbcnb.
gcfinbc JO »innen bat nie minf(i^ engeleefbe.
11. *geru(ftt€' fel^U. 17. mit bem uvfatj. 22. fetten inb mit jorne mit gramme.
1. Ueber biefen Sufa^ \>gt. 5Bb. II, 3. 'SBein»air8' 3al)rb.
171 iWote3. 4. '@o folben be burger na Ij^atjen
2. *3o ben broebcreu* Sol^rb. gctoufen'. Sa^rb.
776 VI. Äoc{MI<^e(£Mnif 1499.
iaivi ^" ^^^ '^^^^" *^^^ "'^ ^^"^ ®ereont^ bac^ »art binnen ßoeüen jo tcn
^72- ^Regulieren gcn?it bic firti^c inb fivti^of bie men noern^)! jb un« ^cren lij^am,
' oüermife brober 3ol^an ban Dortmitnbe öan ÜWinrebrober orben einen
Wibufd^of ^ inb fanf bac bie ^ocmiffc.
ebb. 3it bem feltocn iair in {ent 3lnbrei« macnbc uto unfer lorautDcn aöent concep- 5
*^»f 7
tionis, bo öcrbrantcn rein af 13 Ij^ufcr in bcr @cl(>ilbergaffen, inb men bebe
bae groitte fixere .... . mit groiffer arbeiDe.
ebb. 173. 3n bem felöen jaiu beS fonbad^S tour fent Xl^cma«^ »urbcn Äirjigin
"' ■ (Sorper ein tat>ernierre inb pn ^uisfraume gefatjt up ein jinie »intoaö inb gcbunbcn
mit bcn ruggen jo ^ouf inb up einre carren, in toeld^em t>a« f)t fine roineio
getoelfd^t l^abbc, inb l^eiltcn unber bem faeijc unber §elmenflcgercn. inb bie
331.304». jiraifunge gefc^tebe in umB bat || ft'beiren gebraben l^abben men
iDoulbe in bat üf genomen ^aun inb fulbc fi betbc tocrbrant ^aiitn, mer
ein gretoe Dan 9JJoerfd(> bat \>ux fi inb ^e »art geteert finrc beben.
3n bem fetten jair galt ber gotbe tjetnen min ban bem beften }o 15
bem 9to« in ber 9?ingaff en 3 albu6 , unber Srenbel^ 5 ß inb ber nutoc
to'm gemeinlic^en 16 ^eüer.
3tem ber rait ban ßoeüen gebobe untgain bat gebot be^ bufc^of«
irren bürgeren, bat maüicb [inen cran^ inb mci ban ftunt inboin foutbc
unber einre groiffer J)enen inb beroufunge be^ roinjajjpen^, l^e engcbC2o
ban bie quart niet l^oeger ban 8 ^eüer ban nutoen n)ine, funber genabe
ber boeffen jo laiffen. bat gefc^ad^. bairnae galt niemand bo ui^tDenbic^
»in, ber bufc^of moic^t fi bo felf^ gelben of bie tube moiften fi naivre
geben ban fin gebot toa^. inb men branf up ben feloen bac^ ber morgen»
f}>raed^en ein quart numeö ti)in6 umb 8 l^eüer uj) fent 3ori« ctoifter in 25
l^er §erman« l^obe ban ?ec^enid^ inb gaf fimmel inb fefe bairjo.
Anno dni. 1436.
ebenb. Anno 1436 iua« ein unmei«üd^ groiS tDint inb bat jair m^
tjil goi|5 tt)in«, bat men toerboit 50 brontt)en binnen Soetten inb onä} wn
buiffen benn JO bringen, man enge\>e t>an eime ):>a9 bon 6 albn« ^erinao
go affifen.
cbenb. 3n bem feltoen jair in bem f^urfel aU bie ©ngelfd^en '^axi^ gettjcnnen fab»
ben inb no6) bei^alben monlbcn, fo quam ber bolfln .... . inb bieöut'
goinfd^en afgen^onnen ^abben.
Hn einre foinung ht (i>ellerf(t)eR, ber ßnqfd^tn M Ht jitU oan ^otint 35
cbenb. 3n bem felöen jair in ben merij, bo ujart ein beflant gcmad^t beöfe(^r
noittea« tuf(^en ben ©eUerfd^en, ©uilcj^eren inb ber fiat (Soclne.
1) SSgl. (SWoerden«) Conatns chro- «Bb. I, 365.
nol. (Coloniae 1745) g. 3. 1435 unb 2. 3at>ib. *in fentc Slnbrei« mcinbf •
1433. 1434. 773
f)en nae tnb ntetnben bie citflcu gobel^alben. bo qitamen bie crtften tuf(j^en
foi inb tixä)o\. bo tüanten \i6) bic furflcn, inb bie ^>clft quam iian
achten inb itntbjogcn bic ©uffcn, inb bei criflcu bicif 3 bufcnt^
boit. vide infra 1438.
3n bcm fdtocn jair actran bufc^of 2)ebcn(i^ bic ?eic vide anno 1435. ®t*"-
item l)t gcnjan ouöf 33et)€rpcin inb hxaäf bat rctn af in bcn grünt i»^-
inb bcfatte bic floffcmit [inen lubcn, inb bic 5Wutt)cftat2 ginf cmc int l^ant.
I^an üem graiffen minbe in) oan Hern |lritt Der ont Den üti t)illigett kottingen
in üem Itoim nebcroeil.
10 II 3n bcm leiten iair ^abbc man einen 3»ocben ^ie ge^iangcn. ^i?,®^^*
bc« nad?t3 cr^oif pd^ fi(j^ ein cnjtcUc^e ungejhirc n)int toan Ifiin bt« gen 9lome ^^a^rb.
inb biirdb alle bte totrit jo h)af[cr inb jo (anbe. bcr tüint quam bcn 5Rin l^cr* ^^^'
np jo bcitcn lanbcn inb ma^ affo ftarf, bat fic^ gcin fc^if u^ bcm 9?inc
intl^alben moid^te. bcr mint mcbc bat bti jo ßoctnc Dan bcn lird^cn, tor^
\s ncn, l^uiffercn inb boirt mit groiffen tafcicn bic obcrJRin tuf d^cn "Dnitf c^
inb ßocinc. ^e wavp hü inb pein öan fiid^en inb toirncn item mannid^
^^unbertboume, bic 100 jair gcftanbcn l^abbcn, inb bette bonimmc mit bcn
tDur^cIcn binnen fiocinc niffcr erben , bid er ban Silfc« baffer fint, inb
cndf in bcn tDctbcn, inb ii?c€be bie moetcn u^ bem njaffer inb ^>e erwcrfte
20 ^>alf bat ertrt(j^, bat mcn njainbc, bie hjerlt foutbe mit ein toerbertocn.
bat becfben ^niffcr, floffe inb torne t)an bcm tüinbc. item l/t tDar^) bat
Mi ban fcnt §erebcrtn^ mnnfter in bcn 5Rin. item l^c mar^ batrncbcr
tan bcr boimtivd^cn binnen Socüen ein fere groiffen ftcin ni^ fincn cta^
mcren burd^ bat bac^ inb gemoutf^ boben bcn bri f^iüigen foningen inb
25 bcr caffien bcr gütigen fcnt ßaffin«, fcnt getij, fcnt 9Jabor, inb bcr ftcin
t>ietc fo l^art, bat bic caffen atte niffcr irren groiffen ifferen rcgcicn mc
ban jtoene bceffe jorugge toaren gcbrcbcn , bat nod^tant nie ^cr(c an bcn
caffen nod^ jeraten gequat entoart^. inb mcn fadste, bat bcr ftcin gelid^
np bic ^itlige bri loninge gcbaücn foulbc l^ain, inb bie l^iüigcn bri foninge
30 fd^idtten fid^ jornggc, bat bcr ftcin in geinen fd^aben bebe.
3tcm JO fcnt (Screoin bleif boit l^cr (Scr^art ban SKanberfc^eit ein
^)roift albae unber ein gctoonlftä- item jo bcn Slpoftolen in bcr gebnir
]^ui^ bleif ein lint boit inb bat anber brad^ ein bein*.
1. D ^at 4000. fi^ 1468 ber gfJürnberger (£^roni|l QarU
2. giJeuftabt, Ärei8®ummerfiba(i&? mann ©d^ebel im jDom ab, mttget^lt
3. eine hierauf begüglid^e 3nfc!(frift in ben gor^ungen jut beutf(ä^en ®e«
i(l am ®ett>Blbe bc8 ^Somti^orumgangö {d^id(>te XI, 370.
angcbrad^t, gcbrurft bei Gelenius, De 4. ©cnaue ^e[c!(fretbung be« @tui«'
magn. Col p. 246. anbete 33eifc fi^ricb me« in (£öln. 3al?rb. 69 unb 122.
774 VI. toetl^offlc^e (J^ronif 1499.
Anno dni. 1435.
ßöin. Anno dni. 1435 »aö ein |o falt tpintci tnbbucrbcbibri macnbc
^m.^' tan!, Inb eitoroir attet bat t>olf ginf otoer bcn gcbvoren dt'in fo bicf inb mit
^uifcn, ndft of cuttjcic it nict tpaffcr Qitoü\t of ciifutbet nummev »affcr »erben,
inb bat Dolf breif tDunber up bem 9?in : bae toa« feute »eil u^> bem tffc, s
bac faeffeu \6)okpptx inb ta^)ben fc^oi, men bobklbe ber l^oul^mart
\r>a^ jo aWotcn^eim inb mcn boirte bat bnrnel^outfe »an SWoIenl^eim mit
latren inb perben jtDer« ober bat i« bi« üur bie [tat fioetne.
cbcnt. 3tcm in bem angange beö n^intcrö beil ein groi« fnee ber fnee iraÄ
f 0 groi^ bat men nautüe bur bem fnee np ber ftraiffen geüaren entunbc lo
bie (übe maid^ben öan bem [jiee ^>ntfer, bürge, tnrnc bcren, (cutt?en jc.
cbenb. Stem ber iüintcr nam ein beffer enbe ban men fi6) toermcibc afö t>an bcr
Drnd^te toegen, toant bie brud^ten inb bie nnbergetad^ten toingarben itit*
391.303». :^ielben fid^ rebeüc!^ unber bem fnee. ou(i& ^>attcn bie i| lubc [orge ^nr ein groi«
geujcffer inb atfo quam ber falbe hinter jo eimc goibcn enbe. 15
«cbr.22. 3tem bat mx^ i« in bem 5Rin brad^ in ber nad^t cathedra Petri.
cbenb. 3tem in bem febcn jair quam ein ft^ebetit^ meitoorfl ein quart effi(^«
galt 14of 16 ^aUer.
3tem up ein jit tt)a« niet me ban an eimc enbe n)in beile jo ßoellcn
an ber SJJarporgen inb galt bie quart 6 ß. 20
ebenb. ^n bem fe(t)en jair t)oirten bie 9ieberknber bat biet opperttjart inb
mad^ben alle (ant beir« t)o(
cbcnb. 3n bem fcltocn iair ..... »art gefoint bcv ^>erjo(i^ ban SBurgonbien inb ber
foninf ban grantric^ bie (Sngelfc^en ^>atten ben foninf berbreöcn
mit efeUd^en ^erjogen in fime tanbe, bie ui^ bem tanbe toid^en moiftcn. 25
bie granfric!(ffd)en ^abben manchen ftrit t)erloren ^ granfric^ tDa^ fo fctC
Dermoift inb üerberft, bat manc^ goit f onfman ui« bem feigen (anbe, bie bürgere
ni^ ben fteben mit ben ^ui^luben mit tt)if inb finben achter lanbe broit ^el«
fd&en vide etiam in anno sequenti 1436.
^an etnre groilfcr fdjc^iinge Me bufdjof üeiierid) iip |tn lanbe ladjte. '^
ebb. 171. 3n bem feben iair ^attc bcr bufd)of öan (£cc(ne ^>cim liefen attc fiui«liibc
boin be[c§rit)cn in allen flebcn, borjjen inb Ijoifen mit namen, inb n^ie »il
gefinfe inb t)ee^ mattic^ an pzxt>m, f oeujen, werten inb f d^aif en of an ^ui^rafce
l^atte. be«gelic^>e bie ^)af(c^af inb Soeben in [inen fteben bae ]\ tDOtnben, uwb
einen groiffcn unmeiffigen fc^afe ban in jo tjaben, inb laäftt eiflid^en minfd^enJ^
u^) nae finre l^aüen, narungen, gereiben inb berbeinten (oin inb ipinniin*
gen, rente finre groben, inb njoutbe bat l^at^en int bebe ib nemmen, it were
ben luben leif of leit, inb fi moiften eme geben junf inb alt, aüe fm W
1 . Sal^rb. allgemein : 'inb ^>abben mend^en flrit'.
I
1438. 779
:negautt>e inb in Trabant k. ben ^\n u)> inb af itib ade (anbe burd^
cid iamer inb noit, unb n>ad bat !orn fo bnire, bat bil tube ^ungerd
rtoen. btt t)urf ad^ in bcr jit ein rait mn Sollen inb Derford^bc irre ge^»
einbe inb irre naberen, inb fanten ut^ l^etmettc^en in bie lanbe bae nod^
rn jo gelben toa«, inb beftalten bat in bie [tat Soeüen , be« irre nabe*
n ferc mit gebrnid^ten an forn inb an brotbe^. bat n?a«, a^ einre
>rtft, bie groifte üurfic^tid^cit inb mi^l^eit bie in t)il jairen ic gef d^ad^.
nu bie noit qnam, bo [tad^en nnfe leeren irre forn up inb gaben it ber
meinben mx 9 ntarf . Slid^ inb Irtd^t leben groi^ noit, fo ond^ Sonne,
ibernad^ inb Soöelenfe mit ben anberen.
[«»beine^Äönig«]. @ß(„.
%ii>xiäft f)tqo6) toan £)t\ttx\6) *|bc« tourß [cligcr gebcd^tniffc feifcr @igcmon(j Saörb.
c(ä^terman|*, toait geforcn JO l^alffaften toan ben fucrfurften ♦Budim.
b Dan anberen ^eren nnb rtc^fieben, bie barjo üan bem rid^ gefaxt fin,
I fiiif toergabcrt ^abben jo grantfurt t)nr l^atffaften. bem fcltocn ^)crjogen loa«
gcfiovöen t>a\x fime ftoegerl^ren fo öil lant^aftcn inb toa^ eme ond^
urben aßit fonber flad{^ nnb [toi«, bat niet bil mere gefien id. nici- iciber Rudim,
. . . ^^c regtcrbe niet ganj 2 j[air.
3u bem fclöcn jair unb in ber fcH)er toajlcn u^> unfcr net)er 3Jj["^\
autocnat)ent,be8 morgen« 50 9 urcn, fac^ men ein groi« tt>unber an bem ^>emmcl 177.
... 4 groi« rainbogen, tftxnp fadsten bie meiftere inb meinten alfo, it tt)ere* '^"^^ *'
n jeid^en »an gobe, bie groiffe einbred^tid^eit ber fnre be« roemfc^en
ninW.
3tem bat iair n)a« it aM na« nnb öntd^t nnb xoaxt bner jit ein
ile inb ein ftrit inb groiffe ^)eftilencie jo firacato in "ȧolen inb gemein*
i) oDer al lantfd^af.
3n bem felöen jair ^abbc ber ^crjod^ öan ©urgonien bie pat öan ©rugge tUi\\>.
!bruugen : futoen fi t>axm inb flteffen, fi moijlcn eme jo befferung getoen
.... ^)onbert bufent riber«, ber iDa« ein f 0 goit al« 4 marf colfd^ I^ebbe
ä^ ^lanhtxtn nnber ein lief ge^at inb n>er einbred^tid^ getoeft, ber l^er*
»d^ ^et i« niet bnrren benfen . . . || . . bat mad^t bat ungdud. »Bt.soe*.
3u bem fcloen jair licffen bie boim^cren irre meipe nutt>e clorfc in ben ebb. 178.
itr>en fteincn clocfentcrn fangen tonrß mit groiffer arbeit unb Un«^ett, mit
oiffen fabelen inb me anber feil bie barjo bienben. barjo l^abbe men
te bie frane inb ^)(eiben inb minben, bie in bem boim maren, nod^tant
oifte men ber ftat Soellen gejanme ond^ barjo lenen inb ^ebbe
20. morgc«.
1. @^on 1437 ttjanbte fl(j^ ber^at^ au«fu^^r (1438 3lng. 17) ^^ei6t e«: 'want
9^eug mit bcr S3i te, ten '^infauf t)on toir ban mit groiffer fop inb arbeit ui^
ÖO SRdtei 9loggen ju gepatten. 3n anberen lonben forn ^ain ktffcn brengcn
t'^^nt ®efuct> an ben wjog »on Söerg un« inb anberen gemeinen tanbenjonoet*
^ ^uf(>ebuug bc« 3Serbot« ber (betreibe- borft'. (So^)ienb.XlV, 2. %\^l, ^1.62. 1 03.
780 VI. ÄccI&offf(ä^c(5<^rom! 1499.
man ben t)unt unb beit vait iiiet t>onben, bat tnen ft ^etnf mit ben )>attijeren, 40 man
motßen bte dode getutt ^atoen, bat uu 24 man ^ botnt.
@(i>ebct 3o bcfcc jit n)art ein concilium gc^^albcn jo 53afet @ugcniu« bebe bc«
^^^** roifcn ein concitium fo latj^te i)t bat fc(t)c jo glorentj.
%ti\ gcüjc V inb ber ma^t in ein caibinale. s
9an einre looeUd)et nnü inniger proreffte im |lift oan Caelien.
(Sö(n. 3n bcm feI)oen iair quamen bie ^retaten 6i ein mit bem bi(($ of, nmi
^178?' I^rocejficn inb bebemiffe jo ^jalbcn inb t)ort binnen allen flcben bc« flift.
3uii"2i ^^^^ ^^^ netftcn bageö bairnac up ber 10 butfcnt mertcler abent»»
babben bie ^relaten binnen (Sollen inb ber rait ber f)ebe (Soden anäf ot>erfomen ein
^rcccffic jo l^aben, a^ oud^ 8^f^^^ ^^ l^ernae gcfd^reben ftcit. bc^ raor*
gcn^ jo 6 urcn 2 quamen bie [ttft binnen Sotten mit bem rait banfioellen
q3t.3ü«b. jo fent ©eberin. item bairjo toa^ oud^ beftalt, bat jo ber feiger 11 git umb
bie 6 nrcn, bat bie 4 orben mit ben leeren bau fent "ißantl^aleon inb bau fcnt ts
ÜBertin mit allen anberen geiftlid^en orben mit banen, mit aucen
unb fernen, a(« meu be^ ^)teit, inb ftouben in geiftlid^en tapptn inb gebcbe
bairnae nam men bat ^ittige facramente mit fent ©etoeriii« cajfen
unb broid^ bie jofamen jo fent Miliarien bi bem Maii^hucifti inb albae nam
men unfer t)rauttjen bilbe in ber feiger firdf^eu inb fattc bat tufd^en fcnt ®et)erin« caffie 20
inb bat bittige facrament^ ..... bat fi ben almcd^tigen beeben t)ur un8 armen [uH'
ber inb mx ein jibid^ toeber. bo bat am^t ber miffeu boüeubrac^t U)a«, broic^
meu bat ^iüige facrameut unb fent ©eberiu« caffieu famen up ber @tct*
nengaffen orbe bi fent ©teffain : bae fc^eibe fid^ bat facrameut inb fcnt
©eberiu. alboe broid^ meu bat facramente jom boim inb fent ©ebctin 25
oud^ l^eim toirbic^tid^. bie orbenuug bau ben 4 orben inb ber aubern fit*
fpetefird^eu mit aüem l^eittom bfebe np irreu termiubeu uii^ inb ^eim mit
aüem l^eittom. ber ^)roceffieu gefd^aeu uod^ mere up Dil auber jibe.
®oii». 3tem be«geü(i& broid^ men go %i(ift unfer (ietoer frautoen caffc inb beiltora.
179. ' 3"^ ^^^ f^^^^'^ M* ^" bem aiigangc M am« a(fo groi? gebrec^ »a8 in m
^^^^^ benlanben.
eben*. 3n bcm feltoen jair joidj^ !oninf 3llbre(ä^t in bat (ant toan ©etjenbur»
gen in SBe^iem* öur ein ftat inb unbaufö ber bürgere moiften fi bie
puffen bae tibeu. bie ftat fd^reif bem feuiuge umb l^ulpe, inb ^e quam
bair unb Uiaöf bie flat. bie crifteu moid^teu uiet bem fouiuf jo n)iüeu fm, 3*
umb bat bie puffen fo ftarf bae in mareu, inb affo t)evfmei(ä^gebc unb hjiur*
mebebeft gelid^ beu aubereu. bod^ beuoibiget ber fouiuf bie [tat fofcre
mit fturmen inb auber gen>a(t fo lange, bat bie puffen Ifierui« quamen inb m\*
30. tcnfelücr.
1. '16 man*. 3a^^rb. 4. Merbing« n)ärc 33ö^men flatt
2. *3o toeir uren' 3^a^rb. Siebenbürgen ju fefecn. SSgt. 8b. n,
3. 3a^^rb. fagen flatt beffeu: 'inb 179 9^otel.
tuf(H;en be faffe fent üRarien'.
1436—1437. 777
3n bcm fclt>en \a'tv t)ur mi^fomer ta6) bcr htt^cäf Man ©urgonbien mx (5ö1c« ^öfn.
in Engelaut' 9 iDcc^en lanC mit groiffer mad^t. bie gtemnttnge quametl ente OUC^ i7i.
jo beinft inb taegcn bne btc 9 tDed^cn. fi quamen atfo ftarf inb
betDi^bcn fid^ ^erltd^ . . . || . . ein icbcr ^cbbc ben anbcrcn gern emtort. inb ft ©r.304b.
5 ttcff en \iäf bunfen , ber l^erjod^^ l^ebbe fi fctf« tjcrrobcn bacmit bat fft in
berboben l^abbc mcrc jo boin, inb dfo cnl^cbbcn fi bcr biant gcin aä)t gc*
ncntmcn inb licffcn bic ßngetfei^cn irren tt)illcn bribcn.
3tcm hir^lici^ bairnac ntoiflc bie flat ban ©ruggc ft moifictt cmc get)ett ebcnb
a(|o toi( ge(|^ ad ^e ^a)oen mculbe, bo entoad getn genabe an.
0 Anno dni. 1437.
Anno dui. 1437 n)art ein gioi« fait njintei* inb an allen brud(>tcn. tbtn\>.
3n bem fetten jaii- jo Ifialfttaflen noaxt ber foniiif ban «Sctotlant crmoiit cbrnb.
)>titnbe inb ntaege.
3n beni feigen jair beben bic boint^eren jo (Socllen ir meiflc clod bcr« et»«"^-
5 gciffcn, ivant ft \m9 gcriffen, i n b w a r t ö i 1 m c i i g c nt a d^ t , inb gatocn 40 ginber
f^)ifcn go Der gobroci^enre ctocfen inb n)ci(i^ 2V2 ^unbert ginbcr.
3n bem fclt)en jair iparen bic bnrgcre ban 53ruggc gwci^Kirtiic^ bic otax" cb*nb.
flen ban bem raebe mat^bcn einen u^lonf, inb bcr rait gcttJan obcrl^ant inb it^
l^iclben irrcftat inb floigenbic bürgere ban ber bourgoinfci^er ^jart^ien fcirboit.
0 oud^ qnanten fi mit getoatt an be^ ^erjogen belf Inb floigen eme fin« bolfö
boit inb ffuffen bie porfeen jo atfn« bteif ein bebe ftain tnfc^en
©ruggc inb bem ^erjogen ban Surgonbien.
3n bem felöen iair jlarf jo (£oeflen Ifierjoc^ 3lilf ban bem 33crgc funber ebcnb.
gcboirt inb ftarf uiffermaiffen arme, inb bot lant ban ©erge
5 ^^ulbe fmö brobcrö foin ban 9iaben^bnrd^ inb ondS) bat ®ui(c^er lant fnnber
flaci^ inb ftoi«. bie racbc »unben, bat bcr junge ^crc l^crjod^ ®er^art, fin« bro*
ber^ f on, rcbe in bat (ant ban 9?aben«burd^ bat bcr (^crc ban ®e(rc niet ban
jtoci flo« unbcrfat cnbant.
^n bem feigen jair, tt)ant ein talt hinter gereift tua^ inb on6f bie mei* ebenb.
) Dorft a^ bur§ i^, f(oid(> bat !orn cnh)enid^ n^, baimmbwoufcenbie beder jo Scet*
(cn ouc^ bat breit berminren inb braed&ten bat an ben rait, inb umb tat in jcr*
Pnnt gein bef(^eit enwart nae irme tt)iüen, ipurben ft nnber \i^ allein ein«, bat
ir gcin broit beil cii^ab^||Dc u^ fcnt ^aut^ateoin« haöf, nod^ inttJenbid^^ nod^ niö* SBf.305».
toenbid^ berfonfen enmoulben, bat nie mc gctoreifd^t enwart, mietDait fi e^*
5 lid^er (übe forn l^abben, bnrc^ bat jair broit baeban jo baden, bat geruht
quam buijfcn (Soetten inb ieberman l^ielte fin forn jorugge ^
inb toart burc git ban fom binnen inb bniffen Soeüen inb aüe tant bnrd^
1 . (Salai«! brad^te pn forn*.
2. 3a^rb. umgcfe^rt: 'inb mattid^
778 VI. Äocl&offfc^e(5(^rom! 1499.
ct)cn tnb unbcn, toittn inb pbcn, tDant bat fovn in bcm t>elDc t)crgint oüc
gair bcr rott bau ßocücn bcftalt be^ f ctbcn bagc^ mit allen bctf crcn :
tt)cv nict fin l^ui« bc« anbeten bage^ offenbair mit broibe beit enl^bbe,
bem tpolben fi bat gebaden broit nemmen , tnb batjo enfolbe ^e fid(
nummerme baemit geneten nod^ fornfoufmanfd^af binnen ßoeinc btiben. 5
3ui. 29. fo tparen be^ neiften bage« nae fent ^ant^aleoin« ba^ aße bad^ufer bol
birfd^ inb alfe broit« genoid^. unb tDurben bie beder oud^ fere toail gc*
ftraift ban bem raebe.
(5öin. 3n bcm feftocn jair beben bie boint^ieren irre clodfe ^^angen ui« bem ^oll^
n«. ' feen clocftorue in bc8 nuwen boim« flcinen torn. met bie meifte clode IPart in 10
bem naebotgenben iair in ben burg torn gcl^enft, a« l^ernac gcfd^reöen i«.
ber l^oul^en torn ftoinbc bi beme l^oen gerid^t, bae nu tDoini^uifer ftaint.
<fin oerürad), H\ gtieiit l»nrger (»iitneit Coelirn ftnen mttbttrger bnlfjtn doelen
an geti4)t befmereit fal.
ebb. 3n bcm felöeu iair toerbroid^ ein rait bat atte bürgere 15
futben fttjcren bat mattitj^ mit bem anbcrcn xzäft binnen (Socine nemen inb
get)cn fal inb g^ein anber gerid^t buiffen (SocHen foid^en. ui^gefd^eiben umb
ert)e inb erfjale, bie binnen (Seine nietbin!)>nd^tid^ ent« tcanne
men ben nnge^iorfamen buvger binnen (Soßen betrebe, fo fal men in antapeu, grifcn
inb fetten jotorn inb )oortanan ben !ai^, inb ri(i^ten ad ein meineibigen ^ ^u
inb of iemant \x6f ond^ bem anbeten reid^^ erbnit 50 bliben binnen 6ocl-
ten — fo n>e« fin njeber^artl^ie jo eme jo fagen l^ait , baebi foüen unfe
leeren banmc raebe bat laiffen inb bel^atben.
Rudira 3n bem feltocn iair in fent 2(nbrei« macnt flarf in bem (anbc Tltx\)ixn^ !ci|cr
©igemont foniii! t^an ^el^em inb )oan Ungeren inb loart begra)oen in eine f!at in Un< %
garen, SHba genocmpt. Ifie ttja« ein n)i8 inb öerftenbid^ bete gettjcp inb n?a« 7 tDerf up
ftn lif gegangen t>an ben b^ibcn, inb mit fmre groiffei* to\^\)i\t inb doic^eit quam ^
iDcbcrumb toan in, unb ftarf ein arm i^ere »an erfefd^em goibe, merfete
rid^ \>a\\ aüen boed^ben inb erberl^eit , bat l^e tüaii benjift l^ait mit tcn
njerfen. n>at arbeit l^e gebain ^ait, bie l^iüige fird^^e jo einigen, bie ein 30
lange jit gebeitt ftoinoe, iö niet moeglid^ jo fagen. item toie t)e [xäf fclfd
in eigener perf oin inb mit aßer mad^t fafet a« ein bnrbed^ter inb ein ^cuft
ber criftenl^eit intgl^ein bie Surfen inb ungeleubigen, i« nod^^ube jobage
tt)ait io bernemmen ui« bem tt)ail berbeinten goiten gerud^t, bat ^e nae
fid^ gelaiffen l^ait, bairumb l^e bißid^ gefaxt toxxt in bie jaite ber aüet v>
Budim. criftlid^ften feifere. inb al« uU meinen, fo »ere \}t bittid^ jo fetjen in bat gejale ber
^^ifligen. ^^^^
Anno dni. 1438.
«i.3"5b. II q^^ ^jj^ ^j^.^ j^i^. jp^^g jj^ @ngelant, granfrid^, gtanberen, @ c c l a n t , öoUant,
Japtb.
1, t{(« einen mi^bebic^en. Sa\fxh. 2. In Moravia. Rudim.
1440—1443. 783
I^at )iattl|t|ai0 jo Coettrit, (Sur^eitiit iienoempt.
3n bem felöcn jair bcgonbc bie jlat (Socinc go nta(i^cn bat groiffe foeftlid^e ®J[.^'
bauij^ui« boöen murm, bat ttieu nocmpt ®urfecnid^, bae bur j)taegen jo fin i84.
l^uiffcr, fmetteu, tjcrbcrgen inb fouf^ufer,
5 Hat karen^nis bi fent (Haren.
Stent bic [tat ban ßoeücn beit machen jo ber fclber jtt bat foren^uU
bi fcnt Staren.
Anno dni. 1442.
3n bem jair nn« leeren up ben 15. bad^ in bent bramaint quamsuni i5.
10 foninf greberid^ jo Slid^en nntb jo untfangen fin eirfte aoin, a^ gefd^iebe
u^ ben 17. bad^^ bcö mx% niaenbö. ein erfebnfd^of ban Soeüen bebe miffe
inb bat am^t bat bairjo gel^oert, inb fatbebe in jo einte foninge inb gaf ente
fin sceptrum inb anbet regalia, a^ bat gemoentid^ i^. bairnae ]x)f ben
21. bad^ be^ bUt§ ntaenb^, bat i^ u<> feut Sllbainö bac^, quam foninf giebevic^ (5ö(n.
15 öan Oeflcrid^ jo (Soctten inb ^e toavt ^^crtid^en inb erlitten intfangcn mit isl. '
ben ^eren bie bi eme traten ^an ber [tat ban (Soetten an mtn bed pUit, inb bie
^eren intfingen ir le^en n^ ben boim^of but bem fa(e np eime gefteiger.
inb bae ^ulbe ^^e ber jlat inb bic flat eme n)eber inb i)t bernntt)ebe ber ftat bri*
^eit a^ gett)oinlid^ i«^
20 3n bem felöen iair »art ein rait ^aii (£oetten mit ber paffd^af ein« ebenb.
inb bie orbennnge einte fnld^er ^)roceffien iö ond^ beroirt anno 1438.
3n bem feltoen jair in bem au ifi ginfein man ni^ ßoeüen an ber ftat «b. 185.
gerid^t inb cr^>inf f4 jelöer, toaut Ifie toa« njanfmnid^, inb bot gerid^t lie^ in
fangen biö i)t felbe afbiefe, a^ anber biefe.
25 3n bem fel))en iair n>art n^in inb forn gebien inb n>oi9 mail ber beße ebenb.
»in inb »art toail tocil. bae ber bim tt)in 26 galt, lurfe bairnae galt
ber nntDett)in 4]^eüer inb foiffer inbbeffer. ein boiber »in« galt an bem 9line
4 gulben P^lfecr, fd^roeber inb alrelci tooU <^abbe toin »eil. bat fütn be^-
gelid^en gebege fo »ail inb tuart fo broige ingeboirt, bat id^ bi minre jit
30 bidt l^ain ^oeren fagen, bat ban bem felben lorn, bat ban ber ftat ban
(Soelten bae jer jit npgefd^nt »art, bi^ nod^ l^er fonlbe gen)ert ^aben
anno 1499.
Anno dni. 1443.
3n bem jair un« \)txm 1443 ttja« ber »inter falt . . .||. . bairumb ftoid^ batxBtaosb.
ebenb.
1 1. cr^buf<!^aff.
1 . %m 29. 3uni. (SJ^mel, 9leflepen SBciiti^t SBb. 1, 364.
f^riebvid^« III. n. (342. !^gl. ben genauen
784 VI. ^cl^offf(ä^c(£f|ronif 1499.
!oru np inb gaü 5 matt rabergelt, 24 albud üur beu goUguIben ge«
redten t ber ivin n>ad toaU t>etl.
(56in. 3tt bcm fcitocn jiair joid^ bufd^of 2)eberic^ bur bat f(o8 S3roi(^
3?h** *^<*ttt f^'^ ^>^^^^ ^^^^ ^i^ Waben bae aebain.
lob,
9it bradjt tetioif) ytiilips oan fintgonMcn an fid) )at laut inü ^(r^oiiiliom 5
»an Cnli(nbnrd).
eO. isü. 3n bcm feigen jaiv ftoint bat lant »an Sutjcnburd^ nict xmi mit ir
kntt)rau»cu inb ber bur^ grcbc [JRu^crt üon SStrnenburg] mit ein
beil quam in bic ftat tnb naui ber \)raumcn t;ulpe jo fid^. bic ui^iocn-
bigen, bie mit eme fomen tDaren, bie »unncu bte flat mit cime groiffen 10
geWrci, ai tt)a^ ir toennici^. fl bonben nicman« toad^cn, inb ber btoiffcn tube
tDurbeu einbeit up bem bebte erflagen, bic anberen »urben flud(^tic^ uiffer
[tat funber toere grcöe ^optxt »art franf, ber bat ]ptU gcbreüen f^abbc,
inb \ft toaxt geratj^t 3 mall nac einanbcr in einre uiren inb flarf, ber bie gc*
f(i^i(^t bae inb anberdn^ae mit f inen gel i(i^en t>afl pla(i^ )o bebriben. 15
thtnt. 3n bem {e()oen iair toren bie burger inb f!at t)an iS'^en^ Ij^ergoc^ ^oboioi^
öan ©eieren ^>altjgreöcn bi bem 9lin jo eimc munber inb tourmuutcr
bat fl groiffc noit bargo tmant, bat f i bat bacbcn.
Anno dni. 1444.
Anno dni. 1444 ftonbe bie jmeibrad^t np tufc^en bufd^of 35ebcric^2ö
bau (Soelne inb ber [tat ©otft.
ebb. 187. 3n bem feltoen jair nac ^)aitc!(fen, bae men nnfen ^^cren got nmb bic
flat broid^ ^e dctiitn, braici)cn gn^ei oircn af in bem (üben »an ber nutocr
cloden in bem beim, bic bie boim^eren batten boin gciffen aU toucg
«1.309«. a niio i 43 8 . . . II . . ber fcbc gnd n>a9 toilnac gomail t)crbor)oen. 25
(Sö(n. 3n bem felt>cn iair geboit buf(!^of 2)cbcri(^ iub te^gelic^n
^l87^ ^ctjod^ ®erl^art bau ®uitd(^e iub Serge geboit alle fiu laut burd^ : |o »er
fui goit beit^t go bc^albcn, bat i^e bat b(ocbc iub beu mannen U)art mal*
lic^^ \xp fiu ^aruefd^^ gebobeu jo gelbeu, ioer g^etn enl^ette.
tbtixt. 3n bcm fett>en iair la<if ber t>urg buf(i^of S)eberi(^ j» ^rndberd^ mit groidme 30
t>oit, nmb bie ßat t>an (Soifl go bettoingcn.
3n bcm fetben iair in bcm biamaint, bo nam bie flat ban ®eifl bic f|cir|(^f
toan (£Ubc jo eimme crf <^ei cn iub ergaben \xci) bem jo eigen , ber oud^ lif inb
goit bi fi ftalte, inb bielcn öan bcm ftift inb buf(i^of ban (Socine tocber ere inb
reid^t, iub lad^^ten fid^ toeber beu bufd^of iub geftid^t iub tourben biant 35
irre betber inb flaltcn fl(!^ mit groiffem n^cbcrflanbe intg^ein irren bufc^of uwb
finre uugeuabeu ujilleu , »ant fi meiuteu, ber bnfd^of tooulbe fi burbcr
briugen bau fi im fd^utbid^ loereu jo boin.
ebenb. 3n bcm jclDeu mainbe up fcnt ^Ibaind at)cnt bo n^art iun!cr 3o^an )oan <iÜe«e
1438—1439. 781
ben cme ein ftrit Ut>tnn. bac entufd^^n l^abbcn fi oud^ gcfd^vciöcn irren l^ul*
pcrcn unb goibcn gunncrn , bat fi in jo i^ntpm fomcn futbcn
inb bic uneinbrctä^tit^cit in ber cviflcn^eit ^inberbe bic crifien, bat fl u<) bie jit ipcber
bte puffen ntet geboin enhtnben ^. tnb unfe xotm\6)t tcntn! Ifattt t>ur fi6f genommen
» bie felt)e unentd^cit ^c einre goiber etnbra(!^t go brengen, ^et l^e b(ct>en IcDen k.
2>iffe ^njfen flonben ttjcber n^ intg^ein bie ^^ittigc crijlen^eit. ^m^*
II B^ ^^^ f^^*^^^ ji* ^^^^*^ ^^" bcbemiffe fo »il erl^oöen ftd^ bie puffen »jf^i.aoT*
inb brongen bie crifien^eit burd^ l^ulpc ber xtoeter t)ur§ loningc, bat ber roem**^^* *^'
fc^^e f ontnf in groiff en tt)eber[tant bebe mit l^ulpe ber criften^eit gemeinKd^en .
) 3tt bcm felöen jaiv ^^atte ber fonc toau $ivncnbcr(!^ unb branbent rein cbcnb.
ü\9 unb fUtgen bie bobem ^an ben n>int>af Jen uid. bae gefc^^ac^ gvoid
fc^abe an n>tn inb an ferne.
Anno dni. 1439.
3n bem jair t)ur6 flarf \ftv 3o^>an bau Seen inb macfcbe bea <^"J^-
> einen fon bifc^of jo Suitge unb ben anberen fon ©er^art^ je eime greüen,
inb »aren »an fle(^ter ritterfc^af. alfo oud^ bifd^ef grebertd^ t)an ©anwerben
machte finen maege ban SKoer^ bifd^of jo ßoelne, inb gteberid^ be^
broeber ntad^te l^e jo eime greöen, bie oud^ ecCerd f leidste ritterfc^af tuaren,
bie nu jo beiben fiben groi« leeren [int ^. in biffen fad^en i^ niet t>U jo
I fagen of JO fc^riüen. ber toife man f^rid^t : pecunie obediunt omnia. «ßteb.
3n bem te(t)en jair <^atte <Bpox »an ©crten unb berbranten fi. * 3^^^^'.
3n bem fetöen jair in bem meitj, bae (aegen bic $i(fart in bem knbe '*»••
»an @trai«bur(t, bae ber ©ttjifecr »a|i bleif. bie f!at »an @trai«bur(!^ rief bie
anber flebe an umb ^ul^ inb ^er^od^ Sobomidf^ »an Meieren inb )>a(t$gre»en bi
► 9lin inb (^erjo(i^@teffan f in broeber, foninfö 9{o^3ertj »urß foene*
inb brungen bat »oul! enn)e(!^ mit gen>aü.
3n bcm fe(»en jair nae ^>aif(i^en lachte ber \^xic6) »an SBurgonien einen groiffen ebciib-
^of )o ^roiffel in Trabant inb joulbe bar !omen iiail mit 400 \)tim inb me. bie
ftat »urß »an l^eimii(^ getoarnt, bat fi jofegen, irre ftat JO »ertoaren. aljo
I joigen bie »an Sroiffet bi oen l^erjogen uub jounten eme a»efc^rift irre
loril^eit, bat ft greinen teeren enborften inlaiffen flarfer bau igli(!^cn mit 4 of 5 )>erben
JO bagen of ^oe»en, inb adban fo(ben ade anbere irre mitflebe in uiffer xdlu
öftx irre ftat nae ein^ idtlid^er gebuir »an (üben in ir flat fenben umb bie mit
l^et^en jo l^oeben, bat niemant bae gemalt noc^ unxt6)t engejc^cge. bairumb baben
. inb gefonnen fi »an eme, in be« gnnnen jo boin unb niet »nr o»e( jo
1. Sa^rb. umgehört: 'inb be ein» werben, be groiff c ^eien »orben fint'.
brcc^tic^eit ber tätiger ciiftcnt^eit l^inberbe 4. (^te)>^an$fa(ggraf»ou «Zimmern«
fi, bat fi u^ be jit neit iveber ben fouin! ä^'^i'^iii^^w »ar atteibing«J ein <Bo\}n,
gcboin infunbcn'. bagegcn 2ubi»ig IV. »on ber $falj —
2. 3a^rb. attgcmetn *]int finbcr". Subiuig III. n?ar fc^on 1436 geflorben —
3. Sabrb. 'alfo fint uo* bic üRorffe ein @nfei töuig 9ftu^>crf«.
l^evcn oöcruii^ bufc^of gvcbcric^ »an@ar-
782 VI. ÄocH^offfd^c (£(^ronif 1499.
ncmmen, xoawt tt ir rctd^t tnb gewoenbc »cve unb fi bc^ nicmant jo ati^tcr*
belle enbeid(^ten anbcrd jo geftaben, fo giu! beiM^of af uub bcr ^icrjot^ »cbcr«
f(i^reif bcn nnf(!^cn Ificien bie bar !omen fulben, bo(]^ bic «eiflen umbgefeffcn ffercn ^cl(*
ben einen frunttt^en ^of inb gefelfc^af }o 8roiffe( mit fled^en.
fabrb ^" ^^^ '^^^^" ^^^^ ^^^ Ö^^^if^ pcifbe jo (Soeßen inb attc lant burc^. ^
182. * 3n bem fetoen iair »a« groiffe bure git inb atte bin! bae ber mm\i)t
af (etoen fouibe.
ebenb. ^[n benT feltocn jair u^> feut @imon inb 3nbcn at)cnt flarf ber floibe ^erjodj
»JB(.3ü7b.3(i]5,.e(^t »an Deflcric^ . . . || . . bat ber criflen^^eit toit fc^abe.
Anno dni. 1440. lo
[Silb eine« Äaiferö.]
»udim. grcberid? ber berbc be« önrß foninf« 2l(brcd(>^ brocbcrfon*
©dbetel ""b U]a6) bie peben unb ^(aetjen bae unfe Ificrc getoanbelt ^>ait mit groiffer innid^cit.
247»: vide anno 1441 unb anno 1451.
(Sütn. 3n bem öurg |aii' jo ^a(t)cn mei njnrben jttjen toernoembe man joSoIueis
182.' «iög^tcit inb ge^>a^gen. ber ein xoai ein fmit bo ia(S}i \)t fid; an mit t)alj(!^eni
gelbe: f)t ladft jtDoe fetalen jo mit gefelfd^af ber Simberd^fci^en, bic bae
r)ai\6ft murd^en inb gelt flogen, bat i)t mit l^atp üet^antieren
ber anber n)a« ber fiat (£oe(ne ^oe^fte Wriöcr unb fectetariu^ unb ^abbe lange
jit babi geivetft inb »a« ein fo abelen bel^enb dotf tDtfc man gef^eifd^en ai cm 20
}o (Soetten n)ad, inb barburd) irart eme gelouft t)i( in bem raibe unb in ber rentfa>
meren2. j^et üetga^ ber tDi^^eit tnb ^abbe tjerrer tnb tt)it>er getaft in ber
rentfameren ban eme bet)o(en n>a« tnb tüart batrot^er begreffen. bat bct»
iiam bo jer jit ber rentmeifter unb bra^t tt t)ort, bat men in oud^ l^icnt.
inb bo men befen iurß fecretaiin« ^einf, bo hxa6) bat feit inb t>ie( (eöcnbicb af, 25
a« iä) ^ain l^oereu fageu t)au ein beil luben bie nod^ im tetjeu fin. Do
toart gefad^t , bat bat fefoe feil toere atfu^ abel tarjo bereit getoeifl, mct
bat flec bar it fieit. f 0 tooulben fi in anbermerf l^angen nae fc^effenuM
mer gretje greberid^ t)an SJioerfe bat fcarüur , be^ bifd^^of « t>an Sotten
broeber, iub bertoa« mit ui^gereben. inb bat fwcrt »a« bae bereit unb rowao
]Ui6f eme ftn ^euft af inb tt>art begrat>en.
e6cnb. ^ji bem fclöen jair »a« ein ^>eittom8fart inb bat »a« ein affo groiffe
t^eiltom9fart a« men ie gefatj^.
ebenb. 3n bem felöen jair braci^t grei)c g r cb er ic^ i^an 3Jlorfe ^>erjo(ä^ $(>inv«WD
SBurgonien go iRuiffe : albae lie« men in fent Ouirin tif ^^aftic^ fein. 35
Anno dni. 1441.
»4S(.3o86. 3n bem fctüen jair joi^^ bif^of 3)etieric^ toan (Soetne tour bic (tat @oifl . . . li- .
* 184.* bae ftoinben bie gemein baiinac, bat fi ein anbercn ^eren foi(J^en tt>oulbcn, inb namtn
ben f^erjogen t)an (£(ei)e, a« l^ernac gef(!^rei)en toirtanno 1447.
1 . Patnins. Rudim. 3^rc ©roßöäter 2. 3ft^^rb. 'in ber raitfamercn'.
»areu ©vübcr,
1444. 1445. 785
mit finre tnad^t maiit buf(!^of '£)eberic^9 Man (ScelUn [lud )>atten^ bairnae o)oer
ad^tbagc-, bo tt>art outjj bcr albc ^>cl•JO(j^ tan (Sictoc, Slilf genocm^t, fin« gc*
toabercn toiant mit groiffcr ftoerlic^cr cop jo beiben ftben.
3n bcm fc(t)eu jair brad^t biifd^of 5)cterici^ Dut^ bic 93ebemer in
5 SBeftpl^afcn inb crtoift juufcr 3o^an »an bcr ^eutue, bcr lange gcDcnf üd^
gelegen l^atte, inb bebe groiff en fc^aben in ben tanben , inb munnen ©eil^
ftetn inb grebeburd^ an bat ftift t)an ßoefne erftid^en bem ban Steoe af
inb fturmeben ond^ ©oift jtoei of bri mait, inb n)unnen baft bi( rittet^
tDonongen, bie fi mit ein afbraed^en inb in ben grnnt berbranten inb bev^
0 batften. fi braec^en ben ban ©oift ere marben af inb branten bit bor*
ptx inb ^obe af.
3n bem fe(t>en iair voaxt u)>genomen b€r !rei(^ tufc^en !onin! SobotDit^s <Qan @6(n.
S3ranfri(i^ in bem fclt)€n burß fricc^ bUif boit jo bcibcu ^jartien me iiolU ban {g«
ic gcfc^icbc ein mail in criftenrict^* toaxt gcfoint in bcm jair tonvg.
5 3n bcm felöcn jair, a« ber roemfd^ fcnin! gicbcvi(i^ xoi9 tt>art . . . || . . bat ^e bcr «(.309b.
gcfie qnit tt>urbe. *^*"*-
3n bem felbcn jatr quam "i^txicd) Slinolt öan ®c(rc inbfin brobcr eb. i9o.
toan @gmunt5 in bat (Suifcbcr (ant t^crjoc^ ©cr^art toan
Serge inb toan ®ui^ geboit finen ritteren inb fned^ten ui^ beiben finen lanben
0 inb ben fteben inb (ie« fid^ rittcr ftain inb l^e ftoid^ ond^ rittet, bie i« be*
gerben bae fi enu^ed^ tt)outben, bae bergaberben fi fid^ mit ben
Oeüerfd^n inb reben bae jo ^ouf inb bic ®ui(c^>er behielten bat
öelt eirlid^en inb floigcn ber ©cücrfd^cn mc ban 30 boit wppzx malftat
bat l^abben fi goit jo boin, toawt bie ©uifd^er ein beil maren goit geüerfd^
5 burd^'maid^^fd^af. o I^ILLIger MarfC^aLt fent §VpreC^t, b^n genabe
^at genjerft reC^t, ©er^art bem fVrften b^joftain, ber n^e meber ere
^alt gebaln. in bem bnr^ f^rud^ i« begreffen ber batum ber burg ber^
»innnnge^. item umb befer berminnunge ttjiUen i^ bierlid^ fant §u^
pert bad^.
0 Anno dni 1445.
3n ben jaercn un8 b"cn 1445 quam ein rafen ttjcrttjonlf inb bei« toafi (übe in ebenb.
bcm firfpet go SRinboi^*^ umbtrint 14 ^erfoin, bie mcn fniben
inb go fent $u^crt boirren inb bae uisbvoin moifle inb floigc
ben »oulf boit.
25. *'^tfql'iQtt\ ^ie ^itenbeiung if^ nöt^ig j^ur diectificierung Ut @l^ronogramm«.
1 . 9ii(j^tigcr änf^t?/ "oqI Soccmblet 4. "Sftt ban go einte mail lube Iccft
IV, 208 Sflott. in !ir|lcnri(i&c\ 3abrb.
2. 3a^rb. 'otcr 6 bagc'. 5. Sßil^elm. SSgl. Nijhoff, Gedenk-
3 SBo^l ein 5Jerfucb, bin 'foninf waardigheden IV, Lxvii.
Obulpt^u«' (3)on^I^in) bcr 3abrb. jn er^ 6. 3iibicfcrgorm: MCCCLLVVLIIII.
Hären. 3)au^>^in war Jutwig XI. 7. ^a\)xh. ^aben fiatt bcffcn 'S3er(^en\
etät^ted^Toniten. XIY. 50
786
VI. ÄocI^offWc (Si^xomt 1499.
(Sötn. 3n bem fe(t)en iair t^e quam ein f(!^if too( brober tKin ^eht )9 Soclnc
^"»1^*^* »art. bo bat Wif bencbcn öngcrfci^ quam, bac hxa^ it. ber lubc, bie in bem W\
toarcn, ttw« n)oi( 200 1, fo jun! inb a(t, mau inb t>rauöKn, iub be^^alöcu 60 bie
naume ui^quameu, erbruu!en ai bie anbeten,
ebcnb. 3n bem [clöen jair entfloint ein groi« touir ber n>int owr (5o«l* s
(en quam inb brcif bat touir go 9Jin ttjcil, inb »er be« niet gctt>eifl, fo »crc bie fhaiflc
mit ein toerbront mit ber © trat^bergcrgaffcn : bie groiffc »crc, bie bae ge^
\6)aäf , l^ette niet ntocgcn baten.
ebenb. 3n bem fe(t)en iair, be9 fet>enben bage?^ bed meieS, quamen bie (Sleiff^en )0
!S)uitfd^ inb t>oirten mit in 10 n)aegen inb ein tax t>c( deiber. itibio
flaid^en bat bor^ en(S} an inb i^rbranten bat.
^(.310*. II Anno dni. 1446.
3n ben jaren mi^ leeren 1446, bc« 17. bagc« aprilis, — ber fefee
bac^ toa^ )falmta6)^, — in ber fetoer nad^t n>a^ bie fec alfo xoHu inb
affo quait, bat fi ui^brad^ ^inber !Ccrbrec^t iub floid^ bie bici^e injtüei in »^
bem lanbe inb getpan be« (anfe atfo bi(, bat bo erbrunfen me ban l^unbert
bufent minfd^^en mit allem irre bee inb goit.
9ipr. 10. 3tem up ben burg ^almbad^ floic^^ ber blij inb ber bunre jo@utfen*
in bie (tat inb ftcic!^ in nnfer lieber brantoen fird^^ inb bront ben tom inb
bie floden, inb ouc^ bieben 13 minfd(^n boit, inb bil lube bieben liggen^«
in bem billigen olid^.
3tem ben felben burg <)almbad^ quam ber toint ben 8tin up mtii'
t\6f inb falt inb f nibe fere inb broir , bat g^ein miufd^^e n^ ber ftraiffen
moid^te gain bur tuinb inb bur fnee. bairnae n)? fent $eter^ ban ÜJ?eilan
«rr. 29. bad^ be^ morgend erbroir ber mingarbe inb alle brudbt.
3un. 5. 3n bem felben iair ^ u^ ^jinjfteu ^oif fid^ ein bcrbrieö tufd^n ben
%
1. 3abrb.: 'alba erbrunfen 200 min*
fd^en'.
2. 3a^rb.: 'bc« 12. bagc«'.
3. 3vrifl! 1446 fättt Oflcrn auf ben
17. 2H>rit.
4. äüt^bcn.
5. 2)ie folgenbc, auf 331. 31 1» fort=
gejetjte (Srjä^^lung ftcl^t mit ber urfunb*
W^tn !Darftellung bei @nnen, ®t\6f\6)k
111, 387 ff. mi\)x\aä) im Sibcr|^3ru(^;.
@c^on 1440 ^px. 26 erbielt ©irictin t)on
fieben (Soffegen — e« maven oußcr ben
in ber (Sbtonif genannten nc6) 3obann
))cn ^cmbacb unb Sol^ann iD^ommer^lod^
■— bie Seifung, fic^ ber ^c^öffcnfunctio*
nen gu enthalten, ein Sejilug, ber in
appellatorio toom ^rjbifcbof \}crn?orfcn
ttjurbe. S3eim 3lu«brud? neuer ©trcitig*
feiten wanbten [\ö) bie ©c^öffen mit @r^
folg an bad ^afeler (Soncil unb erl^oben
gegen einen jtoeiten @^)ru(i^ be« (5rj-
bifc^of« t>om I7.3uni 1446 (ennen394)
— hierauf fci^eint ber (S^^ronift »(. 310^
mit ben Sorten *np ^)in;cftcn' Jt^ingubeu-
ten — ^^froteft. 211* tt>€itere Einigung«'
t>erfud^e unb auö) energif(^e SJlagregeln
bc« (Sölner ?Ratbö tergeb(ici(> blieben, ent*
fcbto§ fiö) ber (grjbifcbof ju ber m. 311»
enoäl^nten ^efleffung neuer @cbi^en
((Snncn 399) . 3efet crft erfolgte bie «^
i)cffation an ben kai\g.x. bie 9{üdt>ertoei'
fung an ben @rjbifdi>of (14-19 gebr. 3.
@nn«n 404), unb beffen Urt^eil öom
22. Oct. 1449 (ebenb. 405), »oiwn bie
(£broniffd^on53l. 310aerJä^>lt. 2)ie@trei'
tigfeiten n^urben crft 1457 t>off|lanbig bei<
gelegt (ebenb. 407). Qgine breite 3)ar(iel'
iung biefer ^änbel bietet bad ^ud^ toon
144«.
787
fd^cffcn beö l^ocgcn gcrid^t« binnen ßocttcn inb tt>utbcn unetnbrcd^tid^,
bat fi fid^ ^e^lid^cn nnbcr ein fd^ulben inb Inletten bat iair ut« tnb (enger
g^in gerid^t. bat betbrei« entftonbe ban eint fd^effen , l^eifc^ ©d^eiffart
^ir^ettn, intgl^in Sol^an Sanu«, ^enrtd^ §arbebnift, ^enrid^ Qnatter*
smart, 3o]^an jin föne, ©erl&att ban Suefin:c. ntttfc^effen jo Seetnc.
biffe n)ou(ben ben bur§ ©d^etffatt nt« bem fdbeffenftoit berftoiffen nmb
fad^en n)illen 2C. tnb J^abbcn ein urbel ober in getDift, bat f)t ni« bent
fdbeffenftoit blteen folbe. bt^ nrbefö berief fid^ ©d^etffart t>m^ mx b^n
bufd^of ban Soeüen inb fine manne, bo bat nrbet bnr ben bufd^of qnam
10 inb fine man , bo toart bem mx^ ©d^eiffart bat urbel jogetoift inb ben
fd^effcn af , item nae ber l^ant ber bufd^of ban ßoeßen , bat ca^itel \>am
boim inb oud^ ber rait ban fioeüen unberttjunben fid^ e« bid jo foenen,
mer men enfunbeö niet binben. bie fd^effen tDontben« niet laiffen bi bem
üurfe urbel. bie ftat ^iefd^ bie anber fd^effen n^ ben torn gain up ir eibe :
15 ir einbeil beben bat ciin Sol^anne^ ßanu^ inb ©er^art banme fiuefin,
bie jttjen »Inen uiffer Soeüen inb a})peßeirben bur ben roemfc^en fonin!
inb loiben ben rait t>a\\ Soeüen oud^ bur ben foninf. inb bo fi lange bae
gelegen ^abben, bo üerloren bie mx^ fd^effen bat urbel mx bem roemfd^en
foninge inb ber foninf toifte fi meber an ben bufd^of inb fd^reif bem bu-
io fd^of, bat ^e mit finen mannen ein fteebe urbel mifen foulbe tufd^en bem raibe
tan ßoeüen inb ben bürg fd^effen. ber bufc^of inb ber rait naemen fic^
beö an inb lieffen bie fd^effeu fomen in bie ©ranfgaffe in be^ bnfc^of^
]^oJ)e. 3o]^anßane^ quam.oud^ joßoellen inb l^abbe öurttjart inb geleite,
bo nu ber bufd^of u^ beu beftjrocj^en bad^ in fime l^ooe ma«, bairober jo
-^ urbeten, fd^idtte ber rait ban fioellen oud^ irre brunbe bairbi inb ben
fd^cffen n)art bat urbel afgemift, bat fi neber laegen , inb tt)urben jo ben
cttjigen bagen be^ fdbeffenftoite tjertoift inb ad^ter ber jit niet me jo redete
ft^cn, inb ©d^eiffart bleif an bem fd^effenftoil inb tDurben anber fd^effen
gefaxt, vide anno 1448.
»« 3n bem fefeen iair^ be« neiften bage« nae fent ©imon inb fent^^ct. 29.
Suba^ bad^, laegen neber t^ur ©oift ban bnfc^of T)eberid^^ mx^ [t^oulf]
ml goiber man , ttjail 200 fine beften ruter, inb tt)urben jo ©oift in*
Hamm, Concordia Ubio-Agrippinensis.
Coloniae 1751.
1 . 2)icfci«ad5frtd^t finbct [\6) fap xdM"
X\^ In be8 3citöcno[fen ©art^olomeu«
toon ber 8a!c ©efd^ic^tc ber @oeftcr gc^>bc
(bei @ciberfe, Oucllen ber mcpfälifc^en
@cWi*tc II, 380 ff.) TOiebcr. 3n)ar
flammt bie äücfte C>|. erft au« bem 16.
3a^rbuiibcrt, unb in mc^ireren ^\\. laf«
Jen pdb @infd^icbungen an« bcv teel^off*
{d)cn S^>ronit nadj^roeifen. 2)od; ijl ge*
rabe l^ier ni(]^t an eine Interpolation gu
benfen, ba alle ^ff. ba« S^reffen toom
29. Dct. fafl genau tibereinpimmenb unb
mit toor;^iigU^er ©enauigfelt erjä^Ien.
50
788
VI. Äoci^^offfd^c (£<^roni! 1499.
gct)oitt. atbac bteif ber ^roift »an fent ®ercoin, geboren »an SBitgen*
ftein, junfer *iß^Ui^^ t>an SSla\\antot, botjen int (ante gefeffcn. l^ete 'Debc^
xid} Dan SSurfd^eit * t)Ioe mit bem mmpü inb bit anber mit eme. bie ne^
berlaege xoa^ bem capitd im boim fmaer inb l^artlic^ jo beüDtnnen. bie
üan ®oift butten ber gegangen ^erbe inb l^arncfc!^ bur 9 bufent inb 60 5
gulben. bie gebangen fd(^afeten \\d) mx 32 bufent gniben.
3n bem felüen jair tt)a^ 2^reir'binae berraben gemeft: bat bebe inb
l^abbe beftatt ber baftart »an SSnrgunbien. l^e l^abbe beftatt 4 ber befter
burger binnen 2^reir, bat fi fulben 4 buir np botn gaiit in Der nad^t inb
bairjo jtt)ae porfeen offenen mit be^enbid^eit bem baftart, bie (tat tt)art^ lo
»i^ inb binge bie berreber inb baben in ir red(^te 2.
ii8(.3iüb. HAnno dni. 1447.
3n bem jair un^ leeren 1447. be^ 22. bage^ in bem merfe, bae
rnart bie groiffe dod jom boim gegoffen , item bie anber bairna neiftbot
3un. 24. genbe jo fent 3o^an^ niiffe, inb ttjurben meifterüd^ inb mail gegof[en 15
ban einte funftigen man. item bie groiffe doä tt)iget 200 jentner inb 24
jentiter. item bie anber bairnae tt>iget 100 inb 20 jinber.
3UI1.24. 3n bem fefoen jair jo fent 3o^an^ miffen, bo ftoint ber bufd^of
bau Soetlen a(jo tt)ait mit bem roemfd^en foninf, bat l^e eme ftn »impcl
fante ^ mit mad^t fin^ brober^ inb gaf urtoif alre maüid^ mit jo tredcn. io
oud^ ftoint ber buid;of \oa\l mit ben leeren »an ©terreuburd; in ©eherner-
taut, bat ber fetbe ^ere l^erui« quam mit 26 bufent * ber ^n\\t\x inb ber
©e^emer. bort fo quam eme ber ^erjod^ bau ©äffen inb ber bufd^of
bau ^iüe^fjeim^ oud^ jo ]^ut^)e. oud^ bergaberbe bufd^of 'Ceberi^ bil
bolf« ui^ bem ftift ban (Soeüen inb anber^toae, inb mit a( bem bolf js
tt)ouIte bufd^of T)eberid(^ oüerjien bie ftat »an ©oift inb ben l^ergod^ toan
ßteDe. inb ee bie SSel^emer bur ©oift quamen, bo n)unnen fi baft ml cfei*
ner ftebe inb namen allit xoat fi fregen, inb branten ein [tat ui^, »a« ge*
1 . 3)ictiid^ ton S3urtfc!(fcib unb SScr=
ncr t)on tBittgenflcIn, ^ro^ft »on @t.
©ercon, würben beibc gefangen. SBtebcr*
^>olt [einreibt ber (Sölner 9lotl? an @oeft,
um für fte Urlaub ^u erlangen. (So)>ienb.
XVllI, 2.2:^eil, 126», 134b.
2. Sm Chroii. Sponheim. (Trithemii
opp. hist. Francof. 1601 fol. p. 365),
ba« fi6) auf Ji^oItXiebcr bejicljt »erben
al8 SSerrät^er Wigandiis Schenck unb
Johannes Longus genannt.
3. @c^cu 1446 botte Äurfürfi ÜJub^
mig öon ber $falg S3ottmad^t crbatten,
gegen @oeft ba« 9Jeid^8banner ju führen,
bedgleic^en ber ^erjog »on @a(^fen.
(Sbmel, Stegeflen griebrid^d lll. n. 2216.
2217.
4. 2)ie gleiche 3a^t ^at Mt 395.
gür bad golgenbe t)gl. aud; bie ^äm*
^ronif über bie ^oeflijc^e ge^be bei
Emminghaus, Memorabilia Susatensia
688 ff.
5 . SWagnu« »on ^a6)^n '?auenburg.
1447.
789
uant SimgautDc K tnb qnameii mx bie Sippe 2 inb meinten bie ond^ l^atn
inb ftormben bie 14 bage lanf ^ inb bteif ungemonnen, mer bie ntniten
inb bie totne ^abben fi t)aft nebergefc^offen. fi joigen t>oxt mx ®oift,
inb a^ bie mx ©oift qnamen , fo ma« ein jonferenctoifter inb l^iefc^ fent
5 3öa(bnrd(^ inb laöf f)axi mx ter [tat Dan ©oift an ber ftatmuiren bnt
ber porfeen. bat bie bnrger inb ter iunge l^erjod^ in^atten. ttjant furt^tid^
t>ur bev jit ee ®oift beladet ttjart, joic^ bev bnrg ^erjod^ 3o^an mn ßte^
Den binnen @oift^ mit t)i( titterfd^af. inb at^ bie ©eherner mx bat ctoi*
[ter quamen, fo bieten fi gelic^ in bat cloiftev inb mnnneu bat mit redeten
!o fturme inb ber S(et)efd^eu njorben baft üil bae erf tagen, inb ber l^erjod^
t>an 6(et)e bur^ intqnam ben öel^emeren fo nannte ni« bem cloifter in bie
ftat, bat i^inber bem l^erjogen einre erfragen mart. inb alfo fad^ ber bn-
fd^of mit al bem botf mx ®oift nmbtrint 4 loed^en ^. upt tefte bereiten
fi fid^ bairjo inb fturmben bie ftat ©oift luail 14 bage (anf: fi fd^oiffen
15 Duir in bie jlat inb ftnrmben an brien enben gelid^ an, bod^ enfd^afcen fi
niet, mant bie ftid^teiberen maren jo fürt, inb moiften ni^mart toid^en.
fi leben bair groiffen fd^aben inb bleuen t)it treftid^er menne boit Dan
Soetfd^en inb Dan ©etjemeten, inb ber bufd;of ban Soelne toa« binae
felf« boit gefc^offen: bem bnfd^of mnrben 3 banfarmbnrftpife in einen
20 finen fd^ilt gefc^offen, ben eme ber foninf Dan granfrid^ gefant I;abbe. it
bleDen boit me ban 15 l^nnbert man inb 28, bie in bie graDen Dielen,
bae fi ftormben. binnen ©oift tt)urben 8 man boit gefd^offen^. onc^ xva^
binnen ©oift ein l^ere, genant ^er ®atoin Dan ©mainuenburd^ \ inb toa^
Der Se^emer lant^man inb fprad^ mit in, inb l^e ctagebe oDer ben bnfd^of,
25 tpie ^t inb bie fine im fin goit Derbrant l^ebben jo nnred^t inb in Derfmeit,
l.'Jcmgo. 2)ie @tabt mußte bem
©i-gbifc^üf äaM«ng üou 9000 ©ulbcn
)>erjpreci)6n unb n^anbte ftci^ an (S5(n mit
ber 33itte um ©ürgfc^aft, würbe aber 3fuU
1447 abf(ib%ü(^ befd^iebcu. Q[o)>ienb.
XVIII, 2. Z\)d\, J52b.
2. Sippflabt.
3. miif ?a!e 397 baucrte bie Öelagc:*
rung cilf 4age, Don 2)in8tag ^ov @t.
Sol^ann {3uni 20) bi« grcitag nac^ ^-Pe*
ter unb ^aul (3uni 30). @enau \o
^timäfvomt 693 unb 699, nur ift an er»
pcrer <Stctte offenbar 'binflbagcS bur
(urc^t 'na') 3oauniö 35aptif!e' ^u (efcn.
4. Sfiac^^ Safe 397 'up faterbad^ bor
füntcS3itc' (3um lü,.
5. iRa* ben Sufäjjcn ju Safe 402
nur Drei Sod^en, 3uni 30 m 3uli 21 .
6. 2)iefe fott)ie me^^rere weitere 2ln*
gaben pnben ftd^ anc^ in ben S^tl^^^n
ju Safe 407 unb 406, wo fie wo^>^ eben
aud unferer (S^roui! beigefügt ftnb.
7. '§ere ®awin Dan @ci^wauenl)erg
ritter ' erf c^eint wicber^oU in einem Ur*
tljeil bc« bergifc^cn 3Jlanngcricl;t8 bon
1473 f?acomblet, 3(rc^it) I, 428. 436),
auc^ fc^on 1452 in einem «Schreiben ber
@tabt an ben ■?)erjog toon 3ütic^. So=
pienb. XXII, 60^, tßnig griebric* be«
geugt 1442 feine cbte Slbfunft au^ polui»
\6)m ®efc^>tec^t. S^met, 9leg. n. 920.
3n meifi wörtlid^er Uebereinftimmung
crjä^lt ben gleic!(fen SSorfatt bie 9leim*
c^ronif bei (Smming^au« 703 2)a6 fie
ber Ä'ocü;. (S^ron. al« SSorlagc bicnte, ift
faum anguuel^men, ba (entere nlrgenbwo
9leim[^)nren jeigt.
790 VI. ÄocH^offf«^ (S^roiiit 1499.
gel^omott inb t)erfproci^en ^ebben, ftn gebort inb ftn ere antreffen, uib
begerbe t>an in, bat fi in bat tieffen (eit fin burci^ htntfci^af finre alberen
inb gebort, bo nu bte ^e^emer fagen, bat fi niet gefc^affen tufunben
inb ond^ bat ge^oirt ^abben, fo braid^en bie ^el^emer np inb joigen loib^
berumb ^eim. tt>ere ber bufcbof ban ßoetne in niet inttoid^ jo ®ei^le* j»
in bie ftat mit finö felfd übe, fi ^tten in in bem bctbc erftogen. ber
burß l^er ®att>in binnen ©oift toa^ nae gebrunt an bcn ^eren Dan ©ter^
renburc^, iiib ^e toa^ burmaite t>txa6ft geioeft, bo fft eirfte quam in be«
^erjogen ban Serge f^ou, inb man fprad^, ^e toere eind f^ometi^erd fon,
inb fi tt>urj)en im bairunib finen ^etme jo ber rinfd^ ^ren l^oüe jo io
fc^anben af in bred , inb bat loart nu geiorod^en burci^ bie Sei^mer an
ben ßoetf^n. bie puffen inb bie Se^emer joigen bem ^erjogen ban bem
33erge 2 in fin lant »an SRaben^berc^ inb floigen bat umb inb roufben
«i.sn». fit^ c^cn inb clufen inb namen allet bat barinne toa^, be^geliti^en beben
fi ouci^ in ber nennen dcifter : fi namen tetd^e inb monftrancien imfc '*
fc^utten bat i^iüige facrament ui^ inb hielten bat fitoer inb berbranten
bie alten nonnen inb Doirten bie jongen mit in iiib joigen alfo bur(^
brunbe inb manbe lant. albae Ratten gelegen me ban 80 buifent man,
bie alle bem bifc^of ban ßoellen bieuben^. bie foiiie tufc^en ben jmen
leeren Sollen unb ßlebe inb ber ftat ©oift wart gemacht anno sequenti^. 2«
umb beffclben frieg^ toillen loart bat ftift t^an Sollen inb bat laut Dan
Sleoe ban beiben irren ^eren mit allen amj3ten fo gar Derfat, bat ir g^in
geintc^d floe^ noci^ am))^ gan^ mec^tid^ euioa^ our fici^ jo gebruic^n.
bat ftift Dan Sollen toaxt jemerlic^eu berbarft oDermife Derfetjunge ftebe
inb floe«, jolle inb anber«, a^ Durß^. inb bat caj)ittel ^atte gefegelt mit 25
bem bifc^of inb enfunben be^ niet bejalen : borumb bie felDen ^eren Der»
Dolgt tt>urbeu am gerid^t, bat fi jo banne quamen inb ber boim nnbefun-
gen ftoint inb ber go^bienft bleif achter megen. inb id noc^ l^ube jo bagc
niet ganfe tt>ebcrumb georiet bat feloe ftift burß bau ber Derfefeung anno
1499, al ^ait ber burc^tud^tige furft inb nu jer jit erfebifc^o( Dan Socl« -^
len, l^er §erman lantgrcoe Dan Reffen, bat groifte beil beffeloen ftift
oDermife fine ^oid^berocmpte Durfic^tid^eit roeber afgeloeft.
suppi. 9iico(auö V towö pai^ 8 jair.
244*.
1. ©cfefc. @nnen, ©efd^ic^te III, 419 ff. 8crjel(t*
2. ©erwarb. nig ber t)on 2)ietrid^ i>er[c^tcn Äo^bar»
3. SBgl. wicbcr SReiinc^ronif 706. feiten im ?(rc^ito für bie ©efdjit^tc unb
4. (Srjl 1449. »gl. @. 791 9?otc 2. ©tatifti! bc8 SBatcrlanbc« (53onii 1785)
5. »gt. bie Urtuuben bei Jacomblet, 236 ff.
Urfunbcnb. IV, 351. 374 9Joic. 375.
1448. 1449.
791
Anno dnf. 144«.
3n tem öuvg jair »art bat doifter t>an fent "»ßant^afcou * inb t>an
bcm groiffcn fcnt aWcvttn binnen ßocllcn reformieret inb befloffen.
3n bem fetoen }air ^ u}) ber leidiger tri foninge t>a6), bo quam ein San. «.
5 legait jo ßoeöen öan bem ^)ai« ban JRomc umb örebe inb einbrec^tid^eit
jo mad^en tufd&en bifd^of S)eberici^ Dan ßoetten inb l^erjod^ Sliff DanßfeDe
inb fime fon ^erjod^ 3o^an. fi ^ielben Di( tage jofamen, inb jom teften
l^iefben fi einen bad^ jo J^rid^t np ber SKaefen unb quamen beibefamen
))erfoinlid^ bae^in : bo mart it upgenommen, bat ber fried^ gcfoint matt. .
10 inb ber legait mad^t bie fotne albae, bat fi fid^ mit armen leiten, inb ber
pai« foulte ben ui6f<)rud^ boin, fo mem ©oift bliöen foufbc. bat fteit
nod^ affo anno üurß. feifer greberid^ ^ait fit^er anno 1486 ^erjod^
3o^n ban Siebe ben jongen nu jer jit lebenbe, beö bur§ ^erjod^ 3o^an«
fon, ber binnen ®oift quam inb bleif a« it befegevt loart a« Dur^, befeint
15 JO Soeßen mit finen lanben inb oud^, a^ id^ meinen, mit @oift^, einbeil
fagen fin leben tant. toie it bairumb fi, bat lai« id^ üaren.
3n bem feloen jair , be^ anberen bage^ nae conversio Pauli *, 3an. 27.
tourben bic alben fd^effen afgefafet 2c. unb bifd^of Deberid^ bau ßoelten
fafete ban nutoe^ ein ganzen nitttjen fc^effenftoil inb mad(;te up ben bur§
20 bad^ 13 fd^effen inb einen greoen, inb bie iourben gemeinlid; genommen
ui^ ber ganzer gemeine ban ßoßen. bur jiten ptad^ men g^eiu fd(;effen
JO nemmen, ban ui^ ben alben gefled^ten, bie ban ben 15 gefled;ten \va^
ren ^, bo berloren fi irre bri^eit inb ^bben be^ groiffen fd^abe inb
fc^anbe. bie nuioen fd^effen ^ielben ir eirfte red^t inb gebiuge np fent
2b ^ter^ aüent in ber baften. item al mareu bie alben fd^effen bau ben 15^ei"f-2i.
gefled^ten t>ern)ift be« fd^effenftoil^, at« bürg anno 1446, fo fin bod^
einbeil ban ben felben 1 5 gefled^ten nae ber ^ont toebevumb umgenommen
in ben fd^effenftoil.
Anno dni. 1449.
3n bem bürg jair i\p bruijeinbad^ biet fent 2:^oma^ capell neber ®. 3««- «•
30
1. ^a6f Gelenius, De magiiit. Col.
364 tüurbe @t. ^antaleon fdjfou 1446
reformicit.
2. @rfl im folgcnbcn Sa^r. 1449
üRärs 13 fteüt ber earbinaUegat So^an»
ne« tit. 8. Angeli gu (5öln eine Urtunbe
au@ (Gelenius, De ma^nlt. 451), 1449
%px. 27 (gacomblet, Urfunbenb. IV, 346)
fdj^log er ben üKae«trid(fter 35crtrag.
3. 3rrlg! 2)ie ©etct?nung«urfunbe
1486 San. 18 {Orig. im ?Jrotoinciat=
axdfiti ju 3)üffclborf, gebrurft bei^efd^cn*
macif^cr, Annales Cliviae, 1731, cod.
dipl. 111) nennt nur bie ?änbcr (£(etoe,
Tlaxl @enne^>.
4. 2)a8 S)atum ifl irrig. S)ie Ur»
funbe2)ietrid^« ifl '1448 u^ fent ^auu>e(«
badj^ conversionis' (3an. 25) batiert. Se-
curis ad radicem posita, $[nbang 112.
5. 3Sgr. oben @. 787 unb @nnen III,
399.
6. 2aQ am S)om]^of, an ber ©teile
be« ^>eutigen 3)iöcefanmufeum«.
792 VI. toeH^cffWc (£t;iontf 1499.
Anno dni. 1450.
3n fcem Dut§ iait tourbcn Dil fubc erftod^cn jo Socücu, mc bau 24
of 26 , inb ein fatmau tuart bt bem ßigclftcin crf lagen öan l^cr SBil^clm
Dan Öimburc^, SBcrncr ©cnoi^^ mit 2 tncc^tcn, bic baebi »aren.
!Bi.3iib. II Snbcm Durg jair »a« ein gulbcn jair inb quam groi« Dclf jo S^iomc 5
@d»ebe( ^^ begau bat toouK toau bciben jiben afjotooUcn in bic Siber inb affo fturDcn einbeil
in bem tvaffcr, bic anberc tüurben jemcrlid^ ertreben, inb bae n)a« ein cif(^(i(i
unb grun>e(i(^ gefc^rei bed Doultd. bo licd bcv pa\^ r>\\^Vi6) \ci6)m bie
lici^amc bcv ücvbrunfener minien inb bic cirlic^ begraben.
tt^annc, mac in) inr^l wen is von^tn Mt nniii$rpr(4U4 nn^r ktinfl, M^tt }9
Städten.
§ic iö je mirfen Dlieflic^^^ \^^i in ^^n leften jibeh a^ bic licfbe inb
bic buitid^eit ber minfd^cn ferc berlofc^en i^ of bcDlecfl* nu mit ibel gto*
rie, nu mit girid^cit, nu mit traid^eit ic, bie fonberlid^en groiölidf^ jois
[traifen i^ in ben gciftüd^en, bie bil me xoad^en inb fotd^felbici^ [in jitlid;
goit JO DergabcTcn unb gcnoid^be bc^ bleifdji^ jo feieren ban felici^eit bcr
feien, unb baebnrc^ bat gemein öoult in gtoi^ irtunge fnmpt, tt>aut fi
foid^en allein jitlid^ goit mit irren burgengereu, al^ roet g^ein emic^ goit
inb emic^ Icoen l;icrnac: up tat ban bie berfuimlic^eit ber Dutgcngct inb 20
bat quait eyempel inb m bcolecfunge be^ gofemotl intgemein aller prcbi-
canten, bie irre uufebclic^ girid^eit bae inue laiffcn nütluben inb mirfen,
ben goiben criftenminfc^en niet fo jere l^incerlid^ unb fd^ebelic^ toere inb
bat fid^ niemand entfd^utbigen moic^tc, l;ait ber cioige got ui^ finre un*
ui^gruntlid^cr ioi«l;eit upcrioectt bie loDcfam fünft, bat men nu boic^er 25
bvucft inb bie Dcrmannid^fclbiget fo fere, bot ein ieber miufd^ mac^bcn
roec^ ber felid^eit felf« Icfcn of ^oeren lefen. toat unbenoinbc id^ mic^ jo
fc^riben inb jo bcrjellen bat lof, ben nutje, tie fclid^eit, bie ui^ ber fünft
untfprinft inb untfprungen i^, bie niet ui^ffpred^lic^ i^, bat mir gejuigen
alle bic fd^rift lief l;aoen, got gcDc, it fin teien bic buitfc^ funucn lefen, 3«
of geleirbc lubc bie latinfd)er fpraic^ gebruid^en , of moeudl^e of nomien
inb fur|lid^ al gemein I 0 ivie Dil gebeber, toie unjellic^e innid^eiben mx^
12. trucfe. 20. ban bat.
1. 35ielmc^r SBcnep«. 3JgI. bie gc^ man bei Setter, Äritifc^ic ©e^it^tc bcr
naucrc (Srjä^Iung SBb. II, 200, (Srfinbung ber «ut^brndcrtunfl, SPiainj
2 %u\ bic ja^Ilofen (Sontrcöcrfcn, 1836. 3$gl. ba^ ^cfemonn, ©utcnbcrg
tüelc^c bic folgcubc bcvüt?mlc Stelle, na* unb feine iWitberocrber in \y. ^aumtx'i
mcntlict) wegen ber ju ©unftcu bcr \^oU Jpifl/Xafdjfcnbnc^ 1841, bcfonber«@. 558.
länbifc^cn *ilnf<)rüct)c [|)rcci^enbcn @äje, 9ieucftc Unter(ud;uug A. van der Linde,
l^crüorgcnifcn b«t , fann ^icr uic^t cin^ De Haarlemsche Costerlegende. 's Gra-
gcgongen iverben. S)ie 8i«cratur pnbet venhage 1870.
1450.
793
%t\d)tppet ot)crini^ bic flebrucfrcn botd^cr ! item toit tott locftlid^cr
fctigcr Dcrmanunacn gefd^icn in ben ))tcbicatcn ! inb bat f uttH)t attit
ber mirg ebefer fünft, odf toat groiffet nufe inb fcüd^cit, of fi toittcn,
p{ bacban bcn gencn, bie gcbrucfbe botd^cr mad^cn of bercibcn l^elpen,
oud^ bat fin mad^! inb bcn geluftc bacban jo Icfcn, ber mad^ oberfien
boid^efgin, bat gemacht ^ait ber groi6 beroenn^te bcctoir 3o^anne«
:|on De laude scriptorum \ item bat boid^elgin, bat gemacht ^ait
geiftlid^ Da^iber inb ait go ®^)anl^eim, l^cr So^nneö ban 5Eretten^ «i.3t2»
n2. item bcfe l^oit^ttjirbigc fünft öurß i« Donbcn attcrcirjl in 5Duitfd;Iant joSdjebel
1^ am ^im, inb bat i9 ber buttfc^et nacion ein groiffe eirlid^eit, bat fuld^e ftnrtc^e
'\6)m fin bae jo t)tnben. inb bat t^ gefdtfiet bt ben iairen und ^eren anno dni.
)3, inb bon ber jit an hxi}> men fd^rei^c 50 ipart unberfoic^t bie fünft
mat boirjo ge^oirt, inb in ben {airen nn« ^eren bo men fd^reif 1450,
xoa^ ein gnfben jair : bo began men jo brndfen inb toa« bat eirfte
i), bat men bructbe, bie bibel jo tatin* inb mart gebrncft mit einre
3er fd^rift, a^ i« bie fd^rift, bae men nu miffebcidjier mit brucft^.
i mietoail bie fünft i^ üonben jo 3Ken| , at^ t>urg , up bie roife afö
nn gemeintid^ gebrnid^t unrt, fo i^ bod^ bie eirfte burbilbnng Donben
poüant ni^ ben T)onaten, bie baefeff« bnr ber jit gebrncft fin, inb ban
ui« ben i^ genommen bat beginne ber Dnrß fünft inb i^ bil meifter*
?r inb fnbttlid^er bonben, ban bie felDe manier \va^, nnb ie (enger ie
c fnnftlid^er tourben®. item einre, genant Dmnebonum, ber fd^rift in
c burrebe up bat boid^ Quintilianus genoem<)t'^ unb ond^ in anberen
r boic^er, bat ein ffiate ni^ SSranfrid^, genant ^Wicofau« (Senfon, ^abc
: eirft befe meifterüd^e fünft bonben. mer bat i« offenbairlid^ gelogen,
it fi fin nod^ im (eben, bie bat gejuigen, bat men boidj^er brndtte jo
lebige ec ber bürg 3Jico(au« ®enfon bar quame, bair l^e began fd^rift
uiben nnb bereiben. mer ber eirfte oinber ber brndferie iö gemeft ein
1. Sodann ©cvfon'« 'Xvacta't De
e scriptorum ifl bereite 1423 gcfci^ric«
fann natüvUc^ nic^t oou 3e^ruä<'
^üc^^evn f^rcd^cn. @r eröffnet bcn er*
öant) ber®efammtan«gabeöon 1488.
2. Joaiinis Trithemii de laude scri-
um manualium, 3)?atnjer ^u^gabe
Opera Don 1605 ©. 742—64.
3. Ucbcr tiefe '^lugabe bgl. SBetter
. 324. 777. 2)a6 bic Äoel^. (£^ron.
tM cinfac^ abfd^reibt, fc^eint \)kx
fc^en ju fein. Sebenfaܫ ip ber Ort
nj mit bem 3a^r J44ü nnöereinbar,
^utenberg 1440 noci^ in ^traßbnrg
(Sbenb. 290.
4. 2)er 2)rn(f biefer fog. 42 = jeiügen
8ibet begann nidtft t>or C^nbe 1452 unb
würbe etwa 1455 t)oIIenbct. Setter 350 ff.
5. 3)ru(f^)robe bei ©ofemann. Xafet
I. u. a.
6. %I. Setter 536 ff. @egen if^n
@cfemann 558.
7. ©emeint ifl bie 3Sorrebe be^ Om-
nibonuä Leoniceiius ;(U Ouinctifian'd
Institiitiones oratoriae, ^enebig 1471.
9^ac^ Meerman, Origines typographicae
(Hagae com. 1765) 17, ber bic 0tette
anführt, mtll Ognibene be Üonigo nur
fagen, ber 2)mdter 3enfon l^alt bic Xtf'
ptn beroottfommnct.
\
794 VI. ÄocI^offfc^c (B^roni! 1499.
burger jo äRcnl tnb toaö geboren tjan ©trm^burd^ inb l^iefd^ ionfer
3o]^an ©ubenburd^. item ban SKenfe i« bie burg fünft fomcn alre eirft
go (Soeüen, bairnae jo ©trai^burd^ inb bairnae jo SSenebige. bat beginne
inb bortgan! ber bur§ fünft l^ait mir muntüel^ bcrjett ber eirfame man
mcifter Ulrid^ ^tü Dan ^anautt)e K boid^bmdcr jo ©oeüen nod^ jcr jit 5
anno 1499, buvd^ ben bie fünft bur^ i« go Soeüen fomen. item it fm
ouel^ einbeil Durioi^iger man unb bie fageu, men l^abe oud^ J>urmaite
boic^er gebrudtt. mer bat i^ niet loair , mant men bint in geinen tanbcn
@*rb«i ber boid^er, bie go ben fetoen giben gebrudtt fin. oud^ fm üil ho'xd^tx tKrjndt
unb locrlorc«, bie mtü nirg<n« t)inben tan, umb bat bei fo »cnid^ gefc^retoen tt>a«, a« 10
bat gtoifle beti bie Xitni Sit)iu9 gema(i^t l^ait, item bie boi(^er )>an bem gemeinen
goibe, bie XuQiud gemacht ^ait, item bie boic^er toan ben priben ber S)uitfc^en mit
ben ^omtuM ic, bie $Iiuiu9 gemadtft ^ait, t)an ben man meni^ of gan^ niet tjiiit.
item befe nu|lid^c inb gotli^e fünft l^ait ad^terfpved&er, a^ a( auber bingc,
inb bat gefd^uit, a^ mid^ bunft, algo unbißid^, loant bie bingc, bie men 15
(eirt inb bie t^erbienftlic^ fin go ooerfefen unb go oDerbenfen, bie fal men
niet t)erbieben. toat i« uufeüd^er inb ^eif famer, ban fid^ betummcren mit
ben bingen, bie got antreffen inb unfer felid^eit? fi t^erftaiu niet albie
leidige fd^rift in latin, bie fi tunnen tefen. alfo gefc^iet ouc^ ben, bie fcie
felt)e fd^rift gebuitfc^t lefen. mer loolben fi beifce b(i^ anteren, fo füllen»)
beibe, ber latinfc^ inb ber buitfd^, groiffcn t)erftant inb fueffid^eit friegcn,
a« id^ bid£ inb t>U Dan geiftlid(;en perfonen gel^oirt i^aöe, bie afgo innic^lid)
inb ba^)perttd^ ban geifttic^en bingen \pxaxä) ^i^lben. inb befe ungunfti-
d^eit gefd^iet ber greifte bei! Dan ben ungeteirben, bie Dan red^ter (euioic^eit
inb unmiffeul^eit niet funnen anttrerben toan fi gcfraeget tcerben öan»
goiben luben ban ben Durß bingen inb atfo Derfdt;emt n^erben. einteil
anber beforgen, it tomme ein btrafunge unb irrung bairui^. mer bati^
fo balbe toibberlad^t bitrd^ bie geteirben, of bat alfo queme. item iti^
niet bil gefien of ge^oirt , bat fe^jerie fi eutfprungen Dan bem gemeinen
bolf , mer gemeintid^ inb aüermeift ui^ ben Duru)i|igen geteirben. M-^
geüd^en fin einbeit, bie meinen, bie Dermenni^felbigunge ber boi^r ft
fd^ebefic^. id^ toolbe gerne ^oiren trairumb. Dan ber genre tt)egen, bie
fünft inb ere lief^aDen, i« it nu ein angeneme gutben inb feüge git, tüi
fi ben adter ir^ Derftonfe moegen plannen unb befeen mit fo ungeüigem
iDuntertid^en faemen of ouc^ berfud^ten iren berftant mit fo mand^n»
1. Uekv ben SBertl^ biefc« äcugniffeö rücfaufiH^ren feien, fo tt)irb bie« bur^ ben
Dgl. Setter 282. 481. SBenn ebenb, 549 Umftonb bcflötigt, baß bie(5(^ronit flewbc
gefagt mirb, e« {ei gar nic^t ju ermitteln, bie n>ic^tigfte Angabe, bad 3a^t ber Sr»
tDetd^e Angaben ber ^oelb. ^(^ron. tu finbung, einfach au9<^(!^ebe( entlehnt.
gentU(^ auf bie äJlittl^eUungen i^ttl^ ^u«
14&0. 145] .
795
gotlidf^en fttaileu. ntcr t>m ben gencn, bic lunft uict ücf^aöen nod^ ix
fc(c, fagc xd): toiüen fi, fi mocgen mit l^atocr arbeit fo Dil leren in
ein* jre fnrfeer jit, aö bur einre moedbt in bi( jairen. inb bat fumpt t)an«(.3i2b.
bem groiffem \>ü^, inb bat in bil wege, ber genre bie bie beider bruden,
b bie nngeü^ beffer fn ban burmailö getieft gefti^reben fin. mer ber im
felf« ml quait fin, mem bient ber? efo}>nö fci^tift, bat ein ^ane bante^^aj^-^
ein fer !oftlic^en ebelgefteine in eime mift, mer l^e fant bed niet inb fd^er^fab. iii,
ben enmed^. it i« niet geborlid^ jo tt)er^>en bie ebel j)erlen »ur bie berfen. üj?««^.
felic^^ fin fi, bie bie gaben jo merf fefeen, bie in got gegeben ^ait, inb bae* '
ö mit gewinnen nod^ mere.
Anno dni. 1451.
3n bem bnr§ jair, bo tDart ein boctoir up ber Sruggen crmort. ber
boitfteger mart gefangen inb fin ^cnft tuart im afgef lagen K
3n bem feltjen jair ma^ ein aljo groi« fterben jo Sollen, a^ raen in
5 mand^en jairen ie brefd^ebe, inb ^oif fid; an jo ^jinjten inb toerbe bi« jo3uii. i;j.
firftmiffe. in bem l^atoen jair fturtjen mail 21 buifent minfd^en, fc alt2)ec. 25.
fo junf. bie laben mit ben boiben minfd^en ftatt men up ein mit groiffen
^oufen, bat men niet jit i^abbe greber jo mad^cn« nnb waren aljo bil
minfc^en ui« ber ftat gebtuwen. bie ^^affd^af nnb ber rait waren ein«,
> bat men ben bur^ganf^ gint. umb fent 3Ric^el« bad^, bc wa« bat meifte ^evt.29.
ftcrt>en inb fturt^en bid£ up einen bad^ me ban 200 minfd^en^. got ^abe
ir feien, amen.
3n bem felDen jair tufd(;en paifd^en inb pinyten, bo quam ein car* «vr- 25
binait oan 9tome inb ^iefd^ ^er Slai« ban Sufa inb wa« geboren ui^suniis.
► bem ftifte Dan 2rier ni« eime borpe ^eifd^t Sufe, gelegen np ter 3Kofel.
i)e bracht inb preitgebe groiffen aflai« in biffen lanben inb ladete ben
roemfd^en aflaiig allumb in bat lant : ein iglid^ minfd^e fulbe in bie tifte
werpen bat bierbe beil \r>at l^ei up bem Wege jo 9?ome oerjeren moed^te.
1. 2Ba6rf(i^einüc!^ ifl ein 35oigang bc«
töoi-^crge^enten 3a(>re« gemeint. 1450
apr. 26 würbe 2Kelfler aWartiu, 2)octor
beg canoni(d(fcn SRec^t^, t)on %\)i^ unb
3o<^ann »an bem ^rourfc au« SWcdS^eln
auf ber ©trage überfaüen, 'umb \(S)vi\tt
miit, bic (elt)c mciftcr SKcrtiu oeöcr iren
brotber, bie ein moenid^ to ber lOinben in
^otencn i9, gebain fat ^ebn*. (gr ftarb
in Solge ber iS'^igi^anbluiig nod^ am fel^
hm Xag. (Söln an iS^ed^eln unb ben
^ergog Don ^urgnnb 1450 iD^ai 8. (So*
picnb. XXI, 28b.
2. @in großer Bittgang. Sefd^rei»
bung im Liber registr. sen. I, 64*>: 'bit
pltct man jo boin a« man umb burd; fal
gain, inb i« bat groid gebet'. @(^>on am
9. %HQ. iDurbe »cgen ber $e|l unb bc«
anbauernbcn ^Regenwetter« eine $rocef»
fton gehalten, ^orgenfpra^en (<Stabt«
axäf. A, IV, 57) 49a.
3. @ept. 22 bitten Pfarrer unb^irj^»
meifier toon ^t. ^(ban um (Srkubnig,
if^ren ^ir^bof in ertoettern. ^nnenM(^e
9icgejlen.
796 VT. ÄocI^offfc^c (S^ronit 1499.
bod^ gaf mcn igltc^m ftncn eigen toillen up ftn confctcncic. hib frri(^
gtot« gdt ut^ biffem tonbe.
3tem ber carbtnait prebtget bide jo Soefne inb mad^te ein capittcl
jo Soeöen S bat alle <)affd^af in bem fttfte moiften lomen jo capxittl:
albae tpoutbc ffz bit binge« ban in l^atn, bat fi boin futtcn. bec^ fo en- 5
funbe ^e niet bairjo gcboin, .
3n bem fefoen fair joid^ fonint grebcrici^ ban Oeftetiel^ jo Sicme,
unb l^e tpatt gefrcent ban pai^ 9lico(au^, inb ttuiDebe ond^ bac fin l^ui^*
ftautüe Seonora genoem<)t, be« foninf^ bocktet ban ^ortigat 2.
Anno dni. 1452. 10
3n bem Durg jair, fco »aten binnen Soßen brutofte nae bem nxi
ftetfte, Dan jonferen unb öan mebuiDen, ban tirftmiffe bi^ »ibfcermnbjo
tirftmiffe, bi 400, bie men mit uj)fa| gejatt ^abfce, ttjant bae tt)aten 50*
mail bi( toebeman unb toebemen ban bem fterben lomen.
Anno dni. 1453. u
3n bem bur§ iait, naebem ad ber Xurfe bit foniufrid^c unb (mibe
ber criftenl^eit afgetoonnen ^abbe up ginfit meitd, fo joid^ ^c ouc^ bairnac
in ©reifenlant unb befonber bur bie groiffe teiferlic^e ftat ßonftantino))cl
genoempt, unb gett)an bie mit fturme. inb bo gin! mit ber criftenl^eit ml
af, inb bae gefc^ad^ unfcrm ^eren Sefu got inb minfc^, finre liet>er mober 20
inb ben ifjiUigen groiffe fmaic^eit oan beu ungeleuüigen 2^urfen in ben
fird^en inb an bem mirbigen i^iüigen facrament inb an bem ^ittom ber
ücöer ifjiUigeu. bae tourben bU minfc^en ermort inb erf tagen, oilun*
\px^d)ixäftx unjuc^t inb fd^anbe angebain franü^en unb jonferen.
Anno dni. 1454. ^
3n bem bur^ jair, bo mart bifd^of T)eberid^ t)an 9J?oer|e ein^ mit
^erjo^ ®er^art ban ®uifd^e inb bam Serge ^ unb gaf enie ein fumme
gelfe bur bat (ant ban Serge : of fad^ mere, bat ber ^erjoc^ bur§ aftibit^
mürbe fonber midlid^e elic^e geburt naejolaiffen, fo folbe bat (ant burS
6. gcbain.
1. Söat^rf^cinU* ifl bie Den ««ico» 722.
lau« abgcf^altene ^iot)incial{t^nobc gc* 3. 2)!efcr 33crtrag »urbc fc^on 1451
meint, bie aber erjl aWärj 1452 fäUt. aWörj 12 {?acomblet, Urfunbcnb. IV,
3]&re Statuten bei Hartzheim, Conc. 35;t) abgefci^Ioffcn. @d^on bamal« »mbe
Germ. V, 413. bem (grjbifc^of ^tanfenberg übergeben
2. 2)ic «ßermSf^tang fanb 1452 SWärj (eb. 356). 3)ie befinititoc Ituflöfung W
16, bieÄvönung brei Xage f^jäter ilatt. 35ertrage8 erfotgte hnx^ Urtuube 1469
(S^mel, ®efd^id(fte griebric!^'« IV, «b. II, gebr. 1 (eb. 432).
1452—1455.
797
J>an ftunt an tjaüen an bat ftif t öan Soßen inb crf üd^cn bae an bübcn.
inb jctftnnt bairnae * bocgbc unfc l^ctc flot, bat bcr bur§ ^ctjod^ unb
fin clige l^uiöfraifme ein jongcn fcu fregen, bat neiftc jair ncäf einen fon,
inb wart in tem fonf bur§ gebcbinget: || of \aäf tt)ere, bat ber ^erjod^ «1.313«
> bürg ellid^e geburt ermetfbe unb naelieff c , f 0 f outbe bat ftif t Dan Soeüen
bat lant t>an Slanfenberd^ paii^gelpife ban ftunt an nemmen inb itf)aU
beu a« but bie fumme gel^, bie ber bifd^of unb bat geftid^te uiö8e9et)en
l^abben.
0
Anno dni. 1455.
(Sali^tud 111 xca9 pai^ 3 \a\x.
3n ben mx^ jair üoiren einbeif burger uiö ßoeüen nac getpoinl^ett
ben 5Rin up in bie Sranfforbcr ntiffc mit geteibc ber fuerfurften. a^ fi
np ben 3D?ein quamen, unb bat tua« bo in be« rid^en f^anfen ban Sroi*
nenburd^ 2 geleibe , fo toa^ ein »erreber in bem fd^iff c, unb np beut brien
» ftrount quamen eftüd^e quabe gunre inb mant ber ftat ßoeüen inb brun^
gen bat fc^if an bat taut mit gctoa<)enber ^ant, inb bat bebe einre ber
^iefc^ ©d^ram, ber toa6 biant ber ftat »an Soeden, inb einre l^iefc^ SSift*
man, unb bie toaren a^ ^euftfube, mit anberen fd^innern, bie gofe tjrunt
inb aUe ber rnerlt biant maren, inb fingen ber ftat burger einbeil tref*
[> lid^er mit irem goibe inb üoirten fi jo Söefterburd^ ^ np, inb ber junfer
öan SBefterburd^ , Sol^an genoem<)t -* , entfinf fi inb f toic^ unb ftodfbe fi
up inb af inb joid^ fi oud^ fetoer 00er inb fd^atte fi , inb f)t ^iett up bie
ftraiffenreuber, bat bod^ eime ebeten manne niet joge^oert, ber todf ber
ftat J>ur§ niet t)iant entoa^. bo bie mere jo ßoeüen quam, bo fd^reif ber
i rait öan (SoeÜen bem rtd^en grauten inb ermaenben ben fin^ gefeife feget
inb brief. oud^ fd^teif bie ftat Dan ßoeÜen mit anberen fteben bem oan
Söcfterburc^ , bie gefangen bürgere mit ir ^aben toibber Dri ui^jolaiffen,
mer bcr bau SBefterburd^ enad^te be« niet. item bie ftat bau ßoeüen fd^itfbe
jo bem bifd^of bau ÜKenfe inb jo bem ^)a(fegreöen unb jo aüen fuerfurften
► ein^ anbertoerf inb jom berben mai[ inb ermaenben fi irö geteife fegele inb
briebe, inb erüolgben it alfo berre, bat tie fuerfurften jofamen quomen jo
9tcn^ up bem JRin, ui^gefd^eiben ber <)a(|grebe, boc^ fo toa« fin rait bae.
1. SacomMct, Slrd^iö IV, 325: •2)ie
3cit ber®cbuit bc8 crjlcn^nbc« ift nid&t
befannt. 2)er $erjog \)ai bte i^^m bebun«
gene 9{ente t>on 5000 Bulben avi9 bem
3oüe }U $onn i^um legten SD'^ale für ba9
3al?r 1453 bcjogcn'.
2. Äronbcrg im 2^aunuö, am gelb«
berg.
3. 5Beperburgim naffauifci^en Sejlci*
tvalb.
4. 2)er ^e^bebrief bcr @tabt 1458
3an. 7 tfl gerid^tct an 'jiuncf^er (Seen f^ere
gc 2Bc(!erburg, 3acob üan (Sroncnburg,
SWeffart t)anÖvamba(^, ^onmanne 2Balt«=
man, 3o^an iD^orgbad^ inb $l;iU)>^
SRoibe'. dopitnh. XXIV, b\ SJgl. bie
am <^(^lug bc^^bfd^nittd beigefügte 9?ote.
Suppl.
247».
798 VI. toel^offWc (S^xtnit 1499.
ber xait t>au Soeßcn l^atte bae gefei^id t tteff cfid^cn ittc örunbc , inb cr^
maenbcn bte luctfurftcn ir« gefeit}, bat ft ircn bürgeren jogcfd^reben inb
jogefad^t l^bben, barbtnnen bat irre bürgere nebergefegcn ^tcn iub ge*
fangen »aren, inb meinten bat bie furftcn bcn ban SJcftcrburd^ batjo
l^fben f ntben , bat |c ir bürgere uiötaiff en f ou(be, of bic f urften fulben 5
ben fd^aben belegen, bod^ \o nmrben bie furftcn be^ ein^ inb ber ftat »an
Soeöen gefd^idbe t>runbe inb ber bur^ gfran! inb be« rai^ Dan gran!f ort p
fd^idbc brunbe, inb t)erbunben fic^ jofamen inb tourben gemcinlid^ M im-
feren ban 2Befterburci(; bianbe, inb »ttrben i« ein^, bat ieberman ttjifte, toie
bit ruitter inb reifigen bat ijt ^Den fufbe inb bie up ein gcnoentbe jit tut 10
SSJefterburd^ fd^idfen fulbe. inb bo bte jit quam, fante bic ftat banßccücn
irre reifigen o)?j)erU)art. bo l^oif fid^ uj) ber <)roift t)an aWenfe inb »an
SSonnc, bat xoa^ einre Dan 5Kaffautt)e : ber reit einen bad^ joboren« ute
jo bem jonf ercn bau äBefterburd^ , tuant ^c emc öruntttd^ maö , inb bar
cmam oud^ ber grcbc )oan SJirnenberd^, ber toa« fmaeger be^ jontcreu »an u
3Beftcrburd(| , inb ber grcbc ban ©ein quam oud^ bar. bit beben bie bri
grcDcn Dan ir^ fclfd finne. inb ^ic entpiftc bic ftat ban Sollen niet af
inb naemen fic^ an bc^ ban SBcfterburdb meid^tic^ jo fin , bat ffe bie ge*
fangen ui^Iic^, inb Derburgben bic gefangen ui^ inb tourbcn ber gefangen
bürgere bürgen bur 7 buifent gulben jo geDen u}> ein jit, of bie gefangen»
n>ebcrumb jo feberen. inb ber ban ©efterburd^ ergaf fid^ batrjo, bod^ in
futd^er mai«, bat bie gefangen foulben be^ feifcr^ ungenaibe of p hmten
affteßen, toant bie ftat bau 6oeüen inb bie furftcn i^otten ben Dan SBeftet-
burd^ bur be^ teifer^ A^x'^^t gelaben , unb ber feifcr J^attc in on6f boin
taben bur fin gerieft umb be« n>iücn, bat i)c futc^e ungenabe begangen 23
l^atte inb fin ftraiffen gefd^int. oud^ futben bie gefangen ber fuerfurften
«1.31 3b, ungenabe affteßen. || inb ber Dur^ gtanfe l^attc ber gcfeücn 4 gefan«
g^n, bie mit toaren getueift unb ifjabbcn bic burger ^elpen Dangen, bic
moulbe l^e^ain np raber laiffen fefeen. bie tooulbe ber Dan 2i3efterbur(|
oud^ quit l^aDen : moed^tcn bic gefangen bat jo toegen bringen, fo f culben »>
fi quit fin, inb moed^ten fi bat niet jo toegen bringen, fo foulben fijo
Seftcrburd^ tDcbcr inl^alben binnen einre benoember jit, of fi futben bie
7 buifent gulben jo SBcftcrburd^ fteßen inb ban futbc ber Dan Sßeftet*
burd^ fin aDcnturc ftain, inb l^erbur tourben bie bri grcDcn bürge, inb
njant bie Dur^ bri ^ercn bat buiffen ber hierfurften inb ber ftat Dur§ »tfr »
(en l^attcn gebain, mart ein anber bad^ bcfd^eiben Dur ben bifd^of Dan
Syrier inb wart ein bad^ Derfangen-jo ßoDcfenfe binnen ben neiftcn
14 bagen bairnae, inb barintufd^en futben bie ruitter ftit tigen unb bie
furften futben oud^ fomeu jo eoDe(en| \xp ben bad^ inb ber Dan ffiefter^
1455.
799
d^, ftttbc ou(ä^ bac bcrbclid^t [in. inb bcr bad^ ginf mx \xäf, raer bte
tcn quanien fctocr nict bar, mcr fi fantcn irre rebc trcffid^cn joßoüe^
), inb bar quamcn ouc^ bcö t>an SBeftcrburd^^ brimbc. bcr bifci^of
Syrier tt>a^ felf« bar inb fin broebcr marfflrcbc Äart ban S3aben :
bebingbe bat bie gefangen at^ gefengnif^ inb (efivernif^ (o^, (ebi^
»ri fulben fin nub btiben, atfo bat fi einen Malier niet enborften
:n. inb ber bur^ marfgrebe Sart nam bcö feifcr« ungenabe wp \i6f,
it ]^e i^ »ail mad^t l^abbe — l^e l^abbe be« feifcr^ fwefter ^ jo einte
e — inb barjo foulfce ber ffiefterbnrd^ tuibber geben ben bürgeren, bie
ngen tt>aren gen)eift, 12 buifent gulben bur ir genommen l^ai^e inb
i inb fd^aben, ben fi entfangen l^atten bo fi gefangen tt>urben, inb
»ur gobe gen>ift ftellen. bat üerburd^be ber Dan Sefterburd^ jo ter*
en JO geben: barbur tuurben bie tri gre^en bnrgl^c, bat it alfo ge*
en futbe derben. oud& moift ber ban SBefterburd^ ber luerfnrften
i »erben mit aüen floeffeu inb bie ceffenen 4 jair lant inb bairjo jo
fe »allen ben hierfnrften inb nmb genabe bibben, bat fi eme bie un*
)te berjien tponlben. inb bae quamen bie joufbener bcr ftat ban
Icn rnibber l^eim 2.
3n bem fetben jair toa^ ein groiffe bart jo fent SKic^et in Storman*
3, bat i^ ein tant nnb l^erjod^bom unber bem foninge »an granlrid^,
bat »erbe tuait b.i 2 jair, inb bat ^oii>en an ctein finberd^in öan 8,
10 nnb 12 jairen niö aüen (anben, fteben, bor^jen, nid ©uttfd^tont
)arma.
2)ic 2)arpeIInng bei* 2Be|icrbuigei-
i t|l fe^r ungenau, ©emäg bem £0«
er Bö^kt bcö SJlarfgrafett Äart tjon
n 1458 3an.26 (gacomblct. Urfun»
IV, 384) fanb ber Uebcrfall 'in jit
c^>(l geilten granffurter meffe (alfo
ipo^I erfl 1457) unber ^oefl (©öc^fl)
m [träume bed ^etned' patt. ^n
e 3unfer go^ann« t)on SBeperburg
'(£une ^er )u ^efierburg unb ya
mvenberg', n>o^t be« crftcven 3Satcr,
mt, unter '@ci^ram' unb 'SJUtman'
iebenfatts (Suno'd 'mit^^tlube
:ib t>an ^raembad^, ^anneman
man' gü t>erfle^en. ^m 28. yio'o.
(?acombtet a. 0. O. ^Jiotc; (matten
ic brci r^^einifc^cn @rjbiWöfe, bie
te granifurt unb C[ö(n fon^te graute
^ronberg }ur ge^be gegen ben
rburger t)erbunben, bie Urfunbe ifl
lid^t in ^^nfe, fonbem in bem ge«
erüegenben ü^a^nftein audgefiettt.
:>er ^ü^ne ^om 26. 3ön. [oÜtc bie
(Sntf^äbigungdfumme 1200 (nid^t 12000)
Bulben uic^t überfieigen unb auf ^poU
loma (gebr. 9) gu (Solu U^alfü n)erben,
*f^er ^cnrit^ graöc ju ^iaffan? bum^rbbjl
)u äJi^en^e, (^er^art gra)>e gn @aine unb
^u^rec^t grat)e pi ^irncnburg, bie ftd^
bce t)an SBepcrburg in befcn ftutfen
l^ant geraec^ttget*, babei juge^en, frühere
*t>er(cl?ribungc, gclubbc aber eibc' — aljo
voo\^i bie nac^ ber (S^ronif Don ben brei
©rafcn getroffene 35ercinbarung — fowie
aQe tt)eitcren, aud; faijerlici^en, Urt^eile
trafttoö fein, gvanfo »on Äronbcrg gibt
bie t>ter gefangenen ^ned^te M, ber ^t*
(lerburger barf in ben näc^flen fed^« 3a^«
reu nid^te gegen bie Äurfürften unter*
nehmen. SSou feinem gugfatt unb ter
t)ieriä^rigen SSei))flic^tung gegen bie tor=
fürfien fagt bie (^ü^ne uid^td.
3. et. ÜRi^el, Öftlid? öon ©t.üWalo.
^m äf^nlid?, aber erft jum^abre 1458,
fcbilbert biefe SBallfabrtcu ber SBerfaffcr
beö Floiar. temp. 309» (408), bcr bie
Äinberjüge felbft in SWaeStric^t fa^.
5
800 VI. «ocl^ffi'i^ S^rent! 1499.
inb S3elf(i^(ant tnb ouc^ uid anbeten (anben. fi bergoberten ftc^ mit
gtotffen ^oufen tnb ßeffen batet inb moebet inb gingen alte jofamen
patt inb patx in einte f>toceffion inb ^tten it Danen bte men in mx*
btoic^, unb botuf) ftont fent TlUtfü gemaiU. inb uyat ünbet He uid
einte [tat of nid einte botf> tt>aten bie ^te(ten ftc^ jofomen, inb u)> ben
banen ftoint oucb it^ ^en tt>a)>en, ba fi unbet gefeffen tt>aten. inb bat
ttHid t^ntet(i(i(^n jo fein, bat bie finbet itten atbeten buiffen itten mitten
fo enmec^ joigen fonbet jettgelt. boc^ quamen ft fete tüibbet gefunt jo
lonbe, inb in nnitt obetal up bent u>ege genoici^ ban coft unb btani gegeben.
inb manne fi jo fent9){i(i(^( quatnen, fo offetben fi bie Danen fentiDtid^eL i<
jo (efte leifen bie albe (übe ou^ bat, ntan inb DtantDen, fnec^t inb metbe.
Anno 1458.
snppi. %iud II toad ^iS 6 iait.
Anno dni. 1459.
«1314». jl 3n beni jait uu^ ^eten but^ Ratten eilige boitCube inb terd^er ein is
f ladete mit ben ftubentcn np SDiotccUenfttaiffen, |o bat ein, genant niei*
ftet ßotuetiud , (iccnciait in bet billiget fc^tift inb ein ^Jticftet, gcflagen
matt inb ncä) anbct baft gemunt mutbcn, baitumb ein gtoi^ runtoit
binnen ßocücn ma«. bie ^cten ban bet ftat tieffen tie foic^cn, bie tat
angehauen l^abben, inb mutben einteile ftegen inb enqnamen ouc^ein^so
bcil^, inb einte ban ben gebangenen matt an bem ftocf an bet SWatpot^cn
getickt, ein ^ant af, inb bie DUt§ l^eten ftalten bie ftubenten jobtebcn^
Anno dni. 1461.
3n bem felbcn jait but bem l^etfft ^oif fici^ ein gtoi^ hxtöf in bem
ftift ban aJieufe. naebem a^ bet bufd^of ban aJienfe^ geftotben ma^, tat 25
capittet fott ein ban Sfenbutc^ ^ jo eim bufd^of inb bet tegietbe 'tat ftifte
int betbe jait inb ma^ gemelbid^ bnfd^of inb eme ma^ gel^oult ban leeren
inb fteben, inb mant l;e boben fin tcd^t gebnt but fin confitmacicu niet
geben enmoulbe, fo ftege i)t bet confitmacien niet 4. jo bet feloet jit
Ratten fid^ bet pax^ mit bem feifet betaeben, bat fi bie Duitfd^en moulben »
fd^efeen, bie <3affen nae iteu feben inb bie Icien nae iten feben int tie
5. bem vancn. 31. <BtaU Ui erftcn '■ittti*: ^rem.
1. Sol^l berfelbe Auflauf, ben (Snncn 4. @r erl^ielt bie )@eflätigung »0^.
III, 884 jium 3a^vc 1458 erjä^lt. tarn iebod^ fpäter mit ^iud II. megen ber
2. 2)letiid^ I. t)on dxU^, |!arb 1459 ©ebiU^ien in @treit. SJgl. ÜÄeiijel, 2)i^
ÜJlai 6. t^cr Don Sfenburg (Erlangen 1868)
3. 2)ictri(^ II., ern>St>It 1459 3uni e. 27 ff.
18.
»
1458-1461. 801
(ocbcn uod^ iiierc ban bic pa^m inb Ictcn , inb it i^tefd^ bat men bie un^
efeubigcn , a^ bie 5£urfen , f outbe mcn ui« bem (anbc bttöen mit bcm
etbc. bairintgl^cin laäft fid& ber bufc^of ban ÜKeut} mit namcn ban
•fenburd^, inb bi abentnren l^ierumb toart cme bic confirmacic gcmeigert
f bcrl^oeg^ct. inb tufd^cn ber jit mart ein anbet upQttooxptn inb toa^
mre ban 5WaffautDe ^ : ber fefee goic^ gen 9tome bi bem pax^ inb fadste
il quai^ ban bem b^n 3fenbntd^, umb bat ^e bem <)ai^ niet \o t)it get)en
titöoulbe, inb l^e bingbe mit bem pai^ inb monibe bnf(^of [in inb gaf eme
>ait 40 bnfent gniben inb ber pai^ gaf eme bat paüinm, inb quam int
:ift inb tt)ouIbe bufd^of [in inb wart biant be^ ban 3fenbnrd^. inb in
em eirften freid^ ber ban 5WaffautDe bat 5Rinfautt)e in, bie eme aöe ifnU
en, ti>ant fi bem ban Sfenburd^ gel^effid& toaren. jcl^anfe bairnae wart
crjod^ greberid^ ban Meieren inb pal^grat>e bi 9tin ban ^eibelberc^, ber
[tfte lantgrebe ban Reffen ^ unb ber grebe ban Safeenelenbogen ^ mit tren
runben ijnipfx be^ ban Sfenbnrd^ inb l^utpen eme Sainften inb me joeüe
Hb ftebe bel^alben, bi^ eme [in coft inb fd^abe beladet tpurbe. inb ber
affegrebe fante fin6 bolf« in ßainftein inb anber <)ribanbie mit bem ban
Iffenburd^ , be« ber ban 5Waffaun)e meigerbe inb tooutbe it mit getoatt ge^^
nnnen, inb unbcrftnnbe ben bur^ leeren ir tant jo fd^ebigen inb jo
roiffem fd^aben jo brengen. inb be^ ban 5Raffanti)e l^ufper maren ber
ufd^of ban Syrier* inb [in brober ber bnfd^of ban SJielj^ inb.nod^ ein
rober, marfgrabe Sart t>an 35aben, item ber graue ban SBirtenburd^ ^,
er grebe ban ©ein, ein ^ere ban Soninj ftein ' inb ouc^ l^erjoc^ Sobotoid^
an Meieren, ben men nante ben ftt)ar^en l^erjogen. biffe bur^ leeren
oigen in be« ^^al^greben tant inb branten inb rouften ba inne fere. beö^
.elid^en bat bnfd^bom ban SWenfe toart oud^ jemerUd^en »erberft mit
•ranbe inb mit roube, bie ifenburd^« iparen»
83i ben feloen jiben bergaberbe bnfd^of öol^an ^m 5lrier bif rnitter
i\& fime ftift inb ui^ bem ftift DanßoeUen inb ni^ bem (anbe ban ®ni(d^e
nb uiö anberen lanben, inb nieman entpifte, n>ae bie rnitter ^in tooutten.
nb bae fi bi ben bufd^of ban Sreir quamen, fo boirte ife bie rnitter bur
?ainftein inb tackte fidji üur bie ftat inb meinte bie )tat fo jo toinnen fun*
)er bebe , inb (acgen bairbur 1 1 bage umbtrint fent 3o^an ba<3tiften
)aäf. ift enfunbe ber ftat niet geboin inb goge af mit deinem getoinne. 3un. 24.
28. 'bem' ftatt *ben' 34. 'gebain' ftatt *geboin\
1. 2)ic 3lbfcfeung 3)iet]^er8 unb bie 2. ^elnrid^.
3c|lcttung «bolf« IL pm @rjbiWof 3. ^^iliVV.
möf Pu« II. fättt 1461 3lua. 21 . mtU" 4. 3o^ann H.
cl a. a. O. 152. lieber bie iKaiujcr 5. ©eorg I.
öimn t)0l. 53ci(a9cu II. ' 6. Utric^. 7. (Skit;arb.
©täbtet^roniftn. XIV. 51
n
1
802 ^I- &0€l^offf(^ S^ontt 1499.
3o ber feb>er jit tporen e^ltc^ furften tnb l^rett, bte u)} StaffouiDd
pben toarcn: bic otjctiogcn grcbcrici^ <>al^grci)en , umb bat ^ ^fiett rab
l^tf bcnt »an 3fcnbur(^, inb bat toarcn gtaöe (Stjcti^art Dan ffitrtcnbct^,
bufd^of 3oerg tan 3ße^ inb ntarfgraüe Sott Dan Saben , be^ i>ut§ in*
«i.3nb |(j^pj^ brobcr. bc^gctid^cn bacbcn ber »an || Sontnfftcin inb bet ftoox^s
^iod^: bte teuften inb branten fere in bed pal^ffcti^n lant bte eitften
bti (anbe^^eten Ratten ein ^ir inb Ratten fid^ i[)emifffen, {t loou&en bie
nnngatben t)ur ^ibelberd^, bae be^ fKit^greDen n>onitn9e tö, af^autoen
inb im anber M fmal^eit anboin. bo nu bie t>UT^ ^eten bi {tm (anbe (ae^
gen inb »arcn in toitten im in pn tant jo jien inb bat jo ftcifcn inb m* «•
berben, fo badete ber ^al^grei^ ein lift tnb fd^reif briete inb [ante {t m^,
inb bie btietje hielten , bat i)t uiffer tanbe tüere, inb bic bobcn fanbe ^e
bal^in bae^ bie ^eren (aegen, u^ bat fine tianbe bie beben fingen inb bie
btiet)e friegen. inb bat gefd^iebe alfud: bie beben jegen bael^in inb tont»
bcn gegangen inb bie briete leurben gctcfen, tnb bie leeren meinten, itti
leere gelegen ate bie briete i^ietben, l^et enieere niet boel^me. inb bie
leeren jegen tan irre leagenburd^ n>ai( umbtrint bri mileu nairre je ^^
belberd^ mart, bi eim ftetgin l^eifd^t ©retten, inb ^bben »ait bi 7 ^un*
bert ef 8 ^)crbe. inb ber patfegrete l^abbe it aßet bcmemen, toat ir an*
f(ac^ n>ad, inb mad^be fid^ u<) mit finen ruitteren, bie l^c bi emc ^attc uf »
bie git, inb ber cntea^ niet ti( me ban 3 l^unbert, inb reit uiffer f)eibcl*
berd^. fin eianbe tredtben fe terre in fin laut, bat fi up ein mite toege«
bi ^eibeCberd^ learen, inb brauten inb fticffeu bie toxptx an, bat bie fun*
fen ftoeen , inb ber ^)al|grate terbreid^ bat unb fad^ burc^ bic tinger fo
(ange bid bat bte tianbe quamen, tae ft eme niet entn)id^cn mec^ten, 2$
tufc^en jtt)ei tt>affer al« ben 5Riu inb ben Nieder K inb bae fft ix up ein
bequeme ftat terbeit ^abbe, be termaint l^e bie fin, eme getruteelici^n
bijeftain, aö euc^ g^fci^^d^. be nu ber palfegrete buiffeu ^eibetbcrd{> fernen
teaö, be quam, a^ it get teegbe, ber tan Sfenburd^ inb l^atte umbtrint
4 [^unbert] pextt inb ennjifte tan befer reifen niet 2. inb be^ lea^ ber»
^>atfegratc fere tre iub reben ^in bae bie tianbe taegen tnb bcftenben be«
^euf inb geigen fi neber inb tingen bie bri leeren, mit namen ben ^ren
tan Sßirtenberd^ , marfgrete Sari tan Saben inb finen brebcr ^
3eergen bufd^ef tan aßeft inb tit treftiger greten , rittcr inb Ined^t, in
gegail bi 6 l^unbert, inb bair bieten eu^ tit beit an beiben ftbeu^ ter»
30. *^unfcert' fc^lt.
1 . 2)cv Ovt be« @c(fen(ieimcr Xxtl- i(in um 53cifianb crfud^t. S5a(. SRenjd
fcn« t)om 30. 3unl 1462 ifl bamit richtig 181 .
bcjeic^net. 3. 3)cr 3$crtuB an Xobtcn toat im (l^
2. 3)te^ ift inig. 2)tT ^falggrot ^aftc gcutl^cüfe^fr unbebcutenb. SWciijel 183.
1461—1462. 803
r
pat^grcbe t>olxiz btc leeren ui« bem t)etbe jo ^tbelberd^ np hat flo^ inb
ffoid^ fi in btc ftodc , inb albac loegcn fl lange gegangen, mb f oulbcn fi
öan bannen fomen, fi moiftcn bem <>alfegteben groiffen nte(^tigen fd^aft
geben inb moiften lant inb tufce but ben fci^atj fefeen. fo mnrben bie
5 ftraiffen inb tt)affet bvi, bat bie fouffube inb maßic^ bur ben ruitteten
t)ti toanbelen moid^te.
9n bem felben iait ^bbe bie [tat »an Soeüen ftied^ mit ben ban
©orafcreff ^ , inb l^e bebe ber [tat baft fd^aben« np ber briet ftraiffen U
§cin«berd^, bairnmfc in bie ftat fere l^ertlic^en fcebabingt bnr bem j^cr^«
10 jogen bon JBntgonbien.
3n bem fetten iait toa^ junfer greberid^ ban B^mmeren ber ftat
i>an Soetne biant inb reit ui^ SSernid^ u^) ginfit S33itTifn)it ^ , umb fi jo
fd^ebigen. fo joigen ber ftat jontbenet inb fc^n^en bair iitb tounnen
SScrnid^ inb branten bat bnrbrndE albae inb biengen ben leeren oud^ mit
5 inb Btad^ten in jo ßoeüen get)angcn inb befatten bat flo^ mit iren
folbeneren, batrumb fid^ ber grebe »an ölantenl^eim fere joirnt. ben
iorn ^ hodi) balbe üeö finfen. inb ber ©ernl^art tt)art ber ftat man felf^
fe«be inb Ireid^ fin fto^ lieber inb ipatt gefoint, inb fat ber ftat en^elid^
offenl^ui« Uiun ^.
0 3n bem feteen jair ma« bat Iorn baft bnite: bat mafber galt jo
Sunne, jo ®uren inb baft ^ernmb 7 inb 8 matf, inb binnen fioctne
engalt it nie booen 28 albnö. inb loart ond^ berboben, nieman« niötoen*
bid^ Iorn jo berfoufen, ban bat teberman mit fime ingefinbe fetter effen
tt>ouIbe. inb nmbtrint üaftabent galt 1 mafber 20 albn^. gebr. 15.
ö 3n ber git toart bil forn§ f;eimttd^en ni^ Soclne geboirt inb nad^<j
burd^ bie traitgen lanj ben SRin nt^geftaft, fo n>nrben nn»e ftein inb
traitgen gemad^t, bat me jo berl^oeben. be«ge(id^en l^aiftu anno 1491 .
Anno dni. 1462.
[| 3n ben jaeren unö leeren 1462, be^ beirben bage^ in bem mei©(.3ir,a;
D be^ nad^t^ loa« ein grot« brant jo Soeßen jo ben äRad^abeen, inb tt ginf
an in bem brul^ui«. inb bat buir ftoid^ mit getoatt in bat ctoifter inb bat
claifter berbrant bitnae mit ein af, inb bae gefd^ad^ groi« berberfftd^
fd^abe inb berbrante bil foefttid(;« deinoi^, inb mit groiffer noit inb arbeit
bel^telten fi nanwlid^ bie fitd^.
25. '3nb' flatt *3n'.
1 . 350l. »b. I, 368. gc^bc mit ®o«mm ©rent toon 3Sernt(^.
2. SBeilcrfmifl bei @u«!ird^n. bie aber \6)m 1460 fäüt, ij! ©b. 1, 368 ff.
;<. @tn auöfü^rtidfier 33eritbt über bie ßcbrudt.
51 *
804 VI. ^odt^offfc^e (S^rontf 1499.
Ocr. 2s. 3n bem fetoen iait np fcnt ©tinon« inb fent 3uba^ nac^t S o« it
tufd^cn ben bur§ gtocn bufd^obcn nod^ in bctbingcu ftontc inb bcr »an
afcnburd^ inb bcr ban fiafeenelcnbogcn jo SWen^ in bcr [tot »arcn mb
bcm pat^grcbcn o\x6f bair bcrfd^rcbcn toa^ inb u<) bic git nict bair tnm^
fernen, bo quam bcr ban 9laffaulpe, bcr bufd^of molbc (in, go SWen^ 5
binnen nad^^ mit berreberten unb l^uljje bcr obcrften ber ftat go SKenfe,
bic in mit [inen ]^utj)cren inßcffen, inb mit in quam bcr fn)arfe ^ctjoc^,
ber l^ere ban Äoninjrftein inb ein l^ere ban SSirnenburd^, inb tounncn bic
[tat, inb bic burger in ber [tat »aren oud^ cinbeitö goit naffautoc^, mit
namcn bic blcifd^l^eutoer, bic fmebc inb bic gcrbcner. »at cre fi mit iten lo
obcrften baemit bejagit l^abcn, bat loiffen bic linberc up ber. ftraiffeii jo
fagen. inb fticffcn bic ftat an mit buir np bi( cnben inb gefd^iebc gtoiö
fc^abcn an foftüd^cn butoen, bic nod^ ger git anno 1499 ftain ungebumet,
inb meinten bic bur§ leeren mit bcm j)alfegrabcn bae UttQ:pptn , raer bcr
ban 3fcnburd^ inb ber ban Äa^enetenbogen quamen ^eimfid^cn, bloi^ 15
inb nautoe, uiffer ftat. l^ette fi ber ban 9iaffaun)c fregen, fft l^cbbc ft alle
crf lagen, inb blcbcn oud^ bit goibcr burger boit, ober 400, bic fidf> jo
bcr tocrc ftaltcn, inb oud^ ber genrc bic bc« nod^tc^ in bie ftat waren
fomen- bic flad^tunge bucrbe bi6 bc^ anberen bage^ go 6 urcn. inb bo
bic 5Waffautocfd^en bie ftat inlfjatten, fo beftonben fi bic felbc ftat go f lun* 10
beren inb boirten bat goit in bat SRinfautoe inb buittcn bat, bac ein itlic^
pzxt frcid^ ban ber buitung mc ban 300 gutben. l^ergod^ Sobotoii^ öon
SSeieren inb grabe go SSclbcnfe, gcnoempt bcr ftt)arfe l^fcrgod^, uam pn beil
inb boirte it up fin flo^. fi buubcn boben bcr burger goit, bat bod^ groi^
tt>aö, groi^ !rcd^tic^ goit, bat barbinnen gcbloct loaö ban fteben inb bor^ 2^
ptn 2. fi namcn ouc^ groiö goit ben ^)affcn bic mit bcm ban Sfcnburc^
toaren, inb men binf fi inb boirt fi oud^ in bat SRinfautoc. boben bat
mx^ fregen fi groiffen fc^afe ban ben 3ucbcn inb boirten bic Sueben alle
in bat 9?infamoc. fi bertooifteu bie ftat, bat fi uummcr bcrminncn mad^,
bie toclc^c ftat, bie burmaite plad^ go fin bri inb ate ein rofc up bcm »
SRinftroim, i^ nu eigen loorbcn in groiffem begmang inb ftinfcnbc in bcm
gcrud^t ber cren bur aßen minfd^en- ber batum ad aWenfe gett>ounen
1462. toart, i« begrciffen in bcfem \px\\ä): eCCe LIgnVM CrVCIs^. bair»
1. !S)€r (^tiagenfam^f begann in ber unb @bert^rb t>on ^önigdflein. (So))tenb.
grü^c bc8 28. Oct. nnb baueitc bi8 gegen XXVII. 2)e8gleid(>en an ben SWainjcr
?lbenb. 3«enjcl 190 ff. mü} 1462 2)ec. 1 1, cbenb. XXVI, 214*
2. 5iu^ (£ö(ner Äaiiflcute tt)urbcn S5gl. 53eilagcn II.
fc^^n^er benad^tlj^eiügt. 1 463 3an. 24 tt>en^ 3. Slnbere (Sl^ronogramme (So)>ienb.
bet fld) ber 9tat]^ mit atedamationen an XXVI, 203».
ba« üJiain^er (Sa^)itel, ben $erjog Submig
1463. 805
nac gaf bcr t>a\\ afeiiburd^ bat bufci^bont oDer bcmc Dan 9fJaffamDe iiib
bettelte, ein goibc tentc ftn fcöen tanf baitui« mit goibcn unberpenbcn
bairöur ^ bod^ tt?art f)t nacmatte totbberumb bufd^of anno 1475.
Anno dni. 1463.
5 3n bcm jair un^ ^eren 1463 in bcm fpurtet np ben 13. bad^^^ batgeor 13.
tt)a^ up fcnt 33ateutin^ aöent , bo ftarf bufd^of ©cbcrid^ Dan 9)iocrf|c, .
bcr bat bufd^bom Dan ßoetten regiert ^abbe oDer 48 iair ^ inb l&atte bair*
tufc^cn Dil bebteDen mit rouf, ftoe^ joftoeren inb jo n)innen inb oud^ mit
anberen fad^en. ^e ftarf jo 3*^^^^ ^"^ ^^^t ^^^ berben baged bairnae josebv.ie.
10 ßoeüen in ben boim brad^t. ^c tpart jo fd^if bi^ an bie 9Jutt)egaf^ geDoirt
inb toaxt eirlid^en in ben boim gebragen inb bae begraben, inb bat in
futd^er orbcnungc:
3om ctrften quameii Dan bem boim bic Sorben, mit namen SWemos
bic crnifebrobcr, unfer lieDer ürautcen brcbev*, bic 2(ugufliner, bic 37""^
15 minrcbrobcr, bic prcitgcr, bic moin^ Dan 2)uitf^, bic moni^c Don
bcmgroiffcn fcnt SWcrtin, bic moniere tjan fcnt ^^Santl^alcoin, || bic ^afloir bin» «1.3150.
nenlSoeOenmtt irren capcttanen inb bie 6 cottegicn^ binnen (SocUcn mit irren
crui^en inb fd^oleren, mit bcm greiocn inb fc^effcn be9 t^oigen gcrici^td 30
(Soeinc, inb ttjarcn »an bem ca^)itcl bc8 boim«« fmarjj gecicit mit langen
to ntenteten np bic tjoeffe inb bie fogclen ober bie ougen gelj^angen. bairnae ginc
bcr rait Dan (Soeinc mit irren bicncrcn, bie irre cicibungc inb ftcDc Ij^abbcn in
ben ^^cnbcn, bi« an ben 9^in. bo toart öur bcr Ii(j^cn gebragen 24 terti« inb 24
))artorfcn. bairDur gingen 6par run)igcr lube. bairnae brogen bie lic^
ber grcDe inb bie fci^cffen M ^oegen geri(i^td binnen (Soelnc. bairnae )i>o(gcben
!5 rttter inb fne^t inb bcr rait Dan (Socine in ben boim inb men broi(]^
bic lid^e in ben ^oir, inb bic intfeingen bie bri ionfercfoifter mit iren Dica^
rtu^ inb canonidten, mit namen fent ber Dil l^ittigen \ fent ßeciüen inb
fent Solarien am 3)?a(^bnd^et ®. batgef(i^ad^ np fent3u(ianen bac^, inb bleifgebr.ie.
bae no(i) ftain in bem (i^oir offenbairü^cn, bat in al man \aä), bid up ben
;o b erb en ba(i^. bc« berben bage« umbtrint 8 uven fanf men bie fcicmiffc, bae maren gebr. 19.
al fltft albae. inb bae bic miffc nid u^ad, bol^oif men bie üd^c up: bie broigen
bie fc^effen, ber grcDc gint nac inb broi(^ finen fiaf neber in ber
26. intf. bcr uil
1. S5gl. ben SSertrag Dom 5. Oct. 5. Sßl 146» »erbe richtig 7 (Soße
1463 bei SWenjel, 213. gien (@tiftc) anfgcjäl^lt.
2. 3n bcr^i^a^t Dom 13. auf ben 14. 6. SWcmorial : *nnb bic f^ripro^jen»
g[ebmar. Sgl. ba« fe^r eingebenbc 9)le* bcr im boim in langen fttjargen ^eufen*.
morial ©b. I, 373 ff., ba« im gorgenben 7. 95gl. Q3b. i, 375 9^otc 2 unb «b.
f!ar! bennfet ift. II, 304
3. @eit 1414 «pril 24, alfo fafl 49 8. 2)ie brei 35op^«lf!ifte @t. Urfula,
3a^rc. @t. (Säcilien nnb ®t. SRaria in capitolio
4. (Sarmclitcr. am äJ^aljbü^el.
\
806
VI. Äoer^iofffci^e (S^ronif 1499.
\)ani jo bera gvaöc, inb toaxt bae tixUöftn begraben buv bic bri \)iU\^t tonin»
gett; cujus anima requl&scat in pace. amen^
[«Üb etned ^t((^ofd.]
^opxcdft, bcr 60. bufd^of jo ßocücn, toa^ ein ^erjod^ öan SScictcn
inb ^)att5gret)c öam JRin inb »ad l^etjod^ gtebcrid^d ban ©eieren jo §et' ^
betberd^ brober. l^c ttjart einbred^ttid^en ban ben boiml^cren inb ca|)tl
ban bem boint ettoeift inb geforen go cim erfebufd^of jo (Soeüen mit gtoiff
üJMrj'jo. cren inb njirbid^eit np ben gubedbad^ öur ^)afnien, bat n)a« n^> ben 30.
bad^ in bem mer^, bat i« ber (efte bad^ atn ein in bem mer^, inb m^ in
bem mx^ iair anno 1463, inb toart nmbttint 10 nrcn in bem boim vüf lo
ben l^ogen attair gefat 2. item bat ca^>ite( in bem boim l^oit ben tait ban
ßöcine faiffen bibben, bat fi gemeinfid^en jo 7 nren in ben boim qitcmen
inb bie miffe l^oetten ban bem l^eifigen gcift : bie f anf bet tüibnf d^of , inb
bie burger ftcinben in irme l^arnef^, ber toad toait 6 l^nnbert, inb toar*
ben ben boim, bat bair gein ungetudf uj^enftunbe. inb bae toa^ man(3^ 15
grebe inb ebetman inb fteibe nid bem ftift t>an Soetnc in bem boim, inb
bufd^of 9?o^)ert toart eirlid^en ban ber ritterfd^af bed ftiffe unfangen.
unb ber burg geforen bufd^of nam ben meiften beit ber ritterfd^af, toat
eme öolgen tooulbe , in bie 3)ran!gaffe mit [id^ in ben ^of inb bebe in
fere guettid^en. 20
3tem eir biffe für gefd^iet toad, jol^anfe nae bobe bufd^ofd 35eberi^«f
gefd^agen groiffe beben Dur ben ban öurbon , inb ban bed n)ege.n l^bbc
l^erjo^ Sart3 ban öurgonbien treflige finre reebe jo ßoetlcn gefd^iit,
bie baeben inb oud^ efeßger maiffen breutoeben. beffefeen gelid^« ber ^er*
god^ ban ß(ebe, ber fe(fd ^)erfoentid^ fere f oeftfid^ jo Soetlen toad bi 8 bagc, 25
bat bur ben Dan ©toartjbiird^ ^ inb joid^ mit jorne enmed^.
3tem bat ftift ban ßoelne toad ber ritterfd^af aße berjjant t)an bufc^of
©eberid^. bairumb brad^te bufd^of Siopert mit eme reifige gefetten, bie
nanten fid^ bie bode^: bie reben im ftift ban Soetten mit gemalt inb tiefen
ben ^)ant^eren einbeit ber ^jantfd^af af, ald ^ernae tt)iber befd^reben loirt. 30
18. bc« rittcrfc^aff.
1. @cin ®rab mit ber bei Gelenius,
De magn. Col. 244 gebrudfteu 3nf^rift
liegt ^^inter bem §o6faltax gegenüber ber
2)reifönigenca:^ette.
2. S)ie 2ßal?rca^)ituIation i>om 31.
mäxi flel&t im 5lrd^iö für bie ©ef^ic^^tc
niib ©tatiftif be« SBaterknbe« @. 91.
3. g^icit ^axl, fcnbcrn fein 2$atcr
$^iU^p öon ©nrgunb arbeitete in (£ö(n
für bie ®a^I feine« 9'^effen 2nbtt)ig loon
SBüuibon, 53ifcf?of8 ju !t!üttic^. 2)ie S^er»
^lanblungen Q3b. I, 379 ff.
4. SÖo^il ber (£i5(ner SDom^crr $cin-
x\^ öon @d(>n?arjburg, $cr}|og Sodann«
*)on (JÜCot 9ieffe. (So^n, <Stamrataitln
181, 214.
5. ^a6) bem il^fäljifd^en ^m>tmana
«o($. $gl. gortf. ber Chron.pTaesulum
238 nnb ^nnenlll, 454. einzureiben
ber @tabt toon 1469 gebr. 16 ((Sotoitnb.
XXIX, 4a) ijl überft^rieben : 'on (Sr^rt
6teinbu(f ^eubtmon bei* tmdt\
1463. 807
3tem up bie fctoc jtt boc bufd^of 9io<>crt tjurg geforcn »art, bo i^a^
fere ein goibe jtt: men galt jo Socttcn nf bcm gemeinen matt ein malbet
roggen, ein malber oberen, ein maCber toei«, ein mafber gerfte, ein
tonne l^erinte, ein guct qnart toin« inb einbet l^oen, ein punt )oU\\cS), ein
srigeBroife, bit aßit jofammen umb 3 obertenfd^e gutben, bat i^ nmb
12 matf coelfd^ paimenfe: || ein matber toggen 14 a(bu«, ein malber «i-3t6».
I^aocrcn 8 atSn^, ein malber n>ei« 3 marf , ein malber gerfte 1 3 albu^,
ein tonne l^erinf^ 5 marf, ein quart toin^ 1 albu«, ein guet bet l^oene
1 atbu^. ein rodetgin — atfu« i^ genant einrel^anbe funne broife jo
to ßoetlen — bat men pled^t jo gelben bur ein geller, bat mxö) 31 toit inb
oud^ biu)iten umb bie jit 33 toit, inb galt 1 ^aüer. ein femelgin, bat
tDiffc broit, bur ein lütter toeige 19 loit,
3n bem fetten {air umbtrint fent Qfo^an« miffen baptiften galt ein 3uni 24.
bad botteren jo Soeßen 6Y2 riufd^c gntben, 3 marf 5 ß bur 1 gulben,
15 inb ein pont butteren bur 4 l^aöer inb 7 i^atter bie attebefte.
3n bem felben iair umbtrint afre l^iüigen miffe, bo tourben ber üanoJo». 1.
afenburd^ inb bet ban 9?affautt)e, beibe biife^of jo 3)?enfe, ein« inb ber^
foiut^ bie foine l^ait gemad^t ein fegatt, ben ber pai« gefant l^abbe, inb
I^erjod^ JRopred^t bufd^of jo SoeKen inb öit anber furften inb leeren bie
20 tair an inb oüer toaren , unb ber t>an 5Raffautoe bleif inb bcl^ieft bat
bufc^bom jo SD?enfe, inb ber ban 3fenburd^ bel^iett eilige (antfd^aft inb
tenten ui« bem ftifte bie iem jogefad^t tourben jo gebrud^en fin (eben
lau!, at« ©teinen, ^oeft^ inb Saenftein :c.
3n ber fetber jit bi fent üKertin« miffe gatt ein guet malber roggen^j]o».ii.
25 io (Soetten ban bem beften 12 albu«, ein malber \m^ 15 albu«, ein mal*
fcer gerften 11 albu«, ein malber l^aberen 7 alba« inb ein quart loin«
1 0 ^aüer bie guet loa«, laus deo omnipotenti !
3n bem feloen iair 8 bage bur fent 3Wertin« bad; jo mibbcrnad^t 9Jü». 4.
ftont np ein groi« buir in bem l^iüigen geift^ up bem boiml^obe: ber oer*
30 Braute inb bie dein l^uiffer baebi, inb ad^ter bem l^ifligen geift berbrant
oud^ ein l^ui«. inb toer niet fo groi« toere gefd^iet, bat boimcloifter toere
afgebrant.
3n bem feloen iair umbtrint fent 3Kcrtin« miffe, bo toart JRober^fnop.ii.
fitd^en berbrant inb attit bat genomen bat bair toa«, perbe foeie berfen
1. 3>ur(^ bcn ^iiU^^timtv SScrtrag öon Sfcnburg 213 ff.
1463 £)ct. 5. 2)cr Sanbgraj ^einrici^ öon 2. @tem^icim unb ^'66f^ am Wlain.
Reffen vermittelte, ber Segat ^ietro %tx» 3. 3m ©of^)ita( jura ^. Oeifl.
riet befiätigte bcnfelben. 2Kenjel, 2)iet^er
\
808 VI. ÄocI^oftf^c «f^ronif 1499.
f d(^aif . "tat t>ebc ber iungc $ocrt inb ttcö tt brioen go %onbtx6) \ up bcn
Anno dni. 1464.
@Aet)et ^^5au(u8 II ber 222. pai8 tt)a8 jo*)orcn8 ein foufmon, inb toa^ rebelit^ alt inb
^^^ * gaf pd^ jo ber t^olcn inb toaxt pa\9. })t galt t)i( foejllici^er flcinc inb (ie8 bie feljen in 5
Jin crone. ^e tt)a« paiö 6 jair.
3uu 4. 3n ben jacren un^ leeren 1464, bc^ tjclrbcn bage^ in julio up fcnt
Ufrid^^ bad^, bo quam bie [tat inb bie tantfd^af t>an fiuttgc mit gtotilet
mad^t bur bat flo^ 8cnocm^)t IReibc 5. bat fetbc f(o^ lad^ uj) anbcr^alf
milen 6i 3luiffc inb lad^ np 4 leeren tanbe : toanne bat tt einen leeren }o lo
brunbe ^abbe , f o ma« it atf o ftar! bat im niemand gebotn enlonbe, inb
bebe ber [tat ßoeüen groiffen fe^aben inb bott anbeten fteben. fo quam
tt ein^, bat bie u^> bem f lo« bingeu ben Dan 8uitge af gtoen man inb ipol*
ben fi fci^efeen. bie ban Suitge tpoulben e« niet ^aben inb ladeten [x6f but
bat flo« mit eim groiffen ^eir. bat baben fi baimmb, a« ond^ enipenic^ is
geroirt i«, toant ^er 3o^an ban SltbenairS be« bat f(o« toa«, ber in^eitt
ir bianbe inb berreber, bie ir bürget verrieben inb öotrten [i go Steibc u<)
bat f(o«. fi maren, a« fi fj)raed&en, gofe Drunt inb ai ber njerlt üiant.
inb ^er 3o^an mx^ ma6)t \\6) mn bem f(o« inb borfte ber Öuitger nict
warben, inb tie« np bem flo« ttjait 100 inb 30 man inb fad^t in go, binnen 20
8 bagen fi go intfefeen, inb fi üernomeu niet. fo begerben bie gefeflen an
bie Suitger, bat fi it bri bage in breben üeffen ftain, umb f^)raed^ go fyil»
>Bi.3i()b. ben mit irme leeren, inb bat fi in gunten bat fi gwen man go || irme ^eren
fenben moid^ten, of fi einigen troifl mn eme !riegeu mod^ten inb »ie
man it Ratten fulbe. bat toart in gegunt. inb in toart geantmert bau ^er 25
3otan, ^e enfunbe in niet gel^etpen, fi moed^ten ir beft ^)roeben. inb ote
it alfo in i)reben ftoint inb bie gioen U)ibber quamen inb geinen troift en*
brad^teu, bo loart it gebeibinget. bairgo l^alp bufd^of SRo^ert umb ber
goiter mantoiüeu bie np bem ffo^ttjaren inb up bat flo« Derraben n?areu.
fi gaüen bat f(o« np, be^etteni« ir« lif« , funber gmene , bie namen bie s«
Suitger ui«: ben einen l^eingen fi inb ben anberen berbranten fi, bat bie
3uuii. üetreber n)aren. inb bat toa« np ben 8. bad^ bat fi bur JReibe quamen,
13. tjtve.
1. XovxhtXQ in ber (Sifet. pays de Liege 1455 — 1505, publ. par
2 1463 moi>. 11 Wreibt ber ^at\) de Ram, Bruxelles 1844) p. 21 fcfttbra
in biejer^ngclegenl^eit '^ol^an^urtewin beginn ber ©elagcinng nonas iulii.
©c^onecf bem jongcn*. @ein ©egner mar 4. 14'C4 3un. 23 [(^rdbt ber 9iat^
3un!er ^o^iann öon ^J^affau ^err ju '^crn Sodann i?an Slrenballl rittet ^crcn
$<in«berg. (Sopicnb. XXVII, 72. jo SBeß inb jo »ecibe'. (£opicnb. XXVll.
3. S^^eibt. 3)ie(5bronifbe8 Johannes 132. Jan van Arendael bei Jbh. de Los
de Los (Dokuments r^l. aux troubles du a. a. O.
I
1464.
809
bat fi it m)9ai>en. iiib ate bie ruittev »an bem flo^ öiufleu inb bic 8mt*
gcr bat flo« tnnatnen, bo bunben fi groi^ goit in bcm fto« ban ^)rc^>]^an*
bcH; \>an bueffen inb <)nlbcr inb bat ftod toait geruft, fetten fi getooult
inb raoit gc^at, fi l^cbben bcn önitgcren bat ffo^ lange burintl^atben, met
5 fi grutocibe bur bat teben. inb bie Suitger namen al bat goit ban bem
f(c« inb nnbergroiben bat flc^ inb f^)i(fben bat mit l^oul^ inb berbranten
it in ben grünt, inb bat fto« üiet ober ein l^uf, bat l^oirt man ein mit
toegeef lauf, inb bie l^eirlid^eit, bie 9teibe joge^oirt, gaben bie Suitger bem
imiferen ban 2lrenbnrci^, ber bo ir ^euftman toa«. bie ftat ban Soeüen
10 fc^enfbe ben Suitgeren 10 öoiber toin« K ouc^ ujontben bie Suitger bem
§unt ban bem SSufd^ 2 ^i^ f^^i^ nmbmxptn, inb bat la(S) bairbi up ein
mile: be« mart l^e geioar inb bloebe aüet bat l&e l^abbe inb boirte it en*
m6f inb ftad^ it fetoer an inb braute it, umb ben toißen bat fin naebueren
geinen fd^aben ban emc en^ebben.
15 3tem bie Suitger woufben oue^ ober ben burd^greben bau Dbenfir»'
d^en, ^er So^an bau ^ummeP, inb »oulben Obenlird^en oud^ beUggen,
tDant ^e l^abbe oud^ futd^e boifen inti^alben a« ber Mn SReibe ^abbe ge*
bain. inb, ber burggrebe üiel bufd^of 9?o^)ert jo üoi« inb ftalt bat flo« in
bc« bufd^of^ l^ant; fo tc*- ber bufd^of bat flo^ ben Suitgeren afbingbe,
20 u>ant ber bufd^of ftoint toail mit ben Suitgeren inb l^abbe fid^ berbunben
mit ben Suitgeren *. inb bat f[o« Obenürd^e fal fin be« ftiffe offen^ui^
jo etoigen bagen.
Ui^ biffen bur^ gefd^id^ten fveige bie ftat ban Suitge ein groiffe
f ame inb gerud^te Mn be^ulplidf^eit inb befd^lrm irre bürgere , inb bair*
25 umb bi( ui^ berren tauben ir burgerfd^af gutben. baeban ben Suitgeren
oud^ ber moit woiffe, bat in niet jo goit quam, a^ gefd^reben ujirt
anno 1468.
3n bem fefben iair umbtrint ^)aifd^en geboit ber pai^ inb fante instpr. 1.
befe (anbe inb bebe berfunbigen alle 35uitfd^(ant umb, bat ber Znxt ge*
30 fc^reben ^ebbe inb beftalt, bat ^e SSenebige inb 9iome minnen tooutbe,
inb geboit bat men in allem 35uitfd^lant in bie oberften fird^e ein fift mait
bef tagen fefeen fulbe, bat men bairin offeren futbe, inb bat gett foutbe men
1. 1464 3ul. 2 treibt ber 9eot^ ben
Süttid^ern, er n>erbc ij^nen, *fo ir uu to
toelbc fit', ben Slnfauf üon McnSmittctn
gepattcn. (5o^)ienb. XXVII, 136.
2. ^In @d)rciben beö Sktt)« 1463
3ul. 13 ifl on '^crn S)aimen^unt t>on
tcm 53u5d^ ritter' geric^^tet. (So^)ienb.
XXVII, 48.
3. Sil« ^Burggraf öon Obenfirc^^cu er»
fc^eint in einem 9Jat^iefd^reiben 1464
SWärj 15 Slrnolb toan ©oemen. (Sopienb.
XXVII, 103. 3ol^an t)an ^oemen 2lmt»
mann ju ?inn 1464 SWai 22 bei ?a*
comblet, Urfunbenb IV, 408.
4. (Sr battc 1463 SflG'o. 1 mit i^nen
ein ©ünbnig gcfc^Ioffen. ?acombIet, Ur-
funbenb. IV, 401.
810 VI. ÄocH>offf(i^c (S^ronif 1499.
np tie Surfen üerfrtegen. ber fiften matt jo Soetlen in beu botm ein
gcfat, bie toa« fo grot^ bat fe^ man ^abbcn boitan je btagcn. inb umb-
tini 24*. trint <)tn5ften inb f ent 3o^an« miffen joigcn bU tubc ui^ gngctant, fflta«
fcant, glanbcrcn inb biffcn ftcbcn oifttDart mit ircn ts>aptn inb gereitfci^f;
umb ben S^urfcn jo bcfttiben inb bem jo toibbcrftain, inb trcdt ein gtoi« s
bott jo SSenebige inb jo 9iome. ond^ leitbcn bit »ibberumb n<> bem »eti^,
tt>ant in ir jergelt afginf . bie anbeten fönten niet friegen in bem gebirgc.
bie berben, bie jo 5Rome inb jo SSenefcigen fernen »aren mit manchen
l^eirtid^en ftoulfeen man »ait ^ttoapmt mit l^arnefd^ inb (perben, bie ^iejc^
men teibbernmb ^eim tted cn bael^er fi fernen teeren, inb bebrebcn niet boe. i»
bieSBaten eijer berd^ fpotten ber ©nitfc^cn, bat fi fe ged teeren inb tredben
ui^ iren lanben inb breci^tcn in bat gett. be berfauften bie fetben ir fetbe
inb ir l^amefd^ inb moiften it geben min ban bie l^etfte a^ it teert m^,
inb banften get bat fi bat bairbur friegen inb uiffer ben SBalen quamcn.
inb alfe quamen ber felber tube mit greiffen ^ufen mibbernmb inb ^ab- is
a3r.3i7».ben ir gett bergert inb fj^raed^en bemj^ai^ ferc eebel mit ben fegaten, ||bie
fi nptxtotdt inb ui^gebeibingt l^atten.
£)d^ v^at greiffer fummen getfe inb teie mannid^ l^onbert buifcnt
gntben fomen aüe Jair je 9{eme ui^ !Duitfd^Iant me ban ni^ einigen an*
beren tanbe burd^ bie geiftüd^eit, be^ niet bit teibbemmb l^erui^ fumj>t, 20
bat teunber i« bat einid^ gelt in bem bürg tanbe i^, unb i« gl^cin teenbet
bat be^ getfe unb \ilt>tx^ öan bage je bage gebred^ i^ unb geminret teirt,
fe it mit futd^en fedten bei begetid^ bil afgebragen teirt unb afgeffudet
mit mannigerl^anbe tei^, nu mit einre futd^er teife, nu mit einre anber
geftatt, teie men it mad^en unb benfen mad^, bat ber ^afe in ben pt^tx 25
feme. yif falben, bat ©uitfd^Iant, bat bed^ bau brimebigen tuben inb
grei^mebigen minfd^en beben anber tanbe bereem^jt \^, nie fe l^aftid^tic^
ban ben reemfd^en feiferen in ber jit ber i^eibenfd^aft mit jairtid^en tributc
je geben befd^eren teart, a« it nu bi unferen jiben inb bi 200 jairen
^iebur ^eimclid^en, bebedtt inb tifttie^ barje brad^t teirtr a^ bat ein igli* 30
d^er mirfen inb fien mad^ in ber erbenung ber feifer inb ber ^>ai^ , inb
fenbertinge naebem a^ bat feiferbem an bie ©uitfd^en femen iö.
«uq. 15. 3n bem fetben {air uj) unfer lieber brauteeu bad^ assumptionis
quam bifd^ef diopxtdft je Seetlen eirft bringenbe fin cenfirmacie inb fin
t)altium S inb teart np ben feteen bad^ in ben beim gebragen inb eirlidf^en 35
intfangen ban ben beiml^eren inb alten cettegien in Seilen, inb bie cen^
firmacie teart getefen inb bat ^aüium tad^t men np ben ^eegen altair,
1. 2)ic (Sonfirmation ]j>atte 9im)rc(ijt cr^altcu. teomMct, Urfunbmb. IV,
1464 Tlai 25, ba« ^aßium 3uni N 408.
1465. 811
bae tt ein igltd^ ficn moic^t inb tuffen. tnb bie ^eren jungen bie l^oeutiffe
inb banfben gobe, bat ntent fo btebetid^ ftegcn ^abbe.
3n bem fetoen iair tourben bie ^)rettgermoend^ binnen Soeüen <e*
formiert tan trem generail mit ]^ult)e be« rait^ ban ßoelne^
5 3n bem felben iair burß up fent®ereon^ bad^, bo galt men 1 quartoct. to.
min^ jo fent Söiauriciu^ binnen Soeüen umb 2 l^aüer.
Anno dni. 1465.
3n bem burß {air \ bo bin! l^erjod^ Slbotf ber iouge l^ere ban ®etren
finen baber ^erjod^ 3lrnt, bc« nad^^ ui^ fime bebbe u^jgel^aben inb atfo
10 btoi^ g^ffeift, unb boirt in jo ?obecf ^ up ben 5Rin, inb bae beift \iä) ber
5Rin in jn^ei ftrenge. ber {onge ban ®e(re bur^ ^iett [in baber bae ge^*
fenfltd^ tnb branf fin lantfd^af barjo, bat fi tme l^utben ic, ui^gefe^eiben
bie ftat ban Siemunbe^ bie niet ^ulben entt)ou(be, ir a(be l^er enl^ette fi
ir^ eib« quit gefd^u&en, ben fi im gebain l^abben, inb bat a^ban aö fi
15 in felf^ f^jred^en l^oirten bie quitonge.
3n bem felben jair naebem a« bie Suitger ein fange jit getDeift
maren in uneinid^eit mit irem bifd^of, ber jogei^oirt l^erjod^ ^^iti))^ ban
®urgonien inb toa^ ein ban SSurbon ^ inb mit bem fetben bifd^of jo
SRome ^feiten, fo tt)axt ber J)(eite ben Suitgeren jo lauf inb taften barin
20 inb lieffen iren bifd^of, inb bie [tat, tantfd^af tnb ritterfd^af ban Suitgen
foren u^3 unfer lieber bräunten abent annunciationis ben marfgrebenü)Mij2t
t>an SSaben , SWarcu^ genoem^jt , be^ bifd^of ^ ban ÜTrier ^ broeber, inb
fd^reben eme bie meinunge inb bat fjz n)outbe ir burmunber fin. inb of ^c
fid^ barjo ergeben lootbe, bat l^e a^ban jo Soetten queme: bae ioolben
25 fi ban in ^afen mit n)eiraftiger l^ant inb in ir taut boiren. befe fad^ nam
fid^ ber l^ere an inb bebe alfo. bie Suitger boirteu in ui^Soeüen l^erlid^en
mit 200 perben. ber bifc^of ban Syrier inb marfgrebe Sar{ ban SSaben,
bie jtoene gebroeber, boirten irren berben broeber, ben bur^ geforen bi*
fd^of ban Snitge, in bat Suitger laut mit ben Suitgern, oud^ toait mit
30 200^)erben. inb atfo boirten bie burß ben geforen bifd^of jo Suitge in
mit groiffer mad^t toibber toillen inb confent ein^ leeren ban Surbon,
ber ir confirmirt bifd^of nja^ getoeft umbtrint 10 jair, inb bie Suitger
22. %xur»,
1 . 2)urd^ßefiH>it tt)Uibc bie ?Ref ormo» 4. SRocimonbc. 5SgI. ^inc^l)dm,
tion erjl einige 3a^rcfpätcr. ^gl.Sniicn ©efci^ici^tc ber @tabt (Selbem I, 147.
IlT, 770. Nijhoflf cv.
2. 3n ber ^a^t öom 9. auf ben 5. 2oui« toon Q3ourbon, $l^ilt^^)8
10.3>an Nijhoff, Gedenkwaardigheeden 9ieffe.
IV, CIL 6. 3o]j>onn II. toon SBaben. güi ba«
3. SoMt^. @r tourbc ton boxt gleidf^ gofgenbe ög(, Joh. de Los bei de Kam,
naö) ^uren gcf^jj^offt. JSijhoflf o. a. O. Documents p. 22 ff.
812 VI. Äücr^offf^c (S^ironif 1499.
intfiitgcn in. J^e bebe in gcl^orfam iub fi emc tt>ebcr. bairnac fo matt
Äart banSSabcn bc« l^ergogen ban ®urgonien biant inb bie Suitger »arcn
fin ^niptx inb taften jo toar fi !unten inb moic^ten. inb ui« ber bur§
bcranbcrnnge bc^ bifd^ofd quam bcn fiuitgcrcn groi^ berbcrfniffc ber
lanb inb ber lube, 5
8t.3i7t>. II g^gjji i^airnac im febcn {air umbtrint unfcr lieber brausen Ui)
«fjjt.s. nativitatis \ fo tooulben bie ßnitgermit irme leeren bur 1 of 2 ftoö ji^cn,
inb fo futbe ire l^ere bur jo bem fto^ treden unb,bat berennen, fi »o&cn
naefonten mit bem boe^bolf . inb atfo joici^ ber geforen bifd^of mit fimc
broeber marfgreben Äart, mit finre rittevfc^af inb mit finen brunben m^ lo
iren lanben int lant ban Simburci^ inb brauten bae efelid^e bor})e inb joi*
gen bort bur 35a(fenbnrci^. bo grumetbe ben g^enen ixp bem ffoe« inb
goben fid^ up ben leeren gefangen inb ir^ [lif«] fetid^eit : bat fad^t in ber
l^ere jo 2. bo nu bie Suitger mit bem l^eir bur bat flo^ quamen, — tuen
fi bae freigen, bem ftad^en fi bie feten af . bo fadsten bie gl^ene t>an be^ «s
leeren toegen, fi l^etten in ir^ lifo fe(id(;eit jogefad^t. bo anttperben bie
Suitger baruj): toen fi fregen ber ir biant tt)ere, bem beben fi atfo, -
bat fi mit bem ^eren fti( fmegen, of fi beben in a« iren bianben. bo mxi
ber ge!oren bifd^of inb marfgrebe Sari uuein« mit ben Suitgeren, inb bie
toort bie i^erbroi« fi mit iren brunben inb berfamelben fid^ ^eimlid^eu bat 20
befte bat fi moid^ten, inb brad^en up in ber eirfter nad^t inb jaubeu fic^
uiffer bem lanbe bat meifte bat fi !unben, bat fi bi berbenl^atben bac^ qua»
men bi^ jo ßoeüen'\ a^ fi jo ßoeüen quamen, bo meinten fi, fi mxtn
uiffer ber ließen fomen inb laegen bae bri bage ftiüe inb refteben fid^. a«
bie Suitger bit bernamen, bo brad^en fi oud^ np be« anfceren bage« inb 25
tredfben in nae. ^ebben bie Suitger fi fregen, fi l^ebbeu fi al boit gefla»
gen, inb bie Suitger meinten, fi loeren berraben bur bem floe« SJatfen^
burd^. fi tieffen irre groiffer bueffen einbeit bae inb baft boben, ioant u|)
bem f(oö üurg toaren t?it goiber ioeiri^aftiger man ui« bem lanbe i^an
®uild(^e inb anberen (anben bie np ber 3Wai« bae tt>aren, bat fi it loercnso
tootben. inb atfuö namen bie Suitger ben alben bifd^of toeberumb ot^er*
mife brcutoung be« bau öurgbnien, a« ^ernae gefd^reben toirt.
3n bem fetben iair toa^ groi« fried^ in SSranfrid^, inb bat quam
atfu« JO : ber foninf bau gvcmfrid^, ber enfunbe fid^ mit finre mober inb
1. 9iaci Job. de Los (de Ram 27) baß biejclbe feineSfaU« jur 3(u8fü^rung
jogcn bie Süttld^cr am 29. Slug. am. tarn.
2, Son einer Uebergabe be« @tbIoffe« 3. 2)le« gab f^)ätec Äail bem Äfifjnen
»eiß Job. de Los 28 ni^t«. ^üdf bie 95ormanb ju 53ef(i^tt)crben gegen (£8In.
»eitere erjäbUmg ber (£^>roni! jeigt, (Snnen lll, 478.
1465. .813
mit firne broeber, ber ein l^crjod^ toad t)nn 23ene^ nict öerbtagcn. ^e
tpa^ ein quait tiranne. l^e ^abbe bie 35uitfci^en niet tief inb fin ritterf d^af
in granfrid^ l^atte in ovi6) niet tief, alfo quam it barjo, bat be^ foniufö
broeber, luant l^e öruntlid^ inb ticflic^ toa^ mit ber ritterfd^af unb atte
5 maüici^, tat in bie gemeinfd^af ber tanbe lieber jo dm foninge ^bben
gc^at ban ben alben, al enborfte [it] niemand bnr ben bad^ bringen, inb
tpant ber ettfte broiber bat mirfte , bie joneigtid^eit ber gemeinfd^af jo
bem jongen broeber, bairnmb berbreif l^e bie mober inb ben broeber ban
[idf. bat berbroi^ bie mober fere »an irme föne, inb fd^rcif bem ^erjogcn
0 öan öurgonien , bat l^e ir biftain tt)otbe. bod^ fo l^abbe ber f oninf ban
granfrid^ inb ber i^er ban Surgunbien bur§ unber einanber ein ^oend^en
jo plndtn, bairnmb fi bod^ tDotben biant toerben. bo ot^erjogen ber l^er»
jod^ ban S3erre inb ber ^erjod^ ban SSurgonien, ^crjod^ ^]^ili<)^ 2^ mit
fime föne ^erjod^ Sari mit bil anberen leeren ben loninf ban granfrid^
5 mit groiffer mad^t mit mannid^ 1000 man. inb lacgen bae bnr^ari« ein
fange jit unb berbarften inb berftoirben bem !oninf fin biergarben. inb
beriefen ein ftrit in be^ fonin!« tanbe bau granfrid^. inb bae quam up
beiber fiben ber jmeier ^eren mc ban 30 buifent man , unb tt>a^ ter ftrit
bi ^ari^ mib merbe 3 bage tauf ^ inb bteben \xp beiben fiben ober 16 of
0 18 buifent man boit, inb ber jonge ^rinfe ban öurgonbien behielt bat
bctt inb bleif in granfric^ ligen binae V2 i^^it- bie granjofen bergaber*
ben fic^ tt)ibber inb mit bel^enbic^eit fregen fi ben ^erjod^ ban öurgonien
tufdj^cn jmei loaffer inb braid^en up beiben fiben be^ toaffer^ bie brudten
af, bat ijt bur nod^ l^inbertoart moid^te tomen. boc^^ enmoid^ten bie
s gtanjofen mit bem foninge bem ^erjoc^^ ban S3urgouien gein obertaft
gcboin tufe^en bem beftoffen tanbe , atf 0 ftar! ma^ ber l^erjod^ : mant
l^e tie^ ui^fd^rien rid^en jott inb im quam ein groi^ bot! jo, umbtrint
jweimait l^onbert buifent man, unb l^e ^atte bie im jott bi fid^ tigen, inb
ber foninf ban grauhrid^ bertoi^ baft bil tanfe. ber l^crjod^ ban SSurgo*
0 Uten mit anberen ^eren Iregen bif loitten« bau bem foninf bau granf*
rid^. ber ^erjod^ ban Serre be^ foninf^ broeber frege,. atd men fadste,
bat taut t^an \\ 9iormanbien, ber l^erjod^ ban Surgonten ^idtarbien, bat ©r.ais».
6. 'it'fe^lt.
1 . Äarl ^erjog t)on Serrt?, ba« ^awpt t^cri? jtoif^en Subtoig unbÄart bon ©ur«
bcrSlbcI«partei, ber ligue dn bien public gunb faßt auf ben 16. 3ul. 1465. (grfl
2. ^I^Ul^p machte hm S^tbpg nic^t bann vereinigte {t(^^arl mit bem $enog
mit. Ucber bie fvül^even äcrtüürfniffe jtt)i« t)on SBeriV unb jo.q cor $ari8. @cpon
fci^ctt Submia XI. unb SSurgunb f. im October fam ber griebe ju @tanbe,
©di^mibt, ®ef(^. toon granfr. II, 412. @^mibtll, 419—21.
3. 2)ie eintägige vgc^laci(^t bei SBlonU
. I
1
814
VI. fioel^offf(^ atnuil 1499.
ncci^ jer iitanno 1499 l^Den fm naelomeünge, ad ff^tioöf ^fßiip^, ein
fon SOto^rimißatiitd bed roemfc^en foninfö.
DcM. 3n bem fclöen iair umbtrhtt Remigii*, nacbcm ad bct rait tm
Soeöcn bcn gcttcrfci^cn l^cii mb ftcbcn mc bau 40 of 50 foteDe gcf^tc^
ben ^ttc umb ein fruntlic^e fomunge, umb bed fcifcx« aö^t afjöftcflen^ s
[o lic« bic [tat Dan (Socücn bcn 8tm tntgein bcm Oiftcttt)crbc ^ jo S)uitfc^
»ort jyclcn umb bcr ®cücrfd^ »ißen, toaut btc an bcr fibcn bur bet
jtt mit f (Riffen umb itte foufmanfd^f u<) inb af boircn. bie [tat ßocflen
bcftoöc gtoiffc f d^iffe in bcm 9?in intg^cin Duitf d^ bi bcr iUhtlengaff cn inb
fc^u^cn inb »ed^tcr bairtn inb ouci^ np bcn poxi^tn, bic l^oitcn bat niemand «•
»an bcn ©cücrfc^cn u^) nod^ af boircn, »ant ft in bc« fcifcr« a<3^t »arcn.
inb atfo cnttobc fid^ bie [tat t>an Eocöcn bcr fad^n. inb oud^ tt>ad bat ^ier^
umb, tt>ant ft ben bürgeren bat ire genomen l^bbcn buiffen i>iantfd^af.
Ort. 1. 3n bem [etocn jair nae fent 9tcmcid bad^, bo ^bben bic Sngctfc^n
fd^abcn gcl^at unb »oulbcn bat dagen aüzii l^cndftebcn inb ^dfxeom mx »^
aöc laut tauf inb breit, bat aüe l^ndftcbe jo bage lomcn toolbcn jo §ant*
burd^, bcr foninf t>an Sngcfant »oulbc tt taiffen befc^ribeu ober atte
(ant : »erc jo bcm bage queme , bcr foutbc gefetbc ffat^tn ober aüe »elt,
a« cuc^ gcfd^icbc. [o l^ait ein rait bau ßocücn umbtrint aBcr l^ifligen
9ior>. 1. miffc jo bcr bad^fart gcfd^idCt eilige raife^cren ban Seine jo ^ambutc^ 20
mit 1 6 ptxttn , inb ad fi »ebcr t^an bcr bad^fart reebcn inb quamen in
bed bifd^ofd taut bau ÜÄonfter, fo tt)urbcn jt ncbcrgejogcn inb gefangen
Dan Cime grebcn bau 2!edffenburd^ in bcd bur^ bifd^ofd getcibe, inb »ort
einre erftcd^cn i>an ben Soelfd^en in bcm neberjud^ *. befc bur§ grebe
greif befc bur§ burger )oan Soüen an n\> bcn bifd^of unb bat ca|>itel ban 25
EoBcn, bie im fd^ulbid^ toarcn, ad l^e fadste, 6000 gutben, inb boirtc ft
u<) bat ffod JO 2^cdtfenburd^. befer fad^en unbertoan ftd^ bcr ^rjod^ ban
SScrgc inb nam it np inb fd^reif finem maege bau 5£cdHenburd^ umb be(e
fad^c ücffid^cn jo fd^etben, ad ban bed caj)itetd bau ßolne n>cgcn, mit im
einen bruntlid^cn bad^ jo ^afben jo !Duffe(borj). bairgl^in untbobe ber 30
bau Xedlenburd^ : i^e cnbcd^te bie burger niet ban fid^ go taiffen, l^e en*
5. feijfer.
1. %m 5. Oct. tüurbe bcn ©clbri*
fd^en t^rtebe unb @ic^er(^cit aufgefagt.
Qhtnen III, 445. @e^r etnge^enbe ^iU
t^eilungen über bie ÜJ^agregeln gegen
@etbern gibt eine glei^^eittge offtcteUe
^ä^ufjcid^nung @tabtaxd)iöMsc. AXIII, 2.
2. @egen Slrnolb Don (Sgmonb, bcr
na6f bem ^uS|!erben bed iülic^^gelbrif^en
^auje« ba^ ?anb gegen bie (Srbanf^rüc^e
berbergifc^en Seitenlinie bc^ou^jtete, nsir
bereit« 1431 bie %d)t au8gef^)ro(bcn mx'
ben. Nijhoflf IV, Urff. 79.
3. S5gl. «b. I, 294.
4. 2)er Ueberfatt burc^ 3un!er 9Kco'
lau« toon 2:e(f Icnburci^ fanb bei ©aren»
borf Patt. 2)er (Srpod^ne iicß 3o^n«
Ärulmonn. Snncn III, 695.
f
1466.
815
I;cbbe bat Durgcnoembc gctt t:ia\\ bem ca'pM bat fi im tauge burgei^atbcii
l^cbbcn, inb ban barjo ir urbebe ^aii in jo ncnmicn, bat it bic l^enftcbc
inb atte tjeren itib furften ein of anber of ben bobcn man an iemanfe
tpred^en cnfutben an ben [inen of an eme fetten K
Anno dni. 1466.
3n bem burß Jair umbtrint baftabent, bo voaxt l^erjod^ 3o^n ban %tu 24.
ßtete biant l^erjod^ö 2litf^ be^ longen ^er jod^ i>an ®efren \ fin« neigen
fucfter ^atöen, umb bat i)z l^erjod^ 2lrnott t)ur§ finen baber gefangen
^cbbe inb gefenfUd^ Riefte, unb oud^ l^ierumb bat ber fetbe jonge l^erjod^
ban (Setren fine lantfd^af, bat i^ bat tant »an ©elren, ben meiften beit
Dairjo brant bat fi im l^utben moiften. inb bairumb bebe ber ^erjoci^ öan
Siebe groiffen fd^aben int tant ban ®elren mit brant inb roufe. l^erjod^
ärat Dan®etren l^abbe jo eimetoif l^erjoc^ 3o^an^ ban (5(ei)e fnefter^, inb
Die fetüe, a^ men fait, breif bat f^jele, bat ber föne finen i)aber fulbe bangen.
3n bem fefben iair, bo tt)art bie foine unb orebe gefprod^en tufd^en
Dem leeren bau ®urgonien inb ber lantfd^af ban ßuitge inb geloifben,
Den leeren bau Surbon iren bifd^of toeberumb jo intfangen inb eme ge*
truuje inb ge^orfam jo fin, a^ getrutoe unberfaiffen irem ^eren, unb
tnoiften bem* leeren \>an Surgonien ein groiffe fumme getfe getoiüeu jo
jei>en jo terminen^
3ttm ee ber brebe inb pat^ jo guitge in bev ftat geroifen toa^, fo
Ratten bie fiuitger einen genant (Seil be ÜWe^ ^, ber ir burgermeifter bidE*
mait getoeft mad inb ma« gel^eifd^en ein eirber toife man; bem beben
fi ftn l^euft bur fent ßamber^ lird^e afftain, inb belegen in mit öaft
fad^en bie Ije binnen bem bur^ friege geljanbelt fulbe l^aben.
II 3n bem felben jair umbtrint Bartholomei, bo joid^ ber ^er t^ansBcsisb
Sd^arreteö ^, ber jonge bau S3urgonien, bur ein ftat in bem (anbe ban "^'
Öuitgen, genant ©inanf^, mit groiffem boulf inb groiffer mad^t inb lad^
Dairbur umbtrint 8 of 10 bage^ unb manne bie ftat mit fturme inb an*
2. »rwrebe.
1. %m 7. ÜRärg 1466 »urben bic
©efangcnen gegen Urfe^beentlaffen. dn-
ncn 696.
2. ^6)on 1465 3)ec. 16 ijcrbanb [i6)
&erjog 3obann mit 2(rnoIb« öon ©eibern
örubcr SBil^etm gegen ben 3ung^i«rjog
abolf. SacomMet, Urfunbenb. iv, 409.
3. ^atl^arina. lieber il^ire ^tlj^etU«
jung *)g(. Nijhoff, Gedenkwaardigheden
[V, xcix.
4. 3>gl. ben 5luögug au§ ber SSer^
tragöurfunbe Bei Henanx, Hlst. du pays
de Li^ge II, 2(i.
5. ®iÖe§ kernet. Henaux II, 28.
Aegidius de Mess bei Job. de Los 36,
6. tarl ber M^ine, a\9 ®rof öon
(S^arolaid.
7. 3)inaut an ber SKao«, oberl^alb
9^amur.
8. 2)ic Belagerung begann 3lug. 16,
am 25. öffnete bie ©tabt bie S^ore.
Ilenaux II, 33. 36,
816 VI. toer^offf(i^e (£^>ronif 1499.
ttx^, inb bebe bie muiren »an ber [tat inb bie torne aljontait afbte^cn,
inb betbranten bie ^ufer gan^ in ben grünt af inb nanten groi^ tred^tic^
goit in ber \tat inb bat gef d^ad^ fo ungenebid^tid^ inb »rebeüd^: toawt,
a^ xä) ^ain ^oeren fagen, fo l^atten [i be^ jiongen l^erjogen mn ©urgo*
nien baber \p\Üi6) berfprod^en inb fin 6i(be gemoilt, er^lid^en berfeirt, an ^
einem galgen Ijangenbe, n^ bie ftatmuire gefaxt ^ j^ie fie^ bod^ aüe bie .
frauipen mit iren cfeiberen inb finberen entped^ tredten inb tie^ ben ouc^
baft cfeinob^ bat jo irem übe gel^oirbe, bc« im grotö pxx^ gefad^t njart,
inb l^ieft bie man gefenfüd^ um6 be^ berbunfe wiöen bat [i mit ben 8uit*
geren ^bben nntgein ben ban SSurgunbien ^. lo
Stern jerftont bairnae njoutbe ber l^ere ban ©d^arretoi« ijurber fc^a*
ben boin in bem (anbe ban Snitge, inb bie ßuitger joigen ui^ inb tooulbcn
bat teeren, bo teart it bod^ n))genommen, bat fi jo breben mürben up
bie eivfte feine bürg, inb ber bnr^ l^ere joid^ mit fime bontfe l^inberfit^l
3n bem fetoen iair, bo qnam ein man jo Eoeüen, ber ^abbe ui« 's
gemeift umbtrint 24 jair, inb ee ^e ui^joid^, fa^ ^e jo l^nfe mit einte
finre euerer l^ui^franwen \\p ber 9Set6ad^ * 6i fent "^ant^ateon, inb m^
bie bnrß jit ni«. binnen ber jit bnrß ^abbe fin l^uiöfraunje ein anbeten
man jo firc^n gefeit unb mit bem i^abbe fi finber. ber man ftarf mit
ben finberen inb fi nam ein anberen man jo ber gütiger ee, inb ben 20
l^abbe fi geljat nmbtrint 10 {air^ bo quam ber eirfte bur§ efige man inb
gefan fin^ toif^. fi entootce in int eirft niet fennen inb enwifteuit
anber^, ban ^e lange jit boit teer geteeift, bo'd^ fadste l^e ir teorjeic^en
bat fi in fante. inb ber (efle man moifte bat teif taiffen inb ber eirfte
quam teeber bi fi inb teefben brebeüd^ bi einanber, 25
Anno dni. 1467.
«ebr. 3. 3n bem mx^ jair up fent SSlafiu^ bac^, bo bUtjebet inb ftoigen jtt)en
bonreflege, unb ffoid^ jo fent 3lj)ofto[en in bie fird^e inb braute bet
einbeit^.
3u«. 24. 3n bem felben iair umbtrint fent Sol^an« bad^ bajjtiften^ ftatfso
^erjod^ ^l^i(ij)^ ban ©urgunbien, ber bit in fime leben bebreuen l^abbc.
3n bem fetben iair teart Sioinberd^ in ber Sifelen bat f (oe^ erffid^n
1. (SttoaS ä\)nii6)t^ crjä^ilt Henaux . 3. ^l Henaux 43.
32, »0 aber ber ©o^>n gegen Äart felbfi 4. ^uf bem 9?ctn^arbtfc^fcn ©tabt«
gerietet i|l. plan üon 1 752 gelbbod^. 3ft bie heutige
2. 2)ieie ©arpeUung ifl ju milbe: 9Jotbgcrbcrbo^.
^unberte Jollen in ber SRaa« ertränft 5. ©ereit« 3uni 15. ?eo li, i4l.
tt)Ovbcn fein. Henaux 37.
1467.
817
ib gctDunncn, bot l^abbc in cintc genant l^cr Suttcr Qtt>aib ^ : tt?ant fi
abben bae gefangen Swin t>an ©tege inb anber btomme tubc ben fi tr
rft »olbcn affc^efeen toibber got.
3n bem fefcen {air toanne bie tantfd^af ban ?uitge f)ote2, burd^ inb
at, item bife^of ban ©utbon af , ber bat lange jit inne ^aite gel^at nnt*
txn ber Snttger toiüe. ber Mfcbof nnb ber ionfer i)an Slrburd^, ion!er
lotxffaxt, leben baft fd^aben« bae an Jjerben inb anber«.
3n bem fetten fair joige ber jonge l^er ban ®elre ^ mit finre (ant^
^af t>nr Slrnl^eim, bat ber l^ere t>an (Sgmont^ inne l^atte, inb laegen
lirbur umbtrint 14 bage inb ftoigen botoerf barbnr uj) inb joigen ^eim
b befatten bie botoerf mit (ubeii, bneffen inb anber gereitfd^af :c. inb
'igen ond^ Duv SBad^tenbnn! inb floigen ond^ 2 botoerf u)) bart?ur^ inb
rben bem ^eren ban ßlei^e groiffen fd^aben, al« batb ^ernae t>errer be^
^reben mirt.
3n bem fetben iair ® ertoarf bie ftat t?an ßoetten ban bem feifer ein
ttte, bat fo n)anne ein bifd^of jo Sotten geforen tpurbe ber fin regalien
}ä} niet enl^ebbe ban bem feifer, — atfotange f)t bie niet enl^ebbe, feniben
ib moid^ten bie ftat )i>an (Sotten Dan mad^t ber bntten greöen nnb fc^ef*
tx »eibigen inb rid^ten (aiffen otjer erbe inb crfjale binnen Sotten gete^
n inb oud^ oDer bleifd^ nnb btoit. inb a^batbe ber geforen bifd^of fine
gatien bred^t, feulbe bi^ ftat ire ^ant afboin ban bem gerid^te. inb Dan
ad^t ber butten Dnr^ lie« ber rait Dan Soetten rid^ten ober erDe inb erf*
it inb oud^ oDer Dfeifd^ nnb bloit, |1 baivumb ber bifd^of Dan ßoetten^t.sio*.
b bat cajjittel jomait fere jornten. inb bo men bat gerid^t fulbe laiffen
ad^en , nemelid^ ben gatgen, ^atte ber bifd^of Dan ßoeüen e^Uge ge*
lieben inb quam felf« an bat gerid^t inb bebe bat aftoerj^en, inb bie
ulbener Dan Sotten Diengen bem bifd^of np bie fe(De jit ein ebefman
it 2 reifigen fned^ten.
3tem bairnae niet (anf joid^ ein ^erjod^ Dan Snrgunbien mit fineu
lunben in bat tant Dan 8oin, bat bem tanbe Dan fiuitgen jogel^oeric^
1. Site ©err Don 2^^omberg itnb
mbefron cr[(!^eint er in einer Urfunbc
►n 1454. (Snncn lli, 425,
2. $U9 tt)urbc in ber^fiaci^t Dom 16.
M ben 17. @c^)t. 1467 crpürmt. He-
lux 45.
3. 3)er3ung^crjog ?lbolf.
4. ^crgog ^rnoIb«53ruber2öi(^ctm,
r gebruar 1466 ^rn^em \>m6) einen
inbpreic^ eingenommen ^atte. Nijhoflf
@tä^ted;Ionifen. XIV.
IV cviii
'5. SSgl. 9flette8^ieim I, 150 9iote.
6. 1467 2«ai 26. (£^me( 9tcgeflen
5018. 3)er ^bbrud bei Sünig, SReic^««
arci^iüpars spec. coiitin. IV, 361 \)ai intg
'freitag' jlott 'eritag*, togt. S^mel 50oo.
5Äu^vec^t platte bamal« bie 9?egalien noc^
ni^t erhalten , bie i^m Äaifev gricbriti^
ei-p 1471 Sing. I (S^mel 6372) öerlicb.
52
818 VI. ÄocI^offf^c C^ronif 1499.
toad, unb freid^ bat fjanfee tant wx^ go n)tücn; tnb toat Deftingcn inb ftebe
in bem lanbc tt>aren, a« fiu ^a\\tlt, Silfen, Zongttn, fent S^tubcn k. We
moiften tr« fclf^ muitcn tornc inb lücve afbtcd^cn unb it graben »uüen.
ncci^tant moiften fi bem ^erjogcn öur§ groiffcn fd^afe gctoDcn jo gcöcn
inb ctjtige ^crfoin ui« bcn ftcben jo miüen, inb barjo gctcbcn, bie ntct 5
ujcbetumb jo mad^en fo lanf ad l^e Ictcbc, ad o\xä) gefd^d^. mer nac pmc
boibc mad^tcn fi tr muircn inb beftigungc tt?cberumb.
3tcm bairnae ^ joic^ bcr Dur^ l^erjod^ int tant inb öur bie ftat »an
Oft. 28. ?uitge , unb n^ fent ©inton inb 3ubad bae^ l^abbe ^rjod^ Satt öan
©utgonbien ein ftrit mit ben Suitgeren bur fent ÜCtuben inb bcr l^etjoc^ 10
üertoir 36 ^onbert man , bie ßuitger verloren bi 7 l^onbert 2 man, unb
ber l^erjoci^ bel^ielbe bat \>elt. inb f urfe bairnae, binnen 8 bagen ^, »art
bem bur^ l^erjogen bat Suitger laut ingegeüen inb moiften iren leeren wn
Surbon U)eberumb entfangen, fi moiften oud^ aüe ir gett>erc, bueffen inb
l^arnefd^, aljomail bur bie ftat leberen inb moiften oud^ tome inb ir ntui* 15
reu ^an ber ftat afbred^en, ad ^ernae bef^ret?en U)irt anno 1468, umb*
9Jott. i.trtnt aüer leidigen bad^ :c. inb bat gefd^ad^ aüe burd^ ird bifd^ofd tt)iüen
bau Surbon :c.
Stern bi ber fetber jit a^ ber ^erjod^ bau ©urgonien in bem Suitgcr
lanbe lad^ mit mannid^ buifent mau, fo quam ber toninf »an ^anfrid^ 20
mit bem ^erjogen bau ©off oien unb monnen bem l^erjogen bur§ of in
^idtarbien tt>a\i 7 ftebe, bairumb l^erjoc^ Sarf loeber in granfrtd^ jcic^,
a^ i)txmt U)irt gefd^reben anno 1468.
3n ber fetber jit fo bageben bifd^of 9?o^ert t>an Soetlen inb bie |
pantf)zxtx[ unber einanber, mer bie pantt^eren entootben bem bifc^of niet ^ '
geben, ber bifd^of i)attt oud^ niet bil U)ittend inb jo berjeren np bat ftift: ,
bo fante im ber j^aft^grebe l^erjod^ Sreberid^ bitatien unb ruitter, bie ^ie« 1
fd^en bie Sudte, inb ftigerd, inb bie fefben monnen Seiferdttjcrbe, Sinne, |
9?urberd^, 9Jeimbad^ inb anber ftebe inb ftoffe, inb bie foefte ber bifd^of \
ttjeberumb mit mentd^ gef^j, bie fin tmrbare unb ein ca^jittet bau bem» 1
boim berfat l^abben unb feget unb briebe barober gegeben ^. inb bie fett>e
Sudfe ^ebben gern me »onberd bebreben. mer bo bereiten fid^ bie anber
^jantl^eren inb cteiten fid^ unb ir fiied^te mit gefticEten tt)utbcn u^> biemau--
tt)en, inb atfo begonben bie Surfe unb bie SBuIi^e fid^ tpatt go ftoiffen.
4. grotffe. 33. mit geflidten t>t> bie mauwen mit tvHfuen.
1 . @t 2^ronb ergab fid^ crjl einige fein, voit aud^ Henaux 49 angibt.
2^age naci^ ber @d)(aci^t, bie am 28. Dct. 3. (Srfl am 17. 9Joto. jog Äart in
beiörujt^em in berSf^ä^^e toon <©t. 2:ronb ?ütti(i^ ein. Henaux 51 .
geliefert tüurbc. Henaux II, 47 ff. 4. S5gl. gertf. bcr Chron. pnes.
2. @« tt)irb 2)ru(ffc^rer flatt 7000 238.
(
1468.
819
Anno dni. 1468.
3n bem »ur§ jair bo fricd^ben ber ^ctjod^ ban ßlcbc inb bcr iunflc
l^ete ban ®elren ftrcnglid^ jofamcn unb bebe ntaüid^ bem anbeten baft
fd^abcn«. ber ^tjod^ t>an ßtcDe, mit üftid^eit geman ^e bem l^erjogen
5 t)an ®e(ren ein [tat af genant lioi^berd^ S inb nam groi« gott bartnne
unb befat bie [tat mit finen luten.
3n bem felben fair buv^ np 1 3 abent, bo begegenben fid^ btfd^of 3an. s.
9?o^>erfe brunbe unb ber ^ere ban SSirnenberd^ ^ u,i^ j^nfer SBit^etm
grebe bau Slanfcnl^eim mit anbeten bau ber ^ant^eren ^faxtiik, inb mant
to be^ bifd^of^ tube niet befd^eit unb funtfc^af bau ben n)ibbet^)att ftiegen
fonbcn, gaöen fi fld^ mit in in ein manglung. unb be^ bifd^of« biente et-
ftatd^en ben but§ gteben mit eim fmetbe butd^ fin Ijafö mit finte biente
3 obet 4, inb gefc^ad^ bi SBid^tetid^ 3, inb bae ginf ben par\ti)Qxm ein
gtciö ^euft af. bo betbunben fid^ bie ^jant^eten mit bem ^etjod^ t^an
15 Siebe, inb bet bifd^of tt>att ^u(^)et be6 l^erjogen bau ®e(Ye tt)ibbcv ben
ban 6(ebe^
3n bem fetben iair in bem meic l^ietbe l^rjoc^ ^arle bau ©nrgun«^
bien brutoft mit be« lonin!« fueftet bau (ängelant ^ je ®tndf in SSIanbe^
ren, inb bae toa^ gtoid feft inb ftait,
20 3n bem felben jait bo joid^ ^etjod^ Sliff bau ®elte mit finte taut*
fd^f unb btunben bur SBad^tenbunf inb beladeten bat unb baeben 7 bo(^
ttjert bairbur u^)f(ain, u^ || bat bie bau ber ftat inb bau bem fto^ uj) nod^5Bi.3i9b.
af motd^ten fomen inb bat in cud^ gein ^)robanbe jo enmoed^t fomen.
, 3tem bairnae l^atten bie in ber ftat inb np bem floö noit bau pxo^
25 t>anbe unb anbet«, unb ^etjod^ 3o]^an Dan Siebe joid^ bar up fcntSol^an^Sun. 23.
6a|>tiften abent mit finen brunben unb fj)i^be ©ad^tenbunf ^. inb in
bem bat l^e »cberumb l^eimtoatfe ttedten futbe, l^atten fid^ bet I;etjcd^ bau
®e(re mit finen brunben begraben, inb bie ßleffd^en fatten jo ben in
unb leben baft fd^aben« obermitj goibe man bie bae boit bteben, mit
30 nanten junfer greberid^ bau 9Junjenar mit, baft anberen, unb 2 Dan
10. ^^ff<^ü|f.
1 . 2)oc«Üurö an ber gffel. 3o^ann
t9on (S(eDe na^m bie @tabt t>uxäf ^evrat^
1467 2)ec. 31. NijhoflflV, cxiy.
2. ®xa\mU)ttm.
3. Jögl. 2acomb(et, Urf. IV, 426.
^id^teri^ liegt bei (Sudfird^en.
4. @. bie Urfunben bei Sacontblet,
Urf. IV, 423. 425.
5. ^argaret^a Don ?)ot!, ©c^tt>cfler
(Sbuorb« IV. S)ic SBermä^flung fMt erp
(5nbe3um. Seo II, 153.
6. ÜDa« Qt\äfa\) am 22. 3uni, auf
ben folgenben Sag fällt ba« ^treffen.
9Jette8^eim 1, 150, Nijhoff, Gedenkwaar-
digheden IV, cxiv. (gine auöfül^rUc^e
^efd^reibung enthält bie ©elbr. ^^ron.
SB(. 22öa.
52*
1
820
VI. StotWfof^iöft df^xonit 1499.
Simburd^ ^ gefangen mit anbeten rittcren unb gotben mannen, bie ®el*
levfd^en üeff en oud^ boben : Zi)i^ ban 6it ^ rittet inb jonfet gtebetic^
©d^eiffatt l^ete jo 9Jutt)toibe ^, inb nod^ anbete.
3n bem f etocn iait toa« ein ban ben t>ant^ten , genant ion!et 3o^
^an ban galant, bet ^atte inne f>an^ ban bem caf>itte( t>an bem boitne ^
unb »an bem bifd^of ben ©toet, bat flo^ unb bie [tat, unb ^e tteic^ toft
jo fttiben unb ^utpen oDet bie boim^eren unb ben bifd^of , inb teebcn
ui^ bem ©toel ^ inb in unb btanten unb toufben bat ftift »an Sollen
batui^ an bit euben, bat bod^ fete iDonbet n)a^.
3n bem fetten jait bo joid^ l^etjod^ SatI Dan SButgunbien »ebcr lo
in gtanfrid^ intgein ben foninf mit eime fete gtoiffen ^ouf »ölte unb
lad^ albae ein lange jit, inb int left toart bat u})genommcn unb gef oint ^
inb ber foninf »ut§ joid^ felf^ petfoenlid^ mit bem ^etjogen ^etui^ fin
gebebe jo unfet liefet ftautoen io ^atle ^, unb »Ott »ut Suitgeu bi^ bot
gett)unnen »a^ a^ ^etnae befd^te»en tt)irt, inb joic^ l^inbet fid^. »^
3n bem fetoen jait binnen be^ bat bet ^ete »an ©utgunbien in
gtanftid^ tt)a«, bo quamen in bie ftat »an Suitge einet »an ©uiten, ^er
3o^an be SBilbe % ©oifftoin »an ©ttete mit »i( teifigen, inb bet »eriag*
bet ^uitget quamen mit groiffer mad^t tt)ibbet binnen Suitge unb namen
bie ftat toebetumb in, inb fc^idben bod^ an ben ^eten »an fiuitge unb 20
baeben in, bat ^e fi begnaben toolbe unb jo gnaben nemmen, toant fi ui«
bet ftat unb lantfd^af »etbannen traten, bet bifd^of entt)olbe be« niet
boin unb tt)oulbe »ut bie ftat mit gematt ttedten unb fi toebetum ui«-
f lagen.
3tem baitnae quam bet bifc^of »an Suitge ui« be« l^etjogen l^eit 25
»an Sutgunbien, bat l^e in granftid^ l^abbe, unb mit eme o»et 7 bufcnt
man bie eme l^elpen fulben unb batjo »il gereitfd^af inb toolbe »nt Suitgc
tteden. inb bet »an ©uiten, ^et 3ol^an bet SSSilbe mit fin »tunben in
bet ftat »an Suitgc »etnamen, bat bet »utfe bifd^of jo longeten »a« mit
1 . Wilbelmus et Theodericns de
Limborch germaiii. ®ctbr. (S^ron.
2. '511)^8 i^an (S^Üc' f ommt al« gclbrU
fd^cr ^ofmciftcr 1467 V)or. ?acomblct,
Ur!. IV, 417.
3. SBo^l ber bei Sacemblet cBcnb.
crtT}äl(>utc cöliüfd^c ^ofmcifler '©d^eiffart
öamme 9loibe'. 3$gl. S'Jcttc^^cim 1, 151.
4. 1468 ^ug. 22 beginnen bie SBc*
((^werben ber @tabt bei 3o^ann über ba«
2:rciben ber SBiübler^ejatjung. (So^icnb.
XXVIll, 184b ff.
5. S3ei ber berfil^mteii 3ufömmcn'
fünft gu gerönne. Henaux 56.
6. $al an ber ©enne, fübli^ ^on
53rüffel, «30 eine berühmte SBallfa^^rt«»
ürd^c flanb. $altau«, ®cfc^. bc6 Äaifet«
ÜWajcittiilian 76.
7 @in ^(^reiben ber <Stabt »on 1466
tiägt bie ^uff(|rift : '3oI?an bem »üben
ritter am^tmanne )o (Stocfem' (an bei
3Kaa8). (So^ienb. XX VIII, 4». 8ei He-
naux 56 (ögl. biei)2otc) beißen fte Jean De-
wildt, Vincent de Baren, Josse Strailhe.
1468. 821
fimc gcjuige, inb joigcn bait binnen nad^fe in Songcrcn * mit 2 buifcnt
mannen unb mngen iten bifd^of ban ©urbon mit anbeten leeren, rittcren
unb fned^ten, unb namen bi( rptfiget J)erbc unb anber hfied^berlid^c
geteitfd^af unb anbete, inb ftoigen be^ leeren botf baft boit. cud^ quamen
5 r>H leeren , rittet unb !nec^te barban bie in entliefen jo SDJa^ttid^t , unb
t>oxxtm bie Suitger^ben bifd^of mit anbeten jo Suitge.
3n bem felben iair unb batb baitnae , naebem a^ ^etjod^ ^att
t>ün ©utgunbien in gtanftid^ gett)eft toa« untgein ben !oninf, fo toutbeu
ber fcnini, ate oud^ but§, unb bet ^etjod^ gefoint. a^ l^e bie mere üet*
10 nam, toie bat ber bifd^of^ inb bie fine jo 2^ongten gefangen toeten unb jo
Suitge geboirt, fo ^ait ber i^etjod^ mit aüen bem üolf unb ^idtatben mx
guitge gettedtt, inb ber foninf bau gtanftid^, üan begerbe unb beebe me^
gen be^ l^etjogen bie ^e eme uj) bie jit niet n^ail getoeigeten enfunbe,
quam mit bem l^erjogen in aßet l^iöigen maint^ mx^ bur bie ftat Suitge sfJoo.
15 mit groiffer mad^t, mait mit 40 buifent ^idtarben unb anberem botf,
unb fturmben bie ftat üutg an btien enben, inb bet ^etjod^ lie^ i)aft bo*
ben batbut, obet bie 2 bufent ^idtart. ouc^ bleuen obet He 1000 Suitget
boit. int left »unnen bie ©urgunfc^en bie ftat bur^. tae gefd^a^ jamer
inb leit, mennid(^ fd(^entüd^ inb clegelid(f binf : fi fj)otietben inb t>Iunbet*
50 ben bie ftat inb naemen gtoi^ frec^ttd^ goit. fi btaed^en bie btuden inb
bie laufet af inb Detbranten bie ftat. fi naemen in ben ürd^en atte deno*
bien, fetd^, monftrancien, boid^er, clodten inb ijottten bie atjomait entoed^.
fi bingen a( t>affen inb teüerbeu bie bem bifd^of unb betmoiften bie ftat
atjomait. fi naemen bie ftoanget btautoen inb i)raun)en mit iten üubeten
55 inb anbeten jonfeten unb breben fi jo fd^if unb boirten bie in bie 9Kaefe
— II atfo Ijeifd^t bat toaffer bat bi ber fetijet ftat btuift — inb boitten 991.320«.
loc^ete in bie fd^if inb ftieffen iappm in bie tod^et, inb al^ fi in bat
toaffer fomen waren, jogen fi bie jat>})en ui« inb lieffen alfo jemerlid^en
bie üur§ brautoent>erfonen berbrinten, ber bil bairnae gelent inb gebifd^et
10 »art, bae bie mober mit irem finbe, bat tufd^en inb binnen ben armen
]&albenbe erbrunfen »a^. bae gefd^ad^ groi^ lamer inb teit. bo tourben
cud^ bit tube erftagen inb erftod(^en, inb niemant enborft bie boiben be*
graben inb taegen bae, bat men bairober ginge inb boir. inb loat men
ßuitger binnen bem Jair freid^ jo Suitge inb jo Sried^te, bie berbren!t men
i in ber äWafen, toat niet gett geuen moid^t, fo bat bid manid^ man
umb 1 gutben of ein l^atoen gulben of umb ein ort gotfe afgegolben toart.
19. c(cgc(in(!.
1 . Hm 8. Oct. 1468. Henaux 56. Henaux 57.
2. ©creit« @nbc Oct. Seo II, 158.
822 VI. toe(^offf(^< (S^ronif 1409.
tnb a(fo (tef al bat t>olt btefter utö bem (anbe. }o Stehen tooutbe men ft
nict intaiffcn.
Der tcninf bau granftid^ inb bcr ^rjod^ Dan Surgonbtcn tout|
tcbcn in bte [tat ßuitgcn ate fi gctoonnen »ad. bie Suitgct bctticffen ftc^
atoegc np bcn foninf ban gtanfrid^ inb Jtnen ttoift. 5
Nota.
3tcm bic bur§ [tat ec fi betftocrt toa«, l^atte fi 32 ^>arod^icnftrd{^n
inb 8 collegia, bic rid^ toaten, cfelid^ j)toben ban 100 nobeten jaird.
bae toaxm 5 abbicn inb bti clotfter ban ber bcblcrmoinci^ orbcn inb bit
anbcr ctcin fird^n. item bac toaxtn 32 ambod^tcr inb üit gaft^uiffet, 10
fpitail K. inb binnen ber ftat inb irmc jogel^oete n>aren ober bie 20 bu*
fent tt)eiraftigcr man.
3tem Wf ben morgen bo gnitge gewonnen toart, toa« bat introitus
Oct. 23. misse: Omnia que fecisti nobis, domine, in vero judicio fecisti:
peccavimus et mandatis tuis non obedivimus* — barut^ men nemntcn 15
mad^, bat aHe ftraifunge ber (anbe inb ber tube ban gobe m^gonemmen ftnt.
3tem bie bur§ ftat Suitge, ai toa^ fi jetftoert inb bat üolf berjaget
f 0 ift fi bod^ nu n^eberumb gebutoet mit mand^en fd^onen gebuwe inb ouc^i
fo ftarf toeberumb gemad^t ban boß inb goit, bat fi niet minre i« ban
fd^oin^eit inb mogent^eit ban burl^in inb nod^ mere bermeirt tnb ber* 20
l^oed^t mad^ n>erben , toae bie iniooner fid^ toi^tid^ inb burfid^^tid^Iic^ tnb
brebelid^ betoaren.
«Wo». 3n bem felben jair in alre leidigen maenbe, bo quam bufd^of Siopert
in bat ftetgin ©roette mit finen ifvAptxtn, mit nameu jonfer grcberic^i
ban ©ombreff inb anberen, tnb tounnen bat ftetgin aen tsit f(od tnb 25
biengen junfer 3o]^an ban galant , bem bat f lo« inb bie ftat berf at tixi«,
inb anbere me inb boirten bte gebenüid^ jo 'ißop)>etetor)>, jo ©uebe^berc^i,
jo 5Rolan«egge. inb np bie fetbe jit toaren nod^ binnen bem ©roetle ^r
ßlai« bau 35rad^enfete, ^er ®erlad^ ban Sreibbad^ mit iren bieneten,
inb quamen u)> bie burd^ bafelf« inb bel^ielten bat ftod bi^ in bie baften, 30
al« balb ^ernae fa( befdf^reben toerben.
9iov. 25. 3n bem fetben jair umbtrtnt fent Sat^erinen bad^ 2 ^^^^t ein f oin
Qt\pxod)tn go 3ßoer« tufd^en bem ^erjogen ban ßtebe inb bem i^erjogen
1. @o lautet bcc3ntroitu« am 20. 2. 2)ic@iH>nc gmifd^cu «rnolb toott
Sonntag nac^ ^pngflcn, bcr 1468 auf (Selbem unb (Srgbift^fuf 9Ju^re(i^t einer'
ben 23. Oct. fällt. Süttic^ würbe aber unb $erjog 3o^^ann V)on ditot anberer«
erft Oct. 30 crftürmt. ^Cuffallenb genug feit« tarn 1468 2)ec. 9 ju ©tanbc. Sa*
l^ot bie (S^roni! be« @uffribu« ^etri (bei comBlet, Urfunbenb. IV, 427. ^gl. Nij-
(£^a^)eaöiae III, 174) bic gleiche Eingabe, hoflf IV, Urfunben 418.
V
1468—1472. 823
»an ®e(te, bie famcn gcttted^t l^attcn int) fcrc ^cffid^ up ctnanber
»atcn.
3n bcm |c(i>en jair in bcr baftcn freid^ bufd^of ^\x\^xt6)t t>an S3eic«
rcn ben ©tuet in ban Sol^an galant, bcn bct bufd^of gcbangcn l^abbc,
5 inb bet bufd^of burfe ^atte bairbur gelegen mit ftnen brunben inb lanU
fd^af ban fent ÜJiettinö bac^ bi« m) ben fonbad^ invocavit in ber baften ^ '^^1;.^^'
inb toart bo mjgegeben. eebr.i9.
3n beut fetben iair wunnen bufd^f ^optxt burg inb l^erjod^ grebe*
rid^ ))a(^gtebe fin btober ^adtenbroid^ bi 3«>in^ inb branten inb braid^en
10 bat af inb Iregen bi( gebangen bair.
3n bem fWben jair beladeten ber ^>erjod^ ban ®uild^e inb fin lant*
fd^af bat flo^ ban SWoenfanwe 2 nmbtrint 4 toed^en, mer bracd^en balb
ti)cber vipf toant ber l^erjod^ ban ©urgonbten fid^ be« nnberman. item in
bem fetoen jair toaxt bie burd^ HIfter ac^terSnnne afgebrant ban bufd^of
15 dioptxii brunben ban SoeHen.
Anno dni. 1469.
3n bem iair bur§ tt?art bat botoerf an fent ©eberinö j)or|ien ange*
l^abeu jo boutpen.
Anno dni. 1471.
sQt 320b
20 B^eijtu« III 3 h)a« pai9 13 jair. sippi.'
Anno dni. 1472.
3n ben iaeren un« leeren 1472-*, bc mart bufd^of dioptxt mit fime
ca<3itet jom boime jo ßoelne fere unein^ , inb ber bufd^of burg fie^ ben
boim^eren burg alle ire guebe buiffen ßoelne ben meiftenbeit innemmen,
25 fo bat fi ber tt)ennid(f genieffen moid^ten k. inb ber bur^ bufd^of nam
bcn boiml^eren uj) bie felbe jit go Unfet, jo S3reibbad(^, jo fent 3Ba())ur==
genberge ^ al ir n)in beö baft bit toa^, inb bebe ben boeren in fin f (oeffe.
3n bem fetben jair umbtrint fent Signeten bad^ fad^ men an bemso«. 21.
firmoment be^ l^emefö ein cometen, bat i« ein groiö ftern mit eime langen
30 ftcrfe. inb man fadste baft monber^, bat bairnae fur^ fomen fulbe.
5. *our' flatt '»iir§'. 19 MCCCCX.XI.
1. ^m folgtnbtn Xa^t beqic^tete 4. !3)te <^treittg!etten mit bem 2)om»
3o^ann t>on galant auf 8rü^( gegen co^ttcl begannen fc^on im ^^ov^erge^en"
eine SSerfc^reibung t)on 8000@ulben. 'ia- ben Saläre. SBgl. @nneu lll, 474 ff. 2>ie
comblet, Urhmbcnb. IV, 434. (£Iau8 Älogeartüel gegen ben ^rjbifci^of f. im
t>on 2)ra4enfe(« ^te ftc^ f(^on 3an. 16 ^rc^i^ für bie @ef(^i(^te u. ©tattftt! 306.
unterworfen, cb. 430. 5. 8tb«inbreitba4 nub SBclberberg
2. moffi äRontioie. bei $onn.
3. Qaartus.
824 VI. Äoel^cftfc^^e (S^^rcnif 1499.
3n bem feCöcn iair g^^ott bufd^of JRopcrt ber t>affd^af in bcm
inb ftefem Dan ßocßen , bat fi jo ©unne f oulbcn f ommcn bc« macnbac^
8eBr.i7.nac iiivocavit, umb bcn fcnt atbae jo ^a(bcn inb jo i>etfunbigcn ^ bat
nod^ nict \>\{ gefien nod^ gel^oirt enma«, ban atipcgc jo ßoeticn ein |ere
lange jit ban jaeten gel^alben id getDeft. 5
3n bem fetoen jatr toaren 3 man jogemad^t, bat fi bie [tat 9lwi«
Detraben inb lebeten foufcen bufc^of 9to)>ert 2 : einte »o« genant 2Bef|el
t)an 2)nirren ^, ber anber greberid^ ©c^^ouf inb ber britte @t^art ®c(f *,
inb Ratten »aft getfe inb berfd^ribongen i)an bem bufd^of t>ut§ bairnj) unt*
fangen, inb ber einre genant SBeffel quam jo "iKuid inb offenbairbe bem 10
rait ban 9{ui« bat inb toambe fi inb nam oud^ gelt ban ben ban 9Jui^
inb t)erriebe bie anber jmene inb fadste in, bat fi ad^te bairup ^ebben,
fi foulben fu(d^^ toair binben. bit toart berfpeiet jo ßoetten an bem 9iin,
bae befe jmene in ben 9luiffer nad(^en gegangen toaren inb tooulben jo
9lui« toart baren, inb a^ bat fd^if beneben ^oxxi^ n>a^ fomen , bo l^b» 15
ben bie »an 9lui^ ir burger beftatt u)) bem tanbe be^ 9tin^ jo beibcn
fiben, bat ber jweier geinre in untfomen moed^te of taiffen ui^fefeen, bie
n>e(d^e fd(fidtung inb orbenung ber bürgere bau 9iui« biffe jtoene in bem
fd^if fere üerwunberbe. inb a« bat fd^if jo 5Rui« anquam inb bie jtoene
up bat lant quamen, bo t)iengen bie ban 3iui« fi inb boirten fi get>enf(i(^i 20
JO 5Rui«, inb fi befanten, bat ber uj)fafe alfo toere a« in 3Beffe( gefac^it
^abbe , inb tourben vap ben britten bad^ bairnae bie jtoene , Srl^art Socf
inb greberid^ ©d^ouf, jo 5Wui« vap bem mart irre fo)>)>e afgef lagen inb
bairnae gebeirbelt, bairumb fid^ ber bufd^of fere joernte.
3un. 24. 3n bem fetben jair umbtrint fent Sol^an« bac^ baj)tiften n>aren ein 20
bnfd^of Dan 2Burm« [inb] l^ete SBoutf ban S)ailberd^ l^ere je Soeüen gc»
fd^idtt ban toegen be« j)al^greDen, umb tufd^en bem ca^>ite( »anme beim
inb beme bufd^of jo babingen. inb bae fi toeberumb \x)f baten foulben
inb quamen u}) gienfibe JRobenfird^en an bie miten, bo l^atten etfid^ einen
u)>fafe gemad^t ui^ ingeöung ber gi^enre, bie bem bufd^of ungunftic^i 3«
tt)aren , inb quamen mit eim fd^if l^eraf briben an biff er ^eren f df^if mit
armburften inb anbcren getoeren inb biengen ben bufd(^of ban SBäurmfe,
24. bairumb bat fid). 26. 'inb' fe^U.
1. !S)tegetD0]^n(^eit9n>ibrige Verlegung t^m 9leug überliefere, 2000 ©ulben k.
ber ^S^nobc figuriert unter bcn Älage* !2acombIet, Urf. IV, 450.
artifeln a. a. O. «^12. 4. £x bis duobus armigeris nnas
2. !S)cr 9leuger $evrat^ i|l audfü^r« erat magister militiae arcbiepiscopi,
X\6:i erjä^lt im Magn. Ghron. Belg. 444. quem ei direxit frater suus comes Pala-
3. 1472 2(^r. 20 öerf^rac^^ ber (Srj* tinus, cognomento Bück. Magn. Gbioa.
bifd(>of feinem lieben ©etreuen unb 2)ie» Belg. Sßgl. ?acomblet a. a. O. 9iott.
ner 'Steffel ^an 2)ungelen', faß« bicfer
\
1472. 1473. 825
l^r ©outf MXi 35alberci^, bc« bufd^of« t)an SoeHen figcitr, tnb ücirten
bie ant tont tnb bonbcn bit gucfe bi in, tnb ^abbcn bae tr ^>ctbc tnb bott'»
tcn bie ^etcn gcbcn!ßc^ entocd^ ^ fi bingen ond^ in bcm fclben fd^if ben
tpibufd(^of ban &oeUen , ben abt ban ^uttfd^ tnb ncc^ baft anbeten : ben
5 gaben fi bad^.
Anno dni. 1473.
3n ben jaeren un^ leeren 1473 toaxt tantgrebe §evman, ber j)roift
toa« jo Slid^en tnb jo [ent ©erecin je ßoeUen inb u}) bie jit toa« in
®affen jo ^ilbe^l^etnt, befd^teben ban bent caj)ttel ban SoeHen jont boint
10 inb geforen jo einte gnbernator be« ftift«^.
II 3tem fur^ bairnae ^uteen bie bnrgete jo ©nnne bent tantgraben «r.32i«.
bur§ inb ond^ bie bürgere jo Stubernad^.
3tent niet lange bairnae bete (antgrebe §erman burg bonrebneffen
inb anber gereitfd^af niö fime tanbe fönten inb joid(f mit finen inb be^
15 ftif^ brnnben bnr 'ipojji^el^borp. bufd^of ^opex^ brnnbe iDaren up ber
butd^ inb meirben fic^ baft fere, nter int left gaben fi bie bnrd^ \xp bel^ett^
lid^ lif« inb gocj. inb np ber burd^ »a« bit gereitfd^af ban )>robanbe,
bueffen inb anber^.
3n bent felben {air l^abben bie ban 8inö nume getoefben inb ifnU
20 bonge gebain ben bointl^eren inb iren brnnben, bi in in ber bereinung^
JO bliüen, nter fere batbe bairnae bieten fi untb inb lieffen bnfd^of 5Ro^
pcx^ brnnbe ipeberuntb in inb bufd^of 9toj)ert bel^ielt ?in« , inb lie« bae
finen golner fagen inb geboit, bat atte bie fd(fiflube, bie bair quemen^
moiften bnbbeten jol geben, nentelid^ ben jol ban Sunne inb oud^ ban
25 8in^, inb nod^tant ntoeft nten jo Sonne berjollen.
3n bent felben jair in nobember bxadft tantgrebe ^enrid^ ban Reffen,
beö bnrg lantgreben §erntan« brober , ein groi^ bolf mit gereitfd^af inb
n>outben 8in^ belegen nmb be« bubbelen jot^ ioitten : fo l^abben bie ban
8in^ einen loatt ber^autoen tnb lantn^ernnge gemad^t, bat fi funber fd^a*
30 ben niet ober fomen fonben 3. inb feifer greberid^, ber x\)f bie jit l^eraf
quam inb oud^ jo ßoeßen wontbe, ber ftatt bat af, »ant l^e bie fad^e fei*
ber an fid^ nemmen moulbe jo berrid^ten. inb bie Reffen joigen tt)ibber*
umb l^inber fid^ mit deinen gewinne.
3n bem fetben jair np fent 2lnbrie« bad^ quam feifer grebetid^ mit fRot?. so.
13. (attflreue. 21. toairiie.
1. 1472 tlug. 13 quittieren «iWof fiöcomblct, Urfunbenb. IV, 451.
dttinf^axt toon SBorm« unb ^Rittet ©olf 2. S^gl. @nnen III, 481. Urlunbc
^^mmerer t>on ^alberg über bie loom unb (Sorref^cnben^ in btefer Slngetegen»
$fal)grafen grtebri(]^ t^nen gejal^Ite <Snt« ^eit im ^x^fiii für bie ®t\6)i6ftt unb
fc^abigungdfumme bon 10670 Bulben. @tatiftil 129 ff. 3. i^gt. ^eil. U.
826 VI. JTod^offf^e (S^rontt 1499.
fttne f one äßajctmitianu^ inb anbeten furften tnb l^en }o Soetten }o f d^f
tnb tDott etr(i(^en mtfangen t>an ber getfttici^t, beibe t>an )>affen inb ban
ntoenc^en, ate mit aut^n inb Danen, be^elid^n Dan bent tait naa
(^oeßen inb ban ben bürgeren inb koart ge(eit in ben boim : bae Ued men
in fien bie leidige bri fcniuge , inb ginf bort in ben d^oir inb lad^ boe fo i
(ange np {inen fnien bat men fanf Te deum laudamus^ inb bairut)
fant ber mibufd^of ein coQecte, inb tpart baimae ban unfen leeren in M
bufdf^of« ^of in ber 35rantgaffen geteit.
3tem be^ eirften bage^ baimae, inb toa^ prima decembris, f^anfte
bie [tat (SoeUen bem feifer 10 ftud tpin«, 10 fc^^oin oiffen, 10 »agen mit jo
daueren ^ inb up eim eittid^en n>agen 10 ma(ber inb bat mad^t 100 mal«
ber, 6 tonnen mit bifdf^en *: fnoed^, tart>en inb anber bifd^e. inb toaren alle
bie fc^enfe gejeid^ent mit ber [tat loaepen, at« ber toin bur ben bobemen, bie
oiffen bur ben l^euf beren, bie l^auer bur ben fed en, bie bifd^ bur ben tonnen.
3tem (antgrebe ^erman burfe quam jo bem feifer fere furfe inb l^atbe ts
umbtrint 6 l^unbert loail geti)a)>enber man jo )>erbe. inb f)t bteif ben
leger ui^ bi bem feifer inb bie reifigen joigen jo Sonne,
5)ec. 19. 3tem up fonbad^ neift nae fent Sucien bad^ fd^enfte bie [tat ßoefae
bem feifer ein fd^oin brinfba^, toigenbe meban 20 marf fitber«, binnen
inb buiffen obergult, inb bairin 2 bufent gulben, »
3tem be« feifer^ fon Sßajimilianu« ein pair fd^oiner fannen inb
bairin 6 i^unbert gulben.
3tem bem bufd^of Dan SWenfe ein obergulben bed^er inb 100 gulben
"bairin. item in be^ feifer« canceöie 100 gulben. item Dort anberen
leeren ieflid^em get deinefe inb gelt, iflid^em na toerbe. ^
3tem in bem leger, bat ber feifer jo (Soeßen mit anberen leeren inb
finen brunben ioa« , f o fd^enfte ein rait Dan Soellen bem feifer, bort allen
anberen furften, leeren, greben inb ritteren, alle bage ben tt)in mit ben
raefefannen , f o bat men ber raefefannen gebred^ ^abbe, inb fi moiften bie
loibberumb boin gelben in ben i^erbergen, inb gaben Dur 100 fannen w
16 albu«. inb alle bage Derfd(^enfbe men niet min ban 5 aemen tnin«.
3tem ein ftat Dan ßoellen erioarf an bem feifer, bat fi gelid^ ben
furfurften munfeen maä) \ inb ertoarf Dort Dil anbere fad^en.
®i.32ib. II 3tem up bie felbe jit^ erloufbe ber feifer Dur§ ber ftat ßoellen
17. 4n' ftatt Mnb\
1. ^tei^ef^ente an ben ^aifec unb 2. 1474 3an. 15. (S^mel, Siegefien
bteprfien tt>erben gan) übecetnfitmmenb 6828. $g(. (Snnen III, 486.
— nur 120 SRalUr |>afer fiatt 100 -- 3. (Sine (Sepie btefed $rtDitcg« (<&t.
md) bem ^udgaberegifler aufgejä^U bei $riD.'!»U(^ 31.218b) ifl battert 'ju^l'
(Snnen lli, 485. len am mitttc^en nnfetd ifttxn bimelfoit*
1473. 827
einen got fo ftoair ate bet jot jo ©unne, batrumb bie (tat ßoetten fere
benit inb ge^aft toaxi ban leeren inb fteben , tnb tackten fid^ f o l^art bair*
»cber bie !urfurften in ben naefomenben jaeren, bat bet jot mebemmb
afquam anno 1494 uj) feut 3o]^an« ba^jtiften bad^ nativitatis, ate t)ex^3^ri.24,
*5 nae ondif beroitt toirt jo finre jit i.
'3tem up binftbad^ nae ßucie fc^irfte bet feifcr ein (egaten mit bem2)ec. u.
buf(i^of ban ßifteben ^ jo bem SSrcel jo bufd^of JRo^jert ban Soetne , umb
bie fad^e go flid^ten tufc^en eme inb bem capxttt mer ber bufd^of engaf
in gein anttt)ott, tan l^e (ante fin reebe be^ btibage« bairnae jo ßoetne iDec i7.
10 JO bem feifer mit befer antttjorbe, alfu« tubenbe : bat ca^)itte( l^ebbe einen
mcmber geforen, fo ^ebbe i^ cndf, inb »anne bie bi ein quemen , lie« f)t
fi getDerben, inb fin momber foutbe fin bet ^erjcd^ üan ©urgonbien.
Anno dni. 1470 3.
3u ben iaeren un^ t;eren 1470 begerbe ber feifer go fien ber ftat
15 ban Soeüen gefd^ufe inb gereitfd^af ban bueffen, inb aüe geniere toaxt eme
gegunt go fien in bem ^>niff e bi f ent Staren , bil gueber ftudfe , inb bod^
alle t^nrne inb mic^eufer mail bertoairt mit bueffen. inb bat bebeit bem
feifer fere lüait.
3tem be« fonbad^ö bnr brnijienbad^ lie« ber rait ban SoeHen bem g^J^
20 feifer inb fime föne go eren einen ban^ mad^en np ®urfeenid(f , afö oud^
ber feifer begert, nmb bie fd^oeneu brantoen go SoeHen go befien. inb
be^ feifer« fon ^ergod^ aWayimilianu« ^abbe ben eirften banfe mit einre
jiunferen ban fent 5Eerbi(^iüigen ^ inb ma« eine ban SSinftingen, inb ^abbe
üur eme banden nae furftelid^er wife gn^en ebelinge ban finem l^obe. inb
25 bairnae boegbe ber bufd^of ban 3)Jenfe inb ber bufd^of ban 5Ereire , bat
fid^ bie brautt)en inb Jonferen mit l^enben namen mit t>aren , n)ait go 36
paxtn go, inb ban^ben alfo funber man bnr bem feifer up inb neber.
inb man gaf bae fruit inb tvin nutoe inb birne.
3n bem felben jair be« anberen bage« nae fent Slnt^ont« bad^ goid^3an. 19.
30 ber feifer ban Soelne ben 3tin up inb botr gen Syrier.
1. batrum'b bat.
abcnb ber gcwcfcn Ifl ber 24. tag beS mo* 2. SBUl^elm i)on ^ii6fman, Söifc^fof
nabt« maij 1475». Ibcr 3Äittn)0(i& üRoi bon (Sid^fläbt.
24 n>ar 1475 bie ^t^ilte be9 gro^nleic^«» 3. ^ie nati^fle^enben Gegebenheiten
nam^fefled, unb gnebric^ \oax bamal^ geli)ören t)er[(!^tebenen Sauren an. Sie
(»gl. (5<>mel 6974) im 2ager öor Sf^eug, ber (5^>ronifl baju fam, fic nnter 1470 gu
$imnte(fa]^rt9abenb fällt auf SJ^ittmo^ f^t^n, ifl um fo unflarer, aU bie erflen
Tlai 3. 92otigen [x^ an bad p 1473@r}$^lte un«
1. 2)ie 92ürn6erger Einigung 1491 mittelbar anfdbliegen.
^?ai 31 beflimmte, bie @tabt foue nac!^ 4. Urfukjltft ad sanctas vlrgines,
brci Sa^^ren ben Sott abfletten. Snnen 23gl. »b. I, 375.
624. »gl. n. 337b.
828 VI- Äoe^offfc^c (J^roni! 1499.
aun'L ^ ^^^ ^^^^^^ j^'^ * umbtrtnt fent 3o]^an« miffe ba^)tiftcn jott^
f)ttio6f Saxi »an Söurgonbien mit öil öotte in bat lant t)an ®e(rc mit til
gereitfd^af bueffen inb anbete bat jo fttibe inb [türmen biente. inb int
eirft ergaben \x6f bie ban 9{uremunbe in bie l^ant bed bürg l^ogen inb
tieffen ben in jnb l^ulben eme. inb joid^ öoirt mx 35en(oe : bie »erbtet 5
ben inb n>eirben \xäf umbtrint 8 bage, toä) gat>en fi fid^ u)) bel^ettenid
(if^ inb goe^. bairnae loxäf ber ^erjod^ mit fime ^eir k>ort bur ^tm«
megen, inb ber ^erjod^ beladete bie [tat an einre fiben inb ber ^erjoc^ »an
(5tet>e oi)er bem n>affer, inb laegen bairbur umbtrint 3 »ed^en inb gobent
fid^ bae up^inb Bulben bem ^erjogen ban ©urgonbien. 10
3n bem [eben leger fante ber i^erjod^ Dan finen luben oDer ben grc*
Den »an SWoerfe 2 inb tounnen inb namen bem alte fin lantfd^af . inb alfo
hreid^ ^erjod^ Äar( Dan ©urgonbien bat l^erjod^bom Dan ®etre inb bie
graeffd^af^Dan üWoer^ in al jo mait jo finen tt)ißen binnen 8 toedj^en inb
befatte bie ftebe mit cfetid^en finen luben. inb moiften eme groid fc^aftc 15
geloben inb oud^ geuen. tt)airumb aber i^erjod^ Sar( fin \>ott fante om
ben greöen t>an SWoer«, bat quam l^iet^an, toant bie ©etterfd^en in Ratten
upgett)orj)en inb upgenomen mx ein momber inb i^euftman ir^ lanbe^,
bae ber iunge l^erjod^ gegangen ma« ^, inb naebem atö ^erjod^ Sari bat
tant bau ®elre ^erjodff Slrnt bem »aber afgegolben l^atte *, fo toa« ber 20
grebe t>an äJioerfd^e mit ben ®cUerfc^en intg^ein l^erjod^ S'ari t>an S3ur*
gonbien, bat laut im Durjol^alben. inb bairumb mart ^t geüd^ mit in
bairbur ot?erbaUen.
«(.322a. II 3tem l^erjod^ 3lilf, ben l^erjod^ Sart bau Surgonbien gegangen
inb geDenflid(f l^ielbe, l^abbe jipei ünber, ein foin genant Sart inb ein v>
hodfkx 9f . ^, bie n^aren binnen Stimmagen : bie nam ^erjod^ Äart t>an
Surgonbien inb üoirt bie mit fid^ geöenfüd^ in ®rabant.
3tem fere furfe bairnae loxdf ber ^erjod(^ Dan ©urgonbicn burj mit
efeüc^en fime bolt jo Srier, bae teifer greberid^ toa^, inb »aren atbae bi
einanbere umbtrint 7 rred^en inb l^abben üaft !oeftüd^eit inb ^anbete unbet 30
ein, inb ber feifer beteenbe ^ ben ^erjogen »an öurgonbien mit bem lanbc
ban (Setre: tt)ant bie ©eüerfd^en ttjaren bem feifer inb bem billigen
roemfd^en xiö) me ban in 30 iairen' nie gel^oirfam gett)eft, inb ir leeren
1. 1473. S39I. ScoII, 170 ff. iRct* 156. Nijhoff cxxii.
tcd^etm I, 163 ff. Genauer Nijhoflf, Ge- 4. S)ur(^ $fanbf(^aft9t>ertrag, (Snbt
denkwaardigheden V, ix ff. 1472. ««Ctteg^cim 160. Nijhoff, Urt.
2. S3mcenj. dx fü&rtc feit 1472 479.
@cpt. 16 in golfle einer ©«rufung ber 5. ^^ili^)^)inc.
gelbrif^en @tanbe bie »legierung. Nij- 6. 1473 iRob.6. (£^mel. ^eeg.öSlS.
hoff IV, Urtunben 470. 7. UeBer 40 3a^re, togl. oben @. 814
• ' 3. @eit gebruar 1471. i«ette«^eim i«ote 2.
1473. 1474. 829
l^abben Dil-mmttpißen« inb ungcbocrKd^cit binnen bct jit bnr fid^ g^*
nomen.
3n bcm felben iair umbttint fcnt 3)iarten SKagbalcnen taö) joigcn 3«« 22.
jtoen jongc leeren ban ©uild^e, ctnre genant ^txiod) SBitl^elm, ber nn
5 anno 1 499 l^ere t^ ban ®uitc^e inb ban ©ergc, bet anber l^crgod^ Slilf ,
mit irren brunben inb gereitfd^af mx SEoenberdj^ inb laegen bair nmbtrint
8 md)tn inb jof d^uff en bie burd^ fere , inb ban ber burd^ baben fi oud^
baft fc^aben int ^eir inb erfd^nffen bU Inbe. inb binnen bem leger quam
junfer greberid^ i>an ©ombreff S be^ bie burd^ toa^, in einre nad^t af
10 [elf berbe inb quam burd^ bat l^eir mit be^enben tt)crben. bod^ gaben bie
anberen bat fto« up be^etteuid ir^ lif^ inb guefe zc u}) nativitatis Marie. @evt. s.
inb bat flod toart bairnae ganfe afgebrod^en.
3tem balb bairnae 2 ftarf Drautoe ® oj)^ia l^er joginne jo ®uild^e inb
jo bem Serge, ber mx^ jmeier ^erjogen mober, bie bie jtt)ei l^erjodf^bome,
15 ate ban ©uitd^e inb ban ©erge, ein lange jit regiert ^abbe, »ant ber atbe
^ere ban ©erge ein lange jit ungefc^^idtt, franf^eit ^alf , »a« lange jo
regieren.
3tem ier ftunt bairnae ftarf ir fon nae, ^erjod^ 3[ilf ber jongfte
^erjod^.
20 Anno dni. 1474.
3n bem jair un« leeren 1474, be« fonbad^^ bur lid^tmiffen, toartsati. 30.
bufd^of^ dioptxi^ iDibufd^of, ein boctoir in ber l^ißiger fd^rift, ein monid^
bam prebigerorben, fd(^entlic^en inb (efterlic^en ge^anbelt öurSSunne^,
atö ^c bael^in quam gebaren, inb toart groflid^en unteirt ban einbeil, bie
25 bae ^iefoeu intg^ein bufd^of 9to^>ert : fi beben eme an f melid^en inb be*
\potlxii) bie »ife ate men pkdft bie billigen facrament jo geüen, fi floigen
in ün fin badten a^ men pled^t jo boin ben minfd^en bie mcn firmet, fi
goiffen eme »affer np fin ^euft bur ben bufc^of^^oit :c inb namen [in]
mit fin beinen inb ,^oigen in oux ben fant inb ftein an bem ober inb
30 ftaed^en in in fin ar^badfen ic inb toart enmcd^ getooirt. bod^ toart i)t
toeber quit gegeben, inb bat toarf eme greüe 'ißl^ilib^ ban Söirnenburd^.
3n bem fetüen jair, be^ eirften bage^ in ber baften, toart bu|d^o.f«e(»r.23.
22. 'fdjriff fjatt M'ttjrjff. 28 ^in' fel^a.
1 . @r untei-ftü^te ben trafen 2)tetrt(^ ^cc^it) III, 129.
»Ott SÄanbcrfc^cib in ber gc^bc gegen 3. %m 9. gebr. ri(!^tet bie @tabt ein
Sülici^. a$ql. Sacomblet, ^xdf'Do IV, 289 «eft^fwerbcfci^reiben über bicfen «orfaü
mit Urfunbenb. IV, 467. an ben Janbgrafen V)on $effen, ben@ro»
2. 1473 in profesto b. Marie virg. fen toon @o^n unb ben ^erjog V)on 3ü»
nativitatis (@e^)t. 7). üWcmorienbu^ bc« liäf ((So^icnb. XXX, 97b).
2)äff€tborfer iOiarienflift« bei lOacomblet,
830 VI. ÄocI^fffc^c (S^ronit 1499.
yiopttt t>u¥ bem beim u)>ge[(ai;en tnb in ben ian gebatn t>an bet rentetier
megen jo (Soetten.
3n bem [etoen iait quam jo SoeQen ein ^eta(t t>an be^ i^erjogen
toegcn i)an ©utgcnbicn * , bcr gcboit bi bcm g^^obe bc^ ^crcn i>an ®ut^
gonbicn bcm g^^nfecn ftif t, ftebcn inb bott>crcn , ritterf d^aftc, jotlcn , bte 5
bnrjiben jo bcm ftift g^^oirt ^abbcn inb afgctrcben toaten, bat fi fid^
tocbct bem flift gct)en inb funbcvlingc bufc^cf 5Ro}>ert unbcrget>cn, inb bcr
l^etjoc^ nante fid^ einen Dait bed ftif^ tan (Eoeüen. inb ber but^ ^etalt
\io[<if xoaptn np binnen (Soeücn Dur ben fale up bcm boim^oüc, in bet
35rantgaffen bur bem l^of, mx bcm butd^^of inb anbcr^wair, inb bcgctbc 10
ben ^etiogen jo intfangen inb go l^albeu mx ein evfDait jo ßoeße, tut»
geboit oud^ bae t>an fin^ ^eren tocgen t>an ©utgonbien i)UTfd^tet>cn , bat
men bnfd^of 'Sioptxt ge^oirfam fiu foutbc , bat mcn bod^ in geinre toi^
boin tDonIbe, bat bcm ^etjogen ferc i)er[mebc. inb bie [tat l>an ßoeücn
iDavt balbc bairnae bc^ ^tjogen t>\ant inb ouc^ bufd^of 9?o^)eTfe , inb bac 15
5B(.:j22i>. II njurben bc^ ^erjogen tt)a)>en mit btedt gcu>crj)en inb afgeteiffen. baemae
began bie (tat Dan SoeHcn joelbencr u^)jonemmen inb fd(^teif ui«, ber
ioult n>ou(be k)erbieneu k. alfo quamen ui$ ot>er(ant inb ^eftf>^a(en ein
groi« t>oit jo Doiö inb jo )>erbc bcr [tat "oan Gocüen jo bicnfte umb
iren |olt. 20
3n bem fel\)cn jair 2 nrart aiwilre belacht i)an bufd^cf JRopert inb
finen Drunben, inb (aegen bair^nr umbtrint 3 n>ed^en, inb moiften boe
mit fc^anben upbred^n.
3n bcr fetbcr jit toaxt ©interen ^ np ein bad^ jmeren^ gettjonncn,
nu \>an ben t^an ®unne inb lantgreffc^en , nu i>an ^er ©ijcrl^art Dan 25
^renburc^, ber bufc^of^ $Ro)>er^ ca})itanic n^a^ inb fin legger ^abbe bin*
nen 8in^ mit Dil ^idfarten, bie bcr ^erjod^ Dan Surgonbien bair gefant
l^abbe.
3tem bcffclDcn jair« bebe ein rait Dan Gocücn ber [tat bueffeu k*
Sun. 10. {df^ieffen inb oud^ nun)e bueffen gieffen u)> fribad^ nae facramenfe bad^. 30
3n tem felDen jair licffe bie [tat Soctnc bri boimcrf anteggen, ein
buiffen ©eicntl^urnc, ein Dur ber Sigclftcin^por^cn inb ein gc "Duitfc^f,
inb foften Dil goi^. inb bairgo licffen fi np bem uifferften graDcn mad^n
buirftgciDcrc mit iren [d^icöIod(feren bairgo bienenbe *.
SuH 30. 3n bem fetDcn jair, be^ anberen bage« mt fent ^ant^afeoiu^ bac^>, »
1. %I. enncn III, 486. 2)tc gc« no^ fort. «gl. (gniicn III, 494.
naucfie !^rftettung bed (HUmv ^rteged 3. ^önig^imtnter.
gibt Markgraf, De bello Burgundico, 4. Ucbcv bie umfaffcnben SSefefti»
berliner !^tffert. 1861. gungdatbeiten {. (Snnen III, 5o8.
2. (Snbe^iU^nl bauerte bie Belagerung
1474.
831
lic« tcr l^tjod^ t>an ®urgi)nbten bte (tat 5ttut« 6ctcmicn inb quam fetf«
bairDur mit grotffcm boö inb bit gcjuid^^ je [türmen, inb bat »äffet
bebe ]^e afgraben, bat it in ben $Riu quam *.
Ullis berant M btlatt)!.
5 [5BiIb einer S3clagemng.].
ilOie orMnati^e Ui bele(t)0 ber Hat oati Unis. ®(.323a
3nb bat teger bau fime üouß toa« alfo orbiniert umb inb umb, bat
niet an of af !omen moid^t.
3tem ber l^erjoc!^ felfd \a6) in bem ot)erc(otfiei' nnb ^atte bi eme befe ^eren : ben min:
10 ftcrctt toan ^imai^, ben ^eren ^an $emenfurt, ben ^>eren V)an ^txma'xk^, ^crcn Sacob ^"J*
toan l^^nburc^, ^eren Sngelbred^ten t>an 9?affanto>e, ben iongen ^eren t>an (Siebe
ber nu anno 1499 l^cic i8, jonler grcberici^ toön ©egemout*. biffc
^eren t)urg (aegen bt bem ^erjogen tu bem bemgarben ^tnber bem clotfter, inb bie
mit ben, bie ouc!^ bi in toann, maren jofamen umbtrtnt 4 bufent, inb unber ben toa^
15 rcn 3 bufent go ^>erbe unb 1 buifent jo öoiffe.
3tem an ber ^am^or^en lac^ ^cr 53albett)itt toan Sannato^ ca^>itein jo 3ut^t^en,
inb ber J^abbc «mbtrint 800 ^erbe unb 600 jo tooiffe, inb bat mcijlc beif ban ben
tt>aren aüe Suttger.
3tem an ber 3«>I^oil5en laä^ ^cr 9teimer twn 8roid^^ufen inb ^>abb« bi fid^ 700
20 10 ^erbe inb 300 go )}otf[e.
3tem tour ber Sflcber^jor^en an bem Stine laegen bie Sombarber, nnb ber woe
umbtrtnt 3 bufent jo ^)erbe inb jo V)oi« jofamcn, inb tt>a8 fnoebe öafel.
3tem u^> bem »erbe ia6) ber l^cre toon SWonfuvt inb l^er 3oifl Dan ^(leinö,
inb bie ^abben nmbtrint 12 ^onbert :t>erbe inb 6 l^onbert jo Deiffe.
25 3tem np bem $amme laegen bie (Sngelfci^en inb maren nmbtrint 2 buifent fiarf
go )>erbe inb go 10019.
@umma ber öurß 13 buifent 2 ^onbert man.
3tem noc^ xoaxtn in bem l^cir bucffenmeifler mit iren fnec^tcn nmbtrint 200.
3tcm no^ waren bair gretoer nmbtrint 2 buifent armer bloiffer toic^ftcr.
30 3tem no(^ n>aren in bem l^eir an toraumenfperfonen bi 15 ^onbert.
3tem no^ waren bair Raffen, f^ritjer inb bfoiffer temerltnf umbtrtnt 400.
3tem ^abbe ber l^ergoc^ l^art t>erboben u^ tif inb gott : fo wat geru(i^^ int l^eire
queme, it tt>ere bad^ of m^t, bat g^ein anber l^eire fulbc u^)bru(i^ boin, bau maüic^^
ftn ^eir ^ueben.
35 3tem onci^ l^abbe ber ^ergo(]^ geboben in allen ftnen lanben, malltc!^ bereit jo ftn
1 . $gl. (Sriflianus SBlerfiraat, Dteim-
(i^ronif ber @tabt S^cuß (^r«g. nac^> bem
2)irucf t>on 1497 t>on (S. 10, ®xooit, (SBln
1855) 33er8 430 ff. 2)a8 erfle treffen
t>or iReug fanb fd^on 'u^ fribaig^ na fent
3acob« bad^' {3u(. 29. SBierftraat «. 36)
patt. $gl. Si$brer, <^ef(^i(^te ber @tabt
aieug 148.
2. fWipp Don (Sro^, @raf t>on (S^i-
matf. Nijhoff, Gedenkwaardigheden V,
XXIX.
3. (Sntflettt an9 ^umbrecourt unb
^üxt ber 'Skaxk.
4. $Bo]^l greberif Dan Q^gmonb, ben
NijhoflF, Gedeiikw. V, xxviii ald antt>e«
fenb nennt.
5. ?annoi. Nijhoff a. a. O.
6. 3ft ber bei 2eo II, 198 erwähnte
3obo€U9 be Salaing. Salain ift ein ^orf
im frangSf. d^part. dn nord.
832 VI. ÄocI^offf(^c (5^>ronif 1499.
)o t)0lgen mit a(re ^aci^t t>ur 92ut9. toant l^e (ie9 baebt berftain, bat l^e be^ feifert
tnb toil anbere furftett (eforget toere.
3tem ber lourg ^rbe n>urben uidgefant umb )}oberunge )o befietten in dotieren,
{leben tnb anberen ^(ae^en, umbtrint 2 buifent.
3tcm entDcnid^ mx ber jit bat ber l^crjod^ Dur 9lui^ quam, fo gaf 5
fic^ mcnlid^ inb foeulidff bairjo lautgrcDc ^crman, ber gubcruatoir M
ftif^ i)an SocUeu, inb ginf in 9Jui^ mit cfelic^cn Dan bcn finen, a^ ban
bc« ftifg mcgcu, inb ^idt fid^ binnen bem leger aljo cIotlid^/Durfid^tic^lic^
inb troiftlidff jo ben bürgeren bau 9Jui^ inb ben joulbenevn inb »ermaente
bie joufbenere jom bidermail, bat fi fid^ getrutpelic^ leben unb iDeirbcn, lo
fi foulben nod^ getroift toerben Mn gobe inb [iure mober inb r^an tem
lieben marfc^alf fent Quirin^ jae alfo bil inb fo bruntlid^, bat bie
g^ene fagen, bie in bem belegef gemeft fin : entoere l^e niet getüeft, bi abcn=
ture fo iDer it fere jo bermoiben, bie [tat ban dlm^ t^ttte fic^ niet fo lange
entl^alben, »ant ber ^erjod^ fere begierlid^ unb ernftlid^ nae ber ftat ftonfcc, is
bie unber fid^ jo bringen mit groiffen ftavfen ftuvmen bicf np 1 bac^ 2,
3 of 4 mail inb up bitenben, inb lie^ oud^ graben unber ber erben ^iu,
bat bie S3urgunfc^en iub bie 3iuiffer aljo |ere nae bi ein »aren. oud^
lad^ ber l^erjod^ ein lange jit barbur, ein ganfe jair n}) V/2 toed^en nae 2,
unb bat \xp bat lefte in afgint einbeil bitalien , bcjonber bleifd^, bat ft2o
allein bel^ielben bau iren foeien 11, baeban men l^abbe mild^ bur bie deine
finberd^iu^: alle bie anber toaren upgegeffen. oud^ galt men umb 14 eict
ein malber forn^. iub »urbeu gebrungen noit^alf jom Icften, bat fi bie
^>erbe , bie binnen ber ftat »aren, motften antaften inb aiffen bie umb^
trint350^. 25
3tem al toa^ bie ebel ftat ?Juiö umb inb umb belegert mit eim
«1.3231». groiffen boult, || nod^tant jom bidfermail quamen fi l^eruid mit eim
Iprunge in bat burgunfd^e ^cre inb beben im groiffen |c^aben inb fc^anbc.
3n allen biffen burg inb anber me enjtlid^en inb fmeren fad^en xoa^
ber groi^mobic^ furft burfe lantgrebe §erman unberjait inb molbe tt>eber* 30
falben getrutt)elic^en bi^ in bcn boit, ee bau i}t bie ftat berloren gebe,
ouc^ moic^t in niet bemeid^en of bcmegen groiffe fd^afe iub goit, bat im
jogefad(^t toart bau ben S3urgun|c^en, bat l^e fin ^enbe afbebe inb tie« ben
^erjod^ mit ber ftat gewerben. mer nein: tje enmoutte niet berreber
iberben an in, bie ^offen inb getrutoen an in geftalt ^abbeu 2c. inb batr* 35
10. joulnevr.
1 . ^ei @c^u||)>atron toon ^^eug, m6) gum SajffeufttQpanb, bort bid jum 9b«
bem bie bort ige ^{ünflerttrd^e benannt tft. ^ug bed ^erjogd gereci^net )u toerben.
2. @ube 3uU 1474 bi8 Silbe 3mii 3. Sgl. Söicrpraat 1272, ber ober
1475. sBgl. unten ©L 325b. Sierftr. nur toon biei Äü^en ^ri^t.
2710: 'in bie 46. »ec^'. §ier fc^eint bi« 4. Oenau fo Söierftr. 1957.
1474. 833
umb ffüxt ber fefoc t>m^ tantgrcDe ^man »erbtent bacmit , bat ift bc«
jo Ctoigen bagcn (of inb pxx^ fat ^aben ban bem ftift tnb ban bcr [tat »an
Soeöcn inb intgcntein in ian^tx buitfd^ct jongcn , ipont it toa« ein ge*
mein rebe jo bcr jit: l^cbbe ber l^erjod^ Slui« iniregen, toere go beforgcn
5 gctocift, it tDcren ncd^ bi( groiffcr lanbc inb ftcbe bera l^ergogcn jo tt)iücn
tonrben , toant l^e go ber fctber git in berren tanben mitfien toart nac e^
lige groiffen bictorien, bie fft in granfrid^ , in bem (anbc ban ßuitge inb
(Selten ge^at ^abbe inb bargo groi^med^tid^ ban lanben, luben inb rid^
bomen , inb bairumb boben am 5Rin inb beneben burd^ fin brcutoort bi(
10 doifter inb f(3^oinre toonunge bur ben fteben afgebrod^cn tourben, a^ go
©trai^burd^, go ©onne, go SoeHcn inb anber^toae, in ©äffen, go 8ubed
inb in grie^tant.
3n bem felben jatr u)> fent ^eter inb ^aute abent ^ toarcn go ßolnc suni 28.
7 toibifd^offe unb l^atte ein iglid^ ban in fin pontificalia an , getid^ of
15 fi einen ettcr of lird^ toien futben, unb begrabierben u^) bem boim^obe
Dur bem falc einen paffen, ber ^atte bi( luben bergeben inb unberftonbe
oud^ Cime grcben bau Satäenetenbogen inb finre l^uiöfrautoen go bcrgcbeu,
bie bem pa^m inb finre fuefter bit goi^ gebain l^abben. inb gefd^ad^ bie
bcgrabicrimg mit bcroufung inb afnemmung ber )>riefterlid^er toait inb
20 ctcibung, a^ men ein J)riefter toiet, inb gom (eften ein fugetd^in u)>gcfafet.
biffer felbc ^>aff befante in bem fate bur bem officialc, bur ben toibifd^offen
inb unfern leeren inb aHen umbftenberen bil boi^l^cit, bie ^t gebain l^atte
inb nod^ boin fulbe, baraf l^c grotö gett fregcn futbc ^ain. l^c l^atte oud^
in mand^en Jairen fin bid^t niet gebain inb nod^tant miffe ge^atben , unb
25 ftarf ain bid^t. l^e ioart bairnae bi bem galgen in ber feffenuten ber*
braut, bie angrifung inb begrabicrung l^ait beftatt, a« id^ ^oirt fagen,
ein grebc ban 5Waffautt)c, tnb coft in groi« gelt unb quam alfu« go. ber
gr ebe bau Äafeenetenbogen ^ gb ber git xoa^ ein rebelid^ alt man inb f^attt
gein man^erben: fin fon ma^burgiben erftod^en tourben go ©rudt in
30 SStanberen^. nu l^atte ber fetbc grebc ein bod^ter, bie l^atte (antgrcbc
^cnrid^ * go eim loif genommen inb ein git lauf gel^at. nu iaä) bie tant^
fd^af bem burg greben bau Safeenetenbogen an, bat l^ei fid^ berauberbe,
2. *bnge«' flatt 'bagcn'. 13. 'bc' flatt 'bem'.
1. Fascic. temp.: Anno 74. vicesi- @trut)e.
mo octavo mensis Julii Colonie fnit de- 2. ^^iU^!^ t>on Äötjenettcnbogen Unb
gradatus sacerdos in presencia Septem ^te||. ©eine Xo(ifitv l^ieg ^nna.
episcopornm et traditns potestati secu- 3. !@rügae.
lari et postea combustos pro peccato in- 4. ^einricj^ öOtt Reffen, ©ruber beS
toxieacionis. 2)oc^> jlclfft bicfc ©tcUe nur cölni^cn ©ubernatorö unb f^)ätcren (Svj*
im ?(ppcnbijc tcr Slu«gabc i)on 1474 (»gl. bif^of« ^ermann.
53b. 11, 221 9Zote 3), ni*t Bei Wviuö«
etäbted^ronifcn. XIV. 53
834 VI. ÄocI^offfe^ (Sl^ronif 1499.
np hat bie (antfc^af ein wan^enjen Iregc inb nict qfwcme an ein brembeti
ftam bie graeffd^af. offo nam l^e ein boci^tcr ban 9iaffantt) *. baimae
toatt ber ipaff beftatt inb toa« »an ®cnt ®oar unb bc^ ban Salencfeö*
bogen f a^)ettain , inb a^ Ije ter grebinnen fntbc geben bie f^)oetmig nae
bem factamentc, fo »otfce f)t ir betgeben l^ben , inb bat atfo bie begetbc 5
ber lantfd^of ge^inbert »urbe, inb men ntuntnielt fere np einbeit fube, bie
bat futbcn beftatt i^aben ^. affc. ftarf bo6f ber fe(t)e grebe fimber man«*
erbe , inb affo Detgint ber ftant inb bie graeffci^af bnr§ inb qnam ban ber
bod^ter an ben lantgrcben ^enrid^ inb frcid^ boemit gwiffen uteid^tigen
fd^a| ban gett inb ein fd^oin (antfdbaf . 10
3n bem f efeen jair tie^ bie ftat ban ßoeöen afbred^n umb ber bitt^
reben xo'xüt 2 fd^oinre doifter buiffen ber ftat : bat ein i^iefi^ jo 8äkr,
baet>an nod^ bie ein ))or|e ben namen l^ait, genoentpt bie ®ter|>oT|e, bat
iinber i^iefd^ SDJed^orn ^, inb bie jonferen in ben feit>en 2 cloiftercn »ur-
ben binnen Sollen gefa|t in anber ctotfter, a^ mit nanten bie i)an S8ier 15
in bat doifter f ent ßecilien , bat bur ter jit niet ban aöein ebelinge be*
nwinten inb in^atten, a« jo fent 2^erbilien* nnb go fent äÄoritn in ca-
pitolio. nn toaren np bie jit at bie jonferen be^ felben cloiftcr^ geftor^
ben bi« \xp ein aüein, fo bat bie fird^ nae infefenngc inb gebortid^ nid
geofficiett inb befongai rooxt. »
m.'i'U\ II ©ie jonfercn ban SKed^teren n)urben gefatjt jo fent "äpxeriy bat
ts>a^ mxffin ein dein capellc inb moinben fucfteren baebi: ben fetoen
fuefteren wart gegeben ein toonnng bi fent Sonifadn^ u^> fent ©eöerin«
ftraiffen, baebi fi oud^ ein fd^oiue wonung matten, bie burg jonfercn
ban 'Sltäftttn mit ffubft be« rai§ Dan ßoHen braed^en bi^ ca^>eHe (^25
mib bie n^onnnge baebi inb ^aben ein nutt>e fird^e inb doifter :c.
3tem toart afgebrod^ ber mallaitfd^e (übe i)m^ n<) ber Äid^r
ftraiffen ^.
3tem ber Soeben fird^of Dur fent @et)crin^ pcxi^t bi bem Soeben*
boed^el ^. 30
Stern toaren efeßge ^nfere inb monunge bi fent ßunibertu^ torne
J. 'änm, Sod^tcr 3o^ami*« IV. an« 3. Ucber bici^age ber bdben Äiopcr
ber ottonifd^en Sinic. f. Snnen, ®t\6}iäftt III, 510 ^ott. ein«
2. SJ^e^rere Vertraute unb 2)tener jeli^etten über bie Ueberftebelung ber 9{on'
be« Sanbgrafen \i>urben ber S^^cilnal^me nen ebenb. 554 ff.
toerbä(i^tigt SJgl. 9tommcl , ©cjc^. ömi 4. ^Sgl. oben <S. 827 92ote 4.
Reffen lU, 65 nnb Mouber« 3(nnieifnn= 5. S)a8^o«^itaI für 3lu«fä^ige t)or
gen 36, »0 bie @erid^t«acten benutzt bem ^al^ncntj^or. $gl. ©nncu 111, 814.
fmb. ein (Sölner (S^ronift mußte fvif (j. '«m tobten Suben' ^eißt no^
natärli(^ t^orftci^tig au^brüden, fo lange l^cute ein bic^t t>or bem <Setenn«t^oie ge*
ein Sanbgraf toon Reffen (Srjbifc^of n>ar. Icgene« ^au8.
1474. $35
&ttiffen Sotten unb toa^ ^noem^t 9Stte: bte tDUtben oud^ afgel^rod^en
unb t>er6tant, fo bat mm nautoe mitten mad(^, of te l^uid bae geftanben
^au. be^geti(|eii jo ^unne iDaten t)t( fc^otnte l^erberge inb toonunge
Buiffen an bem %tH inb oud^ bt ber coetfd^n )>o¥^en, bat aUit jo biffet
5 jit afgebroci^n tpart.
3n bem f etoen laix , naebem ad bie [tat ban (SoeUen l^erjod^ Satt
unb bifd^i>f 9io}>ett untfaget l^abbe, fo joigen it joulbenet uid m> bie
g]^e, bie fi fd^ebid^ten. inb atfo joigen bie joulbenet bet \M Soeden
vA& u)> fent Sautenciud bac^ bi yim& inb tt)ut))en bet ^idatt, bie mit^^ug. m.
10 bem i^tjod^ bae toaten, nebet inb etftad^en bet bil inb btaicij^ten bet
fcfeet ou(J> bil, umbttint 70, gefangen jo Sotten unb btacij^ten xAi )>etbe,
bie fi in af gewonnen %ibben ^
3n bem felben jait u)> bed l^tttigen ctuife auniv^oxt jo Soetne u<)®ei)t.i3.
bem ^eumatt ein galge, ein tat inb ein ctuij^ u)>^f(agen bi bem laei^.
15 3tem baitnae u)> fent ®eteond bad^ U)att Sad^em gebtant inb ge^oct. lo.
n)onnen ban ben joutbenetn ban Soetten.
3n bem fetoen jait ben eitften bad^ septembris joigen bie ban
Soetten nid inb btanten ben 33otft ^ af inb l^ieujeu bat l^oulfe ben meiflen
beil af inb namen S3e( in inb befatten bat, unb btad^ten ^entid^ ban
20 bem SSotft mit finte l^utdftautoen jo Soetne binnen.
3n bem feben jatt (teffe bie ftat ban Soetten fitbetgett mon^n mit
nomen )>enninge, bet ein galt 3 atbud inb toaten gel^eifd^en gtofd^en nae
bet u))fd^tift bed fetben jjenninfd ^ met bet gemein man noemj)te bie butg
^>enninf ftoeffet nae ben engelfd^en ftoeff eten, toant bie 2 butg monfeen bau
25 etme »etbe tt)aten. bie fetoen coelfd^en ftoeffet gulben naemaifö anno
1494 einte 4 albud, tt)iett)ail bie l^attet, bie bo jet jit gef lagen loutben
JO Soeflen, inb oud^ anbete l^ten l^attet niet »etl^oed^t loutbeu in itme
tt)ettbe.
35 bem fetben jait bed btibaged but fent ©atten bad^* joigen bieoct. h.
30 bau 9?uiffc uid mit pm bufent inb flogen bott bet '^Jidfatben bi 500 inb
tieffen oud^ tufd^en 20 of 24 man. inb uaemen fo \Ai cleinoben an filbet,
an ftein unb )>etlen unb fibenboed^, bat iefüd^em, bet mit mad gett>eift,
jet buten toatt 14 gutben.
1 . ©icrükt, fott>ic über ben 3^9 bcv SSgl. aud^ Markgraf, De bello Burg. 10.
(Sölneu gegen ^a^em unb ^uj^beU (bei 2. Sefllt^ Don (£ö(n.
(58In) f. (gnnctt III, 524. 525. SSia^ 3. SBjjI. (Snnen III, 900.
bem ^d^reiben (Sölnd an 92eng ((2[o)>ienb. 4. Sierßr. 924 bat übereinflimmenb
XXX, 161b) toom 10. 2(uö fanb ba«2:rcf* 'fent (£alij:tu3 bag^^', bo^ ge^jt ^>ier bev
fen an tUn biefem ^ge jiatt. 2)te 3a^I ^u^fatt in bat ®elre{(^ J^eiiV
bei ©cfangcncn ifl auf 50 angegeben.
53*
836
VI. Koel^offfd^e (S^ronit 1499.
3n bcm fcbcii iair be^ 19. bagc^ novembris«, nemtid^en uj) feilt
glijabctl^ abent 2, fci^idbe bic \tat Soefien jo 9lute umbttint 600 man ^
inb igßd^cr hxoxäf 1 fad mit 10 ))unt falpctcr mit, inb quamcn burd^
f^icfung inb bcrl^engung be« atmcdf^tigcn gofe , ber bricr l^ißigct loninge
unb bed i^iUigen matfd^aß^ fent Ouirin^ binnen 9tuti$ a(}ofamen u^ ein 5
nae, toiewail l^erjod^ Äarl ban ©urgunbien butg mit groiffer mad^t
batbur lad^ umb inb umb, unb bie t>an 5Rui^ l^atten bed groi^ noit.
^ec. 13. 3n bem felben iait up fent ?ucien bad^ quam ein loninf i>an Den^
matlen* jo Soeüen inb »a« niet fere ttjiüefom, toant l^c unfeu bürgeren
burmaite baft fd^aben^ jogefud^t l^abbe/ inb mit bem foninf quamen ber 10
^erjod^ ban Jörun^toid^, ber l^erjod^ t>an SWedttenburd^ unb grebe ®er*
^art \>an Sllbenburd^ ^ be^ burg foninf^ broeber. bod^ fd^enft im ben »in
bie [tat \>an ßoelne.
2>ec. 13. 3tem in bem fetben Jair umbtrint fent Süden bad^^ tt>a« ein rait
Dan Soeüen begangen fere umb gelt inb geboben u|> aßen gaffcten iglid^en ts
bürgeren u}3 finen eit , bat l^e fin goit f d^^e^en fuCbe inb bem raibe a«ban
ben 20. j)enninf (enen, a^ nemetid^en ban 100 gutben 5 gutbcn, bat alfo
gefd^ad^, inb bergaberben baemit ein groiffe fumme gelfe.
m.m\ II 3tem jom felben mail brauten bie bau 9?ui^ bil |)autunen inb
brad^ten toeberumb mit in in bie ftat 3 burger bau 5Kuiffe, bie in bem 20
l^eir gefangen toaren.
««DU. 11. 3tem bat fetbe iair nae SWartini quamen bur 5Kui« in bat burgun*
fd^e beir gtemminf \>an ©rudf inb bau ®ent 2c. bie felben fulben np ben
bad^ fturmen inb meinten, fi l^ebben fid^ berf))aebet, bat caftielgen 50 »in»
neu, inb würben tt>iüefom gel^eift, inb t)er(oren in bem fturm ober 300 25
man': unber ben \\>a^ ou^ ein ca)>itein ber 8umbarber> bairumb pd^
ber bau ©urguubien fer ftoairlid^eu moebt, inb a^ men fagen toolbe,
1 . dlad) einem @d^rcibcn (£8(n« toom
19. 9flor>. ((£o^)ienb. XXX, 226^) in ber
9Mt »om 18. auf ben 19. ^co.
2. (gafabetHätttfcIbfli«oü.l9. S3gl.
au^2öier|lc. 1067.
3. SBierfli-. 1054 (^)n^t öon 550.
2)ad erwät^nte @d^reiben 'ommetrint
600\ 3n ben ®c\äfi(i}ttn unb Katen
SiliDoItd toon ©Naumburg (^rdg. toon
Äeücr, «ibl. bc« litter. SSerein« in @tutt«
gart L, 2ü) wirb i^re }iaf)l auf 350 an^
gegeben.
4. S^^riftian I. 2(nla6 ju bem 3cv*
toürfniß ^>attc ba« 5$erfabrcn ber @tabt
gegen ben Sr^bifd^of ^arcettu^ toon
2)ront(^eim geboten, ©nncn III, 364 ff.
5. Olbenburg. 2>cr$cr5ogt>onSWe(!«
lenburg ift SJ^agnu^, ber $er)og »ou
@raun{d^n)eig griebri^. $gl. Markgraf,
De bello Bnrg. 29.
6. Sonntag ben 11. SDec. mürbe bic«
fer öefc^Iuß befannt gemacht. Liber re-
gistr. sen. III, 36.
7. ^ejie^t fl^ toof^t auf ben ^tunn
gegen bad Dbert^^or, ben Si^ierftr. 96S
*an fent SKertin« atocnt inb bacg^* fe^t.
@in ©^reiben (S5(nd an <^tragburg {(So>
^>ienb. XXX, 223^) ^^at 'up fent SKcrtin«
ba^' unb gibt ben Serluft an lobten anf
etn>a 300 an, 'unber ben boben fmt g^
meift bri of toier capiUint bie bem ^ti9*
gen jontal (eimltd^ n>aren\
i
1474, 1475. 837
bat ^ci r>an im fefcet lomcn tocrc. oud^ bicif bar boit bcr l^er ban SKal*
Ugaen.
Anno dni. 1475.
3n bcm iair burg quam fcifcr grcbcvtd^ burß nac üt( ctnftKd^cr be*
5 gcrung bcr \tat ban ßocHcn umb tntfa^ tnb bcriocfung bcr [tat ban SSlm^
»an bcr burgunfd^cr maci^t tnb bc^ iani^tn coclfd^cn (anfe, »ant bcr burß
l^erjod^ barumb uid tt>a^, bat fetec laut unbcr \\ä) jo bringen, tnb »a«
fin metnung inb l^ofnung, bat it imc an bic l^ant fomcn fulbc, a^ bat gel*-
tcrfd^e lant, toant bifd^of ^opxtä^t l^abbe nod^ in bcm bu«bomc bil flo^,
10 ftebe unb bor)>cr :c, bic in bur einen leeren l^ielben. inb bie jofumft fetfer
grebcrid^« gefd^ad^ ntct fonber groiffc treffetid^e liefni« ber [tat ban
(Socöcn an bcn feifer.
3tcm in ber fclbcr jofumft, 8 bage na bcr leidiger bri foninf bad^, 3an. i3.
beladet bcr feifer mit ben furften inb rid^ftcbcn, bie med^tid^Kd^ mit im
15 fernen ttjaren, bic ftat Sind im coclfd^cn bifd^bom inb bcr marcgrebe bon
aJranbcnburd^ * ^Remagen, ban ^eifd^ inb bereit be« feifer«, mit iren »run*
bcn. inb in ^Remagen ttjaren l^cr @bcrt bau Slrburd^ inb einer Mn SWan^
bcrfd^ict, inb »art 8 bage bairnae ut)gegebcn bel^clrtid^ lif« inb goife.
3tcm bc« anberen bage« nqe Antonii^ in bem beleger 8in« jc tt)ur«'3an. 19.
20 bcn feifer gteberid^ inb bie furften be« l^iüigen rid^« biant be« l^crjogcn
ban Surgunbien.
3tcm np fribad^ nae invocavit^ joigen bic burger bau Soetten ui^srtr.n.
mit bil boß« bur 9lui« up ginfit $Rin« i\p ben ®tein, l^atten bur einen
ca})itein in irem joutt l^cr SBit^etm ban Slrburd^, bcr fid^ menlid^en inb
•25 gcttutDctid^en bi in bettjifet, inb begroben fid^ atbae untgain bat bitrgun*
fd^e i^cir unb fd^offen bcm ban SSurgunbien baft fd^if in bcn grünt * inb
bacben imc groiffen fd^aben an in fin l^eir, bat imc fere fpitet.
3tcm in bcr felber jit naemen bie burger ban Soetten bcm l^crjogcn
5 fd^if mit }3robanben, bie bi( goife tt)cirt tt)aren, inb namen bat goit ui«
30 tnb fenften bic fd^if in ben grünt.
3n bcm fetbcn jair umbtrint l^atffaftcn u|) fent Zf)oma^ bad^ banawArj 7.
Slquincn »art Sin« gettjonnen bc^eftüd^ lif« inb goife, tt>ictt)ail bic Srau:*
bcnburd^fd^en bat niet enl^icttcn, mer ^)(unberben bic ftat, inb fregen barjo
. 1. %tbxt6)t ^^ttted. $gl. SiltDoIt 3. ^m folgenben Sage tarn H9(i'6U
^on^d^umburg 22. ^ie Uebergabe t)on net ^ülfdcor^d toor 9leug an, f. SBierflr.
^fcmogcn erfolgte nad^ Markgraf 34 f(i(^on 1739, Ucbcr feine 2:bätiöleit togl. (Su*
3an. 15. nen, ©cfc^i^tc III, 531 ff.
2. a)er Slbfagebtief be« Äaifer« ifl 4. Söier^. 1769: 'unöef^)art fd^uffen
Stnberna^ San. 7 batiert. (S^mel, 9{eg. fl tan ftunt ber ^ianb fd^tff beild in oen
6943. grünt*.
838 VI. «oeH>of{fc^e (J^rcnlf 1499.
t>xt fftxip, inb bcr fetfer mit ben furftcn Inb rid^fkben quam jo Socücn
»ütdra2o.bc^ maenbage« nae paimm * unb »art fcr eirüd(^cn entfangen.
!E)at f (o« jo 8in^ ttjart ut^gefctant Dan ben "ißid atben , bat gebutoet
tt)a^ anno 1 364 t)an bifd^of (Sngelbevt t)an bet SWarf \
3n bem fetoen iair fd^idbe ber !eifer boiben jo bem l^etjogen »an s
®nit^e, bi in jo fomen jo Soetten, eme biftant jo boin. l^e enfeirbc ftc^
nictbairan inb quam niet. bobcbeinbctfeifertaben joSoeöen. bofc!^i(fbe
l;e fm reebe ju Soctten, inb ber !eifer fad jo gerid^t ^ u)> (Surfeenid^ intgein
ben butg ^etjogen inb toolbc in affefeen inb berouben find laufe, inb fin
reebe toerantmerben in bur bem feifer unb furften bat befte bat fi moic^* lo
ten, inb i)t moifte fetfd <)erfoinItd^ jo ßoefieu fomen nae efeUgen bagen,
ate l^ei oud^ bebe, ber bur^ l^erjod(^ »an ®ui(d^e f|)idbe ben l^erjogen i?an
©urgunbien uid fiuen lanben nae atten finen toitten, ad j^e oud^ boin
moifte: toant toer im bat gettjeigert ttjurben, fo mer ifz oud^ ot>erbatten
tourben. 15
awai 6. 3n bem feben jair bed anberen baged nae ascensionis joid^ bet
«1.325*. feifer mit finen fur*||ften bed ridbd inb rid^fteben nid ßoeüen go t)e(be
intgein ben l^erjogen bau SBurgunbien mit eim groiffen l^eir ban bil
groiffen med^^tigen ^eren inb fteben, ai^ mit namen mit bifd^of 3lbo(f t)an
aWenfe, mit bifd^of Sol^an »an Syrier , mit marfgref Sllbted^t t>an ©rait* 20
benburd^f. ber |)alfegret)e ber quam niet, ttjant bie \adf intgl^ein fin broeber
bifd^of 9ioj)red^t ttjad, ber mit bem j^erjogen Dan ©urgunt Dur 9luid laä).
item nod^ anber Di( leeren jogen mit bem feifer uid : ber l^ere Dan SBirtcit-
berd^*, ber greDe Dan ©eine, jtt)en greDeu Dan 3Sirnenburd^ , ein grcüc
Dan ©ertl^eim, ein bifd^of Dan SBirfeburc^ ^, ein bifd^of Dan Siftefcen \ 25
item bie ftat Dan ßoetten mit irem Dolf inb ^ein^ageu umbtrint 15 l^on*
bert man in einre deibunge mid unb rott. item bedgeUd^en anber xii}'-
ftebe, mit namen bie Dan 9?uremberd^, Dan Slugdburc^, Dan Ulme, »an
5Roertingen, Dan ^tmptzn, Dan ®emunbt, Dan §atle, Dan §ei(bron, ban
S3afel, Dan ©letftat, Dan ©traidburd^ inb Daft anber dein rid^ftebe in 30
©loaDen unb in ©eieren inb im ßffad, bie Dan ßoftenfe, Dan ©d^aif^u*
fen, Dan gtanffort inb furfelid^ atte ftebe bed rid^d, inb quamen bem feifet
JO btenft mit groiffen coften. mit befem l^eire (eit fid^ ber feifer bed eir*
ften baged intgein 3Wo(^eim inb flogen np atbae ire magcnburd^ inb gejcß
■
1. Stjl 2)ien«taö, SWäi^ 21. S^gt. \ott>o\)l ber ^crjog ©ert^arb totebtr^inifi» ,
@nncn, (Sfi^(i}i6)ttlll, 536. 2)ie 3Scr«» ^^crjog Sil^clm. (gnncn lll, 538.
lefeung ber (5a]pituIatton ertt>ä^>nt andf 4. @raf (Sber^arb.
SBUtDoIt öon @d&aumburg 22. 5. Shibolf ll. loon ©d^crcnbcrg.
2. SSgl. oben @. 695. 6. mif)t\m toon SÄciÄoiatt.
3. am 14. 'äpxil ©eloben »dren
I
1475. sa»
of ]E)aittuin inb {ai^ bae uf> ben 4. ta<fy^, item bed maenkaged battnae ORm s.
brac^ ber feifer }Ap mit fime l^eire unb jou)^ )^ottaii ein l^atbe mite H^vt
9lict tnb aJJcrl^etm inb id bie )>Iaefee bi ben bitt>oneren genwmpt jo ^uJen
up bcm latibc 2, inb ^t bleif bae ßggcn 2 böge, inb batentuf d(^n quam
5 MJc^of ^mxiä) ban SDZonfter einte bon ^voaxi^hmäf, inb mit eme bie
ftcbe ui« ©oringen «nb ©äffen unb btad^t ein groi« l^eit^ je bem teifcr,
toail 16 buifent iDeitaftiger man unb 17 ^onbert ^eittoagcn. ber ftat
i>rttube ban Subed quamen fere coftlid^en, be^geüdjfen ©run^i^, ^am*
btttd^, Sunenburc^ inb bie ftat ban !Cortmunbe. item quam on^fy beffe(«
10 t>m bage« ber Jonge marfgrebe ban ©aben mit fiuen brunben. item be^
2. baged bairnae quam tantgrebe ^enrid^ ban |)effen, tantgreben ^r*
man^ ]&roeber, mit fime boll ober 5Rtn bi SBoringen.
3tem bi ber fetoer jit tufd^n bribac^ inb faterdbad^ bur t)in5teu, ,|»«;
bc« nac^^ jb 2 uren nae mibbernadf^t, quamen l^r (&t>txt ban Sirbiirc^>
15 jonfer do^an ban 9iifferfd^eit inb :^atten bi 800 reifiger peibe inb umb*
trint 1000 JO boi« üur SSonne inb meinten bie ftat jo beftigcn inb
crftid^cn inb beftonben bat an 4 enben, inb loaren in ber ftat graoen fo*
men mit tjaffcn inb anbete gereitfd^af, umb ober bat loaffer jo fomen,
unb bie toed^ter ttjurben be^ gemare, alfo bat fi niet gefd^^affcn funben,
20 inb »urben bhui^tic^ ^.
3tem bi ber felber jit, 8 bage nae pin^teu, fci^idbe bie ftat ban So«!* soid 21.
ten bem f eifer nod^ 1 5 ^onbert man in einre cleibunge a^ bur.
3tem bairnae bed binftbage« bur f acramenft bad^ brac^ ber feifer 3Wai 23.
np mit fime i&eir inb ioi^ bort bi be« l&erjogen l^eire bau ©urgunbien
25 up biffe fibe ber Ärfen *, inb ee fic^ ber feifer mit fime l^eire gelad^t l^abbe,
quam be^ l^erjogen ban SSurgunbien juic^ anbringen mit eime groiffen
teifigen gejuid^ jo ptxtt mit etlid^en bueffen inb flangen, tt)ai( jo 9 buifent
man, inb fd^uffen baft Jere in be^ teifer« ^eire inb baeben baft fd^aben^.
i>et bifd^of ban 3Konfter mit finen brunben ftalten fic^ eirft jer toeir inb
30 bie burger ban ßoüen mit iren brunben, alfo bat bie ben l^erjogen mit
geaalt l^inber rugge btungen inb etfd^offen bem l^erjogen baft bi( boutte
af inb |>erbe, toait 250 ^)erbe unb toail 400 boiben, inb bel^ietben finre
Bueffen oud^ einbeite, inb bie SJurgunfd^en ruimben. inb ber feifer mit
finen brunben behielten bat bett inb begriffen ben (eger ^.
1. 2)ied {limmt nt^t gu ber Angabe, in bei* (S^roni! genannten Dörfern.
bad ^eer fei am Montag n^eitergegogen. 3. ^gl. bie ^ef^reibung bed ©turmd
2. (Snnen III, 544: <6id auf bie p^« bei SiIn>oIt k>on ^^aumburg 21 , ber
ünger ©aibc'. 3)aju flimntt bie £)rt«an* felbfl anioefenb »ar.
Qobt a loco Vülen iuxta Yillam Ryncas- 4. @rft.
sele bei SacomMet II, 510, bo^ liegt 5. $g(. Si^ier^r. 2691 ff. Markgraf,
gü^iugen ettoa« nörbliti^ toon ben beiben De bello Burg. 51 .
i
840 ^l. Stotlifomt (S^ronif 1499.
3»ai 26. atcm be^ anbeten böge« baitnae »onnen be« feifer^ öott ein bot*
tont np ber ärf. bat bie ©utflunfd^en bair gclad^t l^abben, inb braid^cn
bat af inb tont|)ent in ben 5Rin.
•jwai 28. Stern bairnae be^ fonbagc« nae factamenfe bad^ * ipatt ein bad^^ ge*
fd^c)>t obermife einen legaten ^, ber ban JRonte ^erui« gefant »a^, bie fad^e s
jo ftid^ten inb jo beibingen, inb toa« in be^ leifer^ l^eir, inb qnam ber fetoe
g9r.325b, legate mit be« feifer« ^eir jo || bctbe: ber beibingt tufd^en bem feifer inb
bem ]&erjDgen inb toaxt 4 bage ein brib geroefcn. bairbinnen befaegen
be« feifer« bo(f bat burgunfd^e ^eir inb bie ©urgunfd^en befaegen be« fei*
fer« l^eir inb gingen beibe jjartl^ien binnen 9intd, inb toart bil gotfe geoffert lo
fent Quirin ^ ban ben 3EBae(en inb ban anberen luben , inb unfe brunbe
brad^ten bit tonnen fruife inb anber« ^einteUd^ mit binnen, inb jerftont
toart 5Rui« off enbair gef|)ifet , inb bie ©urgunfd^en joigen ban 5Wni« bi«
np bie älrf , inb bie nebertentfd^e fd^if boiren u)> inb af atö fi }>Iaegen.
Sun. 15. bi« bribe in bur§ maiffcn [tont bi« Viti inb Modesti. is
3tem in bem breben bnr§ erftaid^en bie SSurgunfd^en unfct t>rmibe
umbtrint 10 of 12 : bo joigen unfe brunbe ban bem Stein af bur 5Rm«
inb naemen bem l^erjogen 10 fd^if mit finre artelrien*, mit 6 groiffen
l^euftbueffen, bil ftangenbueffen, l^aifbueffen, fd^irm inb bil tt>onbertid^r
gereitfd^af unb bil anber« goife, bat gead^t »art bat it 1 00 buif ent gulben m
loeirt toere, a« men bae faget, inb braid^ten bie fdf^if be« fribage« jo
Soetten.
3tem bairnae be« fribage« ^ in bem abent l^abben bie 3Konfterfd^cn
inb unfe brunbe bau ßoetten ein mangetunge mit ben ^idtarbcn, inb bat
gefd^ad^f buiffen be« feifer« gel^eifd^, tt)ant ein gebot gegeben tt>a«, bat fic^i »
niemand ui« ber toagenbur^ geben foutbe, inb in bem berbot gefd^df) bie
mangelunge, inb bairumb entt>outbe ber marfgrebe ban ®ranbenburd^ bie
anberen ui« ber tt)agenburd^ niet (aiffen, umb unfe brunbe go untrebben
unb befd^ubben, alfo bat unfer brunbe unb ber 3D?onfterfd(^en boit bieben
umbtrint 7 l^onbert, bie fi ben meiften beil a( brongen in ben 9iin. so
3tem bairnae tt)art gebebingt, bat bie [tat Soetten feulbe bem l^r*
jogen fin fd^if inb bueffen toebergeben , tt>ant bat in bem breben gefd^iet
tt)ere, bat oud^ alfo gefd^ad^, inb men gaf eme bat loeberumb umb beften
24. mage(unge. 21). *unfe' flatt 'unfer'.
1. Ucbcreinpimmcnb SBierflr. 2715. 5. ©cmäß ©icrflr. 2889 jUfft fi*
2. ^Icyanbet, ©ifAof toon gorli. ber ©crjog ©amötag nad) @t. ^onifa*
Ucbcr (eine Slnfunft In Söln f. ^Beilagen ciu« (3un. 10) an bie @rft jurüd, *fect
I, 4. !or^ ^>ernac u^ ben toribad^' tommt e« )u
3. SSgl. Sßicrftr. 2819. bem in ber (S^roni! cnoä^^nten Äanü)fe,
4. 33gl. SBiecpr. 2874. dfo »o^l 3un. 16.
1475.
841
inb begcrbcn be« f eifert, bc^ bifd^of^ t>an Syrier, t)ott anber leeren K bod^
btcif t)aft ttct)en.
3tcttt jcrftont toaxt ein l^cimttc^ foin gcf|)toci^cn , ben fer toenid^
tubc t)trnemmen funbcn, tt>te bic fin foulbe. nter mcu fadste, bat bc^ l^cr*
5 jogen ktom l^cbbcn fer gefd^offcn inb mcrcn fet 9ef)>tcit »orbcn in bc«
leifer^ l^eit^: ^e ntoift anbcr« (if inb goit bat gclaiffcn ^ain. ber feifct
l^cbbe gerne toait gebain, l^ebben efelid^e furften :c ttjitten böigen K
3tent bet feifer inb bie furften inb bie ftebc inb oud^ ber l^erjod^
i>an ©urgnnbien fint njjgebrod^en np fent ^eter« inb $ante abent*. ber 3»"- 28.
10 feifer inb bie furften inb fiebe fint jo Soetten tt>art gebogen, ber l^erjod^
ban Surgunbien brad^ u|> bur bad^ inb joid^ t)an S^ut^ mit deinen gettjin
inb cren inb ^abbe baröur gelegen ein ganfe jair ntin bunfte^atoe rozäf
inb freftid^ goit Derbain inb l^abbe man(^en eirüd^en man bairbur boit
getaiffen, inb man fait, bat ^z njait 15 buifent man^ l^inben Keö fonber
IS bie ))erbe, ber \>xi tt>a^: fo fer ^abbe t)t bat Jair 9lui« berfoid^t mit ftur?
men inb fd^ieffen. inb joid^ in fin (ant, ioant ber foninf t^an i^tanfrid^
ber laöf in ^idfarbien inb toan eme bair af ftebe unb f(oe^, inb bie ©mi^
^er bie toerbarften eme §oe SBurgonbien.
Stern bifd^of ^opzxt, naebem a^ ^erjod^ Sari »an Surgunbien
20 n>eberumb afgejogen voa^, bel^iett i)Z fid^ in bem taube t>an S!emt)en unb
äom SSroet unb in SBeftfalen. (antgreöe ^erman gubernatoir ber nam
tat taut i)aft in, ein^ l^ube, bat anber morgen, inb bleif bie jioeibrad^t
uod^ fteen tufd^en bif d^of ^opxtdft unb bem cat)ittel unb lantgret)e f)erman.
3tem np fent ^eter« unb ^ani^ bad^ quam ber feifer mit finem ^eir 3un. 29.
^^ toeberumb jo ßoüen in. bie furften unb bie ^eren unb ber ftebe »runbe
joigen t^an ftont l^eim, unb ber marfgreöe bau ®ranbenburd^ joid^ ftil*
lid^en jo SDuitfd^e ober 9iin unb mad^t fid& l^eim eer ieman^ »uifte. unb
bic leeren t>an Sotten joigen im nae ober JRin unb fd^enfben eme deinoit
unb anber^ mere. a^ bit meinten, fo \oa^ bat gefd^enf beffer, bat eme
^0 t)et l^erjod^ t^an Surgunbien gefd^enft ^abbe bur 9lui«.
11 3n bem felben jair aö ber feifer tt)eberumb t>an $Rui^ jo ßoetten »i. 326»
(fÄlf(^(.
13. mand^enetuigettman. »27).
1. ©enauere eingaben (Snnen III,
549 ff.
2. 2). IJf. ber ©erjog i)abt [xäf hmäf
Befied^ung geholfen. S)er 2*6xot roax eine
nicbcrlanbif^c 3Wünje, togl. 2eo II, 153.
3. %m <B6flni ber @eite beutet ber
QE^rontfl auf ben ^arfgrafen bon ^ran<
hcnhnxQ V^n.
4. 9laäf Sierjlraar« (2907) ^icr je*
benfattd gu^erläjflgerer Eingabe 30g ber
^ergog Wloniaa (3un. 26) naäf @t. 3o«
l^onn, ber Äaifer om folgenben S^age ob.
5. 2)tc SSerluflangabe ifl fi6)tv über*
trieben, ba \a naö) SBierfhaat (»gl. oben
@. S31) bie ganje ^elagerungdarmee tot*
ntgflend anfanglid^ ni%t einmal 15000
betrug. $gl. audf Markgraf 55.
843 VI. J^oel^offfe^e (S^rcntt 1499.
qmm , fc etlangbe bte ftat t>an Soelten ein }oI Dan bet fetferi^et tttaie«
ftait untb tcn grciffcn foft inb fd^^aben, ben bic ftat ban goeQen gebw
^bbf umb ted ric^^ tt>tlkn ^
®<»>t. 8. 3n bcm feCbcn iotr wp unfcr lieber brautoen baci^ nativitatis mxt
angefangen jo SoeUen jo ben ^reitgeren bie ^eilfonte inb fere nn^ttii^e ^
broberfc^af ban bem Xofenfran^^. mie ^oec^tiij^ bie begiftiget fi mit
genabe inb af (aid, mie oetberßc^ allen minfd^en , bat tpirt genoiij^famlic^
ui^eToifen ban ben j)rebicanten. vide folio 145.
"^s/b** 3ii bcm fclt>tn jähr lüort jo Sprint an bcr (gtfc^ ein iungc fint gcboit öaii
ben Ooeben bie 3ueben tt>utbcn ol begrciffen inb t> erbt an t. bot fint bebe to
t)tl m'ixaUl inb id ein nume fir^ gebumet in pn ere.
@o>t -29. 3tem bairnae up fent SWid^ete bad^ ftarf ber albe icnfct 3ol^an ^cre
go JRifferfd^eit, bet erfmatfd^alf ma« be^ ftif^ ban 6oeUen, inb fin elfte
fon ionfer Sol^an ban 5Rtfferf(i?eit toa^ biant be^ capitel« bant boim inb
irer jo^elber. inb bairnmb nam tantgrebe ^crman Sllfter ^ in, bie cmc is
Bulben moiften in nrber be« ca^)itete.
Ott. 9. 3ii ^em felben Jair up Jent ©ereoin^ abcnt joid^ ber fcifer banßocl*
len mibbermnb l^eim, inb niemant enfunt toiffen, tt>ie bat gefointtoa^.
maüxäi moift fid^ Soeben uur bem anbeten.
9^0». 29. 3tem bairnae np fent Slnbrei^ abent tieffen bie ^eren ber ftat ßocl* 2«
len nutt)e gntben munfeen mit namen clofegutben, inb golben gelid^ anbe^
ren furfurftcngulcen, bc6 in mand(;en iaercn niet getceft entoa^. inb ouc^^
jerftont bairnae (ieffen fi mnnfeen toi6t)ennige mit ber bri l^illiger fcninge
tt>apzn, alte moerd^in inb ond^ fetter *.
«Woü.ii. 3n beul felben iair umbtrint fent SäWertin« miffen, boe fatten unfc25
^eren, ein rait ban ßoellen, bat fei«be boiber toin^ np jo affifen, bair*
umb groi^ befroenunge ma^ ban ben bürgeren.
gio». II. 3n bem felben jair umb fent ÜWertin« miffen jcid^ l^ergod^ Sari bon
Surgonbien ober ben l^erjod^ ban gotringen ^ inb lad^ in fimc lanb ein
git lanf . int left frege l^e bat ganfee laut in inb moeften eme l^ulbcit 3«
inb frege finen toillen. inb ir l^ergoc^ quam entDec^ bi ben foninf ban
SSranfrid^.
Anno dni. 1476.
@(^ebet 3n ben fett>cn joir Xüa9 in granfen in otocrtant go S'llclatö^uiffcn ein bungen*
' fleger inb toa^ ein foe^iit : bei* beßonbe go :k)rebigen inb faij^te, ttnfer Ueioe torautDC ^
26. 'üoi' flatt '»oibct*. 28. üJicrtii«.
1. «gl. oben @. 826 iRote 3. 3. S5ei SBonn.
2. @inen genauen ^erid^t über bie 4. Beitreibung ber neuen Winifli
Stiftung gibtGelenius, De magnit. Col. bei (gnnen III, 895. 900.
464 ff. ♦ 5. ^ienattt«.
1476. 1477.
843
\fthht eme bat offenBairt hib U'oelm, inb \)t began )o )>rebtgen np bu gcifiU^ett tnb
iM> it fci^titü^ kiytn, item bat men niet foulbe gotte tnb toegcgelt ge)>en ben (eren,
afle kooffere tnb melbe xotxtn bri tnb gemein, inb anbei* k>i( btnge. tnb quam grotffe
tt>er(t batr u)> bie bterbage, umb in jo l^oeren. inb bae mart ein ca^eU ge»
5 butDet inb quam groi« offer bair. jom ieflen ber bnf(i^of ban SBir^burti^
b«b€ in grifen inb lieg in t)erbernen *.
3n bem iair un« leeren 1476 quamen tantgrcbcn $)crman^ t>tunbc
mn f)cffen mx äßcrfenl^emi inb t)ur ÜRoren^oücn tnb mx Slbenbor}) ^
inb namen btc in.
10 3n fcent fefeen iair ^abbc bufd^of 9toj)crt ncd^ unbct emc bcn ©ruel.
np fent ©c^oloftica nad^t cjuamcn bie jolbcncr, bie jomSSruit lacgen, gcer.io.
üur ßofüen but fcnt ®cbcrindt)or|c inb bcrbranten bie uiffcrfte poxi^t bi
htm fteinen botocr!, bat ben ^etcn inb bürgeren ber [tat ßoeUen fere fptt.
iiib id nn wibberuntb ein nutoe gemacht, mit ifer bejoegen.
1 5 3n bem f etoen iair in bem baftabent ? f toegen bie ©wifeer ben ^cr jogen swärj 3.
t>an Surgonbten in ®a|)l^oien, »ail 8 bufent man, inb bair bleif bint be«
toninf^ fon ban Slragonten Inb be« ^rjogen brober ban Ortien« inb gre^
ben inb rittere, inb namen bem ^crjogen al (in buffen, t»ai( 800, inb al
fin fitoer inb fin froin ban ebelen fteinen, inb ftoigen eme tt>ait 13 bnfent
20 man inb gett)onnen im af fin tt>agenbnrd(^*.
II Anno dni. 1477. 991.326^.
3n ben joeren un« ^eren 1477 berbant fid^ ber ^ergod^ ban 8otrtn*
gen, ber »erbreben toa^, mit ben ©mifeeren inb anberen fteben intgain
ben l^erjogen ban ©urgonbien. ine ber ^erjod^ lad(^ bnr einer flat in io^
ttingen, Stande genoem^)t, mit eime groiffen bolf inb ^abbe bairbnr ge*
legen ein lange jit inb l^atte bie ftat fere genoebiget mit ftnrmen inb
fd^ieffen. jom leften toart fft obergogen t>an bem l^erjogcn ban Sotrin*
gen inb (Stinfeeren inb toart erflagen np brujienabent. mit bil anberen 3nn. 5.
^eren, ritteren inb f ned^ten , inb »a« ber felbe ^erjod^ Sari berloren bi«
19. tnb \im böigen.
1 . lieber bicfeö 35orf^iel ber S3auern»
friegc togl. S3arad, ©an« 538^m unb bie
SBaQfat^rt mäf 9li!(a9^aufen, im ^rd^it)
be« bij^. herein« loon Unterfranfcn Xiv.
2. 3Ke(fen^eim, Wtoxcni^o'otn, 2lben*
botf, aQe bei St^einba^ (^onn) .
3. m^ gaflabenb {c^eint bie (S^ronif
I^ier ni(^t, tt>ie an^ borfommt, ben ©onn»
tag Esto mihi (1476 gebr. 25), fonbem
Sonntag InvocAvit {mdx^ 3) anjunc^;*
mcn, auf »el^cn £ag bie ^c^Iac^t bei
©ranfon fallt.
4. Äarl« SSerlufl tt>ar toeit geringer,
t)gl. SWüttcr, ©(if^njcljergef^. V, c. 1
(2iBer!e, etuttg. u. Slübingen 1833, X,
26) . ^tedei^t {^n^ebt bie übrigen« gar
nid^t erwähnte @c^Iad^t bei fD'lurten t>or.
Unter 'be« ^erjogen brober ban Orlien«'
fann rool^I nur ?ubtoig, ©ruber bc« $rin»
gen ©ill^elm t>on Orange berßanben fein
(t)gl. SWütter a. a. O. 23), hinter 'bc«
fontn!« fon t>an ^ragonien' möchte i<if
einen bloßen 2)o^)>elgänger bermut^en,
844 VI. J^oeI]^offfd^e(S^rom!1499.
np ben onberen bad^ nae ber \iaöft unbct bcn anbeten, bte batt boit ble*
bcn ttjaren, ber baft bit ts>a^, inb »att baimae bunben inb mtrlttd^ belant
an efelid^en Hntjeid^en, bie l^ei an \\ä) l^abbe, inb toart binnen 9iancie cf^
fenbeirlid^en np ben mart gelad^^t inb bleif bair ligen bt^ up ben berben
bad^, inb »et in monibe feen ban ftnen btunben inb unbetfaiffen inb bctt s
al man, bie mcd^ten fönten, inb l^abben bti bage fttad geteib, inb »att
baitnae begtaben eitlid^en binnen 9iancie. bod^ »art naemael^ in pnen
lanben gtoig goit betmettet, bat l^e nod^ lebebe inb unttonnen toete * inb
fonfte fin gejoigen jo bem ^iüigen gtabe, a« einte ban finen butfabetcn
gebain l^abbe. oud^ ts>a^ einte in obettant in einte [tat, SStniffeP genant, lo
mit einet funbetßd^et cteibunge inb mit einet tonnbetlici^et maniete jo
effen bie fpi^ ban bet etbcn : bet \pxa(i^, bat ^ei l^etjod^ Äatt toete. met
bie »ettung toa^ aljofamen bettoten: f)tx i« boit inb fa( (oen untfangen
ban finen »etten. bet batnm be^ iait« a^ i&ei etftagen toatt, i^ begriffen
1477. in bem bet^: Cemite nVnC dVCes bVrgVndVM gLorla neCat. is
3tem biffe butg l^etjoc^ SatI tegietbe 12 jait nae fin« babet« boit^
inb tt)a« bet (eft ban bem butgonfd^en ftam.
3WÄra 3. 3n bem fefcen jait, be« betben bad^« in bem metfe, l^ait men gebta^
gen bat ^iüige factament, fent ©ebetin , fent Sttbin inb fent ßunibettu«
jo Soeüen mit mand^en tottifen inb fetfeen, gobe jo toebe inb jo eten, 20
bat ^ei un« bettoeft ^abbe ban unf etem biant , tt)ant man finte toa« be^
fotget toebet jo lomen in biffe (anbe, l^ebbe l^ei tebenbid^ bCeben, tt>ant ^ei
toa^ JO finen jiben ein fttadf etfd^^tedttid^ man intgl^ein ai fin bianbe.
met baebi xoa^ ^e ein ted^tfetbid^ man in fin gerid^ten inb l^ictbe fin lanbe
in goibem bteben, bat bet foufman fid^etüd^ xoanttkn mod^tc. inb bait* 25
nmb l^abe iä) nae bet jit a(jo bidte gel^oitt tounfd^en, bat got geben toonlbe
bat l^e nod^ lebebe.
3tem jetftont baitnae. in bem fetoen jait beftatt loninl Sobotoid^
ban gtanltid^ baft bit joCbenet inb joic^ mit eim gtoiffen l^ouf in "ißidfat^
bien, bat bem butg ^etjod^ Satt joge^oitt inb betbonben n)a«, inb geioan 30
efelid^e ftebe mit mad^t inb bet meifte beit gaeben fid^ \xp in be« foninK
^ant, inb ftted^ ^idtatbien np ein hitfe jit ganfe in inb toan oud^
baft anbet ftebe in §ennegaun)en inb joic^ bott an gtonbeten mit einte
gtoiffen bolf.
3tem jetftont in bem felben jait loaten bie unbetfaiffen l^etjod^ 35
1. SDaloon fpri^t anö) 3. to. aWütter, ber fi6) für Äarl bcn Äti^^ncn att«aab.
@(^tDeijcrgc((!^. (SScrfe XXII, 67) , fdbft in ^rudf\ai gcfe^^en.
2. fcru^fal. $«auncru« (Chron. u, 3. 3rrig ! "^ifüipp ber ®utc jlarb crjl
gener. 50) crjäl^It, er ^aht ben Tltn^d^tn, 1467,
1477. 845
Äatld t)tttg in aßen [inen lanbcn fcte begangen tnb in g^^iffen fotgen,
toont fl geinen leeren ^abben. nu ^abbe l^crjod^ Sari bnrg eine elige todf^
ttx naegelaiff en : fo l^ielben bie leerten, ftcbe inb brunbe in finen tanben
tait, bat man bie bod^ter bnt§ l^tüici^en moid^t, bairmit bie lant in breben
5 lomen moid^ten, ate oud^ bnr teben gemeift maten im leben ^rjod^ Äartt
mit feifer gteberid^« fon, genant ÜRa^imUianu^, inb toa^ ein tnmpir be^
gemeinen boll«, bat f nicken l^ifid^ burg foulbe befj)roed(^en fin toorben in
bem feiger bur 5Kni« K fo toaxt m ganfe gef (offen, bat man ben ^xlxä}
botfuren foulbe, inb bie lantfd^af , ebelman, ritterf^af inb ftebe berbonben
10 fid^ genfelic^en jofamen, tif inb goit maüic^ bi bem anbeten jo laiffen,
inb ber l^iüd^ ginge jo, inb l^aint eme gefd(^reben inb ire titterfd^aft gefant,
bat l^ei fomen fouCbe inb ben l^itid^ bolfueren inb bie tant an fid^ nemen
inb bem lonini ban granfrid^ tt>eberftant boin : toant ber foninf feige in
ben (anben mit groiffem boll.
15 Stern in bem fefcen jair, fnrfe nae fent Sol^an« bad^ mifefom*||mer, f^^%]\
quam ui^ Deftenrid^ feifer greberid^^ fon, genoemj)t äliafimilianud, erft==
fftxioöf ban Oefterid^, jo Soefien mit finen ^eren inb lad) bair toaii ein
maent inb repe fid^ bair mit finen leeren, bie mit eme in ©rabant inb in
gtanberen jeen foutben go ftnre bruit, inb bie bod^ter bur§ fant im oud^
20 Dil leeren jo Soeüen umb in go l^oefen.
Stem bairnae up fent ^eter binfetö abent jouc^ be^ feifer« fon burgsun 31.
ui« Soefien nae ©rabant, bie tant an fid^ jo nemmen mit ber icnffrautDen,
be« l^rjogen bod^ter ban ©urgonbien. 'bair joid^ mit eme ber buf^of
ban 5Erier inb l^er jod^ SBitl^elm ban ©nild^e inb ban bem ©erge , ber
26 marfgreüe ban Saben inb be« marfgreben fon ban ©ranbenburd^ inb
bort anbere leeren inb rittere jomail l^eirlid^, inb alle \toax% gecfeit. inb
bie ftat ban SoeBen fd^enften im jtoae filberen fannen inb gelt bairin,
bat toa« toail 15 l^unbert gulben toert, inb bie ftat fanbe ond^ pextt mit
im, umbtrint 25 ptxie. inb be« leifer« fon burg quam in bem angft in
30 ©rabant inb joud^ bort go ®ent mit finen brunben inb flief bae bi^.
3n bem felben jiair n^) fent Soffan^ bad^ mitfommer toart i^erjod^ 3««. 24.
flilf ban ©elren erflagen boit bi ©ornedE^ ban ben granjofen. ber felbe
l^ergod^ l^abbe lange gebangen gefegen in f^lanberen , \x>ant fft finen baber
1. ^ic ^cixaif} p>\\6ftn Wlaxmiiidxt 3. 2)oontif ober j^oumat^. 2)erSag,
itnb Wtaxia toax f($on auf ber Trierer iebenfadd @nbe 3unt, tfl xt\6)t genau U^
3itfammen!unft jur ®pxaSft ge!ommcn. !onnt. ©gl. Nijhoff, Gedenkwaardighe-
®a6 btc (g^ebcrcbung toor Üieuß gentad^t den v, xxxix. 2)ic gelbrif^c (S^rouil
toorben fei, fogt audf btc gortfetjung ber S3l. 233a j^^t ipgo die sanctorum dor-
Chron. praes. 240. mientium ßun. 27), cbenfo bcr Appen-
2. 1477 «ug. 19, ?eo II, 190. dix ju SBil^elm t>on «ert^cn 136.
846 VI. Stotlffom^ (g\fxomt 1499.
get>QTtsen l^abbe inb gebenftui^ gel^a(ben, inb bo l^oii^ ßati boit tsM, fo
quant ^ ut^. inb bo ber (oninl t>an ^^ranMii^ glanbecett inb bie iosbe
cbertjaBen »oiilbc. f o »uv<>en fi bcn burf l^crjo^ äitf u)) t>m ein ^ettftmcai.
Sun. 24. 3n bem fctbcn iatr umbtrint fcnt 3o]^a»« miffen * , bo toaxt ein ftot
boH (Soetlen einte faij^en ein^ mit einte co^tttel jont bDime inb mit tot^ s
gteben §ermau ban Reffen , ber ein gubematot bc« ftift« i©o« ton 6oe(-
(en getoten, inb joige ni^ mit t>aft bde tnben, mit gtoiffen l^enftbue^,
fttitf>nffen inb anbet buffen inb geteitfd^ft, int eitft bnt SDtbingentjA
n)onnen bat t>an ftnnt ftotmd inb <)tunbetben bat. bait tnott bä gne^
nmbgef lagen, inb joigen bon banne t>ott but Sinne inb taegen baitbnr lo
nmbttint 8 bage inb baeben baft fd^ben an bet pat mit fci^ieff« tab
monnen bat ftetgen onci|^ ftutm«, inb mcfben bae bort bur bot ftoö ii^
taegen nod^ bi 8 bage inb f d^nffen bot jfo^ f ete, inb int left »att bat iif *
gegeben bel^eWid^; lifd inb gne^ bie t>axxup toaeten.
3tem jetftont bairnae joii^ man bott bux Debe mit bet geteitfd^aft, 15
inb ee bie geteitfd^af bait qnam, gingen fi bat f (0^ ^twcntö an inb ts^Bom
bat inb ftiegen baft gebangen inb bil gue^ boitn^.
dtetn np bi€ fetbe jit toa^ bnfc^of 9lo^eci^t ban (Soetten Umnm
Stmpen inb l^atte in geloeft, 6i in jo büi>en. a« l^ei t>eniam, bot biffc
mx^ f to^ inb ftetgin f 0 futfe gen)onnen worben , bae cnn>o»(b« ifd fenger 2«
10 Scn^^cn niet Miben inb erieufte ben ban 8enq)en: of fi ein foin ftiegen
fnnben, bat fi bie nemen. alfo tieffen fi in ui^ inb qitam J^eimUd^^ti'
med^, inb bie oau Sempen ftieg?n me foin. inb bae joigat bet lantgtebc
butg mit finen i>tnnben inb bie bntget inb jo&enet toan (Soeöen mit m
geteitfdl^aft toebetnmb l^eim» 25
Stem jetftont baitnae in bem felböi jait kfd^cibe ffttio^ SBit^ta
ban €$uit(i^e inb ban bem ^etge einen haä) tnfd^ bem J^ufd^of b:an <Eoebie
9to))ettttö inb bem capitei banme boim, np ein jit jo Jöetd^en 2 jo fm.
inb bait toatt ein bt^e betraemt obetmi^ bie ftunbe be« l^tea ban
Oct. 1. ®ui(d^e bi^ fent Siemeid bad^, inb baittnfc^en foulbe ber l^rjod^ bon »
®niW^e ein ganfee foin uidfpted^, bc« bie beibe ^ort^i^ ingegangen
n>aten. inb bait tufd^n bet jit »att nidgefprod^en, Mt bufd^of Sioptc^
fouibe bel^teen fin (ebcntanf bie ftat ficd^idf^ mit bem fto«, mit ben ren^
ten baitin gel^oitenbe, inb ^eimetfel^em xip betSmift^. inb toete it fad^c,
8. ^uftt»M«ffcn «nber fIrijtBuffen inb tmffen.
1. !S)er3ud gegen Uerbingen, ü!inn ki d^Hnbaci^, viUa Hemersheim up der
iinb Ocbt begann fc^on in ber crflcn Tzwisten in einer Uvfunbc ^arl'« IV.
Hälfte 3uni. @. (Snnen ill, 578. toon 1353 («Innoten be« ^ifl. «er. f. b.
2. Serg^eim. Diieberr^ein, 5. $eft, 215).
3. $eimcrjl^eim om @n)ifler ^a6f,
1477. 847
b«t btc tepten jattd iriet 3 bufent gulben * mxt enteren, tat fwtfbc mon
eme gnet boiti 4ti^ bem fttft, inb boinmt foutbe ber bufd^f jobreben (in
inb fi(f) bed ftiftd niet mc unber»>iirt>eii ned) froebciu
3tem [crc furfe baitnac in bcm felbcn iair joid^ ber bitfd^of burfe
5 beben in bot tant inb fd^reif l^ctaf , ^ci cnwotttbc ber fotnen nod^ ber
babingen niet ^atben.
II 3tem jerftunt baitnae in bem fetoen iair bcfanten be^ ^rjogen «t.327b.
frunb bon ©utfcj^e bie^ ainjjtlnib bam ©rnilfe, bon Sed^cirid^, ban SReini*
haö} inb JRoIonfeegge inb bcfd^^eiben bie in ben boim , inre rcd^nfdj^aft
10 jo boin, bot olfo gefd^d^. inb bie boiml^cren toorben mit ben jobre^
ben inb gaben in geCt inb oud^ berfd^ribongen, me^ man mit in oberbra*
gen »ad. inb ber tantgrebe reit ban ftnnt, ad bit gefd^et tt>ad, gom
®r«iel, io ?ed^enid^ inb fd^idtte fin brnnbe jo 9teimbadj^, jo JRotan^egge
inb nom bie in inb tied bie burger inb nnberfaiffen eme l^nlben inb fmeren
15 trn»e inb ffodi jo fin, atö cime gubernator t>an bcd ca^itete »egen^.
3n bem fetoen iair , fco »aren bie ^eren ban 3lid^en uneiud mit
ire gemeinbe, bie adcifen inb uffomingen afl^aben »onlben, inb bie ban
ber gemeinben l^atten baft bergaberunge binnen Slid&en inb ^ielben iren
tait inb fd^idtten ire l^oeftuibe, mit nomen einen 3Bi(l^eIm S3eiffe(, ber ban
20 tteftid^en brunben »ad, inb einen genant Sambred^t Sroid^enbedEcr, nod^
einen fmit in fent 3acobdftrai[fe jo baft maeüen an bat rait^uid,
mit ben leeren jo fpred^en , inb (achten ben ^eren baft ftointlid^e reben
bur : fi »antben bie adfcifen af l^aben inb ber nit me gegeben l^aben, mit
bil anberen breutoorben, inb bejiegen-bie leeren, bat fi baft bi( brief fout
25 ben l^in boin befiegeten mit ber [tat groiffe feget, bie nod^ nnbefd(^reben
n>eren , bat fid^ niet alf o erbant , inb quam f o berre , bat ber leeren ein
beit jo Stiegen binnen niet bliben enborten inb joigen uid. bod^ ber rait
befd^eif fi iub qnamen »eber in, »ant fi ber f ad^en nnf d^nlbid^ iparen K
3tem lurfe bairnae fd^idtben ber rait ban Slid^en nae efeßgen trefli*
30 gen bürgeren, bie fid^ bed u))(oufd nod& fcej^ l^eimtid(;en raife niet froeben
nwutben, ber nod^ ein mirfüd^e fomme toa^, inb begerben raife, mie fi fid^
]^tben foutben in biefen fad^en. bie giengen jofamen inb gaben bem
' raebe ein antmort: fi l^ebben fi geforen, bat fi ber ftat inb ber bnrger
nnfe inb beft bur foulben feren inb raeben. fi entt)iften niet, ein rait l^ebbe
1. S>ie ingetti^erte diente betrug 3. iD'^ei^er, %a^m]^t ®efd^i(^ten
4000 ©ulbeu. Ucbrigen« fmb bie öe^ (aJlüIbeim 1781) 399 ff. gibt »eitere
fihnmnngen be9 Sergl^eimer Vertrags ^in^el^ettennacd einem '^ad^eneriD'lfc/,
t)om 26. 3uU 1477 (l*acombIet, Urfnn« \ti^t aber ben Äu«bru4^ ber Unrn^en 1474
benbttc^ IV, 486) ri(i(^ttg angegeben. <8ept. 22.
2. 359I. (gnnen III, 581.
848
VI. Stetl\fof^6^t (S^ront! 1499.
fid^f gel^altcn nocSf a« bat gcburt: bat fi bat »ort alfo l&tclbcn. tocr
icman^, bcr in get ungcburlid^« öurted^tc, ft touftcn toait toic fi bat ftrai*
fcn foulbcn. fi »ouCben ßf inb goit bi fi fteücn, of in ieman« gctoaft
Durfeid^tc 2C.
3tcm fcrc fur| bairuac in bemc fctocn iair l^ictbcn fi xaxt inb lieffcn 5
Sötl^tm ©eiffct mx^ jo bcn Sluguftinercn in bcr firmen ^oiücn t>nx bcn
rait inb bracgbcn in, of ^c gcfad^t l^ebbc ban ben nnbefcgclbcn briebcn a«
üurg i^. l^e fprad^ *iae\ mcn bracgbc in, toae bic briei>c tocren. l^
anttt)otbc, l^ci entoiftc be^ nict. mcn bracgbe in, tt>ac l^e mit bet rebcn
^er qucmc. l^c anttt)crbc, it »er im gcfaci^t, mcr ^t cnujiftc nicmant jo 10
noemen , bcr im bat gcfad^t ^abbc , alfo bat l^c bc^ gein bctoifcn fnnbc.
mcn bracgbc in, toat in bairjo bctocigt l^cbbc, bcn l^cimtic^cn tait l^cl^n
JO ^atbcn inb bcn u^)touf jo maci^cn, bair l^c ond(^ locnnid^ gucbcr rcbcn
\xp tt)uftc JO fagcn. boc^icfd^ mcn in finc bigct boin inb tic^ cmc fui
l^cuft bur bcm raitl^uiffc afftain inb in ein tabe boin inb locbcrnmb jo 15
bcn äluguftincrcn begraben, jerftunt baimac enl^ietbcn bie gemcinbc
gcincn l^cimlic^cn rait me inb lieffcn bie ^crcn gcttjcrbcn.
Anno dni. 1478.
üRaiio, 3n ben iairen un« ^creu 1478 nmbtrint finden ^ toontbe bnfd^of
5Ro^)art npn>art trecf cn burc^ C^effcn , inb l^c »art gcbangen ban (ant^ 20
grcbe §cnrid^« bieneren inb mart gcbenftid^ gcboirt in bat lant jo Reffen
inb lai) efetid^c Jair boe gcbangen n^) cim f(o« bat genant i« ©lanfenftein.
3tem in bem fe(ben fair in bein apxxUt 2 tt)orbcn 5 minfd^en bi fcnt
Sat^crinen jemcrlid^en ermort in eime l^niffc inb ttjart baft bit guc| boir
genomen, inb laegen boit in bem l^uiffc n|) ben 4. bad^, ce man bcd gettjar 25
tt)art K bcr man bcr ermort »art l^iefd^ ^etnrid^ Snctt inb fin fraume,
»ort §cinrid^« nebe, toa« ein junf mund^ctgtn ban unfer lieber brauioen
broeber orbcn, ein mait, nod^ ein metgin, tt)a« bcr brantpcn nid^t. »an
«(.32s».be^ II burß morfe tt)cgcn gefd^ad^ man^ertei bcrfnd^ung. ein naebuir
bairbi toart gepiniget, bat l^ci fin (cbebage ein crnp^)el bCibcn moeft, inb 3»
rooxt bod^ unfd^nlbid^ gcbonbcn. ond^ tt)orben ein beil gcrid^t buiffen
1 . Scbcnfoü« frü^^cr, ba ^ijctn« IV.
fd)on 1478 %pv. 17 bcn taifcr erfud^tc,
9iu^rc(i(|t gui* greH^cit ju toer^clfcn.
(£^me(, 9legcPen7197. SÄommcI, ®efd^.
öon Reffen III, 59 (agt : 'mitten im 2öin«
tev\ %i9 Ort feiner Oefangenfdt^aft tt)irb
ebcnb. * öionfcnjlein o^>ntt>eit ©laben»
H6}' (bei 3}larburg) genannt.
2. 21m 3. ?(^ril forbcrt bic ©tabt ju
SRati^forfc^nngcn toegen bc« *in ber na^t
k>an bem mainbage np ben bindtad^ me|i*
leben' (alfo üom 30. onf bcn 31. aRorj)
begangenen fünffaci^en äRorbc« auf. Co»
^>icnb. XXXII, 27b.
3. *2)c« man irfl geflcrn an bem
atoent gen^atr id morben\ ebcnb.
1478. 147Ö.
S49
(Soeluc S bie \x(Sf plxä)ti6) gatjcn bc^, inb befad^tcn cfelid^e anbete bie oudf
l^antbebid^ treten: mcr meu fönt fi mit ))inen bairjo niet brcngen, bat
fi bat moutben kfennen.
Anno domini 1479.
5 3n bem iaer un« leeren 1479 toa^ groi« fxkäf tufd^en bem fonin!
toan SSranfrid^ inb bem l^etiogen ban Deftentid^, ber bie bocktet l^crjod^
Satt ban ©urgonbten jer ee genommen l^abbe mit miüen ber (antfd^af ,
bairumb ber foninf burß fere jornic^ tt?a^ inb joid^ in ^oed^ SSutgonbien
inb gewan bat fetoe ^erjod^bom inb onc^ bie graeffc^af 2. be^geü(^en ge-
10 tDan l^ei ouc^ \>\l ftebe inb fto6 in ^ennegau inb in Slrtoi^.
3tem im fetbcn jair ftarf ^erjod^ SBit^efm^ ban ®ui(d^e inb ban
bem Serge ]^ni«frantt)e ^ ; bie toa^ geboren t)an ^ein^berc^ inb lie« gein
Knber.
3n bem fe(t)en iair toa^ oud^ fried^ in bem lanbe ban ®elre : want
15 bie ©etterfd^en, bo ^er^od^ Äav( »an Öutgonbien boit toa^f l^often fi iren
geboren ^eren jo friegen. barumb, a^ ^erjod^ äWayimitian bau Oefteric^
in bie lanbe qname, monlben [i in niet intfain bur ein leeren, bairumb
tourbcn ir biant ber l^erjod^ »an SBurgonbien inb ber ^erjod^ ban Siebe,
inb toaren mit efeüd^en iren brunben »ur (^e(re gejoigen mit l^euftbuffeu
20 inb anber gereitfd^af, inb ftoigen bairbur jmei boltoerl u)>, inb bie bau
9limmegen mit iren brunben quamen intieft bair jo l^utpen ber Jonferen
t>an ®e{re bie binnen ber ftat xoa^, inb briefen bie u^ inb fi lieffen bair
jtoo l^cuftbueffen, tommeler, ffangen inb baft anber gereitfd(^af inb pro=^
banben, inb bie (^etterfd^en üoirten bie gereitfd^aft binnen ®elre*. bie
25 t>nxi ii>\\\ex f ^at^erina genoeüi}3t, n)a^ ^erjodö 9lbo(f « fuefter , inb ber
^abbe l^crgod^ Sari bau 93urgonbien jo irrem n)ibbem gegeben , ad l^e
5. jaercn. 23. gercitfi^ac^. ^^rauanben.
1. @o »irb am 9. ^)px\\ 'äaöftn er»
fuc^t, einen be«3Worbc«S3crbäd^tigcii *u^
bat utfferfle jo toerfoctfen'. 2)c89lcid^en
ber ©rbmarf^att ijon ^u^cemburg. (£0*
^ienb. XXXII , 29a. 30a. (Sbenbarauf
fc^eint [16^ noc^ eine 9}litt^ei(ung be9
3Jat^ö 1479 92ot). 16 ju bejie^jcn, ein
befangener be« ^erjog« bon ^Mi6) ^abe
feine @e|tSnbniffe tt)iberrufen, bann aber,
'\>an nun?e« V)erfoi(!^t inb toer^oirt', jnjei
9RitWu(bige 'bc« ettenben mor^' »er*
ratt^en. @b. 184b.
2. 2)a« witi^tigfle (Srcigniß be« gelb»
Stä^tcd^icnifcn. XIY.
guge§, iD'^a^iminand <8ieg bei (^uinegate
(?(ug. 7.), ifl übergangen.
3. eUfabet^ t>on 9iaffau ftarb 1479
Wlaxi 11. 3Remoirenbn* be« 2)üffelb.
3RarienfJift« bei lüacomblet, ^r^ito III,
127. @ie ^tte bem $crjog $ein«berg gu»
gebrad^t (eb. IV, 300),
4. 5BgI. 9?ettc«^eim I, 176.177. (gin
SScrtrag V)om 25. '^o'o. fieberte Äatl^arina
ben ^eft^ toon <Stabt unb 3(mt ©eibern.
Nijhoff, Gedenkwaardigheden V, Ur»
funben 116.
54
850
VT. Äoet^offf(^)e(Shrcnif 149Ö.
®eltelant gcmonncn ^abbc, bic [tat uan ®etrc tnb anbct« \ inb bat be-
hielte ft unbe nod^ ^axt, tcatterlei otlcci^« bem laut Dan Letten oberquamc
in bet naebolgenbet jit, bi^ nod^ l^et anno 1496.
3n bem fetoen jait tieffen bie ^eten t>a\\ ßoeßen botjen ®eicn ^ ein
tt)er lofttic^en machen mit ptkn inb anbete geteitfc^aft, nmb ben 9iin up 5
bie [tat jo mifen, bairumb bet ^erjoc^ ban bem ©etge fere ^otnici^ m^
inb tt)ou(be bat af ^ain , inb lie« 3 of 4 mail ban finen bieneren ber ftat
t)etbieben, bat fi niet bort enmad^ten an bem werb. u^> bat berboten*
achten bie ban ßoeüen niet inb fceftonben bat bort jo machen, bo quam
ber ^erjoc^ mx^ hi tantgret^e §erman gnbernator, inb bie ^eren maeren 10
[amen tjerbonben ^ inb bie ^eren tieffen ir tantfdbaft bergaberen inb fd^re*
ben ber [tat , bat fi bat loere tüebernmb afbrec^en : gefd^ied^ be« niet, fo
iDoulben fi bat unberftain mit gemalt afjobred&en. bie ftat enmoulbe bot
niet mit iren tuiben af boin bred^en. fo quamen bie jmeen bnrfe furften
Dm. iä. mit irren frnnben be^ fribad^^ nae conceptionis Marie ^ inb braic^ems
bat mere af inb baeben ber ftat albae groiffen fd^aben inb fdf^imf . inb
bie leeren ban ßoeüen baeben ir poxi^tn fteiffen ^ inb monlben ir bürget
niet ui^ laiffen inb tieffen fi geioerben inb afbred^en nae allen iren mißen
funber meberftant ber ftat.
Anno dni. 1480. 20
3u(. 26. 3n bem felben jair nj) ben anberen bad^ nae f ent 3acob« bad^ ^ ftarf
bnfd^of 9to|)ett, etfebnfd^f jo ßoeüen, in bem tanbe jo Reffen, bair ^ei
nmbtrint 2 jair gebangen tua^, inb wart atfo boit ^erni^ gefoirt bid 50
SSnnne inb mart bae begratjen in fent ßaffin« monfter. Cujus anima
requiescat in pace. 25
©(.328^. II I53ilb eine« S3if^of«.]
§ermannn« ber bierbe ban bem namen inb jogenoem^t Pacificus,
1. 2)ur<i^Urfunbcl4733(ug. 15. Nij-
hoflf V, Urtf. 18. Uckr ben Scrt^ biefcr
@tettc für SBcflimminig ber 5Ibfaffung«'
gcit ber (g^ronif fi^l bie (Siiil. e.215.
2. gfjatürlic* nic^t auf ber (Jölner
@citc, fonbcm bei^ott, bem 33aVent^urm
fd(iräg gegenüber, xüo ber ^\)tm ba« nic'
brige Ufer ju burt^bred^en bro^te. @c^on
feit längerer 3«il ^atte man l^ier ber2^l^ei=
lung beggluffc« ^nxd} umfaffenbc @trom=
bauten entgegengearbeitet. SSgl. @nnen
III, 614 ff. jia'iim6)t Sorrefponbenjen
(5o^)icnb. XXXII, 186* ff. ®g(. S3ei(a*
gen I, 5.
3. ^mö} Vertrag toon 1 479 5Ro\). 26.
Sacomblet, Urfunbenb. IV, 505.
4. *3n biefer t)ergangenrc na^t'.
©c^veiben ber @tabt an ©ubernator unb
Äperjog, 2)ec. 10. (Jo^icnb. XXXII, 193<^.
5. '<Bc ^aln n?ir bo^ . . . unfer jleibc
poxi^in boin bef(offen l^lbcn, 50 toer^foe*
ben, bat bairuid gein n>eberf}ant no(^ ge^
njalt engeft^ie'. (Sbenb.
6. 3m Liber registr. sen. III, 127*
toirb ber 26. 3u(i atö 2^obc«tag aiigege»
ben : 'np 26. bad^ be« mainb^j 3uUi im
floffe ]ic granfenflein in ^t^tn.
2)e«gleicben in einem ^id ungd^rotofott
toon 1480 3ul. 31 [Wt^c. A IV, 136):
*en niefien gube«ta(^ tourlcbcn in bem ge*
fenfni« go SB I a n te n fl e i n in C)effcn\
um. 851
bcr 61. tufd^of go (Socßen, ein (antgvetje Don ^peffcn, matt bc« anbeten
bagc^ nae fent Saurenciu^ bad^^ in bem buv^ jaere einbtec^ttic^en i>anben9i«g. «2.
boim^eren gefoven go einen erfebnfc^of jo ßoeUen, bair bie ritterfd^aft inb
ftebe beffetbcn ftif^ befd^reuen maren, inb ber nngefoeren bnfc^of bebe fi
5 aßefamen in fin l^of fönten inb bebe in gnetüd^en.
35iffe bnfd^of §ermannu^ IV i^ bißic^ jo noemen mit einte eirlid;en
jonantett, a^ bie anbeten bti ban bem namen, fin butfaten, genoetn<>t ge*
meft fin, a« baeban bntß i« Mio 123, item folio 157/item folio 166,
inb befe beitbe §etmannn^ ^eifd^t mit fime jonamen Pacificus, bat i^
10 Dtebefam of tjtebemed^et: mant »an 260 jairen ^et^ inb nod^ botbet
i^ gl^einte ban finen bntfaten, bet fid^ fo btebelid^ mit bet ftat ban
ßoeüen inb tantfd^af gel^alben l^abe a^ biffe butd^tud^tige futft bi« nod^
:^et anno 1499, inb mit bet genaben go|5 bi« in bat enbe fin^ eittid^en
tegimenfe ^atben fat inb gl^einen btedfen of unere in finen namen fe^en.
15 item niet allein i« ^e btebefam mit ben finen, met ^e mad^t ond^ bveben
uitbet anbeten, bie nnbtebefam fin inb in nneinid^eit ftain, inb l^ilft bie
tjetfoinen. mat bteben inb bti^eit l^e befen tanben inb bem ganzen 9?in*
fttoum gemad^t ^abe, bat i« (antlnnbid^ inb bie finbet \xp bet ftraiffen
miffen baeban go fagen 2C, beati pacifici quoniam filii dei vocabun- ^c^ttif.
20 tur. bat bnfd^bom t)an ßoeüen, bat fere betfe^ät inb l^oid^Iid^ mit fd^ulben
bntd^ fin bntfaten befmeirt tt)a«, ^ait I}ei gettnmelid^ mibbetnmb «Jige-
tudft nnb geloift. baet^an inb ban anbeten bingen bie ^e bebtet)en ^ait i^
tcbetid^et mai^ bnvgetoitt inb mitt onc^ I;iernae boban getoitt.
Engelbertus primus, comes de Monte, episcopus Colonien-
25 sis XLVIII, qui fuit anno dni. 1217 ^ et beatus ac maityr pre-
dicatur, cum avgueretur a spiritualibus, quare exactiones faceret
in populum sibi subjectum, respondit verbum notabile et nunc
temporis verissimum : sine pecuniis pacem se non posse facere
in terris * ic,
30 3tem n<) bie felbe jit ma^ bet 9?in fete gtoi^, bat ^ie an bil
cnben in bie ftat ßoeüen ginf, be« nmb bie git niet t)ie( geften enma^,
inb ^abbe in obevlant gtoiffen betbetflidben fd^aben gebain an ftnd^ten
inb anbete.
1. ®^oit?lug. 11. 'U^j^mbcdatum gigfeit tmtcr fd)tt)crcn Ääm^jen erringen
bi« brief«' ^eigt c8 in einem 'wp m'Odö^ ober bert^eibigen.
II. angnstr baticrten @<]&reikn beö 3. ^legierte 1216— 1225.
iHat\)9. (S,opknh. XXXII, 255». 4. SDIefe ©tcttc pc^t, abgiigüd^ ber
2. 3tt ber Zf^at mußte bie @tabt @ingang«n)orte, fafl wörtlici^ in Caesarii
gegen oflc (grjbifd^öfe ?eit Äonrab bon vita s. Engelberti I, c 6 (Böhmer, Fon-
^oftaben (1238 — Ol) il;rc Unab^äii^ tes II, 302).
54*
852 VI. ÄocI^offf^c (S^roni! 1490.
Anno dni. 1481.
3u(. 1. 3n ben iairen un^ leeren 1481, up fonbad^ nae feut 3o]^an«bac^
mitfommct, fteif ^ctioc^ SBil^elm jo ©uilic^ tnb jo beut SSetgc jo ßoeüen
U mit frautüen ©ibitta 8cnoettH)t, bie tua^ ein bod^tcr ntarfgraöen äil*
tred^^fe t)an ® ranbcnburd^ . tut fi tporben jofamcn gcgerjcn buiffcn ßoctac s
in bcm belb inb quamen jo fent ©cDcrin^ <)orfecn in mit t)it futftcn inb
^crcn, ncmdid^ ein bifd^of uan ßoetten, ein bnfd^of t)an Strier S ein
^erjod^ »an Deftenrid^ inb ®nrgonbicn 2, ein ntarfgrarje Dan Sranben^
burd^, ein marfgraöe uan Söaben^, i)ort öit anber greifen in gejal, a«
man meint, otoer.bieöO, inb mt frien; ritteren inbfned^ten, inb man 10
^abbe ^of bri bage fere foftlic^ mit [teeren, banden inb anber«, inb iport
bie brnloft gehalten in bem ^of jom 9l(benberc^ np fent 3ot;an« ftrai^.
bie bruit quam onc^ fere foftetid^ in eime gutben magen mit t)it ebc(en
[dienen jonferen.
3n bem fetöen iair ^ ftarf ^er jodf^ 3o^an »an 6ler)e, ber ijit fc^aben^ '^
inb unmiüen« in fime teDen beme ftift t>an ßoetne inb beme tanbe Dan
®elre jogeDoegt ^abbe.
®ti)t.i7. 3n bem fetoen jair umbtrint fent Samberlä bad^^ enftont ein gtci^
erfc^redftic^ u^)ruirunge inb ätt)eibrad^t in ber ftat Dan ßoeüen tufd^cn
bem rait inb ber gemeinbe Der felDer ftat. inb bat quam, a(« men ge*2o
meintid^e meinte , Dan ber nnmer mnn^e : tpant efetid^e tüi^^jenninge, bie
s8(.329«. np 12 Rätter geftagen toaxtn inb bairDur genomen, || bie tt)urben afgefa^t
n|> 11 Rätter inb anber nutDe tDi«|>enninge geftagen, a« mit Den itDeicn
luerfurften Soßen inb 5Erier inb mit bem l^erjogen Dan Serge, einer w
12 Rätter ^ bie bod^ naemait« feer Deri^eud^t tt)urben, a« f onberfingc 25
anno 1494: bo galt ber froinemi^penninf 15 ^aüer inb bie anberen, bie
mit ben tnerfnrften gemunfet tt)aren, gaft einer 18 l^aüer. oud^ tt)a« jo
ber jit ein bectommen jit, alfo bat ber gemein man fmairlid^ n))nam bie
Deranberung ber munfeen. be^getid^en moiften bie burger got geDen Dan
ben goiberen bie fi go Sotten binnen brad^ten , unb njart bie gemeinte 30
mir! (id^en baemit befmert , ate oud^ gemeintid^en Dan ben bürgeren inb
Dan ben |>rebicanten bie befmerniffe mart go Derftanben gegeDen, barburc^
1. Soljiann II. Don S3abcn. 5. 3)cr 3ug Dov« SJatl^l^aus, mit bcm
2. S)cr f^)ätcve Äönig 9)^ajc. bie offenen Unruhen Begonnen, jäüt auf
3. (S,\)xiftep\}. • ben 29. (Btpt. 3SgI. bie eingc^enbc 3)ar»
4. 5(m 5. @e^)t. Tesrhenmacher, An- flettung bei @nnen III, 586 ff. unb bi«
nales Cliviae etc. (?lu«g.t)on 1731)315. ^rofarctation unb 9leimc^ronif Über bit
Brosii annales III, 23. (Sin ßufat^ jur Unrut^en 1481—82, 53eilagcn III u. IV.
(£anH)ener (Slj^ronif (3(nna(en be« Ij^ifl. 6. (Sinjellj^eiten be« aTiüu^toertrag«
SSer. XX, 336) ^at ben 7. <Btpt. Don 1481 bei ©nnen III, 901.
1481. 853
•
ein bci( bc^ rat(j fonbcrtingc mit ungetruroic^cit öerbad^t ttjurben. l^icr*
iimb marcn ettid^e burger mn Soßen , bie anfingen ^eimtid^c ijergabe^^
rung inb gef^Jteid^ jo machen , umb eime ratbe i)an ßotne nntpitten jojo*
fnegen, barjo fic^ efelid^e uan bem alben i;erfd^aft etgatjen inb fere fd&at^>cn
5 rait ^ietben unb gaeuen enttigen befen rait , bat fi einen jebet begtifen
tDolben inb barin etlid^e ))unten befd^ri^en nnb bem raibe bie tjur^atben
inb ban in gefinnen, bat fi futd^e pmxttn afftelben. inb befd^eiben inb
friegen jo fidt; ban allen am^)ten inb gaffelen binnen ßoeüen efetid^e ge-
fc^ictte frunbe inb ftoiffen fementüd^, ben jebet tjurjo^atten bem raibe.
10 fo quamen bie gefd^idfben frunbe t»an alten gaffeten u^3 bat raitl^ui^, inb
ben bolgbe nae ein groiffe mirclid^e gejait i)an fd^emelen fted(^ten inb ein*
^ei(^ njoefttn bnrgeven in gejail, a^ men meint, ober 1 000, bie baft moit*
n?ißen^ breben unber bem f;uife, bie gefd^vei^en tafeten jo ftucter jo ftainbe,
inb l^abben fere )oH unnützer reben np ben rait ic. atfo tt)art bem rait
15 ber jebet burge^alben ban ben gefd()icfben ftunben t?an ben gaffeten, inb
begerben ben jot, bie afifen nnb anber bi( ^Junten ban ftont afäofteüen.
ber rait begerbe fid^ bairup jo beraiben, inb beö anberen bageö bairnae ^
DO mart ben mx^ raife^even fere fmintüd^en jogefjjrod^en inb burge^Iben
tyan ben gefd^idfben gaffelfrunben, bat fi bie afifen inb anber mx^ pnnttn
20 i^vin ftont affteWen, fi tootben bat ge^at ^ain, mit me anberen breutDor*
ben. fo fd^idfDen unfe ^eren ire frunbe bi fi inb ftatten bie pmxUn af nae
alle irre begerben tc, inb bie anbere bürgere enfunbe ber rait mit geinen
morben nod^ goiben reben entoec^ boiu gain , bi^ bat bie frunbe ban ben
gaffeten quamen :c. inb bie ^ie[d^eu fie l^eim gain, atfo gefd^ad^.
25 3tem r>an ftont bairnae begonben bie fetbe albe ^erfd^af mit e^jlid^e
anberen amp^ unb gaf f elfrunben , befonber mit eime gurbelmed^er^ ein
anberen numen rait jo falben , umb einen rait nod^ furber jo nobigen,
inb quamen anbertt)erf mit ben gefd^idfben frunben aüer gaffeten inb ge*
fonnen bau bem raibe, ein red^enfd^af jo boin bau 50 jairen ^ ban inne*
30 men inb ui^geben, ti^ant groi^ ayife inb fd^e^jung ujpgel^aben toa^, inb bie
f iften ti)aren fere lebid^ in ber rentfameren , bairumb bie ftat befummert
inb benobiget roa^ in bejatung ber reuten, inb bairumb mummetbe bie
gemeinbe, bat ber ^eren einbeil mn ber gemein goit gebeitt I;ebben. ber
vait toa^ toiüid^, bat jo boin, bod^ bat ein igtid^ gaffet jtt)en frunbe barjo
55 gebe, it gefd^ad^, inb bie fetücn mngen an bie rec^enfd^af jo ^oeren jc.
bcd^ beteftid^ten bie gefd^idften frunb ben alben rait nod^ mit bit anberen
1. 2)er Sftat^ mußte fofort na6)' roUc t))ieltc.
geben. ^qI @nnen III, 590. 3. SReimd^roui! unb ^vofarclation
2. Sodann $emmcr«bact , ber au^ \\>uä)iii übereinftimmenb üon einer
l^ereitö bei ben erftenUnru^>en eine §au^t' Sftei^nungöremfion feit 1450.
854 VI. .^octbofiici>c (S^ienif 1499.
pimtcn infc bebrei>cn taft nioitn>iüen^ mit cfelidt^eu bieneren afjofefeen,
bic fcer atbe rait gefat \)a't>t;c, inb anbcv^ k., bat bod^ in irem bebcit niet
enn>a^ bau iren gaff eleu, bau bem cnbc bicfcr fad^^cn XDixt batb l^ernac
mcvc gcfd^^tcDcn. bie rcd^enfc^af gcfc^adjf, unb tpart hoö) niemand bon*
bcn ungetrutDe in fiiire red^cnfdjfaf. 5
^(btttl 30 bc|cr jit tt>a8 in ot)ciIant, in (Steigen, nict t)eirc ^jan i'uccm, ein ^crcmit
of einjcbd, gcnoenH)t bvocbei 9Hdai« », bet pia6) Dutmaite JC fin ein fd^effeii,
inb ^e tüart gevoirt mit bem geift go^ inb mirfebc bcn j)cricutofcu inb
jorc^lic^en ftait beö ampfe , a^ ^e bi ai>enturen Diel gcficn inb gevoirt
l^abbe Dan finen mitfc^effen, ijt berück tie tvertt inb ginf in einen toalt, 10
inb bae machte ^e ein ^utte bae I;e njoinbe , inb (ccfbe bae wail 20 jair am
aüe min^lid^e inb ütlic^c ]pi]t. l;e ttjatt biet unb manuid^fefbic^üci^ berfoic^t
!8!.329^'.inb befoirt t^an geiftUc^en inb merftüd^en perfonen, of ^e lif* || tic^e fpifc
intfinge inb eiffe, mer i^e antU)erbe, it h)etc im aüit jcmeber. inb jom le=
pcn parf ^e fcüd^lict inb luart begraben in fut fiv[^el«tii(^e. . 10
3n bem felben iaite tDart bet lange friec^ gefoint tufd^eu bem ^er^
jogen Dan Defterid^ unb ben ©ellerfd^en, unb ber i^etjec^ freid^ bie lant^
fc^af in unb fi l^ulben ieme 2.
3n ber jit erl^oif fid^ ein npxoix in §oltant obetmife bie j)attilid^eit
baefelf^, afö §uif inb ßabelgatD, unb bie ^uiffc^en ncmen oberl^ant jo 20
'ßorbred^t, baitumb it naeberl;ant Mn ben cabelgaufc^en getDonnen toaxi
in ^erjoc^ ÜWafimilianu^ ^ant bau i}^x ®ifen Dan (Sgmont mit eiinc
abentuirlid^en anflad^ '\ inb bairbuvd^ nomen bie ^uitfd^en tr bluc^t jo
Utric^t, inb bae ftoube uj) ein nube jad^t : bat capikl inb bie ftat butfe
t;ielten uj) bie l^uitfc^en unb bufc^of !DaDib ^ Diel jo ben cabelgaufc^en, 25
a^ bei* Dur^ f;eriod^ oud^ bebe, inb bat capitet toaxp n^ grebe ßngelbred^t
Dan 6(eDe^ aef ein gubernatov bcffelDen ftift^. baivumb waxt Utric^t be-
lacht mit bem gubernator burd^ ben i;evjogen inb bufc^of ÜDabib, inb bat
beted^ bejailt §ollant, unb lad; bairbur int eirft 5 iped^en, bairuae
9 ttjec^en, inb getrau bie ftat mit gemalt, vide anno 1499. so
3n bem felben jair mürben ein^ ber bifd^of bau ßoetne , ber bifdf^of
Dan Syrier unb ber ^erjoc^ bau ®ui(c^ inb bie ftat Dan ßoellen einrc nu*
mer munden jo f lain , golt unb filDer , inb fatten af bie coetfd^c ftoeffer
n)f 34 ^aUer inb bie cronenatbu^ up 1 1 Malier ^, bat groiffeu berberftid^cn
27. *»an' botJtJflf. 33. nu»c.
1. 9acoIau« Don ber glüc. 4. 9^atiirlici^cr@o]S>n$cräog^biUbb«
2. Bq\. bcn Beitrag 1481 ^ug. 15 »on Surgunb.
bei Nijhoff, (ledeiikw. V, Uift. 151. 5. 33rubcr bc« ©eiiog« Sol^ann Den
3. 3<»n Don ^gniont iiai^m 2)ortrcd^t ßkbc.
bmct Ucbei[att 1481 2lj)r. 5. ii?co II, 202. 0. ^(. önnen Ul, 901. 902
1482. 855
fdjfabcn btad^t in befen tauben inb t>U ungetucf^ af quam, aö fur^äUd^ ^ic*
i)ur ouc^ bcroirt ii5. inb bie nutoe mun^ enbteif nict lange ftain inb quam
ad it eitft tt)ad. bedgelid^en finbeftu ond) tjan einre nutper munfeen anno
1494, burc^ meiere bie (antfd^afte l^ietumbtvint ftDairlid^en gebrudt inb
^ betepiget tourben.
Anno dni. 1482.
3n bem fetoen jair bed anbeten baged nae fent Signeten bad^ * xoa^ 3an. 22.
ein groiö tDint inb ungen)ettet uj) ben mibbac^. fo tpaö jo ber fetter jit
getDeft jo Senne ber tt)ibifd^of mn ßoeUen inb ^abbe bae geriet : fin
10 name toa^ 2lrnolt unb ipad »an Unfel geboren inb ein minrebroeber.
ber feli)e l^ere mit anberen 6, bie mit eme J^ciren »an Sonne jo Sollen,
n?art in eim nad^eu, ad fi ^et quamen untgain ^or|5 in bem SRine^, bo
roart bie unbefturic^eit bed mafferd fo groid, bat it in ben nad^en ftoid^
nnb erbrant bafelfd mit ben 6 ^, inb l^abbe fin pontificalia bi fid^ : bie
15 öerbrunfen cud^. ^e tt>axi bod; gebifd^et unb gefunben inb oud^ einbeil
Dan ben pontificalia : mer bie nam ber ^er jod^ i^an ©erge , toant [itj in
finre lantfd^aft öunben tpart.
3n bem felben jair, naebem ad bie red&enfd^af ^an ben raife^eren
öur6 8^f^i^l ^^^ i^nb in ber red^eufd^af uprid^tic^ J^unben ujurben , bat
20 men lieber geinen t^an in moid^te ein mirclid^ fad^ binben, fo toaren bod^
ir einbeil, bie groiffefumme gelfe ber^anbelt l^abben inb uidgegeben mit
groiffen fummen in ben fad^eu bie ftat antreffeube. bairu^) U)ad ir ant*
tDort inb intfd^ulbigunge, bat mx allit gefd^iet burc^ ben fried^ mx 9?uid
inb mit bufd^of SRopert. bod^ l^abben fi tjergeffen, ber quitanfebrief jo
25 nemmen t>an ben ben fi bat gelt oberlei^ert ^abben. inb tpant ber fetoe
^anbel int gemein niet mallid^ funbid^ tt>ad, fo tt)ad ein gemein bliegenbe
rebe, ioie bat bie gt;ene, bie befer u))rorunge anl^eber toaren, mit irem an=
l^ant ein ujjfafe t;ebben gemad^t, bie felben bur§ raitä^eren anjotaften an
tif inb goit inb fi in iren ujonungen jo oberbaßen, inb adban bau ben
30 [elben goibe ber ftat gebrec^ berbuüen. affo uj) maenbad^ ujp baftabent gcbr.is.
quam ein tjergaberunge mn belf, efelic^e lid^te inb fnoebe gefelfd^af , up
bat raitl;uid : bae bebreben fi bil me bau in bau ben brunben inb bau
ben gaff eleu betjolen toad, a^ fulc^ bafel ^jtec^t jo boin, inb brongen inb
16. 'iV Wt.
1. (Srombac^, %i\mUniy, 263 (togl. döUx auf bem redeten Ufer, im e^emal«
33b. I @int. Lxxxvii) ()at naä) ben Anna- bergi|(^>en ©ebiet.
les ni&c. patrum minorum : anno 1482 3. Una cum sacellano suo fratre Lu-
ipso die s. Vinceutii martiris (3au. 22). dovico de Melen et aliis quatuor homi-
2. 2)orf ^orj jtüei @tunben oberhalb nibus. Srombad^ a. a. O.
856 VI. ^ocl^offfd^c e^ronit 1499.
tt)oii(bcn mit gcipatt in bic rai^famet , tae ein tpirbid^ rait faö , inb e|*
ixcifz t>an bcn fetöcn raife^eren antaftcn inb in gcfcnlniffe bcfteUcn, inb
Xßd^ bcr rait in groiffen noebcn inb ijcrtjeitni^. bod^ tourben p ge^afcen
tan cfelid^cn nnb tpart burgcgeuen ben fetecn, bat fi in einen jebel foutben
«(.330*. jetd^enen , toeld^^e fi || ^auen tooulben, fi futben l^eruiö jo in lomen. bo 5
tieffen fi in einen jebet jeid^enen einen bnrgermeifter ^ einen rentmeiftet ^
nnb nod^ ein mirflic^ jai( ber rai^^eren batrjo, bie fi ui^ ber fameren
^auen n)olben , of fi wölben bie mit gettjalt ^oiten , bannit ber rait fete
befnmmett toa^ nnb moiften bie ^eren uiö ber fameren boin gain. bo
beftaüen bie ^enftlnbe , mit namen jenter Sol^an ban ber 6ren nnb 3o* 10
t;an ^emeröbad^, bie ))erfoinlic^ bae toaxen, bat bie önrß raife^eren, bic
ui^gel^eifc^en ti)aren, jo tom gain moiften, inb naemen bem bnrgermeifter
finen ftaf inb gatjen ben eim genant jonter SSSerner ban Siefirc^en ber
mebe maö t)an bem nnmen rait, inb i)erfj)raid^en bie ^eren mit fnoeben
fc^enttic^en ttjorben inb üerbeitten bie ^eren np ijaft öit torne, bat berui^ 15
tid^ jo fien of jo ^oiren toa^, inb brachten bod^ bie ^eren jo tome fonber
bloitftnrfeunge , be^ got almec^tid^ geloift fi , be^ up bie jit niet jo oer^
moeben loa^.
«ebr.i9. 3tem be« anberen bage^, nemelic^ beö binftbageö jo i?aftaoent, bo
famelben fic^ bie fromme bnrgere jo (Sotten up ir gaffeten inb oerbunben 20
fic^ inb motben bie leeren ban ben tornen ^aiten mit getoalt, a^ gefdj^ac^,
inb bie mx^ rai^ä^eren njnrben njebernmb afgenommen t>an ben tornen
inb qnamen np bat rait^ni«. inb oan ftont tt)olben bie fromme bürgere,
bat ber albe rait bie fetben fntben boin grifen inb rid^ten ouer bie, bie
ben njjlouf gemad^t ^abben inb bie ^eren ^abben boin grifen. ber rait 25
^ebbe gerne ge{;at, bat men bat ^ebbe an laiffen ftain bi^ up ein anber
jit, bat men rait haxnp falben moic^te, be6 entoolben bie fromme bur*
ger niet Jjerbeicen inb gingen ban ftnnt, bar fi etliche l^eufttube inb
Reifer be^ boefen uj)fafe tt)iften jo friegen, ino Jjingen nmbtrint 10 of 12
inb lieffen ber 6 ^ nae mitbage np bem §enmart offenbertid^en mit bem 30
ftt)erbe rid^ten otjermife ber ftat fmertbreger, ber bat fioert mit bem ouer*
gulben tnonf jo bragen ptec^t ban ber ftat megen, be« jo einre eioiger
. gebed^tniff e i^ ingefafet i)an bem raibe jo (Soeßen , bat alle iair np ben
(eften baftatjenfebac^ tnmpt ein rait ban ßoeüen in bie ca^jelle np bem
))Iaefee jo Sernfalem genoemjpt, inb bae ^iel!t men in bitoefen be« gan^n m
13. ii'i^d^tn.
1 . ®o«ttjin bon ©tialeu. ©nncn III, fammtgoljil betrug 3 1 .
630. 3. S5gl. 9ieimci^rom! «. 739 ff.
2. ^einric^ ©ubennan. '' 2)ic ®e«
I
1482. 857
u^ ein miffc mit cinrc coßacien ^ item bet batum t)an befcr gefd^id^t i^
egrieffen in bem f^)riic^ : eCCe Magna feLlX agrlpplna, tVa fl- i4S2.
eLIa lutestlna te LIberarVnt In trlstlCIa.
3tem bcö faterbagc^ bairnae toort oiic^ einte genant SSurd^art np mv 2.3.
em §eumart mit bem fmetbe gerid^t ban ber fetoer gefetfc^aft, bet baft
refüc^er mon bedaft, bie ben ut)fa| gemad^t tnb geraben fulben ^ain.
arup ftarf l^e 2c.
3tcm be^ anberen faterbage^ bairnae tpart einte gerieft wp bem
)eumart nnb ma^ genoempt jenfer SBerner ban Si^fird^en, inb a^ id^
m ^oeren jagen , fo gaf ^ei fid^ atjo tpiüid^tid^en in ben boit inb ginf
an bem tcrne np ben ^enmart , bae men in rid^ten fulbe, mit eime un:^
crtoanbclben angefid^t fonbet einige bebroifniö, getic^ a^ tt)ere im niet
airumb, inb bvcid^ ein tafeld^in t)an nnfer lieber frantpen in finre ^ant,
ac ^e fin innid^eit jo ^at)en pi(iäf, inb a^ l^e np ben ^eumart fomen
mnp bat gefteger bae l;e futbe ent^euft ttjerben, bo ftonben bie ))reitger*
•ercu inb n?arben bev tid(^en. inb fo balbe im fin ^euft afgeftagen toa^,
0 begonnen io fingen bie bur^ trceber ben fanf, ber gemoinfid^ i« jo fin*
icn H ben lid^en, inb njart gebragen in ber |>reitger fird^e inb bae begra^
»eil. ^c n>a^ »urmaite gen?eft inb tt>a^ ond^ bo jer jit ein raifeman nnb
oitridf^ter, inb toaxt fere bejamert unb bedaget ban bi( minfd^en.
9n bem f etilen jair inbem'mei ftarf bifd^of T)ktf)tx ban aWenfe, einre
m 3fcnburd^2^ ban bem ouc^ bnrfe i^ anno 1460 inb 62, inb ber ^atte
>eftalt in fime feben , bat ein fen einö ^er jcgen ban ©äffen inb marf^
iwen »an 3Wiffen confirmiert toart ban ^>ai^ ©ijtn^, bat l^e ein bifd^of
>ön aßcufe fin f oulbe nae fime boibe ^. inb ber tt)art alfc confirmiert nae
'e^ i)ur§ bifd^of^ boit inb enioa« ber fetbe boben 16 jair niet alt inb toa«
in cr^bifc^of nnb fnerfurft gemacht , inb tt>art jo ü)f enfe n}) ben elter
l^lat unb ban ben boim^eren inb ber lantfd^af intfangen. baeDan toa^
in grei^ fagen unber ben tnben, tt)ant bat ein nnloe ftudf tba^ inb niet
'ilnicge^oirt, toant gefd^reben i^ in bem geiftlid^en rec^t, || bat ein bi*ö(.33ob.
Mfal alt fin n^) bat minft 30 jatr*. mer, al^ fd^rift 3l^efu«•@irac^f^ $reb.
6. fulbf.
1. 3)ic hoppiüt 2)an!feicr für gtü(f» bie ^äpftli^c SBeftätigung a(85lbminipra*
%n51udgaug bc8 burgunbifd^en Äriegs tor mit bem 9ted^t ber iWaci^folge al« @rj«
["0 bev inneren Unruljen tuurbe 1482 bifd)of 1480 3an. 12. SDiet^er »on^fen-
m. 2S kf4^(offeii. Liber registr. seii. bürg (gianffurt 1792) II, 213.
"'161b. 4. 33.q1. übcii@. 359.
2. 2)iet^er toon 3fenburg tvai* J475 5. 2)ie@tette ip nit^t bem ^^rebiger»
'**^Jlbot|8 öon 9iaffau %oh jum imi- h\i6) (Ec«:lesiastirus) be« 3efu8 @irad^,
^n JDial (Srjbifc^of t)on SWainj geworben, fonbern bem ^Brebiger (Ecclesiastes) ent«
'«HarbI482 a«ai 7. nommcn.
^- Gilbert I. öon ^ac^ffen. (gr cr^fielt
10, 19.
858 VI. Äoel^offfd^e (g^ronif 1499.
pecunie obediunt orania, \>oö) vcgtcrbc bet felt>e jonge bifc^of nlct
lange, naume ober 3 jair K
3tem ber Jourg bifd^of !5)iet^er ftifte bie uniDetfttetc inb ^oigefc^oil
jo SDfcnfe in ber jit fin^ bi^bomlic^en ftaife 2. ^c bebe oudf^ buioen bot
f(oö }o SWcnfe beneben an ber [tat enbe K inb gefd^ad^ np ein git, bat bie ^
jtt)en f urften beibe in bem flo« tparcn inb bat febe nntoc fto^ ginf an mit
branbe inb men tt)i[te niet, n?ie bat uuir uffomen toa«. cinbeil bebac^ten
bie bnrger t)on 3Wcnfe, bat burc^ ir goboin bat beftatt tpere, »ant bat
ftod ein borne in iren ongen wa^ unb i^ go ben emigen bagen ein befc^c*
mung ber fetuer inmonev , bat fi ir tjri^eit alfu^ f d^enttic^en tjerloren 10
l^aioen nnb fin fnec^t nnb gefangen tt)urben, bie uur ^eren inb bri tooren.
einbeil ff raec^en, bat bat bnir ban bent ^emmel fernen loere. bod^ unt-
quanien bie jmen furften , inb ber bnr§ bifd^of IDiet^er bebe bat flo^ »e*
berumb nt)bnn)en. inb at^ men faget, fo tvaxi bat fetoe bejailt mit bcm
offer bat jo 9?ictai«^ufen geoffert loart. vide. anno 1476. ber buft^of *^
ban SBirfcburd^ bat toa^.
^uni '* 3" ^^tt^ falben jair tnfd^ea J)aifd&en inb jjinjten galt nten go Soeöcn
wiai 26. gjjj ^^i^^x tornö bur 1 1 marf inb 4 ß inb enqnam g^ein forn ban m^-
menbigen beil. inb n^3 cfelid^e billige bage inb mertelbage entoa« binnen
ßoellen g^in broit loeil. inb ber vait geboit, bat fi ban ftunt an boed^en, 2d
a^ ond^ gefd^ad^. '
3iuii7. 3n bem fetoen jair nmbtrint fent Slllejiu« bac^ galt men ein maltet
n)ei^ go ßoellen bnr 1 3 marf inb 1 malber forn« nmbtrint 9 marf. inb
3uU28.tairnae u}) fent "»Pantaleon« bac^ galt men 1 malber forn« mir 5V2 matf
inb 1 malber mei« mx 7 marf. i^
if."ii2 ^" ^^^ f^'^^^^ i^'^' nemelid^ be« anbeten bage« nae fent ^^aurenriu^
bac^ ^ iiatk ein bnrger ban Soellen toin n))gefted^en, bie quart umb 3 ah
bn«, inb bat atremeifte beil, bae men toin ga))t)et, galt bie quart 5 ß. inb
ben anberen bac^ bairnae lieffen ber rait ire brnnbe bar gain inb floffen
eme bat ^ui« go inb lieffen eme finen mei in bat l^ni« ttjer<)en. inb emeao
tt>art mit gefacht, bat l^e fin l^ni« niet u^)bebe nodf greinen tt)in me be*
ftonbe go gappen, ein rait ^ebbe eirft mit eme gef]proc^en.
3n bem felDen jair np bie feltjc git toart bie foete go Soellen bet^
16. lt)ie (Stelle ifi offenbar nic^t in Orbnung.
1. 1482 Wlai 7 — J484 Tlai 1, a\\o bürg II, 245, wo nl(^t albert, fonbcrn
noc<^ nid^t jmei 3a^ie. fein ^akv (Srnft al« annjefenb genannt
2. eröffnet 1477 Od. 1. toirb.
3. 2)ie 3)krtin«6urg. 2)cr 53ianb 4. Ucbcr 'be« anbeicn bage^' ^l
fSm 1481 mc^^ 2. '^ktiftx üon Sfeu» ^ab. II, 531 yjote 3.
1482. 1483. 859
boben, bat inen ber niet me brutpen noöf binnen ßoeßcn bringen foutbe
up ein groiffe boiffe.
3n bem fetbcn jair [untbtrint] Egidü qnam ^ev SSil^etm »an 2lr* ^t\^u\.
burc^ \ \>an bem oud; mx^ i^ anno 1 475, mx Suitgen mit eime reifigen
5 gejuid^ iub oud^ öoi^genger. inb ber U\6fo^ m\ Suitge toa^ geboren einre
t>an Surbon 2, t^an bem eud^ burgeroirt i^ anno 1468, inb ber fetoe
bifc^of n)aö binnen Suitgen: ber ^abbe ben bnr§ ^er Sil^elm boin Der*
bannen ui« fime (ante umb etlid^er fachen toiöen bie ber bifd^of in an*
jeid^ 2C. bairumb joic^ ^e ein jit lanf ni^ bem lanbe inb joic^ in granf*
»0 ric^, inb quam bo toeberumb inb bracht bat i)ur^ tJouH mit fic^. bo ber
tourg 3BiI(;e(m t>an Slrburd^ bur Suitge quam, fo joic^ ber bifdj^of ui^ int*
gein ben »an Slrburc^, inb ber btfd^of entoifte anber^ niet, [in burger jo
8uitge fulben eme üoulgen inb ^eipm eme fine oiant leeren, beö niet alfo
engefd^ad^. inb ^er SKit^etm t>an Slrburd^ mit ben granjofen inb [tuen
^^ örunben quamen ^art bi bie [tat Suitge unb fregen ben bifd^of inb loart
tan fime t)erbe geftod^en inb gefangen ^, inb ^er SSSil^etm ijurfe quam
bairnae felf^ an in inb erftaid^ ben bifd^of jo boibe inb reit uan ftunt
an in bieftat, inb aüe ^)orfeen iourben eme jo Suitge ujjgebain fonber
einid; tveigeren of tefecn, inb bie burger intgemeine ^iefd^en in lüiüefome
20 unb intfiugen in ^ertid^. inb ber felt>e ^er SBil^elm trat ijortan jo ben
boim^cren inb fprac^, ^e i)ttk iren bifd^of erftod^en mit finre eigenre
l^ant. inb bebreif bairnae groiffen moittt)iüen in bem Suitger taube : ho6f
toart ^e in furfecn jairen bairnae ent^euft bau bem naebotgenben bifd^of
ijan Suitge, a^ nae gefd;rcDen ioirb anno 1484.
25 II 3n bem fetoen jair joigen bie S3rabenber ^ ui^ jo treibe in batJBr.aai«.
Suitger taut inb quamen in bie ftat fent Gruben inb joigen bau ftunt bur
Raffelt inb fturmben inb toonnen bat inb t^oirten aüe bat goit, toat bair
tt>a^, mit toagen uiö ber ftat inb enlieffen mit aüen niet bair, inb bteben
baft boiben jo beiben fiben.
30 Anno dni. 1483.
3n bem feli^en iair tt)a^ ein fere n^eid^ tointer, atjo bat men greinen
fnee ben tüinter fad^, be« in minfd^en gebenten nie me gefien noc^ ge*
leeft enipa«.
3. 'umbtrinf fel^tt.
1. 2BiliS>c(m t)on bei* Tlaxt, ber (S6cr om 30. 5(ug. Henaux 77.
ber ?Crbeuncii. Henaux, Hist. de Li^ge 4. Unter Slnfü^ruiig SWa^imilian«,
II, 76. bei ben ^iWof 3o(^aun bon ^orn gegen
2. ?ubiing bon Jöourbon. bie Partei SBil^cimö bon ber SJlail un*
3. S3ei SBej in ber yiä^c bon Sütti^, terflü^te. Heuaux 79.
860 VI. Äoel^offfd^c (S^ronif 1499.
3n bem fetoen jair monncn bic Srabcnber ©ilfen ftiirm^. bac ble^
»en bott oi?er 1000, inb tjcrbtanten bat im grünt af,
3n bem felöen jatr [tarf tantgreJ^c SSSil^elm * »an Reffen, bijd^of^
§erman^ broebcr, bem bie graffd^af uan Äafeenelenbogen angeftctt>en
wa^ buTc^ ben boit fin^ f ttjiger^eren^ . s
3n bem fetoen jait ttyaxt ein foine gejprod^en ^ inb gemacht tiifd^en
bem foningc t>an granfric^ inb bem ^erjogen ban Defterid^ inb finre
fantfc^af , bie jofamen lange jit friedj^ Ratten , inb i)il goiber lantfd^af
inb ftebe gcbeftruiett.
3tem jet fetüet jit toaxt gemennen bie \iat Sanben in 93rabant »)an i«
^et SBitl^elm uan Uxhnxd) oöermi^ä öerreberie. tt)ant bae taegen granjo-
fen, bie bie fetbe [tat J^ernjaren joniben : fc beftaft ^er SBiC^clm »an är*
burc^ bürg mit ben felDen granjofen, bat fi bie toad^t u<) bie nad^t, aU ^e
femen njonibe, iimemmen fontben, a^ fi enc^ beben, fo befd^reöe ^c in,
9for.29. bat f}t i>onIf Dergaberen tpontbe inb fomen np fent Slnbrei^ ai>ent=*. u)3i5
bie felöe nad^t bret>en bie g^anjofen bie bürgere mit gen)alt, mit ftoerbcn
inb anberen ftritgejautüe uan ber ttjad^t. be^ morgen^ örue mx tad;
quamen bie Slrburd^fc^en inb ctommen inb fteigen in bie ftat unb gettjon*
nen bie. fi ^)(nnberben bie ftat ünrg inb* ftieffenö barnae an inb tjerbran-
ben bie binae ganfe af, inb tDiemail ber rentmeifter in ber i^urg ftat gCMo
n^arnt ma^ njnrben ban ben urnnben, bat np bie jit bie Slrbnrc^fd^en
fomen fonlben , oöerniit^ ein brief , fo loa^ l^e bod^ ein mitt)errefcet ber
\ttozx ftat nnb ^iett ben brief bi fid^ inb brad^t bat niet uur fin mitbut*
ger. inb a^ bie ftat gelounnen matt , fo toaxt t;e ouc^ gefangen inb }o
§oi hxadft, mer nmb bat ^e ben brief mx^ be^alben ^abbe, ben ^e ben ß
gefanfmeifteren toi^be, toaxt ^e uan ftunt qnit gegeben, mer i^e meidet
jo Sanben niet me l^nifen of ti)onen, mer ^e joid^ jo Soeben.
Anno dni. 1484.
@d)cbcl 3nnoccnciu8 VIII bebe \)erfunbigen groiffe aflalö in granfric^*,
^^^*** niet allein t)ur bie letoenbigen, mer ou^ t)ur bie boben, batalgonutt)ejo]^oircn3ii
tt> a d , inb t)er{amelbe ein groid fumme gelt^ ui^Sranfric^, nid 2)uttfd^(ant i n b
ui« anberen lonbctt. inb mit bem gelbe [ulbe men tredten np bie S^urfen, inb
bat gelt bUi)e bae bat onbcr bleuen i«, bat ou(^> t)crgabert »art
up ben !X^ur!ensu(^ }C. l^^e n)ad ^aid 8 jiair.
1. SSielme^r^einric^llI. toon Reffen 1482 S)cc. 23 abgejc^bffen. ©^mibt.
(f 3an. 13), ber mit SInna, ZoöfUiW'- ©^W- ^on gianfr. II, 461.
Ii^)^)8i)onÄa|^enetleiibügen t)ennölS>tt ti^ar. 3. Job. de Los fde Ram, Documeots
2öi!^>erm ^cigtfein @D^n. (5o^n, ^Biamm- 84) {efet bie (Sinnaf^me 1482 feria quinu
tafeln 116. 9iommel, @efc^. i)on §cffen aute adventum Domini (9ioD. 28).
III, 78. 4. In Germania.
2 . 2)er gricbc i)on ?lrra8 lüurbe f(^on
1484. 1405. 861
Anno dni. 1485.
3n bem fcltjcn Jair, nacbem a^ bcr ban SSurBon btfd^of jo Suttge
ctftod^en tt)a^ bau bem »an Slrburc^ a^ bürg, fo tDotbe ^e fincn fon ^ bac
jo eint bifd^of gemacht i)a\n, inb bie capittete^eren jo Suitge lotren einen
5 ijan^oern inb ber freige bat ^jaüium inb matt bifc^of, inb^abbe bi( nnb*
berftanfe ban bem ban Slrbntc^ inb betbarften ftebe inb borjjet im (anbe
ban 8uitge, inb n)art ad^ternae ein foine troffen tufd^en ben jnjein bnrg
<)att^ien. affo begaf it fic^ naebev^ant, bat ber bifd^of Dan ?nitge, ^er
3o]^ann ban §oerne, inb fin btoetet, genant ber ^ere ban SOionteni^^^
10 inb ^er 9Bi(^e(m ban Slrbnrd^ ic jo fent %x\u \\ ben bi ein tt)aren inbör.asi»».
jutben ein metf)3i(e angain mit iren jperben, miä)^ nnber ben feirjen mit
lonfen inb rennen bat geraebeft inb fnetfte n)ere, nnb fi lieffen bie perbe
gain. unb a^ bie t)«r6 bniffen bie anberen mitriber lomen maren ein ftndf
ipege^ inb bnr bie anberen gerant, fo ft)rad^ ber l^ere ban 3)?onteni^, be«
15 bifd^of« ban Snitge broeber, jo l^er 3Bi(^e(m ban 5lrburc^, bat ^e fid^
gefangen get)e. inb i^e gaf fic^ gefangen , mant ^t allein n)a^ unber in,
bcgerenbe bat p in boirben tt)ae fi njotben, begaben jo 3Ba«trid^t : tuant
bacfeff^ ein rec^t i«, bat g^einre, ber bae ein boitf(adf) gebain ^ait, bie ftat
tt)ebcrumb freigen mad^, a^ oud^ ^er Sil^elm bnrg bae gebain ^abbe.
10 mer nein : ban ftunt an »oirten fie in mit fid^ go üKa^trid^t gefenftic^
intgein ben abent, nnb be^ anberen bage^^ fere broe brad^t men l^er
®i(^e(m burß bnr gerid^t inb mart bae bedaget bnr ein m orber jc. inb
emc mart atbae nae fd^effenorbet fin tjeuft afgef lagen, inb bat ma^ ein
urfad^ einre groiffer berberfni^ beö bi^bom^ ban ^uitgen inb ber graef^
i5 fd^af ban ^oern, a^ onc^ eglid^er mai^ ^ernae geroirt tt)irt : n)ant ^e
lie^ broeber'* unb tinber nae eme, bie mraed^en fin boit mit groiffer ge^
n)att inb brad^ten ber granjofen t)i( buifent in bat ßuitger tant, inb bie
bebreben bil moittoiUen^ baefefcen.
3tem batb bairnae mürben ^er 333i(^e(m^ tjurg fon inb fin^ broe*
io ber« ^er 9?o]perfe ban Slrburc^ fon mit iren ^nlperen inb joftenberen biant
be« greöen ban §oerne inb be« bifd^of« uan Suitgen, inb quamen jo
SBcrbe ^ in bie graeffc^af r^an §oerne inb brantfd(^atten bat bur ein mirl*
tid^e fumme gelfe. inb bie Slrburd^f d^en ^abben ©todfl^eim ^ inne unb bae*
1 Sodann, SBil^elm« @o^n, irurbc 3. ^m 18. Suni 1485. Henaux 84.
[d^on 1482 @c^t. 14 t)on einem Xifdi 4. 2)ie gü^nmg M ^aä}dxkQ^ ge-
bc« (5a^)itel« jum 53iWof gemälj^It; bem gen bie §orn*|d|e Partei übernahm @ber*
bie @egen:|)artei Sodann bon $orn ent= ^arb bon SSflart, 3öi(^e(m« SSiuber. Job.
gegen ftelKte. Henaux 78. de Los 92.
2. griebrt^ bon 9Kontign^, ®raf 5. SBeerbt, tüefiüci^ bon 9loermonbe.
t)on ^om. Henaux 82. 6. ©todem an ber 9Haa8.
Der. 1.
862 VI. Äocr^offfc^eÄMnif 1499.
ben bairui« groiffcn tjcrberfßd^n fd^ben in bat iant Dan öuitge inb
anbcr^tüae.
3n bem fctecn iair begerbc bcr ^erjoc^ ban Oftcrld^ inb ban S3ut*
gunbien an bie ban ®cnt inb an bie glemmingc, ber ir ^er toa^, bat fi
cme fincn föne ^ bcn bie ban ®ent bi fic^ ^abben, fenben njolben jo äut* s
mxp in örabant. be^ meigerben fic^ bie ban ®ent, want fi beforget
tt)aten, bat ^e in ben fon entboiren fnlbe, unb bairnmb tt)orben bie bon
®ent inb bie gtemminge biant ber ®rabenber inb be^ ^crjogcn ban Oftc*
xiä) unb joigen mit groiffer mad^t mit eimc ^eir bi S3rneffe( inb bieten
bair Uggen umbtrint 1 4 bage nnb broid^en bae u}) mit cfeinem gett)inne. >o
inb ber ^erjoc^ freid^ efelic^e [tebe in 3S(anberen, 3llfte, Dormunbe^ inb
anber beftungen.
3n ber fetoer jit joigen bie 5^Iemminge mit groiffer mad^t bi 9lnt^
mxptn i\p ginfit be^ waffer^ inb ftoigen bae np ein bolmerf inb baebcn
ben Dan 3lnttt)erlp baruiö bi( fc^aben^ inb fpife, bem l^erjogen Dur§ inb an* is
beren ^eufttnben inb ber ^erjod^ mad^t jo el^tid^e fd^if mit (üben inb ge*
n)an bat botoert mit gemalt unb (ie^ baft gefeüen l^angen unb einbeite bie
Ioj)j}e afflain, bie fine unberfaiffen tt)aren, inb ließ bat jo grunbe afbred^n.
3tem in bem fe(Den jair niet tauge bairnae quam ber ^erjod() »an
Oefteric^ bürg jo tpaffer unb jo taube mit finen brunben mit cime groiffen 20
l^eir in 35(anberen Dur ®ent inb bleif bae liggen ein furfee jit. bae enbin*
neu tDurben eilige binnen ®ent gefangen bau ben bürgeren, bie ben ttkäf
ange^aben Ratten, unb quamen oud^ einbeite barban. inb bie burger
fd^idben jo bem l^crjogen inb begerben inb baben umb brebcn, inb ber
Drebe toaxt gebeibingt inb fi gaben fid^ \xp np genabe ^. inb ber ^erjod^ 25
quam binnen ®ent inb branf fi bairjo, bat fi moiften up einen pia^tn
bringen ire |>ribitegien, irre ^arnefd^ unb aße ir gen)ere, inb bat bebe ber
burg i^erjod^ bau ftunt an in ©rabant boeren inb moiften nutpc ^utbunge
inb eibe boin, inb brad^ten eme finen foue inb baeben bem l^erjogen einen
Doi^bat inb getoifben eme eine groiffe mirfttd^e fumme ge(|j 50 geben up 30
termine» inb ber ^erjod^ befattc bie ftat mit uutDen anH)ttuben, M fi
ge^oirfam moiften fiuK^.
3n bem felDen jair umbtrint fcnt 9Iemci^ bad^ beftonbc bat falfe jo
Soelne uf joftain unb men gatt u|> bie jit jo ßotne 1 l^oit fatfe umbtrint
15 of 16 marf. niet (anl bairnae floie^ bat faffe np buiffen unb binnen»
1 . W^^PP' f)^nQti Wlüfmxüan tx\t, a\9 einige Xage
2. ^alft uiib 3)cnbermonbe. naä) bem gvicbcnöfc^Iuß ein neuer ^nj«
3. 3um 1485. flanb in @ent lüöbiat^. ?t(i^nott)«!^, ©e«
4. S)iefc (Ireiigcicu ^Ragregeln toev« [d)!d|te bc« ©aufe« C)ab«b«rg VITI, 59.
1485. 863
Sotten, fo tat 1 ^oit binnen ßotten galt 12 gulben, 14 guften of umb
ben trint. buiffen ßoetten galt bat fatfe i)aft me tc.
II 3tem np bie fetoe jit toatt ein raft uan ßoetten einö inb t)erbrc* «(.332*.
gen, bat fi irren bürgeren fal^ jo irre noittorft (aiffen foniben, inb l^ab^^
5 ben etitge t^orne in burjiben npgegolben inb \xp boin fc^ubben in nrber
irre bürgere, inb toer ban ben bürgeren faffe begert, gaf men eme ieMid^
fumnieren bur 12 a(bu^. inb an ben bnrfenferen galt man ein bierbeil
falfe intgemein bnr 6 albu^. inb buiffen ßoetne galt man ein bierbeil
faffe, jo ©uiren, jo ßu^Iirci^en inb anber^tt)ae, Dur 1 5 of 1 6 atbu^, bat
0 in minfd^enteben nie beleift entoa^.
3tem bairnae berbroge ein rait ban Eoetten inb lieffcn nod^ ein
tl^ornbot fat(j offenen inb gaben ui^menbigen inb inttjenbigen seilen fouf,
inb gaben ein bierbet umbtrint 6 atbn^, bi« bat fal|5 ui^tjerfouft toa^.
inb binnen Soetne an ben burfenfen galt man ein hierbei umbtrint 1 3
5 albu^ inb entua^ bairumb niet tt)ail jo Wegen.
3tem bairnae enquam jo Sollen gein falfe jo mart nod^ jo toaffer
nod^ jo lanbe. bo lie^ ein rait ban ßoellen jo, bat men ui^ S33eft^)^alen
falfe bred^te jo ßoeüen , be^ oud^ niet geleif t entoa^ S inb bie gai)en ein
Dierbeil falfe umbtrint 3 albu«. mer bat febe falfe enbod^t niet bil inb
0 xtya^ ford^lid^en, einic^ bleifd^^ baemit jo fallen, mant baft bürgeren inb
ui^tDcnbigen fd^abe baeban gefd^ad^ , bie bat i)leifdf) , bat baemit gefallt
getoeft tt)a^, moiften enmec^ wer^jen.
3n bem feli)en jair up fent Sucien bad^^ ^j nmb-ben trint quam jDec.ia.
feifer greberid^ jo Soeüen inb bleif tae umbtrint 8 bage. inb binnen ber
> iit beleenbe ber burg feifer jo ßoeöen up bem Sllbenmart bufd^of §erman,
lantgreben jo §effen , erfebufd^of jo 6oelne , ^erjogen jo SBeft<>^alen inb
greben jo ^Irn^berc^, mit ben brin lanben^, inb bie belenunge gini jo
ferc cirlic^en np eime groiffen inb fd^onen gefteiger, ftaenbc an bem l^uiffe
np bem 3llbenmart genant jer (Sren, ni« bem ber feifer mit finen furften
> up bat fteiger ginf. inb bau bem mart ginf oud^ ein breit groiö txap \xp
bat fteiger, inb up ber tra<}))en ftonben bie bürgere bau ßoetten in irem
^arncfc^ fere foeftlid^. inb bie belenunge gefd^ad^ umb ben a^ent jo
4 ure'n.
3tem fere furfe bairnae joid^ ber burg feifer jo Slid^en. bair quam
1. 9Jo<J^ 1478 tt)ar bie ginfu^r be« imb 13 fid^ neä} in SBieöbabcn befanb:
tDcjipf^äü\dftn @a(jc« »erboten »orben. (S^mel, 9teg. 7789. 90. ^8 tt)irb postri-
(gnncn m, 739. die ijieißen muffen.
2. Gelenius, De Magn. Col. 243 ^ot 3. 2)cc. 15. gocombict, Uifunbb. IV,
pridie idus decembris (3)ec. 1 2) , \t>a9 534. SSgl. Gelenius 243, tt)oburc^ falfci^c
aber nic3^t mßgtid^ ifl, bo griebiit!^ 2)ec. 1 2 Snter^unction bie 2)aten \)eitt)int fiub.
1
864
VI. Äoc(iofff(^c (S^rottif t4Öd.
3an.
h\ in ui« StaBant fin fon 3D?ajinitüanuö, bcn l^c tangc jtt ntct gcfcin cn*
^abbc, iub bairjo l^ctjod^ SSJif^lm i)an ®uitd^c inb uan Serge : bet fefce
toart jo ?lici^en beteent mit finen lanbe n , o\\6f intgain ben aöcnt, bairjo
im bcr i^erjod^ ban Defteric^ bc^ burß leifcr^ fon fere 6e^utj)cüei^ toa^ K
Anno dni. 1486. 5
3tem np ben bruijienaöent ^ quam ber leifev bürg »eberumb ui^
3lic^ jo ßoeßen inb fin fon butfe mit eme, inb mürben eirlid^ intfangcn
Dan ber ftat ijanßoeüen mit gefd^euf inb anber^K. inb bleuen jo ßoetten
gebr. 5. biö up fent ägat^en bad^. inb binnen ber jit quam ber ^erjoc^ Mn 6toe
fere foeftelid^ jo ßoeöen nmb fin taut jo untfangen i>an bem feifer, inb m
^e mart beleent mit bem (anbe Mn ßlebe, mit bem (anbe )i>an ber 9)?arf
inb mit bem tanbe t)an ®enne<}e \ tuiemail efetid^e fmair^eit toa^ efelic^c
bage tufd^en bem foninf inb bem ^erjogen bürg a^ umb be^ getfe toxüm
bem feifer t)an finre te^enfd^af inb oud^ ber ftat ban ©oift tDegen, bie M
bürg ^erjoc^ö »an 6(ebe uaber bem bufc^bom ban ßoeöen afgenomcn i5
^abbc IC, inb bie leeren inb greuen ftaed&en go bidfer maife fd^ar^j \\p bem
SUbenmart ic,
3an. 20. 3n bem felben Jair umbtrint fent ©ebaftiann^ bad^ ^ wunncn bie
Slrenburd^fen mit iren urunben fent 5Ernben inb fregen baft r>xi guc^
bairinne, inb fingen ben abt mit e(jüc^en moend^en inb fc^attcn bie inb 20
namen bi( deinot in ben firc^en inb floigen bat umb.
firT' II ^•n bem fehlen iair nae fent 9lgat^en bad^ ^ brad^ ber teifer np
mit fime föne inb anberen furften inb goigen nae grantfort jo fc^if umb
ein roemfc^en foninf jo fiefen. inb ber 9?in loa^ fere groi^ inb aße loaffcr
inb baeben groiffen fdj^aben boöen inb beneben, inb a^ id^ l^oirt fagen, 25
fo gaf ber feifer ben fd(^if(uben, bie in inb fin furften uf mart i)oirten, m
öoirloin 100 gulben.
[SBilb eine« Äönig«.]
9)^aj:tmiüanu« n^art geforen roemfc^ foninf u^ ben 10. hadf bed mainb9
februarii. j«
3n bem fetoen iair toa^ ein fruj)^)el jo SoeUen , genant §an^ oan
258t>.
6. fcrfer.
1 . 1485 3)ec. 29 trifft SWaj: ju ^ad^en
eine @inung jn^ifd^en feinem ^ater nnb
§ergog SöillSielm tuegcn bev SSeleljinung
beliebteren. Stii^non)«!^, ©ef^.beS^au«
fe«$ab8burg VIII, ^eg. 9^r. 767.
2. ^fjac^ Gelenius, De magn. Col. 243
bauerte biefer jnjeite ^ufent^alt t)om 5.
bi8 21.3on. 2)en[elben 3«itraum um«
faffen bie dUmx Urfunben griebrid^d bei
S^mel Sieg. 7792 — 96. 2)ie Urhinb«
granffurt 3an. 1 J f^eint, tt>eit nic^t iu«
3timrau ^)affenb, irrig batiert ju fein.
3. 3on.l8.2acomb(etlV, 530. (5M
7795. ^^gl. oben 79l9iote3.
4 . In festo sanctornm Fabiani et Se-
bastiani ßan. 20). Job. de Los 93.
5. San. 31 ttjar griebrid^ f^on in
granffurt. (£^mcl 7797.
i486. 865
©Ipitc: ber fcfüc fd^ufbiget einen anbeten fxu))^>et, genant Sol^an Dan
ßoeüen, bat l^e einen nac^femeid^ter getpntgt inb gel^angen fontbe l&ain,
miäft »eichtet up einen morgen in fime l^uiffe boit Donben »att, ^an==
genbe in fime ^atnefd^ inb n)a« mit einte cotben gebonben an einen ifeten
5 naget, inb man fadste, l^e l^ebbe fid) fe(f« gel^angen. inb bat ftonbe ein
jit tanf. fo begaf it fid^, bat fic^ bie jtoene ftn))))e( jn)eien »ntben inb
bet ein jiebe ben anbeten be« motfe an a« Dut^. fo n)ntben bie xn)ene
txnppei mx^ beibefamen Dan bereit ein« taib« gegteifen inb jo teben ge*
ftalt. ^an« Dan ®pxxt bteif bi fmen »otben inb fad^t Sol^an Dan ßoeüen
10 unber ougen, i)t l^abbe ben nad^fettjeid^tet etn)ntd^t inb gel^angen. Sol^an
t>nr| \pxa6), bat enn)ete niet »ate inb foutbe fid^ nummet etfinben. fi
tourben beibefamen bem l^ogen gerid^t getebett, inb 3o]^an Dan ßoeüen
tjntfe tt)att int eitft Detfoid^t inb ftoairtid^ ge))inget, bairjo beffelDen So*
i^an« ^uijgftautoe, bie mitaüen niet baitDan belanben inb nnfd^ntbid^ ge*
15 i^atben tt)utben. baitna tt?att bet Dut^ §an^ Dur tid^tet inb fc^effen
btad^t inb geDtad^t, njaitnmb f)t bie tnbe fo jemetUd^en jet nnfd^ntt be*
clait inb l^ebbe (aiffen ))inigen. l^e bteif bi finen eitften tootberi. fo toatt
ber fetbe §an« ui^gebain inb get ))inen (aiffen fien, bie men ein^beite an
ente Detfod^te. Dan ftunt befante i)t, bat l^ei 3o]^an nnb fine l^ni^ftantoen
20 jcr unfd^ntt l^ebbe taiffen ))inigen, nnb bat anber« niet ban nmb l^a« unb
nit toiüe, bie i)t jo in l^ebbe ac. fo toart mit nrbet gemift : n)ant l^e beme
anberen finen (if a« ein motbet afminnen njoutbe, be« l^e niet bemifen
funbe, fo fontbe man in bie Äeiferftrai« * ni« ßoeüen an bat gerid^t ftei*
fcn inb atbae rid^ten, getid^ a« l^ebbe ^e ben mort fetf« mit ber l^ant ge*
25 bain. inb bem n)art alfn« naegegangen.
3n bem fetDen Jair n^) bonte^bad^ nae ))aefd^en qnamen feifet Sre^ aRdrjso.
berid^ nnb fin föne äWajcimilianu« Dan gtanffott ben 9?in af Daten jo
(Soeßen, nmb jo entfain bie ctoenunge jo Slid^en, mit Dit fnrften inb
leeren 2; ber bnfd^of Dan äWenfe mit finen greDen, ritteten inb gueben
3« mannen, bet bufd^of Dan 5ttier mit finen gueben mannen , ber bufd^of
Dan ßoeüen mit finen gueben mannen, ber ^)at|greDe mit finen leeren,
greDen inb guebe mannen ein mirttid^ gejaif, l^erjod^ ßrnft l^erjod^ Dan
©äffen mit fime brober l^erjod^ Sllbred^t mit iren gueben mannen , Dort
1. SDicSBei^crjivage, bur^ tDcJd^e bie cine^ Augenzeugen, bei OUnfc^lager,
Äaifcr i^ren ©iniitt ju galten ^)ftegten, 9ieue Erläuterung ber gulbenen 83ußc,
nebji i^rcr gortfe^ung. 95gI.S5b. i, 3ü5. Urfunbenbuti^ 255 f[. gerner ben Ärö«
2. 2)er Einritt in (Söln faßt auf nungsbcri^t be« 9lltter8 ?ubtt)ig Don
greitag SWärj 31. gür ba8 golgenbe dtjb, 3lnnalen bc8 ^iji. SJcrein« für ben
t)g(. ben Ärönung«bcri(^t bc8 grantfurtcr ißieberr^^ein XV, 1 .
@tobtf(i^reiberbiener8 3o(iannc« Äremcr,
6täbte^n>nifen. XIY. 55
866 VI. Äoel^^offfd^ (£(>ronir 1499.
Daft t>H anbet leeren, greifen, ftebeurunbe, inb flnjurbcn eitlid&en untfangcn
an ber !J)rattf9affcn obevmife bic boiml^eren, »ort aüe coüegien mit cnii|en
inb Danen, inb ein [tat ban Soeüen l^atte tteftid^ irre frunbe an ben 9?in
gefd^idt mit gtoen gnlben boicj^en , ber fi ein lieff cn bragcn bot>cn bem
feifer inb bat anber boöen bem nnh)en geforen foninge bur§, inb gingen s
i>an banne bi^ in ben beim inb men fanf bem afmed^tigen gobe loffonf
inb ma« gti>iffe brenbe in bem üolt inb in ben geften. inb bic l^tcn toni|
jobben n^) bie jit binnen ßoeüen umb 4 bnfent pnte,
«J.'di 3** II 3tem be« mainbad^« bairnae tredten bie ^eren jo Slid^n umb ben
loninf jo Itocnen. io
gH)rit9. 3n bem fetoen iair np ben fonbad^ misericordias domini toart
loninf 3Haf jmiüanu^ jo Slid^en gefrocnt oijetmife bufd^of f)ctman er^*
bufd^of JO ßoetne. bi bet fetoet froenunge toaren t>xl furftcn inb ^cren,
mit namen ein bufd^of t>an äWenfe einte ban ^ennenberd^, ^er Sol^n
bufd^of »an 3:tiet einte ban 33aben , ^etjod^ ^^ilip« pal^ffctt>t, l^tjod^ ^^
Stnft ban ©äffen inb i^etjod^ Sltbted^t fin btobet, ^etjod^ Söitl^dm toan
®uild^ inb ban S5etge, jn)ene matigteben ban S3aben^ i^ctjod^ 3a«j>ot
i>an ©eieten 2, l^etjod^ ÄatI »an @e(te, »ott baft bufd^oben a« ban ©al^*
butd^, bau ßnitgen, ban ©pite, t>an ^oxmpi^, ban Slug^butd^, mn
51Kiffen, inb bit anbet l^eten, gteben, tittet inb Ined^te^ inb loit anbete »
ftebe gefd^idfoe btunbe.
^ptiuz. 3tem baitnae be« bonteöbage« quam feifet gtebetid^ mit fime föne
but6 bem toemf d^en loninf, mit ben anbeten but^ l^eten toibberumb tm
Slid^en jo Soelten jo bet SBietpotfeen in, inb bet but^ fonin! fo« in eime
ganzen l^atnefd^ inb beneben eme teit bet bufd^of ban SoeKen u)) bet^s
ted^tet fiben , bet bufd^of ban SKen^ np bet tinfet fiben, bet bufd^of öon
Stiet neift Dut eme. bie anbet but§ futfteu inb l^en teeben ein ieflie^
mit ben finen mt bem foninf fete etentlid^en. inb ee bet foninf inteibe,
fo moift i)i geloben an bet poxi^tw bet ftat Dan ßoeüen inb bie ftat »an
Soeüen eme »ibbetumb, inb ben eit intfinfbet butgetmeiftet bau bem»
foninf ban bet ftat toegen. inb bet feifet mit fime föne ben roemfd^n
foninf intibenbe mit ben anbeten futften inb l^eten teit bie S3ad^ ^etof
oDet ben ^eumatt, obet ben 5l(benmatt bi« an ben boim: bo now
bet Dan SRnvoemx a« ein etfbait bet ftat Dan ßoeüen ben l^engft, up
32. Snbere (ixtmplavt (tqU 9Sb. 11^215) '■mit bem anbcren*. 34. ^nUtt (Sttmptaxt
*be« Hat'.
1. m>xiäft unb (S.\)n\tcp\^. Äremcr II, 577.
256. SBgl. au^ bo8 9lcgipcr ber ^ntoc* 2. @o^n bc8 ^fatggrafcn Subtoig »on
jcnben in 3ol^annc8 Sinturiu«' gortf. 3^«ibrüdcn = S3c(beni.
bcS Fascic. temp. bei Pistorius - Struve
t486. 867
beti bet fontnf gefeffen ^abbeS inb anbet nicrc ^jerbc gaf ber fontnf
»cm fic^.
3tem boitnac in bev med^en nae bem f onbad^ jubilate tDOufben bicapr. le.
^cren ein btcubc machen tnb ber älbematt h)art befpreit mit mift ^ inb
5 tenten be$ maenbage« baitnae ber fonini SWafimitianu« fcif^ j)erfoenIid^
inb mit bem l^erjod^ ^ip^tlij)^ pai^gttu in bitDefen feifct grebctid^^, tnb
ber pai^ffctu xant in af , batrnmb feifer gteberid^ at (a<3^enbc mit fim
föne f(i^im)5be. inb fo rtfd^ a« ber foninf afgebaßen roa^, (^)ranl ber
patfegrebe ban fime ^engfte, baltenbe up ftn fniee, inb begert ban ber fei*
10 ferlid^e majeftait, bat niet npjonemmen bnr qnait, bat jo einre genoid^te
inb fur^mite gefc^iet tDere.
3tem l^erjod^ SHbred^t ban ©äffen rant mit eime ban ©aben, item
fftxiodf 3Bif^etm ban ©uifd^e rant mit eime ban 9Ja(fantt>e, inb aüit mit
fcj^örjjen geteien.
15 3tem nj) bem fefben bad^ ranten jmen mit fd^rj)en gefeien inb ein
if fidler l^atte ein groen Iren^gin up fime btoiffen ^enfbe, inb l^atte ber
ieHid^ bnr eme ein fere dein bierfantid^ fc^iltgin inb mitaWen gein l^ar:=
nef d^ , inb ranten np einander fere l^art, bat einem fin gefeie brad^ tc .
bc^gefid^en ixp äffe cmbere bage in berfefber iDed^en fiatö)tn nntoe pox^
20 tl^ien ban ^eren, greben k.
3tem np ben felt)en bad^ a^ ber foninf gerant ^abbe a« mx%, fo
»urben bie jonferen, ber jo ber jit bif in Soeöen fomen noa« ban ui^tDen*
bigen l^erfd^af, ban be^ foninf^ iDegen gefaben n)) ben Quattermart be«
aben|, inb ber foninf bebe ben furften inb ben jnnferen fere guetfid^cn.
25 inb a« men geffen ^abte, f o banfeeben fi rtp ®nr|enid^ bem banfel^ui^ mit
ben JDnfrannjen.
3tem umbtrint fent ©eberin^ miffe quam ber feifer toeberumb jo oct. 23.
@oeöen inb fad^ bae umbtrint 4 n>ed|en 2, inb bairtufd^en litten be« ^er*
jogen ban bem ©erge raebe inb brunbe in namen ir^ ^eren bur^ an bem
^ feifer erfangt inb getüorben, einen jof u^ ben 9?in jo fegew^ bair baft gef|
inb guetj umb ni^gegeben tüa^, inb ber tüart gefad^t ginftt 9?in« jo Suf^*
toxp tufd^en 6oef ten inb 33unne boben SB'efetid^ Mnb red^tebort ein jofl^ui«
batxnp gejimmert, inb bie fc^iffe tDurben angebrongen inb moiften bae
1. 5tnbcre @r. 'u)) bcm'Jatt 'iip bc'. 5. hnaenbagc«' anb. (5r., ba« SWündjencr *manebage«'.
6. 51. (5r. 'bem' flatt 'bc'. 7. 'ftjn' ficitt 'fim'. 9. 21. (5r. '»an ft?mc l^engfJe feo bem
fcn^ncf inb J)alp i)n »ibber upOoeren up fijn'pert. item Ijer^od) 9ltbrecJ)t' jc. 15. 3n anb.
(St. ftfiU 'uv\ 26. 9r. (Bt. '»raunjcn'.
1. 2>cv g(ci(i^c 58raü(^ »irb 6ei bem 2. %l. (£^mcl, ^eg. 7870—74.
53cfu* gri«brt(^ in Söln 1442 erwähnt. 3. Sü(«borf unb SBeffetittg.
SBb. I, 365.
55*
86S
VI. ÄocT^offf^e ^^roni! 1409.
t>ctioüen, bairtDcbcr fid^ ein bufd^of t>an ßoctfcu infc ein [tat t>ar\ Soeücn
«i.333b. i^^g j^ctttid^ (ad^tcn tnb moutfccn ben got || af^ain, ate oud^ gefd^icbe, roant
jt l^ocgc tnb ttcf Kd^e Brief inb ficgct ^tten t>an 4 l^crjogen bon bcm ©crgc,
bat fi nummemic cind^c jol np bcm 9?in l^abcn fußen,
«ßo». 25. 3tem bairnac umbtrint fent Satl^erinen mtff en, a(« f cifer gtebcrid^ 5
ban ßoeüen reifen tt)ontbe ate ^e bebe *, xoaxt bet feifer berf od^t inb emc
butbrad^t obemiife einen bufd^of ban Soeüen inb ben xaxt t>an ßoeöcn
^>ribi(e9ien inb anbet befegetbe briei>e, Dan c^ügen l^erjogen i>an bera
Serge befegelt, bte ber l^erjod^ jo ber git ond^ confirmiert inb beftefciget
^bbe, inb begerben ban finre feiferlid^e majeftait, ben jot jo rct)oricren »»
inb afjofteüen, ond^ njant feifer ©egentont fetige in burgangcn jacren
ond^ urbet inb rid^t tufd^en bem l^erjogen inb ber ftat gefprod^en l^abbe^.
fo l^ait ber feifer erfant inb bem l^erjogen ban bem Serge geboben, öon
ftunt ben jot afjoftcüen inb be^ jo etoigen bagen nummer gebmid^en :
bairtpeber pd^ ber l^erjod^ tad^te, n)ant l^e groi« gett bairumb ui^gelad^t «
l^abbe. bod^ int tefte reuocierbe ber feifer ben jo( inb gaf be^ bcm bufd^of
inb ber ftat ßoeücn brief inb fegel. inb ber feifer joid^ öan ßoetten ben
9?in up. bo fd^idtbc ber bnr§ l^erjod^ ban Serge fin recbc jo bcm feifer
JO Sotjctenfe, bie brad^ten ben brief f^^red^enbe np ben jol, inb ber brief
»art Dur ougen be^ feifer« canceüiert inb burd^fneben. bairad^ter en* »
gefan man gein« jot« me jo Sutetor^).
3tem toant ber bur§ l^erjod^ ban Serge grot« gett an ben bur^ ber^
toren jot getad^t l^abbe, fo toart eme in ein Dergelbung gegci>en ber jot up
Cime tt)affer bat genoem))t i« bie @ege inb btuift bur ©iburd^ l^eraf in
ben 9iin. item bair jo »art eme gegeben inb berteent , bat bie tantjoüe 25
berl^oed^t n>urben, fo bat up ein pext of ein oiffen tc. mere gefaxt n>art3.
3tcm umb befer nun)er jotte »egen, a« jo Soetlen, jo 3lnbemaci^,
JO ßutdtorp, ber bod^ niet tang toerbe, inb ban ber »erl^ocgunge ein^beit«
jotte »art bem feifer bur^ ctein gunft, fruntfd^af inb banf ban ben tant*
fd^aften bairumbtrint naegefaget. 3«
Anno dni. 1487.
Si befen jiben a« feifer grebertd^ in ben nebertenfd^cn tanben getoeft
3. 'fii' fiatt *fi)' a. Qx. 4. Ä. Qt. f*lUpen 931. 333» tvH mit 'futtcn'. 5. 'a« V a. ©r.
13. 31. (&x. '»an bc' fkait *»an bem'. 24. 2(. @r. 'ei^n »affer'. 26. «. (Jr. *oifc^cn\
28. 31. @jr. '»erl^oegung'.
1. @^on 9^oto. 20 tt)ar griebri^ in
53onn. (S^^met, ^leg. 7874.
2. @. bie Urtunbe ©igmunbö bei
?acombtet, Urfunbenb. IV, 107 unb cb.
109 «Wote.
3. 2)ie Urfunbe 1486 dlo\y. 27 ge*
toä^^tt bem ^crjog (Sr^ö(iung bc8 3on«
ju 2)üffelborf unb (Sinric^^tung a»eicr
Sanbjöße. Sacombtet, Urtunbenb. IV,
539. »91. @nnen lU, 625.
1487. 1488. 869
tt)a«, fo tt)a^ l^c, buiffen ber fetoer lanbe h)i^, bic ferc ric^c fin, fetc
fled^tüd^ inb finnjcftd^ in bie fanbc fernen mit deinen ftait, anbetd ban
bie princen ber fe(t)et (anbe fid^ ^)(egcn jo l^alben. nod^tont toaxt ber fetbc
f eifer a« but§ f ere eirttci^ inb f oefttid^ intf angen , item beögetid^en toaxt
5 intfangen mit groiffet eren inb mit fc^enfen be^ feifcr« fon aRajrimilia*
nu^, a^ ift roemfd^e loninf gefoten tpa«. nu l^abbe bet fonini bi \xäf mx
l^eufttnbe inb raebc ui^tenbigc leeren, bie ben fetcen (anben, at^ men
^aö)ttf (ere \toa\x bieten mit groiffen nngetDoentid^en fd^efenngen inb an*
beren nngeiDoenlid^en fad^en inb gctüetbignngen, inb al »art groiffe med^*
10 tigc fd^etjunge m)ge^Den, fo tDart bod^ n)enid^ brad^t in be^ foninf« ^ant
inb be^ foninf« l^enfttube quamen riben mit eim getid^en of groifferm
ftait inb ))ompcri ban f)t, inb bie nomen jo in rid^bom , ftait inb eirnjir-
bid^eit.
®iffe grun)etid^e fc^efeunge ber lanbe, bauan bod^ niet bur ben lonini
15 quam, anmtrtten bie tantfd^aften inb fnnberlinge e^jlid^e ftebe ber fetber
tanbe inb bef|)rad(^en fid^ unber einanber inb l^ebben gern ge^at, bat ber
fonini ein red^entfd^af ban ben finen genomen l^ebbe inb ir ungelDoentid^
ournemmen afgeftett. inb bat fetbe loart jom bidfermait be[oc^t, mer bie
tur^ ftebe, at« men (ad^te, f onben jo geim gel^oere fomen : bairumb (i fid^
20 unber einanber berbrogen inb bef toffen , bat fi fid^ jofamen tpoutben ^at*
ben inb ben foninf in ber ftebe ein , at« f^t bairin queme, bairin l^atben
inb l^eifc^en bfiijen, bat fi jo anfpraed(^e moed^ten fomen inb ir clage albac
turgeben :c.
Anno dni. 1488.
25 II t0U konink Ülafimilianns }o ßtnqqt in f lanl^eren getialHen mart. a3(.334».
3tem aU bie ftebe inb tantfd^aften bur^ nu l^ie nu bae fld^ bef)3rod^en
j^abben, bat fi ben foninf bel^alben n)ou(ben, fo gaf it fid^, bat ber foninf
gcfan jo fomen in ©rugge, ate l^e oud^ bebe, inb a(« l^e jo ©rugge in*'
quam, beben bie .ban ©rugge ben foninf angrifen^ inb baft finre tref liger
30 tcebe inb be^ielben in gefenffic^ in irre ftat — boc^ quamen ein beil »an
beö foninf^ brunben berf(eit ui« ©rugge — inb entooutben emc niet
gunnen, bat ^e eind^en ban finen reeben of biencren bi im l^ebbe. bod^
2. a. @x. 'cU\)rü\ 7. 21. (Sx. 'ai' flatt *a!8\ 13. 21. ®x. *<lrt»itbic6elt, inb ber tonifnt
hlt^f 3o§anned in eodetn of ^e {enger ^e mi^nre. inb unber ben t)urf l^eufttuben bed fon^nfd
toaS t\)nxt genant $eter Sanfl^alS- ber bebreif )>U moitrotUend inb §abbe f)}(6 begrafet gomait
fere. biffe grutocltc^e* k. ©c^tup ber @eit( roieber äbereinfiimmenb. Iß. 2(. Q^x. ^bcfprae^
(^en'. a. er. *^abben\ 19. 21. (Sr. *a«' flatt *at«\ 23. 3n anb. @r. fe^lt bad 'jc'
1. 1488 gebr. i hxa(if ber Slufftanb ^aufe« ©absburg VIII, 96.
g70 VI. Äocl^offWe (g^^rtnif 1499.
iiiüeft licffen ^i cmen »an (inen bieneren i'\ erae, a^ mit namcn [inen loa).
inb beben in ingoen in ein l^ni^ inb beftalten uxtoaxxxt inb l^ucbeve h\
in, inb bie ietoaxizn in fo nannte, tat l^e gein brief of fc^rifte t>an \\6)
geuen moeci(^te of intfaen, inb ber gente, bie mit ente gel^albcn ionrben,
fanten fi ein beit jo ®ent inb be^ietben ond^ ein beil jo ^rngge , inb fcev 5
ein beil beben fi int^euften ^ item gefmmen bie i)an 33rngge an ben to*
mntf bat i)t \i(i) bet tantfd^af t>an gtonberen ntet befommeren nod^ troe-
ben fontbe 30 regieren: fi njonlben finen fen l^erjod^ ^^iti))^ lonr ein
^eren l^at)en nnb tt)onlben eme fine reebe orbineren inb fefeen inb finen
ftait l^atben a^ fid^ gebuerbe, inb (;ebben n?ail begert, bat ber foninf ui^ 10
bem tanbe gejogen toere inb bat bie lantfd^af eme alte jair einen mir!-
lid^en penninf gegeben ^ebben, be^ ^e geinre n)i^ boin enmontbe.
3tem Dan ftunt bairnae ipart bat nnferm genebid^ften leeren bem
roemfd(^en feifer jo toiffen, ber »an ftunt fnnber »ertreden bebe fc^riöen inb
Derfunbigen in clagentoi« aßen toningen, furften, ^eren, grauen, t^rien, 15
ritteren inb tned^ten, geifttid^ inb n)erlt(id^, t>ort aüen rid^fteben inb allen
be^ l^illigen rid^^ nnberbain inb bie ben jogel^oeren, begerbe inb geboit
fere l^oed^lid^en t)an in, bat fi up-ein fürte genante jit mit alle irre mac^t
jo ^nlpen quemen, nmb finen fon STifajimilianu^ ben roemfd^en foninf
be« gei^enfniffe jo erlebigen inb bie boefe o^etbeber jo ftraifen, aU onc^ m
balbe gefd^ad^. bie furften quamen einbeil^ felf^ <)erfoenlid^ umbtrint
mei, bie anberen fd^idtten irre jotbener, bie ric^ftebe inb anber unberbane
be« billigen rid^^ fd^icften irre Drunbe, alfo bat ein mirflid^ gejale üolf^
t)an toap^n, al« ^ernac gefd^rei)en iö, in glanberen gefd^icft tt>art, inb
tredfte feifer greberid^ mit bem groiffen t)olf beibe jo looi^ inb jo perbe in 25
glanberen inb ladete fid^ jo loettc mit fime i)oulf fere nae bi bie ^tat ®ent
inb lad; albac umbeftreben oi)er 6 tt)ed(;en, inb brad^ bae np inb Derbrant
gtanberen aljonmil, bat buiffen ben fteben ma«.
3tem M|f( mt^tfüjttnn t)aint geMent km rocmf4)(n \nt\ftx inH konink in
ilankrcn. 30
^erjod^ SBolfganf Dan Meieren inb l^erjoc^ Sriftoffel oan Seieren
l^aint jofamen ge^at 100 pzxhz inb jo üci^ IOY2 ^nnbert man. item
]^erjod| ©igemont \>a\\ Deftenric^ 8 l;unbert man jo boi«. item grcDc
(Sucr^art t>an SBirtenberd^ 30 j>erbe inb 200 jo t>oi« inb 6 toagen. item
2 marfgreDen Dan ©aben 80 ^)erbe inb 100 jo Doi^, item ber feifer 200 35
))erbe inb 6 [magen]. item ber l^omeifter Dan fent 3ol^an« orben 30 jjerbe
36. ^tvagcii' fe^U.
1. iöo ben oben (^. 869 ^at.) tx- 53iüggc (2eo II, 230), unb SWa^imilian«
tüä^ntcn "ißeta- Sang^^at«, ©c^nlt^eiß ^on @c^a4meiftcr. Sid^notoSft^ 99,
^ 1488. 871
inb 30 xoüoi«. item bet l^erc t)an 5>iaff aumc jo@egen 150 <)crbcmb 200 jo
loci« inb 6 toagen. item 2 martgret>en t>an öranbenburd^ 51/2 ^unbett
ptvtt inb ein l^nnbert jo boi^ inb 48 toagen. || item ber bufd^of Dan 5Erict»t.334b.
150 ptxht inb 5 l^unbert jo t>oi^ inb 14 tpagen. item ber bufd^of Dan
5 äug^burd^ 100 inb 20 jo Doi« inb 14 ^)erbe. item ber bnfd^of ban
(äifteit 42 ^)erbe inb 2 tragen, item ber bufci^of ban ©trai^burd^ 42
<>erbe inb 54 man. item ^erjoc^ SKbred^t ban ©äffen 150 ptxtt inb 6
»agen. item ^erjod^ Sllbred^t Dan 3Roend^in^ 70 pcrbe, 1 toagen. item
ber bnfc^of Dan ©afet 45 man jo Doi^. item ber marfgrebe Dan Stoetet^
10 50 man jo Doi^. item l^er Sa^lar Dan ^rac^ inb ^er ^an« Siemener jo*
famen 30 p^xtt. item greDe 2Bit))ert Dan ©d^anmenberc^. item ber paii^-
greDe 300 ptxht inb 30 man jo Doi«. item ber bufd^of Dan ©abenberd^
61 j)erbe, 6 njagcn. item ^erjod^ greberid^ Dan ©äffen 100 inb 60 ptxht
inb 14'n)agen mit ber ftat aWull^ufen inb Oiort^ufen. item ber bufd^cf
15 Don 2Birfebnrd^ 100 inb 30 <)erbe inb 250 jo Doi^ inb 33 ipagen. item
ber f)tXio6) Dan ^tumenmart^ Dan ©eieren 250 inb 30 ))erbe inb 80
man jo Doi^ inb 36 tpagen. item ber l^omeifter Dan S)nitfd^tant 37 ptxt^,
26 man inb 4 tDagen. item ^er aWertin SRaifeer ni^ Defteric^ 16 ^)erbe
inb 1 ipagen. item ber bufd^of Dan 'ißaDerborn 50 man jo Doi^ inb ein
20 !arre. item ber ^erjod^ ^enrid^ Dan örnin^tDid^ 60 perbe inb 4 ipagen.
item ber l^erjod^ Dan i?ot^ringen 200 perbc, 7 tpagen inb 2 farren. item
bie ftat Dan SBorm« 60 man jo Doi^ inb 6 ptxht, item bic Dan Ulm 27
Iperbe, 100 man jo Doi^ inb 2 magen. item bie Dan SDerl^uge^ 50 man
inb 1 tDagen. item bie DanS5iberad^ 34 man jo Doi«. item bie DanSBite
25 inb bie Dan Slil 16 man. itjm bie Dan goüenbor))^ 10 man. item bie
Dan SBangen 10 man. item bie Dan ©od^orn'' 8 man. item ber grebe
Dan @ol«^ 14 man jo Doi^ inb 1 toagen. item bie Dan Äoir 10 man.
item bie t>m 9toi«^ 4 man. item bie t>an ©trai«berd^ 100 jo ^)erbe,
100 JO Doi« inD 6 toagen inb 4 ftritbneffen. item grabe SBUbert Dan
30 ^iaffanioe 50 jo ^)erbe. item bie Dan S3afe( 100 man, 2 toagen. item
bie Dan Soften« 50 man, 1 toagen. item bie Dan JRoitloifre 45 man,
1 »agen. item bie Dan Äemjjten 34 man, 1 toagen. item bie Dan 8in*
banioe 50 man, 1 toagen, item bie Dan 5RaDeöburd^ 70 man, 2 toagen.
1. Sai€rn-3Wün*en. Äärnt^en.
2. mtUln'mmi\zi\)aiitoi\ä)tn2'6x-' 4. 9icumarft in ber Ober^folj.
xaä) uub @^opf^>eim. ©emcint ifi ^i^'i" 5. ^6) weiß bcn 9^amen ni^t ju er-
üpp, mit bcm 1503 bie ^ad^bergif^e flären. Sttva Ucbcrüngen ?
:einic au^flarb. 6. äßeil, %akn, «ßfuttenborf.
3. SDcr itt ben SÄegefien bei (5()mel 7. SBuc^^orn.
8756 unb Sic^nohJSft; 1468 k. l^äufig er» 8. @olm«?
toä^ntc 8a6la ^rager, Sölar^aa Don 9. ^loß^eim im (Slfaß.
872 VI. Äocl^offfd^e (5^>roni! 1499.
ttcm bie bau ©«(ingcn 10 ptx'ot, 70 man, 1 toagcn. item ber ait t)an
SBtngatt 44 man, 1 toagcn. item bic abbiffe ban ßenten* 12 man, 1
tt)agen. item bie Dan ^agenautoe 54 man, 1 n)agen. item bie ban ffiif'
fenburd^ 35 man, 1 toagen. item bie ban ©tetftat 46 man. item bie ban
Obetnae 20 man. item bie ban Slug^butd^ 18 ^jerbe, 180 man jo boi^a
gB(.335«.inb 2 toagen. || item bie ban Donannje^ 20 man. item bie i>an Solmct
55 man. item ber ahi ban SWoirbad^ 10 man. item bie ban Äeifer^berd^
1^2 man. item bie ban ^eitbton 1 8 ^)erbe inb 50 man inb 1 n>agen.
item bie ban SBim^)]^en 27 man, 1 n)agen. item ber bifd^of ban Soften^
6 pttt, 40 man jo boi« inb 1 n)agen. item bie ban gran!fnrt 26 jo lo
^>erbe inb 100 inb 30 jo boi6 inb 3 tDagen. item bie ban ^Reutlingen 36
man, 1 toagen. item bie ban ^Ruremberd^ 40 ))erbe, 200 man jo boi«
inb 4 »agen. item bie ban SWemmingen 6 ptxht, 60 man inb 2 »agcn.
item bie ban IBlaburen^ 17 man. item bie ban Suitfird^cn* 10 mon.
item bie ban ®p\xt 72 man, 1 tpagen. item bie ban ®tt)ebefd^en §oüe is
34 man, 2 pttt>t, 2 »agen. item bie ban 35inlete^)n]^el 18 man, 1 toagen.
item bie ban S5oiffin^ 2 pzxU, 6 man. item bie ban Störungen 3 ))erbe,
34 man. item ber Sifebom ban 9tegen«burd^ 10 |)erbe inb 200 man.
item bie ban Sffenc^ 11 pextt, 20 man. item ber abt ban ©tpinfelt' 4
j>erbe, 20 man, 2 toagen. item ber tantcommeter ban buitfd^en (anben 20
13 man. item ber aht ban Oeffen^ufen^ 8 man. item bie ban SBtefe 12
pextt, 120 man. item bie ban ©eit^ufcn 12 man, 1 tt)agen. item bei
Seittefeer ui« ber ©leeben 17 ptxht. item ber grebe ban Slnl^att 26<>erbe,
1 n)agen.
3tem JO ber fefeer jit »nrben bie gtemminge in be« pai^ ban gebain 25
obermife bifd^of ^erman ban ßoetten '\ ber fetf« )3erfoinlid^ fa« n<> bem
fale JO gerid^te inb ejcequeirbe be^ pai^ brief.
3tem ee ber fcifer bur^ mit fincn brunben in ©rabant quam, ^ab*
ben bie gfemmingc bernommen bie jo!um^)fte be« teif er^, inb bie ban ®cnt
l^ebben gerne ge^t, bat bie bau örugge in ben fmiinl gelebert l&ebben: 30
be« entootben aber bie bau Srugge niet boin. bod^ leberben fi ben ban
®ent 6 of 7 ungebertid^ reebe be« loninfö, bie mit eme gefangen »arcn.
inb bie ban ©rugge tieffen ben foninf ui« bem gefenfniffe np eine gelocfbe
inb oirfreben :c ^®.
1. (Sttt>a (SijJcrcicnfernonncnalbtei 6. 38n^. 7. 3tt)ifaltcn.
©ainbt (abbatia Bintensis) im töürtcmb. 8. ©encbictiucrabtei O^fentiaufcn
2)onaufrci«? gtt>if(i(>en Wlimmln^m unb S3iberad>.
2. SBo^l 2)onautoört^. 9. SSgl. ba« @(^>rcibcn ^ennann« in
3. ^kubeuren. ben 9{egepen bei Si(^non)d!t^ 1116.
4. !üeutfir(^>imn)ürtemb.2)onau!rci8. 10. 1488 5Wai 16 tarn ber gricbe ju
5. ©o^fingcn. @tanbe. ^id^notöSft?, SReg. 1130.
I
1488.
873
3n bcm fcfcen jait in septembri of um6 bcn ttint * quam leifct
grcberid^ jo Soßen unb »art ein gerid^tJ^ad^ ^t^^epptt jo ben äWinre*
btoeberen, al« ban efetici^cn fad^en »egen etnbeit trefüd^et bürget intg^ein
bie [tat Dan ßoeüeu. inb baitunib tjorberbc inb befd^iebe bie feifertid^e
► majcftait ein eirlpirbigen tait mit allen rceben inb 44. inb unber anbeten
begetbe l^e bo jo fien inb bait jo bringen bet [tat <)tibitegien inb ben üet-
buntbtief, bat bod^ niet gefdfeiebe, inb n)att baebi gefad^t, toaitnmb ein
(tat t)an ßoetten niet fd^nlbic^ tt>txt, bae jo jeunen it ))tibilegien. bat
tt)ort ban bet [tat n)egen bebe bet loaitgeboten inb eittt)itbige ^et l^et
i 3o^an bam §itfe, boctot in beiben ted^ten 2. ond^ lie« bet butg boctot
tuiben jo bet fettjet jit, bat ein [tat toan ßoeßen in bem ftiege t>ot 5Kui^
ui^gegeben ^abbe jo be^ tid^« inb be« gemeinen (anfe ^eit oDet bie 8 ton*
neu gout^. inb bet tait begett int (eft ein genebigen utionf inb ttaben af.
II At ubi ad presentia tempora ventum est, stilum temperavi a3(.335b.
propter quorundam offensam qui adhuc sunt superstites, latius
hec posteris exequenda relinquens.
3n bem feteen jait tt)a« gtoi« ftied^ in bem tanbe ban ßuitgen
tuf d^en bem bufd^of , bet ftat ban Suitgen inb ben ban Sltbutd^ ^.
3tem nae bet jit a^ bet foninf toa« bti gelaiffen mn ben oan
S3rugge, baitumb bet feifet mit be« tic^^ futften inb fteben, ben jo btien,
fernen loa« , f 0 joid^ l^e mit bem but^ boutf mebet ui« bem lanbc , met
bait toatt gefaxt l^etjoc^ Sltbted^t ban ©äffen ^ bie gtemminge jo fttaifen
inb so btingen unbet gel^oitfaml^eit be« foninf« butd^ ein tibenbe fttit,
ipant bem tid^ inb be« tid^« mannen niet gelegen toa«, bae langet io
liggen. fo tt)aten eilige inb Dil ftebe in Stabant , ^oüant inb ©eetant,
bie mit ben gtemmingen nod^ tt)aten in bem Detbunt a« mx^, ben foninf
JO bel^alben oan bet ted^enfd^af jo l^aDen t>an be« foninf« am^)tluben.
^tetumb, nae be« feifet« unb be« foninf« affd^eiben, toa« nod^ niet gonfe
brcbe in ben fetöen lanben inb routben jemetlid^en üetbetft, inb bod^ fon=
0 betlingc in S5tabant bie ftat ©tueffel, Soeben mit me anbeten, item fo
begof it fid^, bat bet but^ ^etjocfi Sllbtec^t motbe bie felbe ftebe jom eitften
1. @rji(SnbcOct. (£^mcl, 9?C9.S322.
2. 1490 3«n. 11 bcjeugt bcr 'Siati}
bem ©ürgcrmeifter ^o^iann V)on ^ix^,
t>öß er auf bem ®cnd()t«tag, bei* 1488
ö«>r Äaifcv gliebri(]^ im 9Winoritcncon='
öent gc^^attcn lüovbcn fei, fotoie f^)äter,
[5 Sluftrag unb ju 3wfi'i«^^"^*it ber
^ta bt gef^anbelt i)aU. ©egcnfianb be8
f crid^t«togc8 »ar eine toonSo^ann üRui«»
^^ gegen bie @tabt er^^obenc Älagc.
(gopitnh. XXXVII, 59b.
3. @in im SWai 1487 gef^Ioffencr
gricbe tvurbe ibereit« 9Wärj 1488 toieber
gefevocH^en. Henaux II, 87. 89.
4. lieber feine @tatt^a(terf(^>aft togl.
?ici¬r8f^ 161 ff. ^luöfü^rlit^iie SBefc^^rei«
bung feiner Äriegöt^aten hd SBiltoolt
toon @(feanmburg 82 ff. (SBibl. be« Utter.
SSerein« L) .
874 VI. toel^offfc^^e (S^ronif 1499.
bringen unbet bie gcl^oirfaml^ett unb joici^ mx ein ^at bi 8oct>en, 35ieft gc^
noen^jt, inb bic getoan ^e inb Ite^ bie plunbcren, inb albae xoaxt gtot^ goit
getouft. inb a^ bie ftat getpnnnen loa« inb affo ui^gerid^t, fo gingen im
onä) ant ^ant Soeben inb Srueffet 2C. be^geüd^n beben bie anbeten ftebc
in ben anbeten lanben , a« oud^ ^etnae bi aüentuten getoirt »irt. 5
Dct. 10. 3n bem fettjen jait nmbttint fent ©eteon^ bad^ fo quamen Dan boöcn
^etaf ein gtoid nienid^te Dan jolbenetn inb ftieg^ned^ten inb ladeten fid^
jo "Duitld^, jo äWoil^eim inb baitumbttint, inb bcgetben ond^ bet ein*
beit, bat fi binnen ßoeüen moed^ten fomen, met bat toatt in gctocigett.
biffe Dutg ftied^^tned^te quamen in bet geftatt unb ^iefd^, bat fi jo bem 10
fjetjogen Dan ©äffen tt)outben tteden inb toeten gefant Dan ben tic^fteben
tt)ebet bie gtemminge. mer it toa^ anbete baitumb : fi maten bae beftalt
bat fi bie mirbige inb ^iüige ftat foutben Dettaben unb ingenommen ifaun
Oct. 10. u^) fent ®eteon« bad^ np ben mibbad^, inb ein icfüd^ futbe fin tt)itt er*
ftod^en ^ain, inb batjo fulben np Dil enben Duit ingetad^t fin getpeft 15
mer got inb fin lieDe billigen, ber üd^am binnen Soeüen teften , toeulben
bat, a« DUtmail« bidfe gefd^iet i^, niet (aiffen gefd^ien, funbet bie [tat öan
ßoetlen loatt getoatnt burd^ itte ^eimlid^e Dtunbe unb Detfpe^et«. inb
einte Dan ben l^euftluben, bie bat fulben beftalt inb bebteDen l^aoen, tDart
affo ui^gejeic^ent mit umbftenben inb cteibungen, bat fi in tad^ten : toant"»
men gunt it einbeit, bat fi oDet 9tin Doiten jo ßoetten, unb unbet ben
n)aten bie ^eufttuben Dan ben Dettebeten, inb alfo tDatt bet ein angegrif*
fcn, upgefloffen inb ejaminiett, bat ^e bet bait ))lic^tid^ Donben »att. bo
bat bie gefelfd^aft mitfte, bat bie Dan ßoellen getoatnt toaten unbfid/
Detwatben, btaed^en fi np unb begetben, bat men in gunnet, bat fi moet^^- 25
ten butd^ ßoeüen jien in S5tabant, unb bat toatt in gegnnnet. inb al^ fi
butd^ ßoeHen gejogen loaten , toatt niet Dil ge^foett Dan item afttecfen in
©tabant, fonbet bat Doul! Detloi^ fid^ inb iten upfa^ melbeben ft bair*
nae. bet g^ene bet begtieffen toatt, befante inb belibe bat, bat bet uj>fo|
n)ete, bat fi folbcn ßoellen ingenommen ^aben, inb ^e »ete einte tan»
ben ^eufttuben, bie bat fulben beftalt l^aDen. baitumb toatt ^e geoicttelt:
fin l^euft toatt gefetzt np ©eientotn np ein geleie, bat ein Dietbel np ben
9tin bi 9tobenfitd^en, bat anbet Dut bie ©ten<)otfewi k. inb bet fefce
fj>tad^ oud^, bat ©toidfet Dan ©idfingen, bet lange jit up bie ßoetfc^en
geotleget ^abbe K ^ebbe bat beftelt. bat g^e'e finen med^. »
3tem jo bet felDet jit a^ bat ftied^^Dolf alfu« jo 33uitft^ inb ya
4. ''banV jlatt '^ant. 28. inetfecubc
1. 1488 'dlo'o. 17 ciließ griebridb 111. tvegcn ^Räubereien gegen Kölner öürgcr.
gegen i^n unb feine Reifer ein patent (S(>mel, 9icg. 8331..
>
1488. 1489. 875
3Äoi(^cim iaö), fc bebe ein bifc^of Dan ßoeüen ontS) »ergaberen ein groi«
öoutf tnb rief bi fic^ öan ben otoerften geifttid^en ^Jteloten binnen ßoeüen
jo bem 33ruet. beögetic^en bebe || ein ^erjod^ mm Serge Dergaberen ein i8t.33c*,
groi^ Donlf, unb nienianfe eniüufte, tt?ae al bat i)ou(f ^in foulbe. onc^
5 i^atte ber ^erjoc^ i)an ®affen, ber in Trabant n)a^, ein groiö bontF. ^om
leften, a« bie triec^^fnec^te entoed^ joigen, fo joigen ber bifc^of i)an &otU
Uli inb ber l^er^oc^i j)am S3erge ünr ein flo^ inb beftreben bat. inb bae
gint t>a\t mancherlei mnrmnriernng.
Anno dni. 1489.
10 3n bem feigen Jaire umbtrint aller l^illigen bac^ ct)erqnamen biesJc». i.
coerlenfd^e fuerfnrften, atö ein bifd^of \>an 3Kenfe, ein bifc^of Dan Sriere
unb ber i?al^grai?e inb bie SRinfautPer unb bie [tat »an SSBefel ^ , inb be*
fluffen ben 5Rin bat niemanfe i^aren moed^te ui^ ßoellen bi^ jo 3)?en|j,
inb ivoulben baemit bringen ein [tat üan ßoellen, bat fi iren jcl, ben ft
15 t?an bem leifer eriporßen ^abbe, af[telce. inb moid^te g^ein coelfd^ fd^if
cf coelfd^ gcit n))get)oiit u^erben, inb qnam groi[fer fd^abe baetjan ben
(ioelneren inb oud; anberen lanben. inb bie mx^ furften fa(^ben ein np^
flac^ 10 ßoi}eten§, fo bat men »an ßcüetenfe üoir ben 5Rin uj) inb af unb
niet terrer nebertpart. inb bat [tunbe ein lange jit: bie touflnbe ui^
20 9febertanbe beftalben ir goit jo luagen bi^ gen 6oi)elenfe, inb tooutbe ber
bif(^cf Dan (Soellen inb ber l^erjod; tan ®uild^e niet jolai[fen, bat fi in
bie [tat Dan (Soellen mit bem goibe Doiren, inb be^getid^en ncd^ ßoöelenfe
bi^ unber ßoellcn jo ®oin^ ^ ^j anber^tuae. mer niet be min moifte men
bat goit, bat jo toagen geDoirt mart, Derjolien jo S3onne, atö n^er it jo
25 fd^if geöoirt gelpeift, inb bae W)a^ ond^ ber befier Dan l^in^, ber nam oud^
ben jol Dan ber felDer Drad^t, inb bie Doirlube moiften allejit up ben eit
nemmen, bat fi g^ein coelfc^ goit Doirben, oud^ be^gelid^en bat fi in gein-
rclei n)i^ ir gelaben goit jo ßoeüen bred^ten. bod^ Derl^engte ber bifc^of
bau Syrier, bat bie coelfd^e fc^if Doiren bi^ gen ßoDelenfe, mer niet l;oegcr,
30 unb t>axi ßoDelenfe bi^ l^eraf jo ßoeüen '^,
3n bem Dur^ jair quam jo ßoellen ein blint man ^, ber fin ougen
inb gefid^t Dertoren l^abbe ate l^ei 3 fair alt ma^ : bat gefd^ad^ eme burd^
bie podm ^. ber felDe blinbe man loa^ Dan SKed^elen geboren, inb a^ ^e
5. fitttt.
1. ObertDefcI. 4. gfiicafiu« toon SUic^eln. Sgl. un*
2. 3onS. tcn 531. 337^ unb 339*. ©enauc miU
3. Ucbcr bieje ©treitigfeiten |. (Sn* tl;jeilungcn über Sebcn unb <B6)x'i\itn bei
ncn in, 621. Sacomblet, Urfunbenb. Hartzheim, Bibliotheca Colon. 254.
IV, 555. Äaifcr griebiid^ ^attc bm ijott 5. 2(m @c()(u6 ber Lectura libri in-
nod^ i486 beftätigt. (S^mel, 9icg. 7801. stitutionum (CJötn 1493) geigte«: egre-
876
VI. I^celt^offfc^e (S^xtif 1499.
nod^ ein fint »aö, gaf f^ fid^ jo ber fd^oifen mit anbeten finberen, tiib
got gaf eme genabe, bat l^e bie tete toail begrit inb l^ielbe, bat ^c nac*
maite fetf« fd^oitmeiftet toart. inb bairnae trecfte ^e jo Soeben inb toatt
^)romobtett in magistrum in artibus inb baimae licenciatus in theo-
logia. ber quam in bem but§ iair joßoeüen inb tDart erliefen intfangen s
inb begäbet ban ber unibetfitete jo ßoeüen inb ftubierbe in ber fetoer in
ben geiftlid^en redeten inb »art boctoir. oud^ toart f)t gemit emangeßcr
3)«c. 25. inb fani bat en)angetium up bie firftnad^t in fent (Sotumbeu lird^e. ^
^abbe ond^ bat ^)rebigeampt in bem boim inb bebe mannid^ foeftlid^ pre*
bicatt in bem boim inb in anbercn fird^en inb bebe ond^ mannid^ loftüd^ lo
coßacion jo lotin, bie id^ jom bidfermait ban im ge^oirt i^ain. ni^ ben
fefcen coüacien inb anbeten finen tetungen offenbaittid^ gemirft tt)art fin
hinft inb Derftentlid^eit. ^e l^oirt oud^ bid^t inb gaf fere goit nnberiöi'
fnng. item a« i)t boctot toutben toa«, (a^ ift ordinarie in institutis.
tt)ie meiftettid^ inb toait l^e tefeen bebe , juiget eme bie ganfe unibetfitete is
bau SoeÜen. item ^e üetgaberbe oud^ ein foeftetid^e lectute uj) instituta,
bie oud^ gebrudtt i« K
«ufl. 15. 3n bem felt^en jait umbtrint unfet lieber brautoen bad^ assumptio-
nis quam ein iungetinf bau 18 iairen of bairumbttint inb toa^ geboren
ban ©roeningen, bet fete geleitt toa^: alfo tt)aeban men eme lourgaf ein 20
matetie, bairu^) bebe ^z ein coüacion fo meiftettid^ inb ^^erfectt, — al
^ttk ber getertfte bau ßoeüen bat gebain inb 8 bage bairu)) ftubiett mit
altem bli«, fo l^ette ^e fin bini toait gebain 2. inb bie toorbe i>loiffen eme
a« ein toaffer funber alle l^inberniffe. bie bibet tooifte ^e up fin buimgtn
«c.336b,|| nae. be^gelid^en in ben boid^eren ber billiget teitte unb ber l^eibenfc^^er 23
))oeten toa« f)t fo berboren, bat eme alle fin tootbe afgingen funbet alle
fmait^eit. ffz l^abbe nod^ meir broebere inb oud^ ein fuefter, bie loaren
aljofamen fere l^oed^lid^ geleirt mit oberüloebiger jierlid^er latinfd^er
\pxatiiftn, fo bat alle bie gl^ene, bie fi l^oirten \pxzä)tn, niet mced^ten ge*
faebiget toerben nod^ berbro« fregen in jojol^oeren ^. ir baber i« genoempt ^
meifter 3ol^an (Sanier inb i^ ein boctor in ben 7 örien lunften, in ber
gii domini Nicasii Machiliniensis de
Yoerda a quarto etatis sue anno oculis
capti. Panzer, Annal. typogr. I, 306.
1 . ^a6) ben eingaben bei ©arfebcim
erfd^ienen bie Enanationes in libros 4
institutionum iuris civilis 1493, bic Ca-
sus longi super institutis 1497 im2)m(f.
SSgl. bie toorigc 2lumer!uiig.
2. 3a!ob (Santer toon ©röningen
tourbc 1487, fein SBmber 3(nbreaö 1491
bei ber (Sölner Untt>evfttät immatriculieit.
SSgl. Ärafff 8 ^u^jügc au« ber aRatrifd
in ber ä^itft^^r. für ^>reu6. ®t\6f. unb
?anbe8tunbe, 1868, @.468 unb (Snnen,
®ef(^. IV, 75.
3. 8lü^menb gebenft ber ©efd^toifcr
ber $umanifi ^gri^>pa toon iRettc«tieini
Opp. II, 333: Andreas Petrus Jacobus
germani fratres natione Frisones cog;no-
mine Ganterii unica cum sorore adhoc
pueri decennes in omni disciplioarum
genere egregie disseruere.
>
14B9. 1490. 877
atfeebten, in bctben redeten gciftfi^ inb merttUd^, tnb tn|bet l^iüiger fci^rif t.
biffc cirtDirbige, ffoxä)inoemptt inb feve geleitt man l^ait ein ^ui^framDC,
bic toa« ondf) fcre geleitt, nnb Ijait mit ir gc^at üU foene unb ein bod^tev,
bic l^ei, fo batbe atö fi f^^red^en funben, getpeint nnb teirbe tatinfc^e
5 fj>raed^e, äff o bat fin finber ee Innben fpred^en tatin ban bnitfd^, inb toirt
in fime l^ni^ gein \pxatd)t gcbrnd^t inb geoefet ban latinfd^e ^pxatä), inb
fin bicnftmoit i^ ouc^ geteirt, bat fi goit (atin \\ixiö)t.
3tem bie boed^ter ^cifc^t Urfnla inb i$ fo gelcirt in natuertid^en inb
gotlid^en fünften inb baebi fo loeftüd^ inb jietlid^ t>an (atinfd^er ^pxat^t,
10 bat fi aßen geleirben, n)ie ond^ bie geftatt fin, tan fi fo meiftetlid^ ant*
toerben, bat be^ geüd^en nie merc geDteifd^t i« Dan Dil l^unbert iaiten l^er,
inb fnnnen fid^ niet genoid^famli^ bairaf Derwonbeten , bat in inb ui^
Cime bteumefd^en munbe fntc^e migenbe inb hap)j^^x motbe !omen. inb i6
toait gefd^iet, bat atjo gcteirbe man, beibc geiftlid^ inb wcrttüd^, in bem
15 Derftcntlid^cn tamp ir widmen moiften. befe eirfame inb bogcnt^aftige Ut^^
fn(a toart geteirt, a^ ir broeber, Dan irre eirfter jit, bat fi f<>red^en moid^tc
in ber latinfd^er fjjraed^e, inb i^ umb ire groiffe toiffenl^eit in aüen fun*
ftcn jo rechen nnber ben atlergeleirtften Drautt)en^)erfonen, bie ie getDeift
fin, inb i^ ber lantfd^af, bae fi ipoin^aftid^ i«, ein ttoidf inb iiertidff lof
20 inb ere, a^ oud^ ir broebere, inb boben at inb joDoren« irre Daber, ber
futd^e hinfttid^e inb fere toonberUd;e tinber nj)gcDoit l^ait, be« fid^ bie ftat
»an ©roeningen inb gantj SSrie^tant beroemen nnb Durtrecfen mad^, toant
be^gcttd^en nie mere, a« id^ meinen, of aljo toenid^ gefd^iet i«. ber ^)ai«
@if tu« l^ait gcfd^reDen fonberlid(^e frunttid^e brieöe jo ber finber baber
25 nacbem a« l^e ber foene ein jo SRome ge^oirt l^abbe, in ben l^e in jomail
ffCox^li6) Derl^eDct unb eirt. befe foene fin nu jer jit ber ein bi bem roem*
f d^en f oninf 3Diajimilianu« ^ , ber anber jo Jrier, ber berbc jo ßoeüen,
ber Dierbe in anberen lanben. bie boid^ter i« nod^ bi iren liefen elberen
in jonferlid^er reinid^ett,
30 1490.
3n bem bur^ jair ermorden bie cottegien inb ftifte binnen ßoeüen
ein ^)riDitegium Dan bem pai^, bat alle canonidEcn in ben felDen ftiften
moegen braegen roibe bcffen, bat Durmail« allein jo bragen ^)laegen bie
cbctinge Dan bem boim of in anberen collegten. inb tDant efelid^c anber
35 fled^ter canonidfen Dan einbeit ftiften begonnen ouc^ jo bragen roit beffen
18. wr. |)erfone. 25. *bem' fiatt *ben\
1. ScbenfaU« ber toon ^Qxippa nid^t fcn), bem Äaifer griebriti^ 1487 2)ec. 8
genannte 3o^an (Sanier »on ©röningcn einen 2)ienp6rief ert^eilt. (S^mel 8187.
(jo ifi ßatt (Siauter )>on ©rtmingen ^u le«*
878
VI. tocI^offfc§cg()rom!1499.
inb tot toerbrci^ bic ebeünge imh bem beim tnb tt^cufben "oat mit gctDalt
leren , f o t)oiren jo aüc coüegieu inb f anten go 9?ottie inb ertDorben bat
))tit>itegtum bur§.
3n bem fetben iaxx ^oxcS) ein l^ergod^ bon Sotl^ringen ^ but bte ftat
9D?e^ unb be(ad^ bie ein fur^e jit^. mer bie [tat ban 9)?e^ n)o6 im je 5
mcd^tici^, bat l^e ban bannen goge mit deinem gen)inne.
Sunt 29. 3n bem fetben jair n)) fent ^etev« inb ^ißautt^et^ bac^^aren bic 4
fuerfntften, a« üKen^, Zxkx, ßoetne inb bet ^)a(|grebe, bi ein jo 6ube
0^ Don be^ jc(^ megen ber ftat ßoeüen , bat fi ben ttjoulben afl^abcn l
inb ein bifd^of ban Soeüen, bet bnr mit ber ftat nya^ , n?ant 1^ mit ber <»
[tat ßceßen in tjerbnnt berfd^retjen ftonbe, ber t>ereiniget ^iö) mit ben an*
beren 3 hierfnrften , inb bae fa|ben bie bnr^ f uerfnrften ein Vip\laäf je
Sonne, fo bat men boir ban Sonne bi^ gen 9Ken^ unb ban 2Ren| H«
«1.337«. gen II 93onne inb ban ban umb ßoellen bi^ gen B'^*"^/ in^ berbonben
unb brongen atte fouffnbe inb boirinbe uj> ben eit, bat fi g^ein coclfc^ '^
goit üoitben of ond^ einid^ anbev goit bair boirten. bemnae fo ffttk ein
ftat MW ßoetten tDait afgcftalt inb afgetaiffen ban bem jol, mer ber feifer,
ber in ben jot gegeben ^abbe unb l^atte oud^ {airti^ ein fumme ge(^*
baeban ui« ber rentfamer, ber tDotbe. fin gelt ^aben : fo nroic^t ein ftot
ban ßoeßen niet geboeglid^ baeüan fomen. inb baitum& bfeif it a(fn« 2»
ftain up bie jit bi6 in bat naebofgenbe jair, a^ l^ernae gefd^ret^en n?irt.
3n bem fefben jair bur§, ben anberen bad^ nae SRartini^, tt)o« ein
groi^ bergaberung ban boulf , inb tad^ up ber SWaefen, \?an ben Slrburd^^
fd^n iub anberen, inb men meinte, bat fi futben otjeriDatten bat lont i)an
®uifd^. inb bat jo berl^ueben inb go butfomen quamen 50 bienft bem 25
burß ^ergegen ein bifd^of banSoeficn, inb be«ge(id^en ein ftat banßoeflen
fante im boutf; a^' ber ^ergod^ oud^ an fi begert l^abbe ^. inb bie ftat »an
ßoeüen fd^idte im 100 teifiger jb perbe n^ait geruft nttb 5 l^onbert jo
boi^ mit 4 ftritftangen, mit 4 tragen inb ir gereitfd^of, inb quamen M
13|13.
1. Dienatu«.
2. ^ux Belagerung ber @tabt tarn
c8 in bicfcr heftigen %t\)tt nic!()t. ^Sgt.
Viville , Ablage de Thistoire. de Metz,
175.
3. Sßg(.@nnen in, 623 unb ben toon
?anbgraf SBU^efm tjon $effen toerraittcl^
tcn (Sauber 93crtrag 1490 Snl. 5 bei 2a-
comhki, Urf. IV, 555. grüner (t>gr. @.
875) tt^ar" (5o6(en3 aU enb^)unft ber
oberr^einifd^cu @t^ifffa^rt feftgefe^jt wor*
ben, bie ^Jcnberung erfolgte mit 9lü(fft<]^t
auf bie erjbtfc^öflit^e äoöftätte ju Söonn.
4. 1500@urben. gnncn 111,551.
5. Ueber 'ben anberen \>a6)' »gl. 53b.
II, 531 g^otc 3.
6. SobI in golge bc« Sünbniffc«
toon 1487 9?oto. 9. Sacomfelct, UrMV,
542. 2)ie ©tabt banft 1490 Oct. 28 hm
§eriiog für feine *tt)arnongen toan groiffcn
(üben, ou(3^ »an rittcrf^aftcn ein« owr
bie anbere anfomen }o flu toan einem
mirfligcn gejuge 5 of 6000 flarf. bie in
öritanien ge»eifl inb up ben bcimn fm
fuKen [lä} befen rinfc^cn lanben jo netcn
inb biefcttoen jo otoerfaflen*, unb fagt
^ütfeju. (Sojpienb. XXXVn, 119*».
1400.1491. 879
jo Xid^cn. biffe fefce jotbcncr qnanteu .mebevumb bcn cirften bod^ nac
fent Satl^erinen , toant bet gejitid^, bcrbaetad^, antVDetbc, bat fi niet9'Jot>.26.
bair lomen h)eren, ben mx^ ^erjogcn of [in lanbe jo fd^ebtgen.
3n bcm feigen jair ftarf fonin! SÄat^^i« i>an Ungcren, bcr ein jiicngc jlritbcr (B^eut
5 man tt>a« inb toü groiöbcbiger bingc bcbvc^jen ^abbc intg^cin bic !£ui!cn, intgl^cin '^^^'^'
bie S3c(icm€r inb intg^ein feifer grcberi^, bem ^c bie fiat Sien in Dcpii^ inb bat
gan^c tant toan Oeperid^ mit gewelbiger ^ant afgen)onnen \)attt inb I>atte
bat inne bid in finen boit.
3n bem fetoen jair a^ fontnf Sßatl^t« Dan Ungaren geftortjen t^a^,
10 fo gotd^ SKaftmiltanu« roemfd^e foninf , beö feifer« [cn, in Oftertd^. bat
fin t)aber bcrioren ^atte, inb getDan bat ganfee (ant tDebernmb inb oud^
cinbeil )oan Ungaren, bo foren bte Ungeren ben foninf Dan Selbem*,
ber be« f oninfö t>an ^o(en f on ma« , mx ein fontnf, inb ber berieft bat
fe(t)c foninfrid^.
t5 3n bem fefeen Jair brachten in gel^oirfam^eit bie 'ftat ban fflrugge^
^ergod^ 9l(bred^t Dan ©äffen nnb ein grebe Dan ^WaffautDe ^, inb naemen
bie bnrger in groiffen bejwanf inb fnec^ttid^ett inb namen grot« fred^tlid^
goit in ber ftat.
3n bem felDen jair Diel ein atjo groi« fne nae firftmiffe a« in 20 dw. 25.
20 jaircn ie geDaüen nja«.
Aimo dni. 1491.
3n bem Dur§ jair tt>a^ ein fatt »inter \ f 0 bat ber $Rin gebroir be«
neiften bage« nae fent ^autu^ bad^ conversionis inb ftonbe umbtrint 3««- 26.
ad)t bage, inb bat tüa« in Dil jairen nie meir gefd^et. inb be« anberen
"25 bage« tief bat Dolf fere oDcr bat i« tt)ai( an brien ^)(a|en.
3tem it gefd^iebe bairnae, bat bat i« btad^, inb n)a« Dil Dolfö n^
x>em i« tufd&en Soeßen in ®nitfd^ , bat groiffe jamerlid^e ftimmen ge^oirt
nonrben inb bat Doulf lief fere biftertid^ uj) bcm i« jo (anbe jo jo ßoeflen
inb jo ©uitfd^. bod^ got Doegbe, bat bat i« njibberumb ein ftant nom nnb
^0 bat boutf quam jo tonbe, fo bat niemand Derbratif.
S)er batum :
Yp fent ^aVLV« balge m Vp ben fater^taC^ 3*^*«*^^
Van CoeLLen oVer SRIIn jo ®VI| Men galn faC^. 25. 29.
33. ^^u)?^'- ^ie ^enbcning ifl nötl^ig jur 92ectificierung beS (Sl^ronoqramtnd.
1. S33(abi«ratt), @ot>n (Safimir*8 III. be« ^^ift. 33er. XX, 346. Oe^ir genaue
2. 1490 2)ec. 6. Si^non)«f^ VIII, SBittcrung«na^ri*ten für bicfc« nnb bie
163 Uttb SReg. 1479. fotgenben 3al^re gibt bie SReimi^ronif bc«
3. Engelbert, Statthalter in g(an= 2)ortmunber« 9?einolb terft^örbe, juletjt
bem. Si^noft)«!^ 161. gebrudt in ber 3«itW»^- be« S3erg. ®e-
4. aSgl. (£ami)ener (£^>ronif, Innakn fd^i(^t«\>erein« X (35onn 1874).
880 VI. Äoel^offfc^c (J^^ronll 1499.
3n bem fe(t>en iair inb in. fcem iair Dur inb nae roart ondf Derhin*
biget in granfrid^, in ©uitfc^Iant inb in anbeten lanben alfo gtoi^ affai«
a« ie gel^oirt tt)a«.
3tem ber mci \t>a^ ferc falt inb na« beffetben jair«, a« onäf anbete
bur gangen ntaenbe. 5
3tem up ben 16. bad^ be« meie« broid^ nten bat l^iüige factament
inb fent ©eberin umb ein goiben breben inb goit tt)ebber jo ber brud^t,
tt)ant it ein fere falt toebber tua« inb bie brud^te toareu fere bure. inb
»f .337b. bat leidige lid^am fent ©eberin« btoigen bie fjt- \\ ren ban fent ©eberin,
bat nie me gefien enttja«, toant bie fd(^effen ^>Iegen ten je brageu. inb je 10
ber jit tt)eigerben fi fid^ be« jc.
3n bem fetben iair galt 1 ntatber forn« 2 gottgulben ^ inb tt>a« ferc
bure jit in allen lanben l^ierumbtrint, al n)a« niet fo fonberünge nii«tt)oi^
geweift ber brud^ten. mer bat brad^t cud^ fere bi, bat bat lant ban 8uitgc
berfrieget inb berberft n?a«. be«gelid[;en n^a« berberft glanbern, Srabant 15
K. obermife groiffen orloge, inb bat felbe forn, bat l^ie je lanbe »a«, toart
in bie felbe lanbe geboirt. cudf^ bebe bat bie giridf^eit ber ntinfd^en, bie
bat forn upftuffen, beibe ban geiftlid^en unb n)erltlidf^en minfd^en. infc
bat broit toart fo dein, bat nten gl^ein l^atlerbrbit boid^, allein bau itDcn
^alteren, in ben lanben umbtrint ßoellen, afe im lanbe bam Serge, in 20
ffieftfalen, in gi^ie^lant, ®elre, ßtebe inb ®ml(if toa« fo groi« gebrcc^,
bat men broet boid(| einbeit ban gerften, einbeit t>an bonen, einbeil ban
erfeen, einbeit ban ai« k. flie »a« bae foeftlid(^, inb bie n>art at mit ber*
badten inb galt ein malber dien 5 marf, bat nu anno 1499 gilt nau 4
albu«. men baut toail lube, bie in 4 med^en nie broet gefoirt of gcfienso
Ratten unb ma« ein jemertid^ binf jo t;oeren, idf^ ftoigen bat anjofien.
inb bie obertentfd^en leeren berboben, bat men g^ein forn ui« irem lonbe
boiren enfulbe. be^gelidf^en ber bifd(^of t>an ßoellen inb l^ere ban ®uil(^e
berboben, bat men gl^ein forn binnen ßoelten bred(|ite. bairumb bebe ein
rait ban ßoelten befien obermi^ eirber man , bie barjo betirn^jt waren, »
alte loeben binnen ßoellen, bae men \i(if bermoibe forn jo fin, beibe geift*
lid^ inb wernttlid^, inb geboben, bat fi bat forn berfeuften ben bedferen,
bat men baeban boid^e broit. inb wart ^eimlidf^ bil broit ui« ßoellen ge*
boirt mit fd(|iffen inb wegen inb oud^ forn, affo bat men gein ^arbe broit
moid(^t friegen, wie lange it oud^ ladl^, affo roa^ bat broit berweffert. inb 35
wat bie bedter boid^en nad^t inb bad^, bat )a)a^ allit jo dein, inb toa«
fuld^e groi« gebrenge mx ben badt^uferen , bat men bie jof loi« unb »er*
26. itmttlint 28. bedg. bebe ber.
1. 9leinolb ^erftfBrbe @. 4 i^at 3 ©olbgulben.
1
1491.
881
fouften allein iten lubcn, btc bi in ^)laegcn jo gelben, inb niet me ban t)e
ein bad^ bel^oifte. inb bat quam baebi jo, bat bat ui«n)enbige tjoutf a[fo
cnmec^ naemen cf ^eimlic^ beben enmed^ tjoiten. bo bat bie leeren bant
taibe bernamen, beben fi berbieben^ up ein i?ene ban 100 marfen, bat
5 niemand forn of broet buiffcn ßoeßen broege me ban ^e viHf ein mait
e[fen moifte, inb faxten ^ueber an bie ^ot^en, bürget inb oud^ x^ife^eren,
bie atfuld^en tuben, bie bat broet moufben ^eimlid^ enn)ed^ bragen, naemen
»eberumb inb gatjen ir geft njeberumb. bairnae toart mannic^ (iftid^eit
inb funt erbac^t, njie ein fruut bem anberen moid^te bel^ult^lic^ [in: ein»'
10 beil tompm broit ui« bnrc^ bie traUien an ber ftatmniren, bie anberen
ftieffen unben burc^ bie |)or^en ui^, einbeil futten ba^ mit broit inb boir*
ten bat ni^ bur toin, einbeil leiben bat unber ben mift, ben men ui^Doirte,
einbeil ladeten bat unber bie cleiber, bie men ui^broic^ jo iPefd^en :c.
bairumb beben bie leeren bau ßoellen alle trallien lanj* ben 9iin unb bie
15 ^}or|en einbeil joflaigen ganfe genau inb alle ^orfeen berujaren mit
gxoiffem bli^.
3n bem fefcen jair ttjart reformiert bat cloifter jo ÜDuitfd(^ 2 {x(^ j^m
!l)uintt)albe ^.
3n bem fefcen iair mad ein iadf beroifen jo Sluremberd^ ban bem
20 leifer inb bem foninf, bat bil furften inb ^eren boir quamen unb oud(^ bie
ftat t>an ßoellen, of men it moic^te »jinben bat einbred^tid^eit ttjurbe be«
jote l^atoe tufd^en ben luerfurften unb ber [tat bau SoeUen, inb toaxt ge*
beibingt, bat bie [tat bau @oetlen fulbe ben jol bel^alben fo lange ad teifer
Sreberid^ lebebe ^ inb eme fin jiairlid^ gelt boeuan getjen , inb ttjanne ber
25 Dur^ feifer niet enmere, [0 fulbe ber jol affin.
3n bem felben iair up ben 14. bad^ junü ttjart ber bur^ blinbe
boctor gemacht in ben geiftlid^en redeten, inb in bem fetoen boctorait
mart afgefafet burd^ bie unitjerfitete, bat niemantä fulbe fomen effen jo ben
boctoirdeffen »Jan ben meifteren ban bie gelaben ttjeren, bat burmaild niet
a« plaäf JO fin , f onber aßc bie ^)romot>iert maren meifter in ber uniwfitete
JO (Soellen, bie quamen al bri ungelaben inb maid(^ten fid^ broelid(^ mit
bem numen boctoir, bae nu mand^er rutoid^ iofied^t.
1. 1491 3un. 30 befd^toert f\6f ber
9iati(^ beim ^ergog loon 3ü(td^, bag einige
feiner Untert^anen einige ÜJlalter ^orn
fiber ba9 i^nen gemattete Ouantum and
aUn audgcfüi^rt ^aben. "iflco. 25 cnt*
fc^ulbigt er [\df bei ben mt\}tn M x'6-
mi^öftn StMQ9 unb bed ^crjogd bon
53ttrgunb »egen be« ^udfu^^roerbot«. (£0«
6tätU<^romfen. XIV.
^ienb. XXXVII.
2. ^enebictinertlofier, gegrünbetbon
(grjbifc^of Heribert.
3. 3n SDüntwlb bei a«ü(^eim be-
jlanb ein ?5räntonfiratenfcrnonnennoper.
S5gl. annalen be« (fip. 93er. I, 153.
4. 2)ie äottcrbebnng »nrbe nur auf
brci 3al;rc cjepattet. (Snncn III, 624.
r»(;
882 VI. Äoel^offfll^c (E^ronif 1499.
mziSK I ilie i|ttaiit Us lycno^lüit mn BcUaitifit (tn lU croltt nm ittitkrUI. *
3n bcm fctoen jatr l^attc bcr rocmfd^e fonin! SKaj initüanu^ getruiDct
bc« j^crjogcn bod^ter bon ®ritanicn ^ ttib bairjo botn beftaifen obermi|
einen finre ttttcrf d^af 2 , \o ban bie lanb^l^cten }>Iegen jo boin. inb bat
toa^ aüit gef d^iet : bie bod^ter ^abbe inen toißen gegeben jo eme inb ber 5
toninf jo ir inb ber bod^ter ambafiaten toaxen gettjeft bi bem fonint }o
9lurenbcrd(^ inb toart bair befd(|eiben bcr brutof^bad^, bat ber foulbe fm
JO 9?urenberd^ np ein genanten bad^, inb be^ l&erjogen ambofiaten qua*
men toibber jo (anbe inb ruften ftd^ jo fönten up bie bruloft. inb ate fi
bereit ttjaren inb fulben tredten burd^ granfrid^, fo gefan bie boc^ter bonf«
®ritanien geleit ban bent f oninf ban SSranfrid^ bur \idf inb tre ritterfd^af,
inb geteib toart ir jogefadf^t. inb bo fi mit ben tren in SSranfrid^ quam,
fo ixadf ber fonint fin geteibe inb ße« bie hcdfttt jo eme brengen ^ inb
nam fi jo ber ee, — al quam fi niet gern bairan, atö men fadste, — inb
bef lief fi inb fi toaxt fn)anger. nu l^atte ber fefee foninf Durl^tn getrmoct u
be^ roemfd^en foninf^ boid^ter*, bie ^e oud^ bi \x(if ffatte, mcr bie toa«
niet manber. bat quam bur ben roemfd^en foninf inb berbtoi« in fere,
inb ma« ein »ile ein groi^ fagen bairu^, bat bem foninge fuld^ fmae^t
tt)ibberfaren ttjere inb toere ein fd^anbe allen !Duitfd(^en, inb batrumb joget
men ein git (ant, bat bat gan^e roemfd^e xxdft futbe fid^ gemidiget l^aben, %
bem foninge bat ^etj^en jo tt)red^en. inb ber roemfdf^e foninf beftonbe bat
inb gen)an bem franjoifc^en toninf toeberumb abe $)oc^ »urgonbien.
inb bae ttjart it u}>genomen inb gebeibinget, bat l^e bem roemfdjien foninf .
fin bod(|ter »eberumb fenbet inb behielt fft fin bruit. inb bat gefd^iebe
alfu«. »
Regine ^olucram thalamos invaserat ales
cristata^ et turpi infecit adulterio.
regine volucrum natam prius abstulit illa
et zonam soWit pessima virglneam.
hinc rarsQin inducte concedit nata ^ noverce ^ N
stragula fallacis prodigiosa viri.
hec papa, hec ipsi totnm qui vertitis orbem
cardinei, fertis crimina tanta viri ?
ferre licet, liceat gallo miscere hymeneos.
mox iter hoc passer discet inire salaxB. ^
1. ^ixm toon Bretagne. 4. SRargaret^a, iDto^lmlüaiiSSIo^tct
2. 2). \). fein ^rocurator (fielt ein 5. ^r gattifd^e ^^n, berbftdf^
®(^einbei(ager ah. $g(. ^altau«, ®ef(i^. rec^t bed römift^en ^Mer« ^erle^t.
äRa^tmilian^ 86. 6. SRargaret^a.
3. 3)ic§ ift irrig: Slnna tourbe ton 7. "Anna,
^axi VIII. in 9{enne« belagert, ii'o andf 8. 2)iefe9 ©^ottgebid^t i^ entnommnt
bie Verlobung ftattfanb. 3acob SimijJl^eüng'^ Eplstolae et ctf-
UM, 1492.
883
3n bem fefcen iair ittb ou(3^ in ben naebolgenben iaercn fteici^ bcr
gulbe jomatl fcrc np : ein rtnfd^ goltgulbcn , bcr cin^ plaä) jo gelben 24
aibvi^ cf 26 atöu^ tabergclt, ber toaxt gelben J>an iotr jo ioeren te mere,
nn 28 albu^, barnae 29, baitnae 30, baitnae 31 tc. inb alfo öottan jo*
5 gl^enomen btö jo 39 inb nu 40 a^ l^ gilt anno 1499. ini) bat quam jo,
bat bat fttoergelt? a^ bie n)i^^enntnge, mürben fete Derlid^tet in xxm tpetbe*
inb baebutc^ tntftunbe groiffe trcffid^ fd^be bem gemeinen gebe inb ^ant*
toetteman.
Anno dni. 1492.
10 äfejanber VI bet 225. ^>ai« toart t>ai«^gefoven anno dni. 1492.
3n bem jair und l^ren 1492, ad l^tjod^ Äarl Dan ®elre get>angcn
tDad ^ mn ben lonin! ban ^mtxid) inb bae ein jit ban iaeren getpeft tDad
inb loninf SDiajc imiliannd nid bcfcn laiiben tt)od in oberiant , fo ^abben
bie ©eUerfd^en ein groid berlangen nae item geboren l^ren, a(d gemein^
15 tid^ in aöen lanben bie unberfaiffen geneigt fin jo irem laudieren, n)elc^ed
\6f l^ie niet unbevfc^eiben loil, of ber bur| l^rjoci^ ir rec^t landl^ere fi of niet,
bat bebolen id uidjofprcc^eu ben 4 fnrfurfteu, ald men fagct, l^ie tufc^en
j>aif df^en anno 1495 2. nod^tant, ti>ant ^ ein fon toa^ ^tx^cd) Slbotfd, ber «pr. 19.
]^r jod^ t>an Oelren genoemipt toa^, f 0 toaren bie (Seüerfd^en eme mere joge^^
20 neiget ban eime nugeloren nidlenbigen ^eren. fo 1^ nn in3Sranfrid^ »ad | ©t.s3sb.
gegangen, fo ot>erquamen aße geöerfd^e ftebe mit bemgreben banüRoerffe^
inb fanten ben in granfrid^ mit einbeit anberen treftid^en mannen: bie
qnamen in ^xanhxdf mit geleibe inb toart alfud gebeibinget, bat ber l^er^
jcd^ futbc geijen ein fnmme ge(^ inb baeour fonibe ber greue ban üßoerd
25 geioen inb {e^jen finen fcue an bie ftat bid fo (ange bat bie fnmme get^
bcjalt »urbe. inb bat ginf an ber greoe ban SDioerd inb hxadfttn i^erjod^
Äart l^eruid int ©eßerlant, inb bae wart f)^ nntfangen mit groiffer breu^
ben inb loffanf inb ingefoirt mit cruifeen inb fanen inb eme g^efd^ad^
9. MCCCCXCIIII.
mina quibns elegantissime in medium
datnr repudiatio fllie regis Romanorum
etc., o(fne 2)ru(fort unb 3a^r. @in bei«
gefügte« ©d^retben Sim))I^e(tng^$ an ben
^aQ}öft)<i^en Orator 9lobert Saguttt tfl
baäert ex Spira XVI. kal. Martii anno
1492. S)ie in btcfer Slngdegenl^eit ge«
tt>ec^fe(ten ©trcitfd^rtften ^t bei gort«
fe^er 92oIen>m(i'9 , Oof^anned lÜinturiud,
t}iäflänbtg aufgenommen. 2)ad <S))ott«
gebiegt ße|t mit einigen geilem <@. 5S8
ber 9lu9gabe bei Pistorias-Struve II.
1. (Sr tt)utbe 3uU 1487 bei l&et^une
gefangen, ^ietted^eim I, 182. Nijhoflf,
Gedenkwaardigbeden V, lxxxiii.
2. @em(ig einer Uebereinfunft gn^i«
fd^en ^a^imilian unb i^ar( follten fed^d
turfürfien bad ^d^iebdric^teramt an9*
üben, bo(^ !am ed auf bem ^ormfer
9Jeid^«tag 1495 ju feiner @ntf (Reibung.
SSgl. unten SBl. 341«.
3. «incenj. gür ba« SBfegelb fletttc
er feinen @nfel SBem^arb al« ©ürgen.
SRärj 1492 fe^rte Äarl nad^ ©eibern ju»
rütr. i»ette%im I, 183. Nijhoff V,
LXXXIX.
56*
884 VT. JTocl^fffc^ ^ent! 1499.
groiffc gcf^cnle t>an pnrc rittcrf^af inb ou^ tHin ben bürgeren inb fte*
ben, inb oüe ftebe ^ulbcben eme, bo^ mit enie nnberfc^it, inb bteif im
tanbe umbtrint 2 jair inb gcman efetige flo« inb ftebe, bie in^otte einrc
ban (Sgmont, gen0em))t fc^eel ®id > :c.
«ebr. 7. 3n bem felt>en jair nmbtrint unfer lieber brautoen had) üd^tmiffc s
ipart jo JRome bunben bie oberfdf^rift, bie ^itatu« bebe fd^riben inb fe^en
beben an bat ^iüige auifee, an bem unfe ^ere got gecruifeiget mart, inb
bat gefd^iebe alfu«: it begaf \iä), bat men ein porfeen ban einre lird^fen
ernutt)eren fulte, inb ate men albae began afjobred^en, fo bant men ein
bfien farf inb baitin n)a« bie oberfd^rift in t>ertt)amng gelad^^t »nrfccn, lo
inb »a« ban alti^t einbeil ban ber fd^^rifte ber felber taefelen berrot.
3n bem fetoen jair tt>a« groiö fried^ inb unbrebe tufd^en bem rocm*
fd^^n loninf 3WafimUianu« inb bem foninf Sari ban granfrid^ , toant fo*
ninf Äarl mx% nam ein bod^ter ban ©ritannien inb geman ir af mit
gett)alt inb anbcrö :c. ir lant ban ©ritanien. bie fefoe boid^ter nam foninf »
Äarl jo ber ee , bair bie f etoe boid^ter fere VdtxAd) liefben jo eme ^abbc,
ttjant fi eirft ge^itid^t inb Dertoft toa« mit foninf SWafimißanu« bem
rcemfd^en foninf. jx toa^ mx beffaifen geweft burd^ anbere ban fonW
3KajimiIianu« megen, ate bat bie fnrften }>(egen, inb p fonfbe bem fonin!
SKajimilianu« ^eim fomen inb l^abbe geleibe ban bem foninf ban granl- ^o
rid^ mx^ inb bairenboben in bem geleibe ge^alben , bat bcn roemfc^n
foninf fere bcrbroi« inb fpiebe fere aße ÜDnitfd^^en, a^ ond^ bur§.
3n bem felben fair in bem meien toart begonnen bat toagel^ui« np
bem ^eumart bi ber brenf ban bem raibe ban ßoeßen, in meinungen bat
men bair fulbc migen laiffen al\niö)t t>xndft, fom inb toeid, bie men vüf ^
ben rinmoeten foulbe laiffen malen, unb ban ber mocien toebernmb in
bat felbe l^ui^ jo brengen inb jo toigen, nmb bat maflid^ bat fin frege.
inb ee ber tait bat ^ni^ bair ße« fe^en , f o »art in bem raebe berbragen
inb gef (offen, bat bie bedCer jerjit bejalen fulben fo tt>at bat l^uiö foften
feulbe 2, umb obcrbarongen toißen , bie bie bedfer gebain l^abben in bet »
buire jit ber eirber gemeinben , meldte gett ax[ ben bedfcren nie gebortett
noc^ gegeben loart.
3n bem felben iair »aren efelid^e rid^ftebe , bie einbeil fnrften an
fid^ brad^t ^abben, bc^ ond^ bie felbe ftebe jobreben toaren, be« ben feifer
fere berbroi«, beibc n|) bie fnrften inb u}> bie ftebe. l^iernmb ber fcifet«
1. griebrid^ t)an egmonb. Sco n, 2. S)ie @trajfummc betrug 1000
245. (5r führte bcn S3cinamcn bcr@d^ic« r^einifd^e ®uJbcn. ^cr 1491 @ej)t 20
lenbe. "äntif ber ältere trüber 3ol^ann batterte 'Stat\föU]ä)ln^ ße^t Liber registr.
^eißt oku @. 854 '^>er @ife\ sen. III, 231«.
1492.
885
inb cinbeil rid^ficbc, btc oudf^ ban ctnbeU lanfel^crcn obcrbaBen tourben,
toctbunbcn fid^ jofamen inb l^e bcftebid^tc ben felbcn bunt, bat ber ban
tDCtbc futbe [in ein jtt ban iaercn ^ . inb alf o mürben in operfant jtoae
gtoid t^artl^ie ban lanben intgein fanben, bie u^ elnanbetf ftiegen tooulben :
6 bie ein paxt^k nante fid^ ber grautoe bunt ^ tnb toaren bie ©toaben inb
bie fmebefd^en rid^ftebe, inb bie namen bur ein '^euftman ten graben ban
SBirtenburc^ ^ inb an ben joigen fid& bil anber lanb^^eren inb ebelinge,
inb mit bem bunt brad^te ber teifer einbeil tanb^^eren inb be« rid^^ ftebe,
bie ban bem rid^ gettjed^en toaren , toibberumb unber fin ge^oirfam^eit,
10 ate mit namen 9tegen«burd^, bie fid^ gegel^en l^ubbe unber fftxiod) älbred^t
Dan SBeieren ^, inb baemit n^art bernebert bie fefee rid^ftat. ber anber
bunt XOQ^ genoem^t ber roit bunt, inb in bem maren bil abefe , aU aüe
beierfd(^en ^eren, ein [tat t>an 9turen6erd^, ein bufd^of t>an SBir^burd^, ein
bufd^of t)an ©fteben, ber ipalfegrebe inb anbere me leeren, biffe jtoen bunt
15 toaten fere l^art rxp einanber ui« nae j)aifd^en^, || einre bem anberen ein ^^^^'^^2*
ftrit jo (eberen. [unber ber roemfd^e fonini arbeibe getrutoeUdf^en inb
fad^t bat neber burdj^ fin toi^^eit.
3n bem felben jair be^ fomer« ftarf bU be^e« groi^ inb dein, toant
bat burgangen jair toa^ buid^t gcmeft inb bie toiberung quam tjuid^te inb
20 na« in, inb a« bat Del^e baeban a«, fo berbuilben in bie teber inb anber
ingemeibe, inb bairumb ftarf bat. inb ^ieban quam onä), bat bottcr inb
Dleifd^ bure »aren.
3tem jo ber f eiber jit »art oud^bie munfee gemad^t bi ber ^eren l^ui«.
3n bem fetben jair ftunbe np ein gefelfd^af in §oßant bon fled^ten
25 tuben bau einre rebelid^er jafe, bie ooirten ein tt)im<)e(, bairinne toa^ ge*
f c^reben fefe inb broit, inb bie unberftunben bie felbe lantfd^af ganfe unber
fid^ jo bringen, ate oud^ fl^fd^od^ oan einbeil floiffen inb fteben bie fi ge*
tDunnen , inb ban ben fteben ein toa« §ar(em , inb bebreben bil moit*
willen« inb joigen ondf bur Siben xc. bo biel bie (antfd^af an i^erjod^
30 atbred^^t bau ©äffen, ber be« loninf« ftatl^elber ma« , inb berbtlgebe bie
1. gebruar 1488. Ofann, 3ur@c«
^äf'iäftt be9 fd^tD^bifd^en ^unbed ((Siegen
1861) @. 24.
2. 2)iefe ©ejci(!^nung für ben fd^nyä*
btf((en $unb toar nid^t nad^n^eidbar.
Sietteid^t ben!t ber (Stfronifi an ®rau>
bünbtcn.
3. (Sberbarb. ^au^tmann bee fd^toS«
bif(!^en ^unbed mürbe er 3uU 1491.
Ofann9l.
4. (Sr t)er}td^tete auf 9^egendburg im
5lU3«bur9er S3ertrag 1492 Tlai 25.
Ofann 97.
5. grüMabr 1492 tuarge^^bc jtoifcbcn
bem Wn)äbifj]^en S3unb unb ^erjog 211»
brecht toon Katern. Sad unter bem rotten
S3unb gemeint ifi, tioeiß ic^ nid^t. SSlel*
lei(bt f($»ebt bie bairiftbe^Ibcfögefellfd^aft
}um 2'6xotn t>or, bie aber mit bem fd^toä«
bifd^en S3unb gegen ^llbred^t panb. S3gl.
2ii^nott>«ft> VIII, 133 ff.
1
886 ^- itot\\}ofWäft (Sifvomt 1499.
in ante hxxi^ jit. inb funberlinge bie [tat ^xUm, bk an bie gefelfij^f
l^tnl, bie gaoan bcr ffvcioä^ inb btet>en bit burger böit i.
3n bem fetoen iaix x&axt oudf bertoanbett ber geric^tdftoil np betn
SBUbenmart, genant bet ^orenntart, bon ber ein fiben bi bem \pitail
fent SKertin^ ^ai>et 6t ben ui^gant ban ber leeren l^utd w^ bem äUben^ 5
ntort bae l^e nu gel^atben mxt
Sug. 16. 3n bem fetben iair in bem auiftmaent, be^ eirften baged nae as-
sumptionis ^, ftatf ber l^od^mirbige inb geteilt man meifter 9{icafiud,
(icendate in ber ^tttiger fd^rift inb boctoir in ben geiftlkl^en reci&ten, bet
ban finen finbe^faeren antoa^ bunt genyeft, ald onäf bnrg i^, inb ftarf i«
an bem blinben ber uniberfiteten ban (^DeOen ein groi^ üdft a\, toant nd)
groi^ bat inb nu^ ban eme unber ben ftubenten ber feber nniüerfüete
tDü^ IC bermoiben, bie in gern ^birten a^ ^ [in le^en bebe, inb 1^ ov4
btt^üd^ bainunb ui9 toa^ naö^t inb baci^, bat f^ brnd^t unber in moed^te
boin. cuius anima requiescat in pace. amen* t«
Anno dni. 1493.
3n bem iait burg gefd^iebe ein t>eranberunge mit ber munden, tm
büxdf bie tanbe l^arttic^ 6efn)airt mürben, ber gi^Itgulben quam Hnnen
furtien jaeren ban 26 aftu^ np 40 albu^ ^, inb baemit »art ber gemein
l^nbtoerföman, bie rentener ic. fcre treffelid^ inb rairflid^ geftij^bigct. »
item m( mate, bie burmaite gegolben mart mit tid(^ten albud, bie moift men
na^erl^nt gelben mit ber fmarer muni^. item be^gelid^en quam np an
ben gerid^teU/ beiibe geifttid^ inb iDerltßd^ , bat men bae ftpair gelt geilen
niDift, inb bat felbe i^ beclebeu bid u)) befen l^ub^en bad^ , befunber an
bem geift(i4en gerid^t. n^at fd^aben ban ber burg beranberungen bet»
munden allein binnen Soeden an l^ol^ inb ben bad^loneren gefc^iet ft,
bat {ud^ ein idftid^ bi \i(if fe(f^. befem groiffen fd^aben inb ber mannid^«
felbiger ctage ber gemeinbe binnen ber flat @oe(Ien unberftonbe ber rait
io ifdptix \ inb in ber <:at(unge ban ber feber fad^en begaben fid^ attei^ei
toort, a« bat getooenüd^ i^ in ben l^anbetungen ftoarer fad^en. bairumb»
einbeil bam raibe bie anber burnomen inb (oiben an bat l^ogl^e gerid^te,
20. unaüftdiUii.
1 . aniat 1492 tDurbe ber 9(uffianb ge« 36 mhn9.
enbet. Seo II, 240. 4. Satfrf^einüd^ bentt ber iS^rotttf
2. Hartzheim, Bibl. Col. 254 i^atatö an bie in ben (Sorref:|ponben)en ton 1493
Sobe^tag neben XVII. Kai. Sept. nod^ bfinftg ertD&^nte Sßünietntgung mit bem
VII. Kai. Dec. Örjbifc^of unb bem ^crjog toon Silii^.
3. maä) bcr X^bettc bei (gnncii III, (Sopienb. XXXVIII.
907 panb er noti^ 1474 auf 26, 1493 auf
1493. 887
toant in jo nac gcfprod^cn toerc, tnb tourben bil ui« bcm raibe jo ge*
jugl^en gcleit Dur bcn fltcücn inb bic fd^effcn. an bcme felijen gerid^t toart
bie Durg fod^e afjo ba<)t>crUd^ gcl^anbett inb quam fltoi« bolt batr fo
toaune baeban gertd^t ge^alben xoaxt bie ein ^artl^ie freid^ tnb be^^iclt
5 bat orbcl bae , nter baeban toart ai)pcßiert jo 5Ronie but ben pa\^, inb
Binnen ber felber jit inb np bem n)ege ftarf bie ein <)art^ie, inb alfu«
bteif bie ^aäf l^angen.
3n bem feloen jair np ben 19. bad^ in bem auift, inb ma« np fent
Scm^at^ aijent, [tatf unfe genebid^fte ^ere ^er greberic^ roemfd^e feifersiufl. 19.
10 jo fiin^ in Oefterid^, inb || toaxt begraben jo 2Bien in Defterid^. biffe «»-339»».
feifer, a^ ^e quam jo [inen leften bag^en, matt f)z franf inb !reid^ bat
mix an ein bein, fo bat men iem bat moeft afl^aumen, a6 oud^ gefd^ad^.
inb a^ eme bat bein afge^aunjen ri)a« , f 0 ttjart ^e lüeber franf an bem
fetoen bein inb toaxt nod^ ein^ afgef neben ^ inb a^ l^e io bem anberen
t5 mail foulte gefneben ttjerben, bragebe ber feifer ban bem ber in foutbe
fniben, of l^e niet moed^t fien bat eirfte beil fin^ bein^. inb eme loart ge^
antmort *iae'. bo fpradj^ ber feifer : 'toat unberfd^eit i« tufd^en bem feifer
inb bem buiren? it i« bü beffer ein gefunt buer bau ein franf ftoad^ feifer'.
3n bem felt>cn Jair in bem beginne t)an fent ®eli« maent began ®n't.
20 men »cberumb jo baden broit inb tt)edf Dan eme ^eßer, bat men niet
|)Iad^ JO boin in ber bure jit.
3n bem fefeen Jair, be^ berben baöe^ in aßer l^ißigen maent 2, ge* 9io». 3.
toan bufd^of §erman Dan Soeßen bat ftarfe flo^ up bem 9tin boDen Sonne,
©töd^enfefö genoemj)t, inb bat anber bairbi, SBolfenberd^ genoemipt, inb
25 \)at quam atfu^ jo. it toa« ein ritter, genoemjjt l^er (5(ai^ ban Drad^en*
f ete, tnb ber mad ein jit (auf in unn)ißen inb ungenaben be^ bufd^of ^ Dan
Soeßen ^ bairumb l^e ui« bem (anbe fin moift, inb l^ierenbinncn f 0 toaren
fin neDen np bem flo« jo !Drad(^enfefö. nu quam it bat f)t ttjibber quam
in be^ bufdj^of« genaben, ber Durß ritter. bae l^e toibter jo tanbc toa«
30 lonten inb gefan np fin floiS jo !Drad^enfete injogain, fo »art eme bat
fletoeigert Dan finen maegen. fo begaf it \i(if, bat ber Dur^ ritter \xp
ein jit fa^ ^ieneben mit finen fned^ten, inb bae quam fin nebe* Dan
1. 3Bon einer SGBicberfjoIung ber O^e* bc« @(i^loffc«. SacomSlct, Urfunbcnb. IV,
ration ifl ntc^td befannt. 2)ie nS^ffle S3er» 57 1 .
anlaffung }um Xobe bed Stai\tx9 f ott über« 3. (Sr l^atte auf 6eite dtnpxtöfti gegen
mäßiger ©enug Don SD^eUuen gemefen ^ermann gefianben. (Smten III, 576.
fein. Si*non)8fj? 176. 4. ^r ^eg ^cinric^i. @rft 1526 ter-
2. Sag« loor^er einigte ftci^ ^ermann flanb er ft^ jur @ü^ne toegen bed an
mit ben ®ebrübern 3o(^ann unb ©obert iRicolaud loerübten 3Rorbed. Sacomblet,
öon 2)ra(^enfel« über bic 3uge^>örigfeit Urf. XV, 572 Sßote.
f
888
VI. Äoel^offfci^c C^ronll 1499.
bcm flo« inb efeüdf^c anber me. bcr rittet \pxad^ emc btuntlid^ jo, inb pn
ncbc fprac^: *bu bi« niet min ocme noc^ tc^ büie nebc\ inb ban ftunt
an obcrbiel l^e in inb ftadf^ eme bil boittoonben, alfo bat bcr rittcr ftarf vtp
ber [tat. bamac tpart bcr bufcijfof bcrmaent ban onbercn furftcn, bat ^c
fuld^cn {cmerfid^cn mort nict ttc^ ungctt)roc^cn, a« fft ouc^ bebe, inb bair* 5
umb, a« tt)a« tomen bequem^cit bcr jit, joici^ ber bufc^fof bairbnr mit
maci^t inb gcujan it binnen cinre tarier jit atö bürg , inb ftad^ bo fin
ttjtmpcl bae ui^ inb bereit bic nod^.
3n bcm fetDcn jair gewan ber fonini ban ^i^}>anien bem 2!nrfcn
af bat foninlrid^ »an äragonten K inb bat bebe ^e befefecn mit criften^ 10
luben inb \>H firc^en butoen. be^gclid^en bebe bie loninginne.
3tcm tDurben onä) bunben nun)c infulen mit minfd^cn, bie at^ bei*
ftcn toanbclben 2.
Anno dni. 1494.
3tem in bem fclben jair bürg wart eine foene gemaic^^t inb gef>)ro' 's
(i)tn tufd^en beme roemfd^cn f oninf inb bcmc foninf ban granfrid^ ^.
3tem in bcm fctoen iair toaxt ber roemfc^e fonint ÜRojimilianu^
beftaet jo bcr l^iUigcr ec lin be^ ^erjogen fnefter ban ÜWeilanen* jet
jit, inb bie bruloft inb ber biflaif toart gel^atben jo 3«brn<I in bet
3uni 24. 3tem in bcmc fetoen {air umbtrint f ent 3o^an? bad^ mit^f omct ^
bae befd(^reben ^idf bie ftebe ban ben l^cnffen , bi einanberen jo fomen jo
®remen, atö gefd^ac^, inb bae floiffcn bic ftebe inb gcjd^idfte boitfc^fben
bcr ganzer gemeinte ^enflen ein berbunt , unber in jo l^alben , maUicii
bcmc anberen mit Im inb mit guebe bijoftain , a« bc« noit g^buirbe. 25
inb in fcem berbunt i« mit bcrbabungt, bat men 3 fiftcn fefeen foulbe in
3 ftebe, mmdxdf jo Subedf eine fifte, item jo S3run^toid(^ eine fifte , item
JO ßoeßen eine fifte ' : jo idtlid^ct ftat burfe, ber neifter, anberc l^euftftei)e
umbtrint 30 ktüdf ade jiaird einen genanten ))enninl bringen fa( in bie
22. fielen.
1 . 2)ie 9^ad^rtd^t tfi dänjltd^ t)ertt>irrt.
@(i^on 1492 tDui'be @ranaba burd^
gerbinanb tan ^rragonien unb SfabeKa
ton (SaftiUen erobert.
2. Öl^nc 3tt)cifel ifl bic Sntbedung
ber toeflinbifci^en unfein bur(^ (Solumbud
gemeint, bie ebenfattd fc^on 1492 fällt.
3. triebe ton ^tnü9 1493 mal 23.
«gci^mibt II, 503.
4. Bianca SO^arta @for}a, iffid^te bed
maUSnbifc^enUfuri^atoreSobotlcoiDloro.
5. 3nn8bru(I.
i\ 2)er i^iemer ^anfetag begann
f(^on auf Sonntag Xrtnttatid (^ai 25).
(So^lenb. XXXVUI, 9. 3tpr. 9. mal 3n
einem an 2)etenter, 9)^nfler k. gen^*
teten ©(^reiben tom 7. Süll erfl5rte(S51n
feine 3nflimmung }U ben Bremer ^«
fd^lüffen. ebcnb.
7. Civitatibus Hansze in Dostra
tertia parte situatis. C^benb. 1495
mh^ 27.
1494. g89
Kftc je tocr}>en unb jo betgoberen , untb battmtt iten ipcbertoerbigcn jo
tDcberftatn.
3n bem fcfcen fair balb nae pinjften mxä) ^erjod^ Äarl »an ®eltc, awaiis.
toant tt^ tminU jofontpft aenftacnbc xoa^, bie imc forci^ltc^ »a« , inb
joid^ int lant Dan Sotl^ringen jo (imc f mager *.
5 II 3tcm in bem fetben jair in julio joid^ bcr roemfd^c lontn! mit eime «i.34o«.
gtoiffen gejug^c beibe jo Doid inb oud^ jo |)erbe inb lied bie \iat ban
Siurcmunbe berennen, in meinnngen bie Doirt mit gemalt jo beieggen.
bat mart gebabinget. inb bet foninf mit fime ^eir joid^ mi ^inmag^en^
inb taegen baitüur ein Jforfte jit inb nnberftonben bie [tat go ftntmen,
10 inb moiften aftreben mit baft fd^aben t)an boiben, t>an bueffen inb ani>cre
attetrie bie fi bair laiffen moiften. bie oan 9iumagen l^abben fid^ bur
mait bef orget mit ui^toenbigen jo <)erbe inb jo Doi«, inb ber fonini joid^
i>an ban mit dein geminne zc.
3n bem felben jair be^ eirften bage^ nae fent äilbain^ bac^^ *, bat sun. 22.
IS i« Vip fent Sllbinu^ badf, ber go fent "^ant^aleen reft binnen ßoetlen,
quam ben 9tin af go fcfyif f onin! SOtajrimilianu^ go (Soellen mit finre l^ui^^
frantoen, be« ^erjogen boic^ter »an 3)?eitan, inb mit anberen furften inb
^cren inb mart fere eirlic^u intf angen , »an ben collegien inb ban ben
4 orben mit cruifeen inb Danen, inb quam an ber SDranfgaffen an bat
20 lant inb mart fere eirüd^n intfaugen Dan ben burgermeifteren inb bem
raebe ber ftat ßoeßen. inb bae maren bereit gioei gel^immel^, inb unber
bem eirften giu! ber foninf, inb ben leiten ein bufd^of Dan ßoellen inb
ein bufd(^of ban aJJenfe, inb bat ge^emelfe broegcn bie gmene burgermeifter
Dan Soellen mit etjUc^n Dam raebe, inb Dur bem ge^immel^, bae ber
25 foninf unber ginf, ginf ein groi^ fc^are Dan greDen, ritteren inb anberen
ebelingen, inb Dur ben ipifen inb mancherlei f<)iet, be^geüd^en gingen ouc^
Dur nae furftlid^er mi^ bie tromj)ctter. ^art nae bem foninge Dolgebe bie
foninginne unber irem ge^immeltä, inb ber Dolgeben nae Dil foeftliger
ionfraumen. inb gingen alfo gofaraen bie IDranfgag up burd(^ fent 3Wa*
30 rien greben fird^en in ben boim inb bae fanf men Te deum laudamus.
inb Dan ban gingen fi go Doi« oDer ben boiml^of inb Dur ber §ogen fmit«
ten ^in inb Dur ben SKinrebroberen l^in bi^ in fin Verberge bi fent So»
lumben. item quamen mit ber foninginne in ßoellen Dil bie ber ftat Der*
tt)ift maren.
1. ©crgog 9Jenatu«. Äarl trat bie (£ö(n Iji rid^tig angegeben. S3gl. @t5ün
Steife furj t)or ^pngpen an. NijhoflF, in ben gorfd^ungen jur beutfd^en @ef(6.
Gedenkwaardigheden VI. I, xvn. I, 353. 3rri0 nimmt @nnen, @cfd^. III,
2. 93al. Nijhoflf 20. 634 eine jtDeimalige 3ln»>cfen?>cit (ge«
3. 2)te 2)auer M 9ufent](^a(td in bruar unb Sunt) an.
ggO VI. $oeI^offf((c (S^ront! 1499.
a(w! 3ftcm np bcn onbercn baäf * ad ber tonmf lernen toad , bo fd^nfte
bie [tat Dan Soeücn bem foningc 1 2 »agen l^abcrcn, iterti 1 2 tpagen toin«,
item 6 offen, batrjo mirlltd^e t)ifd^ inb anber«. inb ber fcntnf mit ben
futften taegen jo (Eoetten 1 1 bage, inb aUe bage tDatt ber toin gefd^ntt
mit ben lannen bem foninge mit ben furfien , ondf eiligen gre^en M *
loninte inb anber furften. item ate men u}>brec^en fou(be, nemetic^f np
3uU2. unfer lieber t^rauwcn bad^ visitationis, bac fdf^idte ber rait ban Soeßcn
bcn burgermeifter inb onbcre jo bem foninge inb fd^enfben eme 2 fitecren
lannen gan^i oJjergulfce , iedtid^ mfcenbe 2 quart inb 1 pxnt, inb in ber
fannen ein fumme Dan gulben, inb beffclüen gelic^d ber foninginnen 2 fil* lo
Deren oDergutben fannen inb ouc^ eilige gelt bairin jc.
Sun. 28. . 3n bem fetoen jair u^> fent *?5eter inb fent ^ulud abent ^ulbebe
ein ftat Dan ßoeßen foninl 3WajimiIianud nae mibbad^ tufd^en 5 inb 6
uren bi completenjit , inb bat gefd^icbe alfud. up bem beiml^of an bem
fa(e toad ein fteiger gemad^t mit einre groiffer breiber trap|>en inb bat u
iDart beimengt mit foeftlic^en tapiten, bie bem foninf joge^oirten. item en*
toenld^ Dur ber jit ee ber foninl up bat fteiger ginf, quam ber ein burgcr*
meifter mit ein beil rai^^eren inb gingen ub bat gefteiger. balb bamae
quam ber anber burgermeifter ribcn mit 25 ptx'otn tnx6) bie §ad(^tpoT^
langd be« ©teintoed^ bi bem btaumen ftcin af bid imber bie tinbe, inb »>
bo l^ielt ift bid ber foninf mit finen furfien quam, item bem ribenbe
burgermeifter Do/geben nae bie gaffelen in irem l^arnefd^ inb tociptn inb
ftoncen in orbenung Dan bem ©teinttjed^ an bi« jo ber linben. item fton*
ben oud^ einbeil Dan ber ^adftpox^tn an bid an bat gefteiger, umb bie
baue JO mad^en inb jo Drien bem jofomenben foninf inb finen furften. 25
inb bae nefebe ber ribenbe burgermeifter bem gefteiger , umb ben eit bo
go boin.
g9t.34ob. II 3tem bac ber foninf fomen fulbe, fo toaren ber ftat trompetter rip
ber ftat tovn inb fpietben fo lange bi« bie l^utbunge gefd^ict tt)ad. jo ber ijit
ate Durß quam go Doi« gain ber foninf inb mit eme Dil furften inb leeren, 3«
a« ber bufd^of Dan 9)tent|, ber bufd^of Dan ßoeßen, ber l^rjod^ Dan
©ruindioid^, ber marfgraDc Dan Saben mit anber Dil grcDcn inb ginf
mit ben u^ bat gefteiger, inb bae ^abben faßung jofamen ber foninf
inb ber burgermeifter tc. bae ber foninf up bem gefteiger toaö , f 0 quam
ber ribenbe burgermeifter jo bem gefteiger , umb ben eit jo boin bau 35
foninf, inb ber bufd(^of Dan SOienig al« ein fcn^ler bei^ roemfc^en xi^ in
«
2% »oCgenben.
1. S3g(. S8b. II, 531 ^otc 3.
1494. 891
bttttfd^en (anben nam bie ge(oefmd k>an bem lontnge inb ban bem bürget^
meiftcr, aU bat m batrjc kl^oerbc, tnb ber fonitif bebe fin ett ber ftat
Dan Soelten in bed bufci^of^ ^nt ban Wen^ cud^ mit u))geredten bin^
gcten. met ber [tat butgcmteiftcr , ber np bem gefteiger inb ber anbet
5 beneben, bct)en ben eit bem fontnl ban ber [tat »egen mit n<>gere<ften
tottigeren inb mit (über ftimmen, inb ber burgermeifter boben fprac^ ben
eit mx inb ber ban beneben fprad^ bie feteen tooxt nae. inb ee fi ben eit
beben, brogl^ebe ber hifd^cf ban 2Wen| ben burgermeifter beneben, of tft
inb bie burger ber [tat ßoefien l^ulben n)ou(ben bem roemfd^en lonini
te SKajimiliano. ber burgermeifter antttjerbe: jae, fi tt)ouIben eme l^utben.
boe \pxoä) ter ein burgermeifter bur inb ber anber bie fetoen »ort nae.
S^t oottue eitt nnitie caemf^ konink eirfl |0 doelUtt itt^enairt »irt, fa mitki
(o »at ini) »ie meit cmr Hn fveirt, in) gef^itt mit alfn6liaiii§eit »irlitii
15 Defen bad^ l^ube inb befen baci^ ot inb ban befem bage bort l^ulben
toir brie bürgere Dan Soelne un«me leeren 81 b tc. roemf<l^en foninge
l^outt inb getrutDe jo fin, be^ttni^ un^, unfen toiben inb unfcn Ruberen,
unfer ftat oan (Soetne , alle <)ribitegien , briebe , gracien inb genaben,
otbtnanrien inb bericinongen , bie loir bau feligen roemfd&en f eiferen inb
20 loningen, uren burfaten, ire reichte, bril^eit, gobe getooenbe inb alt l^er«
lernen bi« ^er jo ge^at l^ain inb i>er(eint fin , Daft jo bliben inb baebl jo
taiffen k, funber argelift, fo un^ got l^etpe inb bie l^eilgen^
3nb fcairuj) gift ein nutoe foninf befer ftat ßoelne ein confirmacie
aüe irre prioitegien in formen ad fine burfarcn gebain ^^aint nae in^atbe
25 ber ipribilegienboid^e , bau tatine in buitfd^em gefd^reben, ad l^ernae
gefd^reben :
3n go^ namen, amen, inb ber ^eilger nnterbetUer brtMbidtfeit feü(^Itd^ :c.
tt>ir 91. Dan go| genaben roemfcj^er loninf^ • • II • • gegeben )0 (Eoelne in ben iaiien »31.34 1^
un9 fftxm ....
30 3tm bo befe ^utbunge gefd^tet m^ ad Dur|, fo (ad our aQem bou(I
ber bifc^of ban SOten^ ein turnen begrif ban ber beftebunge ber ^ribilegien
ber ftat (Soetten, inb baemit toa^ bat gefd^^iet. bairnae gini ber lonint mit
ben furften bau bem gefteiger in ben boim k. item it load umbtrint
19. feltgercti.
1. ^it%otmdi^ttx»a$aM\iXffri\äftx niae 1495 i)i{&r2 10, bie aber bereite
aU imt, toüdift bei ber ^ulbigung Don %pnl 4. xoit fc man^fe frül^re (Sonflr>
1401 ertt>ät>ntn>trb. Sgl. iBb.l, 335. mation, aU erf(^(t(^en cafftert \omt>t^
, 2. Ueberfe^ung ber lateiotfd^en (Son» Securis ad radicem posita ^nlf^ang 0.
firmationdartunbe ütoictmilian'« Coio- 157.
892
VI. Stot^eff^6ft (Gftomi 1499.
52 laxx, bat bie (tat SoeOen tetfer ^ebertc^ , tonint 9Ra^mtIianu« t>Q«
bet, oud^ ^u(be )o biffer jit jattd, ate Durg id anno 1442.
3u« 2. Stent up bcn onbcrcn bod^ juUi umb ben mibbac^ trcdbc bcr loninf
mit ber toninginnen uid SceOen gen 9lid^ inb t)ortan in Trabant tc, inb
uid bent lanbe Dan Trabant triegebe ht up bat (ant Dan ©eiren. s
Ort. 10. 3tem bi biffer jit umbtrint fent ®ercon« bad^ ^ quam i^erjoci^ Sari
Dan ®e(te meberumb jo bem f onint oDermi^ bebe ber toninginnen, ber ein
)it tant nid bem (anbe gemieden mad , inb l^iett fici^ in Trabant bi ber
toninginne, bur(!^ bie l^e genabe ertoatf an bem foninge, bat f)t fid^ bae
inti^lDen moic^t^ inb n)art jogegeDen oan bem tonint: koer it fac^ebatie
^e bat bibred^te, bat l^e ein rec^^t geboren ^erc bc« lan% »ere, ^e fulbe bc«
genieffen, inb »art ber ui«f^>rud^ geftatt an bie 4 tuerfurften an bem
9{ine. bo nu ber hadf quam, ber }o Xric^t ge^alben tt>art . koart albae
ui^getoifen, bat fft bat laut niet mit redete be^alben moid^te, ai^ ouäf ftn
ourfaren gebain l^abben : koant, a(^ Dur^ anno 1 362, naebem ad ber w
ftam Dan ®elren mit l^erjod^ JReinart bcgraoen n)ere mit ^efm inb fc^itt
inb bie jioen Slrnott inb äbolf bat lant Dan @elre niet intfangen ^ebben
Dan bem teifer in te^cnfd^af, fonber bie Derad^t ic, bairumb toart bae ni^
geroifen, bat ber Dur6 ^^^ fufbe Dortan genoempt »erben ^er »ati
figmont unb niet Dan ®etre 2. inb mieioaU ber uidfprud(^ gefd(^iet toa^, 20
bteif ^c bodj^ im lanbe inb »art ^erjod^ Dan ®elre genoem))t. inb bie
ftebe im lanbe Derbunben fid^^ jofamen meir ban Dur, umb bem Dafel loe*
«i.34ib. fcerftant jo boin inb jo Derbribeu, bat Dan bed tonint« »egen || bair
tomen xoa^, ad ond^ gefd^iebe. vide anno 1499.
Anno dni. 1495. 25
3n bem feteen jair ttjurben bi SBormd geboren jroei tinbet, inb waren
jttjei meitgin : bie tinber waren mit ben ^cufben jof amen gewaffen, ein an*
gefielt intg^eiu bem anberen, inb ein iedClid^^ Dan in ad inb brant, ma^De,
ftief inb bebe anber wert Dur fid^ jc. inb bat gebred(| quame affud jo, 0«
bie mober felfd betaute : bo fi bie tinberd^in brotd^, ftonbe fi faUenbe mit m
einre anberen Drauwen. fo quam einre inb ftied bie Drautoen mit ben
l^eufberen jofamen, inb bed moifte biebradf^t entgelben, inb leDen bie tin*
berd(^in no^ anno dni. 1499, inb l^eifdf^t bat ein Sat^erina inb bat anber
1 . S)er Vertrag })Dtfd^en SRa^imiltan
unb ^arl, rot^tt ju ^dfk'o^xiä^ttxn
]t6f9 ^urfürflcn unb , fattd Stimmen"
gtet^f^eit eintrete, ben^ifci^of loon^trag«
bürg )um Obmann beflimmte, tonrbe
fci^on 1494$(ug. 1 8 abgef^loflen. Nijhoff,
Gedenkwaardigheden VI. I, Urff. 73.
2. ^a6) ber S)ar|!eaung bei Nijhoff
XXX tarn bie gelbrifd^e %xa^t auf bem
©ormfer 9leid^tag — ton einem @<i^ieb«*
tag ju aRae«trid^t toeig Nijhoff ni(^t« —
nur gur^erl^anblung, nid^t jurOcntf^ei'
bung. SSielme^rjog 3Ra;rtiniUan ie^tbie
^aci^e Dor ba9 ^ammergeri^t.
ft
1495. 893
üßatgarcta. be^geglid^cn gefci^tebcn t>i( tounfcerttd^er geborte in bem fefeen
iair of batrumbtttnt in ben unrebelid^en beften. it toaxt owdf geboren
ein berfen mit 8 öoi[[en bi SJafet jc.
Dat konittk fiarl oan itankri^ |o Iteapels |0i4.
5 3n bem mx^ jair * joid^ loninf Sart ban granfrid^ mit groiffer ht\U
tid^eit unb geaalt ut^ ijranfrid^ burdf^ ßombarbien mit eime fere groiffen
reiftgen gejuge jo |3erbc unb jo r>o\^, umb jo gewinnen bat foninfrid^ ban
5Reai?etö , bat men oud^ noemipt bat f oninfrid^ ban ©icilien , inb ^e gaf
Dur, bat it eme joge^oerte ban red^ter erf}d(^ap inb bat eme entf erbiget
10 n)ere burd^ et^tige pax\\t, inb bat mit unrtd^te :c. ban bem !oninIrid(^ l^atftu
oud^ gefd^reben folio 191.
3tem ate l^e bat burß foninfrid^ toibber an fid^ ixa6)t l^ebbe, fo
n)outbe l^e ui« bem fefoen lanbe bortan treden \xp bie 21urfen, bie ber
criften^eit bil (antfc^aft afgejogen l^ebben, inb baemit ktidf ^ü gunft inb
15 tDi( ber ftebe in Italien, bat f)t burd^ bie (anbc rei^be. iii bem öurg gcjuigc oescr.
t^bbe ^e Dil S)uitf(^en inb in fonberl^^ett 10 bufent ^tDtger inb mit ben oud^
anber2)uitfd^en [umma t>an ben t)otdgengeteu tnrg 46 bufent.
3tem ber reifige ge)ui(^ jo ^erbe ^abbe oü6^ fin ^euftlube. ber i^tx^o^ t>an Or* ib.
liend^, ber nu ger jit anno 1499 id fonihf Dan grantrtdtf inb mat^
20 bed tourg ^er^ogen @ngelbre(^^ toan (Sieioe, tt>a^ ein co^itanier bed
ganzen reiftgen ge^utd^d, ber ^abbe unber eme toU anber ca:|}itanier inb ^uftmanne.
ber eirfie iDadeinbuitfc^man fumma bed gan^n reifPgen gejuic!^
14 buifent*.
3tem no(^ (^abbe ^e jo maffer ondf Dil fd^tf ..... inb ou^ nam \}t bie gi^ene ib. sso.
25 bie gingen bebbelen inb \taxt unb gefunt roaren.
Stent befem lourg gejuic^ toolci^ben nae pauluin inb 3 bufent bueffen, toeflIi(^e'43(.342ik.
flüdte, bunf^^onbcrtflangenbueffen^ inb ber groiffer fludwad u^ bat minf!c 10. ^<^l'
Stern mit befem bürg gejuid^ joid& ^t burd^ lOeoln bi( flebe« berfordfjben ib. 38i
f!^ mit :()robanbe inb mit ben bingen bie jont firibe gel^oeren. l)t quam bid gen g(o* — s**
30 ren^, inb bie nomen in an bur ein fc^trm^eren, ad men fadste, inb
bair (a(^ ^et ti^li^ft bage.... . bat ft im ^inberltd^ ftn moulben in fime
^eilfamen up\a^.
Stem anno 1494 u^ bed iatrd abent, bed na6)t$'^ umbtrint 5 uren, nefebe ber ib.ssi.
«Dec. 31.
1 . @(i^on «ug. 1494 brad^ Äarl Vill. njelfer 265.
auf. 3. SubtoigXll.
2. 31(8 erbe be« ^aufe« «njou. SSg(. 4. 2)ie@umme flimmtnid^t. Seben»
f((on It^ierju bie loeiter unten tt)5rt(t4f, fattd ftnb bie metflen eingaben tveit über«
aber nur aud^ngdtoeife, überfe^teDescri- trieben. !93gl. @(^mibt, ®ef(^. bon
ptio apparatas bellici regia Franciae granfr. II, 508.
Gaioli (Yoyage Utt<^raiTe de deux reli- 5. Papiliones et tentoria tria millia,
gieux B^n^dictins — äßarteue unb *$)\1** bombardae serpentinae quiiigentae.
ronb — Paris 1724 t. II) 381. (ginen 6. 3n ber Descr. app. ijt nur bon
älteren ^ru(! s. 1. et a. btefcd jettgenöf« Bologna bie 9tebe.
jifi^en i6ert(i^td ertoS^nt ^ott^afi, SBeg« 7. Post merldiem.
(
894 VI. ^e^offff^ (E^ronit 1499.
lontnf tHin Sranfri(( ber ßat Stotne mit {ime dtotffcn gquigc. utb baintmB {ante bcr
^td etjltge carbinafe htm tontnge 30 gemoete buiffen 9lome, bat ft be9 fontngd
upfafe toernemen» itcm bc^ citften bogc^ a^ bcr foninf binnen
«r.342b. SRotnc lomcn toa« , ttxrrt Dil || tracticrt tufd^en bem t>ai^ inb fccm foningc
bur^ ir antbafiaten : ber f onin! begerbe bU inb ber patd tt>eigerbe bÜ, 5
inb barnmb binnen 3 bagen ipolbe ber !onint gl^ \pxaulfc mit bem
^388^' t>aid ^(ben, ^e l^ebbe ban groi^ ftd(fer^eit ban bürgen, an bem beibenbage^
quam ein carbinale t)an ^iencia item bedgelid^en begerbe \^t, bat
eme ber pai9 »oulbe get>en be9 Surfen broeber, ber lange bi bem pai9 gemefl mod
unb no(^ ungebeuft^ bo(^ n)art no^ ein git gefaxt )»an 6 bagen, bairtuf(^en 10
^äf ber ^id unb ber fonint gofamen bairu^ unber{)}re(i^en.
ib. 389. 3tem ber fonin! gebobc fime too^fe, bat niemand )>an ben fbten teman9 fd^ba
bebe oud^ in deinen biugen^ inb einre ^an flnen furfien, ber botr^o gefaxt voai\
\\t» 5 ^enfen in (Sam^ofloir^
ib. 3tem binnen ber t)ur§ git» tt>art ein einid^eit inb trebe troffen 15
bat ade gmeibrac^t inb uneini(^eit, cf eilige gett)eft rotttn, bie fulben gefügt
inb t>erge]»en fin.
ib. 990. 3tem ber ijjaid o)»ergaf eu4 ben Surfen inb of it fa^e toere, bat ber
Surf niit tt)eber oDerlebert »urbe of bat i^e untcpteme, fo {ulbc ber foninf idertolen
fin bem floU t>an 9tome t>iermail ^onbert bnfent? bncaten, bat koeren 4 tonn es 20
bncaten.
ib. 392. 3tem ber ^id bebe gebieben fulben eme offen flu olle pta^ be^olm
bie @nge(bur(^.
ib. 394. 3tem ber foninf nam ben t>ogt Dan fflomt unber fin fc^crm tnb ^ mo^t
bie foine tuf^ eme inb bem pai9. 2j
3tent befc inb anber bit punten tourbcn Derbrogen tufd^n bent Ic*
ninge inb bem pai«, fe bat fi vapt fefte brnntfici^ fd^iebcn, a( toa« [it] up
bat eirfte merc geftalt jo ber uneinid^eit.
San. 20. 3tem np ben 20. bad^ bed ](^arbmaenbd quam ber foninf in bed ^aid confipo«
jßj'^343^; rium . . . ||. . up ber retä^tcr fiben faö ber carbinal toan 9fieapel«, up ber linfen pben 30
fad ber foninf inb einbeil carbinail^. in ber mif[en toatta oter 20 bujent min[4en»
unber ben naukoe ein bufent mad t>an ben S^omeren , atlt bie anberen XDavtn %tan*
}ofen^. nae ber mif[e goenbem bie ^eroniäen mit anberem ^inid^bom 3 carbinailH
27. Mt» ff^rt.
1. Qu! in primis a rege peterent quera.
^alviim ut vorant conductum eoromea- 5. In eampo Florae.
tumque liberum pro duce Galabriae. 6. 2)er loofißSnbig in bieDescr. app.
Descr. 385. eiugerüdte Vertrag batiert Dom 15.3aii.
2. Elapsis dnobus diebus. 1495.
3. Voluit sibi ad custodiam manci- 7. Quingentorum miUium.
pari Turcum magnum, qui, ut fertur, 8. A dextris et a sinistris sedebaot
toto cordis affectucupit baptizari. ^p^*' reliqui cardinales et episcopi.
ter (p. 390} : Zinzimam fratrem perdi- ^ 9. Maxima pars exteri et Franci-
tissimi Turci. 3ft 2)f (i^em , ber trüber genae.
bed Sultane ^aiajet. 10. 3n ber Descr. oerfünbenbreiSai*
4. Quidam praepositas nomine Tnr- biuSU einen t)om ^a^ß erteilten 91blag.
1495. 895
ctnre in ttaltanft^er \^vai6ft, ber anber in latinfd^er ^^xatäft, ber berbe in fran)otf(i^er
f^raeii^e, inb bat felbe i9 niet t>U me Qt\6fkt^.
3tcm bo ol befe bingc üxüdf inb brebetid^ boHenbrad^t traten, ixaäf
ber foninf uj) inb bejailbc l^c inb at fin boutf irre toirbc toail, bat fi fid^
5 bac inb anbct^toac ber foninflid^et majeftait gtoi^üd^ bcbanitcn, bat aljo
öit inb fetc beclt an cfeüd^cn furftcn bcfcr tanbc. inb aßc lanbe, bac l^e
^in quamc, toarcn finrc gckffcrt, inb baemit frcid^ l^c mit bcn ftnen
gunft inb btuntfd^iaf inb brcubcn fid^ finrc joIumj)ft. inb bic tanbc tout^
ben xxd) burd^ bic goiben gulbcn croin bic l^c mit bit tonnen nacboirtc. ,
10 3tem ban ban joid^ l^c mit bcm gcjuid^i in bat foninfrid^ ban 9ica*=
)>ete unb getpan bait c^tid^c ftcbc fturmd inb mit gemalt, inb toat ^t ban
tuibcn bairin bant, bic üc^ l^e bocben, inb bairnac, bur toat ftcbcn ^t
quam, bic gaben \i(if np be^ettlid^ ir^ flf6 zc. inb Ireic^ bic l^cuftftat Sflt^
aptl^ oud^ in inb bat ganfte f oninlrid^ in 8 med^cn ^ ui^gefd^eiben jtpci
15 of bri flo^: l^c tic^ fid^ l^utben inb lie« [in^ bolfö oud^ baft bac inb joid^
bon banne.
3tem a^ l^c »ibberumb jo lanbe ttcdfcn futbc, i^abbcn bic SSenebiget,
bct l^crjod^ ban SlÄeilan ^ ber pai^ joüorcn^, anber leeren inb ftcbc ein
groi^ gcjuid^ ban üouß bcftalt up ein cnbc bair ber foninf bnrd^ moift,
20 inb meinten in bair jo bcl^alben. f)t ftatt fin bout! jo ber toere unb ftoid^
fid^ mit getoatt burd^ iren l^ouf *♦ bair bicbcn oaft bocbcn jo bcibcn fiben,
inb fft quam l^cim in Sranfrid^«
Dtt )er otrla4|)e konink »t^tminb geman (at onrl koninhri^.
3tem nict fcr fange bairnae^ quam ber bcrbrcocn foninf bau
25 5Rca^>ctö \ ber \xp ein fibc gemid^en »ad in ^idpanien , inb getoan fin
tant atjomail toeberumb unb ücd fidji up ein numet l^utben ic, inb atfo
berloir foninf Äart ban granfrid^i al fin groiffe coft, bic f)t umb bat fo==
ninfrid^ jo fricgen gebain l^abbc. ^c l^abbe at fin tont aljo ferc fmairtid^^cn
beteftiget mit fd^c^unge unb bocrtc buruip bur 4 {air bat eme gefatten
ao fulbe, inb bic geiftüd^eit moifte oud^ contribueren, fo bat bic aoin bau
granfrid^i groiffen bcrbcrflid^cn fd^aben lebe bed jud^d l^atf. ber foninf
burfe badete bicf || bat bcrtoren foninfrid^i tocbcrumb ^o fricgen, mer f)üm.m^.
^abbc [xäf mxffin bcrfengt, inb ftarf balbc bairnae ^acftüd^i np ein |)alm*
1. Quod a memoria hominum non 4. 3m S^reffcn bott gornUObO, 3«ti
reperitur factum. 1495. «^d^mibt II, 519.
2. @(^on am 22. gebr. )og er in 5. iRod^ 1495.
fn^aptl ein. @(^mibt II, 513. 6. gerbinanb n.
3. Sobotico iD^oro.
896 VI. ^oe(^offf(i^ (S^rontt 1499.
«pr. 8. bod^ * of, a^ ctnfcctt fagcn, im »arbe t)cr9et)cn , »ont l^e btc tanbc jo t)U
bcfmcrbe, inb onäf umb anbcr fachen a^ mx%.
3tcm in bem fe(t)cn jatt, in augusto u|) bcn 28. taäf, joid^ bcr ^cr*
ioäf ban SJurgunbicn inb Srabant inb bcr ^crjod^ ban ®uilc^ mit cim
reifigen gejuic^ inb anberen bürgeren inb boi^fnec^ten mit groiffen ^euft* s
buffen inb anber artetrien t>ur ein flo« bi Suitgen, genant üRontf ort ^,
inb taegen bairbur umbtrint 14 bage inb fd^uffen fere bie burd^, inb int^
left iDart bic burd^ uipgegeben be^eltüdb ir« üf« bie boiru^) n)aren, inb bat
-fto^ wart afgebrod^en in ben gnmt. ban bem fto^ gefd^ad^ groi^ fc^obe
ben foufluben, tbair fi l^er waren, fi enfd^oinben niemand :c. lo
Der koninküd) Ia4i io ttornid.
3n bem felben jair t^urfe joid^ f cninf ÜÄayimifianuö bau Soeüen ^
jo SBorm« bae l^c ein bad^ beroifen l^abbe, inb »aö ein groi« üergab^
runge »an allen buitfc^en furften, beibe geiftlid^en inb rperlttid^en, inb »an
allen fteben beö roemf d^en xidf^ , inb quamen gemeinlid^en fclf^ ^jerfoin* 15
Ixäf inb oud^ e^Kd&e irre bolmed^tige botfd^aft, item bie botfd^aft be« b*
ninl^ ban ^i^ipanien, item be« foninfö ban ^taptU, item bc^ l^erjoacn
ban aRontf ere ^ item ber SSenebiger , item bie ambapaten be« f oninte
ban granfrid^i, inb (aegen albae ein lange jit jo groiffer foft. bie furften
gingen fere atte bage jo raebc bur fid^ atteine, inb ber ftebe brunbe gingen 20
ouc^ JO feltmaifen jo raebe bur fid^ aUeine, inb jo teft toa^ ber foninf ein
mit ben furften oberfomen, eine [umme ge(^ jo ertaugen in beme l^iltigen
ric^ JO einre ilenber f)Vitpt\h ben toibberwerbigen inb ungunren bie« ^iBi*
gen rid^« jo weberftain. bairjo mürben alte furften inb ftebe inb anber
ftenbe angeflagen, iedflid^er ein fuittme bau j)enningen bau ftunt bairjo* 25
legen, mid)^ ondf einbeil ban ben fteben bairgela^t wart* inb bairjo
waren bie furften oberbragen, bairnae ein mirflige groiffe fumme gel^ jo
erlangen jo eime groiffen jud^. inb bae wart ein gemein lantbrebe gc^
maid^t ooermife bie furften, inb ber wart ijerfunbiget in allen ftenben be^
rid^« ^. of ber gel^alben wart, i« gobe befant :c. so
23. )}n9unre.
1. @d^on omS^ag \)or^aImfonntag, ®efd^. I, 353.
1498 %px. 7. 4. ü«ontfcrrat.
2. ^qI Joh. de Los (de Radi, Docu- 5. S)ie $uMtcation erfolgte Sug. 7.
ments 111), ber ba^ <Sc^lo6 latronam 9hue<^amntl.bei'9{ei(!^8a6f(!^iebe (granf*
latibulum nennt. fürt 1747) li, 3 ff. ®dbumlage auf bie
3. 3n (£8ln tocrweiltc äR«^ tom 8. 9leid^«fiönbc eBenb. 20.
bi« 10. TOrj 1495. gorfi^fungcn j. b.
1496. 897
Dat )it graeffd^af van ttirUnberd^ is mntUn tiit ^eriod^^om.
Anno uurß up bin^tac^ nac divisionis apostolorum i^ bic foninf* 3uU2i.
ttd^e majeftait gcfeffcn mit jtcrait int orbcnungc ber furftcn inb l^ait t)ct^
l^ocd^t bic graeffc^af t>an ©irteuberd^ in ein l^erjoci^bcm mit alter orbc«
5 nitngc t>an morbeu inb »an deitunge, tt)ic fid^ bat gcbucrt.
3n bcm fetücn jair loart getagt bat camergctici^t jo granffort unb
bairnac jo SBorm^ ^
3n bcm fetben jair ftarf l^cr So^an t>an §ir^ in Stallen jo ^at>ii.
vide folio 100.
10 3n bem fefoen jair joici^ bnfd^of f)enri(i^ banSKunfter in 95riei8lant
\xp ben greben ban Simben. vide anno 1499.
Anno dni. 1496.
3n bem jair burß vip ben 4. bad^ in bem mei quam ^erjod^ ^]^itij>^
Dan Oefterid^l , ban ©urgonien inb ban SSrabant jo Soeüen inb wotbc
15 trcdcn npxoaxt jo bem roemfd^en foninge fime baber. ^e toart eirlic^ ent*
fangen, bie [tat fc^enft im 6 tuagen mit l^aberen, 6 ttjagen up icflid^em
ein [tnd tt)in^, inb 2 grciffcr oiffeu. item bei8 anberen baged 2 fd^oin
fitberen obergulben foppe inb bairjo anber gefd^enle :c.
3n bem bürg jair up ben 19. bad^ septembris l^abbe ein burger
20 Cime anberen mx gerieft boin gebieben bur gelt, bat l^e im fd^ulbid^ n?ad,
inb ^t bebe eme ein eit bairüur. ber fetoe toolbe l^eim gain up bie ®ant*
f ulen bae l^e moinbe , inb quam bi« jo bem ^ufe (Sor^enid^, bo toolbe ^e
fin tt)affer mad^en. inb ber anber bo(d(|be im inb l^ieme in fin arme unb
beine bat l^e neberfani inb ftarf, inb quam jo ben 2luguftineren. ber rait
25 lieffen ben felben uid ber fird^en Ratten inb t?angen inb leberben in ban
ftont an bem greben x\p mibbad^, bat i)z bem manne || ban ftunbeu an «1.344».
fd^effenurbel tie^ toerben, inb ber grebe lie« ben fd^effen geboiber geben
JO einer uren nae mibbagc : bae xoaxt l^e berttjift inb mart gef (eift f^ent*
fidlen umbtrint 3 uren bi^ an ben galgen inb mart gefaxt np ein rat.
30 3n bem felben jair gaf men jo Soeüen filberen jeid^^en ben g^enen,
bie mit bem ^iüigen factament umbgereben l^abben.
MUtna^ iitgenomen.
3n bem felben jair umbtrint pinxten quam ber bufd^^of ban Soeln anai 22.
bc^cnttid^ jo Slnbernad^ mit eime mirfligen reifigen gejug^e, inb noibigebc
31. ^i(gie(n.
1. 9luf bem 9{et(]^$tag p Sinbau lOSovmfer ^eid^dtag aU Ort bepimmt
1496. granffurt n>ar fd^on auf bem ivocben.
€täbte(^tont!tn. »IV. 57
898 VI. toet^offfii^e (S^ronif 1499.
bie bürgere t)aft fere inb nam tre j)or^en tnb turne aljomatl in, fo bat l&e
boe ber [tat mcc^tici^ roa^, tnb lie^ bo efettge bürgere angrifen inb in ge»
benfniffe (eggen, boir fi ein jit in laegen inb moiften fic^ jolcfte ui^get
ben, untb ire oüerbarungen tpiüc al^ nton \a6)t ic. inb in vi)fia6)t :c, inb
ber njurben ondf einbeite ber [tat bernjift, nummerme bairin jo lomcn. 5
inb ber bufc^cf (ied ein brugge mad^en ban ben f(o^ ^inbcn af jo tetbe,
umb bairban up inb af jo fomen nae finem begerbe.
jDer kirdjtorn ^0 ItuU Dcrbraitt van l)onrtiDC)tr.
3ui. 23. 3n bem fetoen jair up ber l^iüiger bri foninf bac^ translatio \ in
ber nad^t umbtrint 1 1 uren, bo ffoic^ ein bonrettjebber jo 9lui« in ben 10
tl^orn fent Quirin« inb berbrant bat l^out^toerf bat in beme tl^orne toa«
aljomail af mit at ben ctocfen: bie berfmoffeen mit einanbcr, fo bat man
ber fpifen bairban fere toeinid^i Weber freid^. bairjo berbrant np bie fctoc
jit bat gan^e bad^ ban bem corpus, bat oberfte inb bat unbcrfte, bat mit
büe gebedft xna^ : bat berfmatfe atjomail , fo bat man beö jomail fere »e^ is
nic^ toeber üant. inb ein t^orn boben fent Quirin^ caffen ber b(eif ftaw
ungetefet , ber bod^ mibben in beme buir ftunbe , bat groiö toonber m9
anjofien.
Sui.ie. 3n bem felben jair \xp fent Sllejcin^ abent in ber l^eittom^fart, bo
tt)aren bil ^uii^luibe, umbtrint 70, inb mouteen jo Slid^^en bat ^itttge l^ilt» »
bom JO fieu, inb foutben bau bem ber intgain S3onne ober 9?in baren.
aö fi ^art an bat lant bi SSonne quamen, ginf ber nad^ unbcn inb bie
(uibe berbrunfen fere nae atjomaif, bi^ uj) 6 of 7 bie ui^quamen^.
3fn bem felben jair in ben maenbe novembri loart ber fan! gelad^t
JO feilt 3Warien greben umb ein mand miße, ben ber rait l^ait boen grifen is
in ber 'Cranfgaffen umb efelige^ moitwiüen^ toitte, ben ber felbe begangen
l^abbe in ber ürd^en Dur^ ic, inb bie canonid tooulben ben fetben uidge^
laiffeu inb gelebert l^ain in bie tird^e, bair i)t hoä) niet af genomen loa«,
be^ ber rait niet boin enmoulbe. fo Jbeftatten bie <)affd^af, bat ber fan!
oud^ gelad^t toart jo fent Suipu^, jo fent 8aurenciu^, jo fent ßotumben, »
jo bem dein fent SJiartin, inb bat interbict ftunbe in bie 4. tot6) inb
bie ^Jaffc^af eniDoulben be« niet affteüen. binnen ber jit burfe begaf pc^
allerlei gantet \>ai\ e^Iic^en tutben up ben ctoifter ban fent üRarien greben 3.
2*2. *balr' ftatt *ier\
1. !S)ie (Samtener (S^ronif (^nnakn 23 entf(]^u(bigt ftd^ ber ^at^ bei O^f
be^ ^ijt. SBcr. XX, 349) \}at übcreinftim» Sodann ton ©(^auenbcrg *bc« genxlt»
mcnb In nocte sancte Marie Magdaleiie. Ud^en ^anbel^ f^atotn Uten Itefben inb
2. ^Bgi.^Jein^olb Äeif^örbc a.a.O. 1 1 . müei Ucfbcn mittocrtüanten binnen nnfet
3. @d jd^eint ^icc ju tumuUuarilci^en ftat up beme cloifier jo fent SRenengre«
Auftritten gcfommen ju fein. 149692oto. ben gcfc^iet'. (Sopienb. XXXIX, 87»>.
f
1496. 899
item binnen t>tx fetoer }tt n>art on6f ein (rief gefd^ret)en inb angeflagett,
boirinne min« leeren genobe bon Soeüen fere gefmclici^t xoaxt, inb »d«
mannid^erl^anbe mcinunSf of bat gefd^iet tocre ban einbcit geiftlicäf^eit of
iren bieneren , umb ber ftat ein wnmiüen botrmit npintotdtn untg^eln
^ bem bnfc^of , of bat »ere gcfd^iet ban einbeil qnoeber botfen, ben gl^ein
boiö^cit jo cfein i« \ inb bat xoa^ ben ^ren bam taibe fere leit inb fafe^
ten bairup inb beben u^jflain: fo mx tat Jjurbreid^t inb metbe, ber ben
brief gefd^reben cf batrjo geraben l^ebbc, — mer bie melte, ber f oulbe ^ain '
100 enfelgulben ui« irc rentfamer, inb ond^ fulbe fft ^aben ein fumme
to get^, ber onbred^te ben afriffer be« angef lagen brief«. inb Dan ftunt
ftatten bie pa^tn bat interbict af .
3n bem fetuen jair ^ »a« ein bnfd^of jo ^aberborn , inb ber »a«
t)aft alt inb amed^tid^ fin« lif«, inb tie« bat jo bat fin capittet inb lant«»
fd^af einen coabjutor an fid^ nemen. inb ber bufd^of jo ßoetlen, ber njart
15 atbae coabiutor mit mitten bc« bufd^of«, fin« ca))ittel« inb ber tantfd^af,
inb fie l^utben iem a« fid^ bat gebnirt.
II (Sin f(l)ic$fpici umli t\n opn, m.zu\
3n bem felben jair in novembri brad^^t ein foufman 2 groi« oiffen
ui« 9Srie«tant. ben beften oiffen lie« ein wirbid^ rait t>a\\ Soefne annem*
20 men inb lieffen atten axnpttn inb gaffetg^efelfc^af fagen, bat iedElid^e gaffet
4 man ban ire gefettfd^af bairjo fd^idfen fonlcen, nmb ben oiffen jo
fc^ieffen, bairjo atte gaffeten guetioittid^ maren^ inb iedfltd^i g^efelfd^^af
tadelten bi 10 marl, ben oiffen jo bejaten, inb u>er ben böget affd^oeg,
be« gefetfd^af fotben ben oiffen l^at^en. inb einrc ban ber gefetfd^af ban
25 bem gutben ^ornc inb ban ber gouttfmebe gaffet fd^oe« ben böget af . biffe
»irbige gefetfd^af berbrogen nnber fid^, bat fi einen roirbigen rait jo
ßoelne up ire gaffet jo gaft »otben taben mit in jo effen, inb bairjo raife*
riestere, rentmeiftere, ompttnbe, bififeer, boirt ben greben inb fd^effen be«
^egen gerid^t« , ijoirt atte bie gene bie mit na bem böget gefd^^offen ^ab^^
30 ben, inb bairjo nod^ baft uit treftid^^er bürgere, bairjo ein rait Dan gneben
^rfeen müx6) ma« inb fint gebotd^^t mit atten ben anderen burß up bat
gutben ^orn up f onbad^ na conceptionis Marie , bair bie leeren bam i)cc. i
rabe inb anbere bnrfe ban ber gefetfd^^af fere frunttid^i nntfangen tourben
21. bem.
1. 2lm 7. 3)cc. Bezeugt ber 9?at^ bem 2. @d^on 1495 Wiai^ 19 ernannte
SrjbiWof fein 9Hi6faIIen an 'fuld^cn «n» @imon üon ^aberboru ^ermann aum
Itmüdftn ft^ritten untang« Binnen unfer (Soabjutor, Sacomblet, Urfunbb. IV, 576.
ftat ui> fent SReriengreben clolfler u)>ge- 3m fotgenben^a^re erfolgte bie )}ä)}fni(i^e
flagen'. (Sbenb. 92^ ©efiätignng, eb. 577 9iote.
57*
»,
900 VI. Äoel^offfc^c Ühtoiüt 1499.
inb mit cffcn tnb brinfen fctc foftclid^en tractettt. inb binnen bct ma^it
^abben \x6) aüt gaffcCen bairjo geftatt, inb iecfüd^c gaffctfnedj^t brauten
bcn min inb fc^enften bcm fontnf inb bcr gcfctfd^af, int gemeine iedtid^
gaffef 4 hierbei, bolzen 3 bie fd^enften niet ban 3 t^ietbet :c. item binnen
ber maitiit fo brad^^ten bie gefelfc^af t>an bem gulben ^otn einen futcr* &
tid^en fi(t)cren bed^er mit eime bedtel, ben fd^enften fi irem fontnf.
dcnt 3obs krtnkbt.
3n bem fetoen jair »a« in aücn bcfen tanben eine Dtembe frenfbe,
ber in biffen lanben niet J)il gefien getoeft i^, inb l^eifd^ fent 3cbö frenfbe.
inb würben Daft Dil (nbe bairmit ^)affioneert inb bod^ toeinid^ fturben Dan lo
ber frenfben :c *.
«
Dtr biflaif ^eqod^ y^Uips Dan Brabant.
3n bem fefcen jair burj würben ber roemfd^e foninf ÜÄapmißonu«
inb ber foninf Dan ^i^panien ^ unber fid^ ein^ inb beftaben ire finberc
jofamen jo ber l^iüiger ee : nemelid^ ber roemfd^e foninf Durß ^abbe ein is
f on inb ein bod^ter \ inb ber foninf ban $i«panien ond^ einen f on inb
ein bod^ter^ bie toorben jofamen gel^iftd^t. inb bie bod^^ter öan ^i^^janien
quam in ©eelant mit fere Dil fd^^iffen inb fere Dil bolf«, inb ire brubegom
l^erjod^ ^l^ißp^ enwa^ niet in befen lanben, l^ei toa^ bi fime »aber in
obertant. a^ l^ei bernam, bat fin bruit fomen toa^, quam l^ei ban ftunte»
l^eraf, inb reit in ©rabant inb flief Dan ftunben an bi^.
[1497.]
(Sin fttt grois Hin.
San. 6. 3u bem fetoeu Jair ^ umbtrint 1 3 miffen n?ad ber 9tin fere groi«,
beögelic^en in langen jiben nie gefien entoa^, inb ^e toaö bi SBeffelic^ 25
ui^gebro^eu jo (Surborp ^ jo inb bebe bair groiffen fd^aben , inb bi 9lo*
berfird^en beneben 3Wetaten toa« l&ei ond) ui^gebrod^en inb lief in ber ftot
uifferfte graben, bi "ipolle lief t;ei in bat laut 'oan bem Serge» benebcn
Soelleu inrgain SDiul^eim brac^ ^ei ui« jo Delbe, bat 9Jiel ganfe in bem
4. hottn 3 niet fd>en(ften 3 »ierbef. 7. frcnc^fbe. 14. *ijren' flatt *ire'. 15. roentft^en.
22. Ü)ie 3a^redia^l fe^lt.
1. 9lcinolb Äerf^örbc 13 nennt fic II, 253.
fransöfifd^c Äranf^cit, gcbcnft i^rci aber 6. 2)le (£ani^)ener (S^^roni! (31nnalcn
erft SU 1498. be« Mft. S5cr. XX, 349) nennt ba« 3a(ir
2. Secbhtanb 1497. (Sbenfo bie audfü^rlid^c ^iitt*
3. $^iliV^<) nnb 9Kargaret^^a. rung be« 9lcinolb Äerf^^örbc 12.
4. 3uan unb 3o^anna. 7. äßeffeling unb ©oborf okr^lb
5. 3u ?(ntrt»€r|)cn 1496 Oct. 21 . 2co Söln.
1497. 901
toaffcr laä), tnb bebe baitbcnebcn grotffen uerberfltd^en fd^abcn. bat maf*
fcr ginf jo ©eine * in bie ftrd^c bi^ ober^atf bcd ^ogett altotr, inb in bcn
35ilfecngtabcn bt« tntgain bcn plai«, tnb bebe bil fci^aben« binnen Soeücn
an Ic(re inb an anbeten gcbuwe, inb bleif fc groi6 [tain umbtttnt fent
5 Slntl^oni« bagc fonbcr meinid^ bauen. San. i?.
3n bem felöen jait berbvant eine ban ben rinmoelen ganfe af bi^
np bat »affer ban bcrfumeniffe be^ moetnet^» inb in beme grotffen n?af^
fcr fo ftalt nten 4 moeüen, bie afgcbrcbcn »aren, intgain ber ?lecfetefuilen
np bcfer fiben be^ »ieb^^^ i^ii^ moelen iecflid^ ein umbtrint 17 malber
10 tnf eitlen nad^t inb bad^, be^ niet bit me gefien »ad.
II 3n bem fetben jair bo ipart ein berbunt gemad^^t tufd^^en ^ergod^ mMb\
2Bil^e(m t)an ®müd) inb ^erjod^ Sol^an ban Siebe , inb bie fetbe xmen
furften l^aint np bie felbe jit ir finber jofamcn ge^iKd^t, nemelid^ bed l^er*
jogen f on t>an Siebe bcr elfte ^ an bed l^er jogen ban ®ui(d^ einige bod^ter *,
15 bairn)) baft befd^ribonge gemaid^t inb berfegett »nrben, ben l^ilid^ jo bot*
boren :c. inb »ad mit berbabingt, bat bie unberfaiffen bed ^erjogen ban
®uild^ inb ban bem Serge, ban beiben lanben mx% beme ^erjogl^en ban
Stebc l^utben inb f»eren f ulben , bat berbunt jo falben nae inl^atbe ber
berfd^ribunge , »ild^^e ijerfd^^ribunge inb l^ulbungc gefd^iet id ben reeben
20 inb gefd^idften bed ^erjogen ban Siebe »an bebeel inb in namen ird ^eren
t)ur6. inb bedgelid^en ^aint oud^ bie unberfaiffen bed l^erjogen ban Siebe
inb greben ban ber 3RarI, ban beiben lanben, in ber f eiber »ifen ald
mxi ben reeben inb gefd^idben bed l^erjogen ban ®uild^ gel^ulbet inb
gcf»oren :c s.
25 Dat ein bnrgcrmeilter Dan doellen nam ein nis (er t)a(tt.
3n bem felben jair \xp palmbad^ »aren 2 man gefummert tnb in bieffl.dtjio,
l^ad^t gefat, ben ber burgermeifter jer jit geleibe gegeben l^abbe, inb ber
burgermeifter begerbe ban ben greben, bie lube uidjolaiffen, bed ^ei niet
bocn en»ouIbe. inb ber burgermeifter gint fetfd an bie l^ad&t bi beu iftä)^
30 ter , inb bem l^ad^ter »art bi fime eibe gefad^t , bat ^ei bie luibe uidlie§,
ad ondf i^^dfadf, inb ben luben »art ire geleibe ftradE gel^alben ^.
1. ©ememt ijl ba« ©rtöittenfCojlcr 4. ÜRaria.
@t SWaria ju ©ai^n ober^ion, am füb« 5. SSgt. bie (Sl^ebcrcbung t)on 1496
a*cn (gnbe bcr @tabt, bic^t am ^i^tin. S)Ut>. 25 bei Jacomblet, Urf. IV. 587,
2. Offenbar ifl bie bem 9tä(ifd^a\' in gotgc beren bie nad^maligc SSereini*
fcnt^or gegctiüberUegenbe 3nfel gemcmt, gung bcr beiben ^cvjogt^ümer ju ©taube
bie beute beu |übli*en 4>afcn bilbet. tarn.
©a^^rfc^einlid? ifl *merb8' ju (efen. 6. ®tm\i fo ftcttt bic<Stabt bic@a*e
3. Sodann. bar in einem @(]^rciben t)om 15. SDfiai
902
VI. toe(^offfd^e(£^romf 1499.
Han einte (ief )er gel^angen matl M an htn gtlgeti gefloffen.
3un. 14. 3n tem feiten jair up fent 95itu^ auent , bo toart jo Soeöen cinre
g^^augen , bct f ere i)il geftoten l^abbe , inb a^ l^ei gegangen toa« , tte^ ber
gret^e ben felben bief ^lieffen mit einte douftcr inb bie leitet Ke^ l^ei umb*
flain bon bente bief inb fie^ bie teiber oud^ ffieffen, n^ bat ^e niet af* s
genomen enmurbe, be^ füeffen^ niet me g^efien entpaö. bie breutpeworbe
gjngen: men fculbe ben bief »eber ban bem galgen neme.n. inb ber
greife l^abbe ui^ einre fiften boin ^oiten efetid^e gelt, bat ber bief geftolen
^abbe unfen bürgeren, ber rait branf ben greifen bairjo, bat l^et bat geß
tpeber in bie tifte ßei8 bragen :c. i»
3n bem fetoen jair toart ein fteinen crucifij mit 2 fd^ed^eren uj)ge*
fa^t bi fent ®ercoin, inb l^abbe boin maci^en fere foftelid^ einer genant
SEPinant ban Stnremftnbe ^ [ber] ein butger »a^ jo Soeüen. f)t tie^ oud^
bat cruicifif toien ben toibufc^of jer jit^, inb ber gaf aflai« bairjo. jcr
ftunt bairnae beftonbe bat ijotf gemeintid^en fere jo beme cruice jo gain, t^
umb af (aid bair jo ^otQen , inb ba gefd^^agen oud(i eilige miracuten t)an
(amen luiben inb anber fad^en :c. aö id^ fagen ^oirbe , inb toart i}il toa«
bair brad^t inb gcoffert inb fere Dit betnenbet fernen bair gefatjt, bairumb
fid^ bie t>öffc^öf joirnbe, inb bet ^jaftoir ban fent ßriftoffef^ ber toouttc
bat xoa^ inb ben offer l^ain. 20
60|ppart belacht in) np^qtnu.
3ttn.22. 3n bem fcfcen jair np ber 10 bnfent mertetere bad^^ ^^[^ ^^^ ju,
fd^of Dan Irier mit fin ftiffefuben mit bi( buffen inb gefd^ufec, mit eimc
gvoiffen l^eir mx bie ftat SSo^jart, inb ber |)alfegrebe bienbe bem bufc^of
tjurg mit baft tnben jo perbe inb jo boi^ , mit t>a^t l^euftbueffen inb mit 25
anberen artetrien , beffelt^en geüd^en ber (antgrebe ban Reffen, be^ pali^^
greben bod^terman , mit botl , bueffen nnb anber gereitfd^af . item tet
mar!grei)e ban 33aben inb nod^ anber leeren fd^idten ruter inb fd^ufeen jo
^n(f bem bufd^of bur^ inb laigen bairbur umbtrint 12 bagl^c, inb galten
8. 'geflofen' flatt 'gcflolen'. 13. 'ber' ftffiU
1497 an @raf ^bolf ton Staffau, mit
bem fte be^f^alb in Streit gerietf^. ^er
®raf brof^te mit einer f läge beim9{et(^d«
tammergericbt, erfannte aUx \paUx ben
^ergog Don 3üti(^ ald @(]^iebdri(i^ter an.
(£o|)ienb. XXXIX, 143b. 147b. leia
1. Winaiidus Rixmundus in ber Don
(Srombad^, 'itnnalcn IV, 301 mitget^eil-
ten $otitinf(i^rift.
2. 3ol(^ann (^)>enber, $if(i^of t}on (S)^*
rene. SSal. D. SWering, 2)ie ©ürbentra*
ger ber @rjbi8c. (£8(n 58.
3. ^m 22. 3mii 1497 berlieg ber
^bifd^of 3o^ann (Soblenj, am folgen«
ben S:age begann bie sPelagerung, om
l.SuU bereit« ergab p* bie ©tobt. «gl.
ben audfübrUcben ^ertd^t $eter SRei^cr'«
in @tramberg'8 «bein. Slntiquoriu«, 11.
Slbtb. 5. »anb, 594 ff., juerfl gebnidt
bei Hontheim, Hist. Trev. dipl U, 505 ff.
J497. 903
boe btc [tat vof, bc^eltcnte it^ üf^ tnb goto, tnb bct bufd^of nam bie (tat
inb bic t^urnc in tnb fafetc || nutoc fd^^otti^ tnb fd^cffen inb fi mocften inte «1.3451».
numc l^utbc inb eibc boin , inb bet bufc^of toa^ in fcrc gencbtd^ inb ^iclbc
fid^ fcre gclintptid^ go in 2C. inb bebe a« ein bronime ijrebefam fnrft. f)t
5 ^^abbc mtf^iti bcftalt mit bcn genen, bie ente boit jo bienft fönten toaren,
bat fi in greine fc^aben bot^en noitfad^i enbeben, atö oud^ gefc^ad^l. item
boitjo, jo eim jeid^en ber liefben finre unberfaiffen — a« fi oud(i toaren
je ber jit , ad l^erna gef d^tei^en toitt — ad ^e irren f d^aben ijurf omen
l^abbe in ben jitüd^en inb tif(id(ien goberen, bat fi niet treffetid^ gefd&ebiget
10 lourben, alfud oud^ tootbe l^e , bat fi felid^ inb be^atben bleiben an ber
feien : l^e ^abbe fi in bed |)aid ban, inb n^ bat bat niemand t>an ben in*
tooneren ber felber ftat in bem ban fturöe in ben friegedteufen inb in pe«=
ridel ber feten qneme, beftatt l^e a^ ein goit crifteKd^i furftc inb a^ ein ge*
trutpc l^irt finre fd^aifen, uid eigenre betoegetid^eit, bat fi uid bem ban
15 quamen. inb bat bebe l^c attit bairumb, toant l^e toifte bat bat gemein
»off eme gunftid^i tüad inD burd^ anbere, a^ burd^ ein beit t)an bem ritter*
rait, bairjo getrum^jt toaren, inb bairumb fje ouc^ atjo ftDeirlic^ batrjo
quame, bat ffz bairtjur joic^, inb ^abbe dU ijermanungen jo in gefant,
bat fi fid^ »runtlid^ fd^^idten, i)t tooulbe in ein goit genebige ^ere fin, inb
20 jom leften mit fd^rienben ougen bat beclaid^^be, bat l^e fine eirfte git in
bem bnfd^ibom ijoöenbrad^t ^ebbe mit ijreben inb nu in finen alben bagen
moifte ortogen np bic gene, bie ^e ald i)nr fnnberüc^e getrutoe unber*
faiffen gel^afben l^ebbe.
3tem bit mx^ orloge untftonbe baej>an : bie ftat t>an So|)|)art l^abbe
25 ein rittenait, ber ijurmaild bae tt)ad mx ber oi^ertoinnunge inb oerbreucn
of af gefaxt id nae ber oijcrtoinnunge, ber l^abbe ermori^en efetige privi-
legia inb ijril^eiben ber ftat t>an S9o))<)art. bie fetoe montbe ber ritterrait
l^anti^atben inb l^ielt bie gemeinbe bairjo, bat fi bie l^utpen befd^irmen :
bie loetd^e (jriDilegien jo ad^terbeil qnamen bem bnfd^of J)an Jrier , ber
30 bie ftat t>m% t)an i)it f eiferen inb foningen mx ein nnberpant l^abbe, a^
bat offenbairtid^ np bem foninflid^en bagc jo Söormd mx ougen brad^t
tt>art in beioifunge mit brteöen inb figelen ^ item bairjo l^abbe bie ftat
Dan So^j^jart boin mad^^en ein frain, ftaenbe in muiren. ben brief ber
numer ertoorben <)ribilegien inb ben nutöen frain begerbe ber bufc^of af==
35 joftellen, inb bed toeigerben \i(if bie ban Soppart inb ftalten fid^ in bie
3. 'rtjn' Hott 4n'.
1. 2)ic SBerantaffunj ergäfelt auSfül^r» l^au^jtctcn bic S3o:p:parbcr, ber ^iJnig l^abc
Ud^er Wlttftv bei ^ontf^etm 51 8. 2)ie ^ri« il^nen ^ütfe üugefagt.
t>tlcgten n>aren ret>octert tDorben, bo^ be*
904 VI. ^oel^offfc^e (Strömt 1499.
tocrc tnb fterftcn ir (tat mit bolwcrfen inb antcrd, inb btc gcnc, bic r^m
be^ bufc^of^ megen tDoren np bem jel^utd, motften niet afgain. ouc^
irart in jogefac^t t}an bem foninge, fi niet jo (aiffen, inb bairumb fönte
]^e batr fin marfd^^alf , bcr ouc^ binnen So<)part beladet toatt. l^ierumb
bergaberbe ber bufd^^cf »an Itier fin ftift^Iube ic. a^ mx^ inb icidf bur s
bie ftat inb namen ben tegger, ber ^)alfegret}e bobcn am 5Rtn bi bem cloi«
fter , ber lantgreDc bi be« foninfö ^ui«, bie ftift^tube up ginfit SRinö vip
bem berge intg^ein Sop^jart inb bairumbtrint, ber bnfci^of »an Soetlen
l^abbe fin üoö liggen jo Slnbemad^ inb toaren bereit, of men ir be^oifte^
3tem bie borper am SRin bi ©o^jparben, bie go S9o|)|>art inb in« lo
rid^ ge^oeren , l^iefben mit ber ftat Dan ®op})art inb ^abben ir goit gan^
inb a( geüloet in Soppatt inb ond^ ein beil in bie tird^cn: mer bat wort
genomen burd^ einbett botfen , bie be« friec^ö fid^ erncren.
Dat )U traUrre gcflraift nnrl^tit.
3n bem fetten jair waren baft Hein gutben, fronen, fotuten inb baft 15
onber pofteloet^gulben inb l^ornfd^e gniben binnen ßoeücn gonfaf ttc!^ 2^
bie mit groiffer menid^^ten bon weiffeleren inb treieren inb ban efelic^n
bürgeren l^er in befe ftat brod^t tourben, bie groi« geno« inb »tnnmigc
boirban fregen. inb bie leeren bon bem raibe tiefen bie burger bcfenben,
jo broegen, fo m^ fi an goulbe inb fltoer inb gronolien up bic munden ^ic 20
umbtrint geliefert l^ebben inb wot get^ fi bairbur untfongcn l^ebben. fo
ijernomen unfe leeren bom raibe ber ftat uon ßoetten, bot bie bofcn gul*
»i.346*.ben alfo ^er fomen || tporen, inb mont ber roit ben iren bürgeren in iren
morgenfpraed^ien l^oid^Iid^eu berboiben ^oint, fuld^^ niet jo boin, fo ^ait
ber roit ber burger inb treierre einbeit^ ourgenomen. fi gcftraift inb 25
mirftid^ie fummen gelt« bon in genomen 3, wetd^ gelt bort angelacht inb
berbutoet würben i« an bcr ftat muiren bi Seien, an bem SSliporfegcn,
bie pilre, bogen, inb oud^ ^oit men bairmit bic muirc boin beden, bat ein
jieroit ber ftot i« inb ein nu^ buwe :c. inb ber fetbc buwe i« in bem
burfe joir begonnen würben. 30
3!n bem fetbcn ioir Wort ber nuwe d^oir jo ben Srnifebroebercn ge*
bedtt inb bcr clodcntl^orn bairup gemoid^t.
3n bem fetbcn jair wo« fried^i in bem tonbc bon ®elre: l^erjoc^
t . SSgl. 2ßc^er bei $ont^cim 506. 1 1 7». 1 20^.
2. @o eiagt bie @tabt am ] 7. 3J2är} 3. (Sintge Sed^dlerbubeu auf bem
]497 beim ^ifcbof t}on lOütttcb (3o^ann 2)om]^of tt>urben f(bon im 3a^re tor^ei
üon $ont) »egen ber ©om'fc^en, 4. S(pr. gesoffen, ©(^reiben an 3uufer ©U»
bci3)ortmunb wegen imtertt)id^tiger2)ort» l^cim t)an iKcuenaf^r 1496 3ul. 11, öo«
munber ©ulbeu. (Sopienbud? XXXIX, pienb. XXXIX, 51b.
1498. 905
W)xtäft i)an ©äffen laä) in bcm lantc t>an bcd rocmfd^cn foninfö toegcn
inb getpan c^üd^c floffc tnb bor}>er tnb bebe gtotffen fd^aben. tnb ber
ftiec^ »art upge^albcn »an Irtftbaci^ bi« fent So^on^ ba^ mifefomer K |«- 25.
3tcm in bemc fetoen iair, bo toad in bem ftift ban ÜÄaintj ein offer*
5 man in eirae borp, ber ntad^t bem pa\ioxx mn ber firc^en ein Rnt, 10
berftain: ber paftoir »a^ ein »ranmenminfci^l inb l^abbe jo fd^^oiten ge*
«gangen.
Anno dnl. 1498.
Bufd^of jQerman IU9 la^eit )en rait inb W gan^ gemeinte ücr ßat doellen.
I" 3n bem jaere un^ leeren 1498 umbtrint brujienbad^, bo bebe bufc^of 3an. e.
§crman odu ßoelne in aßen tirft)etötird^en binnen Soeüen berfunbigen
offenbetrtic^en eine roemfd^e labunge intgain einen rait, bie bierbruwer,
uort alle bürgere ingefeffen inb bairjo innjoner ber ftat ßoeflen, binnen
60 bagcn jo SRome jo fin, im a(bae jo anüDerben inb jo reld^te jo ftain
15 a« ban ber grui^^ ttjcgen, bairumb binnen Soelne unber ben bürgeren
inb anberen inmoneren groiö rumore inb oU fagen^ up toa^ :c. inb ber
rait fd^idbe einen iren secretarium inb anbere jo 5Romcn, umb bie fad^e
bae JO bermaren ^.
)Pie blinüen floigen ein nerhen np bem ;2llbemart.
20 3n bem fetoen jair np fent 2)tat^id bad^, bo toart ein bcrfen brad(itsebr.24.
u^ beme älbenmart in einen paxt mit bort umbmaid^t, bairbinnen toart
bat berlen gebunben: bairjo ttuirben geftaft ounf blinbe man mit iren
l^mifc^ inb ietlid^ t>an in mit eime f(u))))el, bie bat berfen jo bobe ffain
foutben, a« ouc^ gefd^iebe. mer ee fi bat berfen gebeüen funben, fo wart
25 mennid^ miff ettd^ f (ac^ ban in gef lagen : ir ein f loid^ ben anberen, einbeitö
ban in bielen ober bat berfen, ban floigen bie anberen up ben geballen,
bat toerbe ein gnebe toile. intiefte quamen fi an bat berfen inb floigen
bat boit, bat genued^lid^^en inb aoenturlid^en jo fien xoa^.
3n bem felben jair toa^ ein burger jo ßoellen, ber maic^t intgl^ein
30 ben baftaoent ein »irtfd^^af inb loebe baft oil leeren oan ber ftat inb finre8e^r.25.
brunbe jo gaft in fin ^ui^ inb tradfterbe bie fere toail inb bebe in fere
guetlid^. inb jo ber fetoer mailjit tourben gegolben inb bejaitt bur 4 belt*
^oeneren 2 enfel befd^eiben gulben an golbe 2c.
1. 1497 2)ec. 22 »urbe SBaftcnflitt- bifd^öfli^c 33erfauf«inono^ol, beffen @r«
Panb auf unbcjlimmtc 3«it gcfi^Ioffen. trag burd^ eine neue SBiaumctl^obc t)cr*
3m folgenbcu ^a^xt brad? ber Äricg tt>le» ringcrt njurbe. S5gl. @nnen HI, 640.
bcraud. Nijhoff, Gedenkwaardigheden 3. SSgt. (Sunen III, 641 ff. 2)a«@m»
VI. I, XXXIX ff. ^)fe^>Iun08f(^rcibcn für ben ©ecretariuö
2. @rut]^ ifl cigcntlid^ ein jur 2öier* Soi^ann t)an ber (£ulen ifl toom 5. 3an.
bcreimng benu^te« Äraut, bann ba« erj- batiert. (£o^>ienb. XXXIX, 222».
906 VI. Äoc(^offf4c(5Mnif 1499.
üR4r|25 3n bcm fcfeen jaer mnbtrint l^lfüaftcn, bo loutfcen burgctracijterc
inb tatt, t>ott alle bürgere ingefeffen inb inn>onere inb in fonber^t ade
bicrbrutpcrc mit nomcn inb jonamen binnen Soetne gefeffen in bte [tat
jo 3lm^ gelaben ban toegen bnfci^of ^emtan^ , bnf^of jo (SoeQen, iem
a(bae gejuid^iniffe jo fagen inb }o bragen ate ban ber gruid toegen, totiä^ s
(abunge ber!unbiget toaxt binnen (SoeUen np aUen ))reitgerftoe(en, bair«
ban binnen (SoeUen groid rumor toa^ zc^.
3n bem felben Jair \loxäf ble bonber jo 5Rome in bie Sngelburd^ inb
burbe ben enget mit ftnden oDer ben Selber.
®^-3<«'»« II Hat konittk ftarl Dan ironkrld) (larf. lo
3n bem feben jair in ber baften ^ ftarf loninf Äarl ban granhrit^,
ber eine furfee jit fonin! gebeft maö inb tiodf fere t)i( bebreoen l^abbe bin^
nen ber fetoer jit, a^ ^ier burgefd^reben ftett ic. inb nae be« fcninte öur^
boit mart geforen jo eime foninf ^erjod^ Sobomid^ ban Oirtien^ einbrecht
ticken inb tt)art gefroent. •*
fi\>x. 16. 3tem in bem fetben jair nmbtrint paifd^en toa^ ein j>Iage inb ein
raferie nmbtrint Soetten 4 milen ban rafen iDoben , bie l^onbe , ferbe,
t)erfen, ganfe inb ondf e^lid^^e luibe inb anber beeften biffen, bie ond^ rajen
tourbcn inb ben tuiben grotd berbrie^ maid^^ben, be^ Qtiidfen niet meit bi
minfd^engebenfen gefd^iet entpa^. »
3n bem fe(Den iair toa« ein minfd^ go ßoetten , ein groi^ perfonc,
bie toa^ fere ftarf inb ire toefen toa^ anjofien , of fi ein braume|>crf oen
toere getoeft, mer fi toa^ ünben jo inb enl^abbe g^ein gereitfd^af a« anber
t^raunyen }o l^aben ))(egen, inb en^abbe ond(i gl^ein man^gereitfc^af mitatten
niet: mer fi l^abbe an einre fibcn an eime beine ein fere dein fod^lgin, »
bair fi ire »affer burd^ maid^be. bat tod^elgin enftonbe niet an ber ftot,
bair anber branden gereitfd^af pkä)t jo ftain 2C.
3n bem felben jair bo befd^reif und albergenebid^fte ^ere ber rocm^
fd^e foninf ben bnfd^of Dan ßoetten inb bie ftat ban Soeüen , np einre jit
JO gribnrd^i jo fin, umb bie fad^en jo ijereinigen, bie nntftanben loa« »
umb ber gruiö, bairumb fi ber bnfd^^of gelaben ^abbe a^ our§ fteit. beibe
^jartien quamen inb tagen bair lange jit jo groiffer foft. intteft nam ber
foninf bie fad^e jo fid^ inb betnit bie bort \
3n bem fetben jair loart ein burger berouft u^> ber SSelen up fent
3uti 24. 3acop« a'otnt ber burger daid^be bem rait finen fd^aben inb fad^t mit, »
man foutbe bie fetben jo 33rec^em i)inben. ber rait beftatt in ber nad^t
1. %^^l dnnm m, 642. 3. $g(. @. 908 Siote 1.
2. 1498 WßX. 7.
1498. 907
tiiiiäft ixt laelftunbe, bahrjo umbtttnt 3 l^unbert jo ptxbc tnb jo t)oid,
utnb bie bae jo fotd^en, ate ou^ gefd^^ac^, nter fi quamen iceber tnb fd^f«
tcn mttattcn ntct ^
3tcm in bem fctocn jait bo »art ein gefctfd^af Dcrgabctt in bcfen
5 (anben, umbtrint 4 bufent atö nten fadste, tnb ^ieffen bie groiffe gatrbe^:
bie nant ein ionfer ban SBifd^ ^ an fid(^ inb brad^t bte in bat ftift t)an
Utrid^t, umb bie go fdf^ebegen. tet bufd^of fdf^reif jo [inen öimnben rnnb
iintpt, inb bie [tat Mn 3>et>enter nanten jolteneren an jo ptttt inb oud^
JO t)oid: bie quamen an iten manben inb bingen umbtrint ^onbert inb
to bradj^ten fi binnen ©ebenter. bairafter btad^en bie anberen u|) inb tredE»
ben na ben SRine, ot)er je ijaten. be^ bufd^^ofö ijurg i^runbe tnb anbeten
öolgeben , erflogen inb öingen ber Dil : an biffer fiben bed 9tin« tourben
ire üaft get?angen jo ginne, jo Serf, jo Urbingen inb jo *iRuiö inb jo
3ond inbrac^t. mer ate ber bufdf^of Dan Soetten t>an bot>en quam, moift
15 men bie gebangen in aden ftnen lanben ui^Iaiffen inb quit geilen.
Hat |o DeBenlcr naft Dil 90iskne4t geriet niirbett.
3n bem felDen iair umbtrint fent ^eterd bad^ ad vincula lieffenaug.i.
bie t>an S)ei}enter me ban l^onbert ^ Dan ben gebangen üoi^fnedf^ten Dürfe
fc^effenurbet wcberfaren inb beben ive ^elfe afflain inb up raber fefeen
20 öur ber ftat.
Hat ein rait oan doellcn ^o iribnr^l getieiff^t nart.
3tem in bem fetben jair fd^^rcif ber roemfc^e foninf bufc^jof ^erman
inb bem rait ban ßoetten, jo gtiburd^ jo bagl^e jo fernen, i)e woutbe bie
fachen Der^oeren berorenbe ben bufd^of inb bie ftat a^ Dan ber grui^
25 toegen. inb aU men bae quam, fo moulbe ber bufd^of bie Durrebe l^ain,
afö gefd^ac^. bo gefan l^c alle ber gered^tid^eit binnen ßoetne, geiftlid^ inb
tt>ertt(idf^ gerid^ten, Doirt aüe upfomingen in ber ftat jair« Daüenbe, geine
affifen nod^ J)eid^tungen u]pjo^eDen inb ad^ter befer iit fid^ niet meir froe*
ben, ben antaft. Dort anber gered^tid^eit mit einaubeten afjoftellen, inb
30 bracht nod^ Daft Di( mc ungcburlid^e artidtet Dur, inb Ited mit DurgcDcn,
bie ftat gel^oitbe || im jo, want fine Dutfaren unb l^ei ^abben fid^ atjit ge* *^- ^j'*
22. roemfc^rn. 345).
1. 9m 6. Suottfl Der|)>ra(]^ bet fftaii^ (anb l^enim. IBgl. Seo II, 262. (Snbe
bem Sefl^er Don ^rec^en , (Sbmunb-Don Octobec Ua^t bie @tabt bei 3nnfer t>ein'
galant, eine befriebigenbe (SrtlSrung. rtc^ t>on St{(^ toegen Beraubung eine«
(Söpienb. XXXIX, 318». SBürger«. (Eo^)ienb. XXXIX, 366».
2. ©coge ©arbe bieg ein S^etl ber 3. ^einrid^. SBgl.Nljhoffa.a.O.xL.
Xtnppen be« nieberlänbifd^en ^tattbal" 4. 9{etnolb ^rff^örbe a. a. £>. 14
ter« SIbert Don »aiern. mdf tbrer (Snt' 'tool 200\
laffung trieb fle fxdf )>Iünbemb in ^oU
908 VI. ÄocH^offfc^f (J^ronif 1499.
f^reDen 'an ben xaxt in unfer ftat See(Ien\ baimeber ft ftc^ nie geled^t
en^bben, mit bil meir unt)eTt>entli(^en iDotben 2C., inb mculbe eu^ ^at>en
in fonber^eit grui^gett tan adem biet, bat binnen Seilen gebrontDen
tonxH, bairjo Derfee^ inb u)>fomunge Dan ml iairen, inb n)ouIbe ade
oberid(^it binnen SoQen l^aben inb Dan bem raibe afgeftatt ^n 2C. s
taxxup toaxt int geanttpert unber anbeten : ntan engeftonbe im binnen
Soelten geinte obeti^it, geted^tt^^eit , gebot nod^ betbet jo ^Den ban
finte geiftti^er juti^bictien , be^ l^ogen getic&tö nnb oud^ e^(id^ anbet
getid^te, ad 3lit«butcif^ inb 9iebeticif^ :c. ban fi ^aDen eine Dtie feifet tic^*
ftat, |)tibi(egiett ban baft f eifeteu , f oningen , Dan efelidj^en paif en confit* it
miett, Dtebelid^en inb teftlic^n lange jit Dan iaiten in oeDungen inb be^
l^etbungen gen>eft inb nod^ fin, »ild^e albe gerooenben, alt ^tfomen inb
|)tiDilegien beef bifc^ofd butfaten unb l^e felfd confitmiett, jogelaiffen,
geloift, Detfdf^teben inb baitjo gefwoteu l^att, baebi jo laiffcn inb bait*
webet niet jo boin , nae lube btiebe inb fegele fi baitup l^ebben , mit Dil «
meit nnbettoifungen inb mitfliegen toaitaftigen teben ein rait albae üur
ein antttjott gaten, inb begetben intiefte an bet foninflid^et majeftait, fi
JO ^ant^aben, befc^itmen, bi iten alben ^etfomen, gcmoenbcn, ^)tiDilcgien
inb bi bem billigen tid^ genebid^lid^l jo bel^alben, bait fi oud^ geinen jicitcl
an ^ebben, ban fulci& toail gefd^ien fulbe^ baitnae l^ait bie foninflic^^»
majeftait bie fad^ Dan beiben pattien but^ up boin nemmen, inb int eitftc
bat geiftelid^ ted^t, jo 9tome angel^aoen umb bet gtui« toillen, an laiffcn
ftain ein jit lanl, inb l^ait baitjo gegeben 4 fuetf utften , aWenfe, Syrier,
palftgtebe inb einen l^etjogen ban ©äffen, bie fachen jo betl^oten inb
adban baitobet etfennen, of bet bifd^of bie getid^ifef ad^ , jo 9iome angc»»
l^aben, albae Dott jo betoolgen of Dut unfetn genebid^ften ^eten toemfd^cn
tonint JO mtfen. bod^ bntan feulben bet bifd^of 3 man tiefen inb fd^idten inb
bet tait bet ftatßoelne .3 man: bie 6 man feulben fid^ up einen bad^^ befd^ci^
ben inb betgabeten, umb jo befien, of fi bie fad^ in bet goitlid^eit biuben inb
JO bteben ftellen moic^ten. bat i« alfo gefd^iet inb fint bi eianbeten getoeft^. »
3n bem felben iait in bem auft, bo tteid^ ^etjod^ SBill^clm Dan
«uq.2i.®uilc^e bie ftat Sttelentj up einen bim^tad^, inb bait enioatt in fonber^cit
18. ^geoonben^ ftatt ^gen>ücnbfn\
1 . !3)ie äugerfl loeltläufigen ^er^anbi* grtebrtd^ Don <Sa((fen einen (Stntgmig9<
(ungen auf betn gretburger 9leit^dtag, terfucift ma^en folle. bleibe er Deraeb«
©efd^roerbefd^riftcn, 9lepltten k. fmb Act. üd^, fo fofle bcr^crjog mit je einem »fatd
et proc. XIV, tl2 ff. üufammcngcjlellt. beö taifev«, bcr Äurfürften Don SKaraj.
2. 3n einer grciburg 1498 3ui. 25 Xrier, $fa(j unb ©ranbenburg entfc^ei*
batierten Urfunbe beflimmte Äönig aJlajc, ben , ob bie @trcitfa^c geiflüd^er ober
bag junäcbft eine (Sonfereng Don ie brei weltlicher 9^atur fei. Securis ad radicem
33crtretern ber ^arteten, bann ^erjog posita, Sln^^ang 184.
1498. 909
bctt bürgeren ntet genommen no6) ge^^tunbcrt, toant ber i^crjcd^ mx^
l^abbe bat j^oed^fid^ berboben 2C.
3tem be^ anberen bage« bairnae moiften bte burger inb bie iuge* ^m- 23.
feffen baefelfö bufben unfcr üeber brautoen inb bem gofe^ufe io Slid^en a^
5 bur einen grunterf^eren inb bem l^erjogen burß 0^ bur einen erffd^erm*
leeren , inb bie burger moiften bem l^erjogen üunf bufent gufben iofagen
je geben je 2 terminen, bat in fwerüd^l inb teftid^i tüa« k^
Dat )er rait »an docflen km ^erlogen Dan (ilnild)C el{Ud)e Doiskned^t f4|i(Kl)e.
3n bem fetben iair quam bem l^erjcd^ ban ®uitd^ marnunge, bat in
10 eilige granjofen, ber l^erjod^ uan Öotl^ringen inb anber berfoefen inb
ot>ertr€cfen »oulben. bo bergaberbe ber f}txio6) bur^ bit boutfö jo ^jerbe
inb go boi^ inb bat inb begerbe bau ber (tat ban ßoetten oud^ jo bienen.
inb ber rait fd^idte im 200 jo Doi^ in einre deibunge toait geruft u)) fent
SWid^etö bad^ tc. inb quamen »eberumb up ber 11 bufent jonferen bad^^ gn>t.29.
15 l'an cinre nanmn mit iren 7 tiiöi^tn mannen.
3tem in bem [elben jair toa^ ein braume jo Soetten inb moinbe up
bem SSud^el intg^ein ber Sroincn : bie oraume l^abbe gcl^at 6 eüd^e man
JO ber ^iüiger ee unb nam beu 7. up fonbac^ nae aWid^aeU^. @ept.3o.
Hat Ut lantgrene nan igeffcn |o frankfort biflUf.
20 3n bem fetoen jair burg tt>a^ ein bruloft inb biflaif jo granff ort,
naemetid^e lantgrebe SBit^elm« ban Reffen inb mit ber boe^ter l^erjogen
^l^iU^)^ ^jalfegreben bi 5Rine^ inb bae toaren baft bit furften inb ^eren,
oud^ feer üit furftinnen, grcben inb grebinnen inb anbere ebete man, rit*
ter inb Ined^te, in eime groiffen gejaile, bie uiffermaiffen fere foeftetid^
25 gcjieret iDaren mit cteibunge, cteinoben inb anbere jirait , be^* || getid^en «t.347b.
in minfd^en gebenfen in befen lanbcn niet me gefien entüad.
3tem in bem fetben jair mart ein urbet jo Slntwer^jen getoift bur
bie ftat Soeüen intgl^ein bie ftat bau Srid^t: bie tourben conbemniert in
1 000 gulben l^euf tgetbd inb bairjo in bie rid^tßd^e coft. umb bat ein bur^
30 get bau S^rid^t* ber burger »an Soetten ui^ ber [tat unb l^art baebi
1 . »gt. bie Urfunbc bev @tabt (grfc« $ü(fc gegen *ba« frembc S^olf f c^icfeu.
Jens 1498 Slug. 23 bei ?acomblet, Ur» (5o^)ienb. XXXIX, 342^
funbenb. IV, 601. (S.ifromt ber @tabt 3. @lifabet^>.
(ärfctenj, '^nnal be« ^ifl. SSer. 5. Jpcft, 4. 3)er unten ermähnte ®i«bert?am'
(g5. H u. 53, mo ber 21. 2tug. al« Xag bruwe ober bcffer Sambo^. @d^on iWitte
ber (Sinnaf^me angegeben mirb. be« Sa^^re« 1486 ((£o^)ienb. XXXV) lag
' 2. %m 22. @e^)t. t)errt)ri(]^t bie @tabt er mit ber @tabt »egen einer @rbforbe-
bemJ&ei^og, fie »erbe i^m bolbmßglic^P rung »on 80 ©ulben im @treit, unb
\
910
VI. ^el^offl«^ (C^ronit 1499.
Dtenge unb gefenltid^ hxadft up %xUnttdK batt tx>axt ben bürgeren fere
bt( ge(^ genommen inb bte [tat t>an SoUen moiften fi Dan bannen (oefen,
bo^ mit ebne genebtgen ))enninf k. *
3n bem felben iair bur^ quam ber roemfc^ toninf in bit (ant in
octobri ^an beben but^ bie &iffe( jo ^ic^en mit loaft reifigen inb boi^« &
tned^ten, umb bat @e(relant jo nemmen t>an f^txioä) üaxl ban (^e(re, ber
im (anbe toa^, inb ben }d i)erbri))en, inb beladeten (S^te, ein fere bafte
Deftunge, inb fturmben bat unb (eben ))i( fd^abend bairbur inb tt>unnen
bat mit gett>a(t, inb baft ber bürgere inb anberc, bie bae in ttHjren, joigcn
eind bi nac^t bairuid. inb in ber felber }it n>unnen bie onöf ein ftetgin 10
genant 9lutt)eftat inb befatten bie 2 öied en 2.
3tem bairnae in novembri }oigen bed roemfd^en foninid tucunbe,
nemlid^ l^eriod^ 9l(bre^t ban ©äffen inb l^er^^ ^il^elm Dan ®n\\äi
mit Daft reifigen inb boi^fned^ten , mit l^euftbueffcn inb mit anberen
arte(rien Dur ein ftat, genant ©traten, unb laegen bairDur 3 tDed^en unb is
noebi^ben bie ftat ganfe fere mit fc^ieffen unb mit fturmen, inb »art up^
Df<. 8. gegeben Vip conceptionis Marie u)) genabe Iif6 inb goift ^.
3tem binnen ben betec^ ioigen bie ©eßerf^en ui^ mit reifigcn inb
boi^fne^teu in bat (ant ban ^en^berd^ inb in bat (ant ban !tD2oerfe, be^
ber l^erjod^ bau ®ui(d^e burg ein befd^irmer tt>a^, inb branten , roufben 2«
inb boirten oud^ e^tige gefangen mit in, bair in (angen jiben nie brant
nod^ rcuf gebreifd^t tt>a^.
3tem in bem fetben jaire n?art ein foine gemad^t inb ut^gef|)ro^cn
obermife ^erjo^ greberid^ ban ©äffen fuerfurfte tufd^n bem bifd(>of inb
ber ftat Soe(ne, a(« bau ber grui« inb anber«, umb ein piext, ber an9e'25
l^aben n>ad jo SRome inb baft bagen bairumb ge^a(ben , bat baft gefoft
^abbe an beiben fiben jc. inb ber bifd^of be^ie(t , bat bie breumer im inb
fin naefometingen geben futten ban eime fadt md^ ^ inb fo mi
bie anber burger in iren l^uferen bur fid^ inb ire gefinbe (ieffen broumn.
©efer foinen inb ui^fprud^^ enn)ou(be ber bifd^of niet l^atben. »
3n bem fetben jair np ben 18. bad^ decembris, bo quam bet
28. naefomelinge. ^ie @umme fe^lt.
nal^m f(itfl(eglt(]^ gegen Anfang 3ult 1490
einige i&Umx bei Stoermonbe gefangen.
(£o^)icnb. XXXVII, 70» ff. ^ad) bem
^ntmev^ener Urtlf^eil n>anbten fid^ bie
ä)ladtrid{^ter an ben (Sr^^rgog $I^iU))^.
(5o^)icnb. XXXIX, 333» ff.
1 . ^rgcnteau {übli^ ^adtrtd^t.
2. (£4t unt> 92ieuftab. 2to II, 264.
(Sin mt^i^ad} getrudte« Sieb auf bie gel«
brifti^e geljibe fielet in ben 9(nnal. bed ^ift.
Skrein« 5. ^ft, @. 54.
3. Jögl. Nijhoff a. a. O. xLiv.
4. S)ret9{aberalbud nadtf bem @(^iet«
]pmi!i) ^erjog griebric^^d )s>om 28. Sioto.
1498. 2)epnitii) fam biegragc'erp 1501
im (Srlebtgung. (Snnen lll, 643.
I
1498.1471. 911
toeinf^ foninf jo ßoeöcn Dan bcitcben f)txvip jo pttot \ inb fce« anbeten
bage« bairnae fd^enfbe bcr xait bem fontnl 6 ftud »in«, bur icdlid^em
bobem ber [tat toa^ptn, bairjo noei^ 6 tt>aen mit l^aDeren, iecflid^ tt>aen mit
bcr ftat tt)ae|)en, unb bairjo noei^ 6 gtotffen offen mit ber ftat tt>ae^)cn.
5 3n bem fetben jair bo joigen bie ©elrefd^en bur Qdftz inb n)unnen
bat mit getoatt bairinne toaren ein ca^)itein ui^^ingautoen^, ber l^abbe mit
im binnen ddfU [SBaten] inb anbere gefelfei^af bi 200 pztte inb laegen bae
Dan be« foninf« tt>egen. ber ca))itein wart gefangen unb bie anber SBatcn
»urben erftod^en ber meifte beil, inb namen bie ^)ert inb |)Iunberben bat.
10 jerftont bairnae quamen bie®uilci^er inb berbranten bat bor|) gan| af 2C.
3n bem fett>en jair umbtrint f irftmiffe ^ tt>urben 4 burger bau 6oet ©«c. 25.
Ich bi ÜHadtrid^t gebangen ban eimc genant @i«bert 8ambmtt>e ban
Xridfi , inb würben gefenf tid^en gebrad^t jo Sonien ^ inb n)aren bae bi«
umbtrint l^atf« apvA. bo n)arf ber bifd^of ban Suitgen inb freid^ bie gc^
15 fangen ui« bur ein rebeüd^en |)enninf nae irem geftatt, inb brad^t bie felf«
JO (Socüen.
II 4(rttae tiolgett eilige gef4i4|te tiatt Hen oergangen iairin mit irren iafrge^ail, 931. 348«
Me ein iedili4i leiten ma4i in Me arHennnge Her tiur^ iairge^aU. ^^f\^]'
Ikin Hern g^l^nfc 10 fiet^leem »p He« €igel|teiR.
20 Anno dni. 1471 \xp be« facramenfe bad^ tt>art begonnen be« go^^Suniia»
i^ui« inb ber berfamelunge Vip bem Sgetftein, genoem|)t jo ber buffen of jo
SSetl^teem ^, bat gemad^t toart bur ^jerfonen, bie gebred^Iid^ inb geoaüen
waren inb bur anber« gein niet, unb bat gefd^iebe obermi| anbringen
efeüd^er eirfamer inb brommer burger an ben rait ber ftat ßoetten , ber
25 bat bett)ittid^be inb efetid^e bam raibe bairjo betirm))be, bat it ein burgang
l^abbe, inb tt>art allein geftiftet inb gema(^t bur aöe lid^te })erfoin, bie in
bat gebred^ fomen tt>aren. inb bairumb tourben oud^ e^tid^e bam raibe
bairjo beftatt, bie bie ftraiffen reinigen fulben, fo bat futd^je bur§ bafet
bi ein tt>oinbe int> niet berft^reit burd^ alle ftraiffen , at« oud^ gefd^iebe
30 rebelid^er maiffe jo ber felber jit. oud^ xooxi ben fetben toertttid^en bier*
nen berboben einbeit jierUd^er inb eirlidf^er cteibungen, umb jo l^aben ein
unbcrfd^eit ber rubiger fd^aif bau ben reinen, inb quamen bil ^jerfonen
bairin, inb bie burger unb burgerfdf^en tt>aren in fere bel^ul^jtidj^ mit Kf»
l.S5gI.gorf(^>un8cnj.b.®ef(^f. 1,358. ^6^ um 8crtt)enbung bittet. Co^tcnB.
2. ©ennega«? XXXIX, 384b.
3. '2)tcfc »erleben »ec^fe» ^^eigt e« in 4. ?ona!cn Bei a»a«tri(^ft.
einem ©(^reiben t>om 23. !S)ec., burc^ 5. @. Gelenius, De adm. magn.
tpeld^ed bie @tabt ben ^tf(]^of t>ou ^fit« Col. 582.
{
912 VI. «ocll>offf(^e C^roni! 1499.
lid^et unb gctftlid^er l^ul})c. fcac fin orbintcrt miffe tnb fcrmoin jo botn.
inb n>ad bit ein aljo ^etlfant tnb (eüd^Hcl^ infe^unge, n>ant maniäft bifter
fcci i« bacburd^ fomcn jo )fzmttuck tnb jo einte tolfonten inb innigen
leben, be^flelid^en i« on^ Jjurmaife jo ßoeüen angefangen geweft ein
fuld^e Dergabemng ban fulei^en ))erfoin \ mer naeberl^ant i* ein beranbe* s
rnng bae gefd^iet, a^ oud^ gcfd^iet in anteren bingen, bat bie g^ene, bie
ein jit Dan fairen in bem rnege ber |)enitencie unb reinicit^eit gcftanben
I^aben, bcTunwirbigen bie gl^ene, bie nodf befntißt fin, inb mirfen niet on
bie »orbe gc| , bat fidf^ bie enget go^ meir erbteuwen ober ein funbet,.
ber fid^ beffert, ban oöer 99, bie geeinte ^)enitencie bc^oeöen. ber but^ lo
gebred^e begint ou^ jo mur^eten in ber bur^ berfamelunge, a« id^ ^ain
^oren fagen, inb bat i« unbiUidb, bat bie iufe^ungc inb orbennnge in
geiftlid^en inb in n>erlttid^en bingen fo Iid^ti(^lid(^ aftrit inb fic^ Derfeirt.
item ui^ ber Dur^ tjerfantclunge fuldf^er j)erfonen l^ie jo ßocüen fin int*
f^jroffen ond^ u^) anteren enben fnld^e ^ufere, a^ ntit namen äoSRcntis
inb JO ©trai^burdf^. bie »an ßoeüen ^aben ir beginne Dan ©rüge ute
tJtanberen \
^an Hern eUp^anU.
Anno dni. 1482 toa^ jo ßoetten ein groi« biet, be^gelid^en inbc-
fen lanben nie gefien toa^, inb nja^ ein tUp^ant in bem eirften wer bat u
befien tt>outbe, ber moifte getjen 1 atbu^, bairnae 8 ^ßer, bairnae 1 f.
ber aöentnrre, ber bat bur^ bier umböoirte, ber tredtebe oud^ mit ober bie
fee in Sngetant. bairnae erbrant ^e in ber fee mit bem elejjl^ant ^.
Dat f4|ie9fpU ittH Her l)aoett.
3n bem jair m\^ ^eren 1483 l^abben bie leeren M\\ (Soeüen ein 25
fc^ie^f})ie( in irre ftat beftalt inb bil ftebe befd^reben , inb gaben oucl^ mit
ni^ Dil cteinobien inb eilten l^aben, be^ Dur niet bil me jo ßoeücn
gefien \\>a^.
JDat fcttt dunibertns Ha^ vierli^ii matt.
3n bem iair 1484 njart ingefafet bau bem eirn)irbigen leeren ^et»
^erman erfebifdf^of jo Soetlen , bat mcn fent ßunibertu« bad^ nu Dottan
l^oed^lid^en biren fat binnen ßoetne inb in bem ganzen crefem ban ßoellen.
1 Ueber bie ältere ©rünbnng Don chroniconColoniense p. 346. SSrebem*
1229 ))gl. (Snnen HI, 830. nad} Srüggen ]m\df t)on $enlo.
2. 2)agegen bemertt Gelenius 582 : 3. ©emäg (Snnen lll, 920 tt>nrbe ber
Bruga. quae oppidum est terre Julia- (Sle^l^^ant t}on bem bcgieitenben ©tioiMit
censis, non illa Flandrie civitas ut vult erflod^en.
1487. 1491.
913
||9at HetDif^nunger gafd oerbrattt. S(.34Sb.
Anno dni. 1487 u)) bcn berbcn tad) in bcm l^artmacnt brant bctSan. 3.
t)ifcl{^mengcr gaffcl af inb gefd^iebc bc« nad^fe umbttint 8 uten inb bair*
mt, inb tt>att batb batrnae toibbcrumb m)gcbutt)ct inb foftKdf^er ban fi
9at ein molier \nb hüttl^itt jofamen geriet ottrltcn.
3n bcm fetijcn jatt tua« ein btautoe ctmorbct m) bcm boim^of bi
bcm l^ocgl^en geriete : bat l^abbe ein roif gcbain in bitücfcn inb mit ]^u(|)en
itte boidf^tcr. inb fi »utbcn famen tiggenbc uiegefteift inb jofamcn bc*
10 graben, bat jiemettiei^ inb fd^rietid^ toa« anjofien.
9at bif4iof ^ttman mn doellen ingeooirt mati.
3n bcm fctbcn iair toaxt bifd^of §etman jo Soefien ingcboirt u|)
bcn fonbad^ jobaftabcnt^ inb bet bifd^of berfcgclt inb gctoift ber ftatSeBr.n.
irre bril^eit inb albe getüoinben jo l^atbcn inb fi bairbi jo (aiffcn k. mit
15 bem bifdf^of quamen ein l^erjod^ ban ®uifd^ inb bam Serge, ein l^erjod^
ban ßtebe, item ein lantgrcbe Dan Reffen inb baft anber leeren, rittcr inb
fned^t. inb bie ftat ban ßoetten fd^entbe bem bifd^of mirflid^ gett inb
. cteinoit.
IDanne M Int^ tuen is begnnnett tDnrbett bat (Dbferoantdtcloifler fom firoeL
20 Anno dni. 1491 bebe bcr eirtoirbige l^cr, l^cr f)crman cr^bifd^of jo
Soeüen inb ein fonberünger tief^aber be^ orbcn« ban fcnt granci^cu«,
a« oud^ fcnt Sttjabetl^ toa«, ban ber gefled^t l^e fomen i«, bunten ban
grnnt u)) ein nuwe doifter ban ber ÜKinrebroeber orben ban ben Obfer*
banten jo bcm SSroet up bie ^la^e, bae burmaite bie Soeben })Iaegen jo
25 toonen bacfelf^, inb l^ait bat laiffen bntücn fere |)untltd^ inb focftlid^ inb
oud^ bie lird^ felf« genjict inb bat cloifter befaßt mit geiftüd^en inb fere
innigen baberen inb broeberen, mit inb bi bcn l^e fin conberfade fere ge*
meintid^ ^it^.
4. 5. t>))9e(utt)et ban vu foflUd^err load. ^nb. (Sx. Mnb tofiiiäitt ban our XDa9\
K 2)te $e{(]^räbunß bed (Stnrtttd
(Securis ad radicem poslta Urü. 92r. 58
unb Sacombict, ^Ird^iö II, 186) \)at *bc«
fontaßd ya grotffen toaflabent', tDomit tt)e>
nigflen« gcnjö^^nüc^f bcr <Sonntag Invo-
caylt, nic|t Esto mihi gemeint ift. £ro^«
bem tDerben mit an letgiterem fefl](>alten
muffen, ba bcrSrjHWof in einem ©d^tci»
bcn t>on 1488 — 1487 ijl irrig — 2)in«'
taQ nad^ £t. ^ollonientag, alfo gebr. 12,
etabtec^tonittn. XIY.
feinen (Einritt anf ben nä(]^flen <Si>nntag
anfünbigte. ßnnen Ul, 638. S3on glei*«
jettiger ^anb gef^rieben fiel^^t ber @in«
jngöberi^t Act. et proc. XIV, 27, 8a«
comblet benutzte eine iüngere ^f.
2. SBgl. Sortf. ber Chronica praesu-
lum 243. mt ©runbfteintegnng fanb
etatt 1 491 auf (S^rtfii ^immetfa^rt (a»ai
12), bie SeH>c berÄirti^e 1493 2>ec. 7.
Wadding, Annales minoium YII, 249.
58
9t 4 ^I- ^oelt^offt^ S^ront! 1499.
mu ein bif4|of oan JI«t|Ur ooer|oUk 5» (levtii na» €imlieii in itieslant
inH bra4|t in nnber (in ge^orfam^it.
9iot). 3tem, a« öur gcrottt i« folio. 343, in aller billigen macnbc joicä^
^cr ^cnric^ i)an ©»ar^burd^ bifd^of jo aßunfter »ait mit 4 bufent tct*
figet man in SSrtc^tant oöcr bcn greöcn öan Simbcn, bcr cfefige gotber, s
bie ber Kreiden öan üKnnftet jogc^oirben inb tt>aten fincn Dutalbcrcn J>cr^
Iccnt a« (c^cngoit, inb bic tüontbe 1^ bcfi^en a« eigen goiber inb tt>outbe
niet bie entfangen öan bem tmx% bifd^f noäf in erlennen öur einen leeren,
inb battumb oi)evgoici^ in ber bifd^of t)ur§ inb brad^^t in fcairjo, bat l^e in
betante t>ur (inen leeren inb fd^reif eme: 'mime genebigen ^eren tKraio
aWnnfter'. inb l^abben bie ^tiefen ein groiffe neber (age öan ben Sßuuper^
fd^en, inb ber bifdf^of mx^ freid^ öit njitten« öan bem t>nx^ grecen *.
«1.349«. II Anno dni. 1499.
3an. 6. 3n bem öur^ iair umbtrint 13 bad^, bo joigen bie ©utld^er ui^ tut
ein ritterwonunge , genant ^ußeroibe 2 , bat fere öaft toa« gemad^t mit 15
graben inb anber^, inb toart n})geget)en jc.
Ikin einte groiffer neterlaege ber ^letref^en in) fonberlinge ber inni Himnüigfli
nur Cieoe.
%tu. 24. 3n bem fetoen jair bnr§ umbtrint f ent üKatl^i« bad^ toa« be^ ^*
sogen öoß öan SIeöe ui« bem tanbe gerudtt öur ein ftetgin, genant ®ou' 20
tefem^. binnen be« rudben bie ©etterfd^en ui^ inb fonberünge ui«ber
ftat Slimmagen mit eime groiffen l^ouf in bat tant öan (SIeöe bi^ nmh
trint ßteöe unb baeben bae fere groiffen fd^aben mit bemen, brant*
fd^afeungen, inb i)it moitnjifien« bae oan in bebreöen toatt k. ber l^er*
iod^ mx^ toaxt be^ getoar inb brad^ np mit finen frunben unb quamcn 25
an bie ©elrefd^en inb erfloigen ber bif jo boit inb bel^ietben ber ©elrefd^n
bairjo nod^ gefangen 00er 1500 man*.
3n bem fetoen iair in bem a^)rtt bo ftarf grei)e S5incenciu6, greDe
JO SKoerfe inb jo ©artoerben ^.
®ic (ginTOrung ber «rüber »irb bort ©efci^. aWünjlcr« 266. ^n lefetcrer @tctte
gefegt 1493 iUkt 21 feria quatuor tem- n>irb ittoä) beigefügt: „i9 \(iftittt imx,
porum post Pentec. , aber bcr SRittwod^ aU Ratten fici^ hierauf nod^ toeitere Sr*
ber ^flngfiquatembertDo^e fäQt 1494 anf rungett ^»ifci^en SD'^nper unb OftfrieS«
ÜJiai21. lanb geregt".
1. (Sine «epttgung biefer ^aä^iidf^ 2. ^ül^xatüf.
tett If^abe i6^ nici^t gefunben. 1495 toax 3. S>eutt(i6em an ber alten gffel.
atterbing« ^rieg jwifAen 55ifd^of J^cin«« 4. «gl. Nijhoflf a. a. £). xlyi.
rt^ unb bem ©rafen (£b}arb I. bon Oft* 5. ^aäf ber ^abf(i^rtft bei GeleBins,
frtedlanb, aber ber (Srfolg toax für ^ein« De magn. 374 ßarb er neunjtgiS^rig
xidf ni6)t äünflig, unb f(i^on im 5lugufl 1499 ^ijpril 16 unb »urbc in @t. ^an*
!am ed }um «ergleicitf. «gX. Siarba, taleon begraben.
OPfrief. (^\äf. II, 145 unb (gr^arb,
1^
1499.
915
3n bem fctocn iair tufd^en |)atfd^en inb |nnjrten * toa« grot6 !ried^ swÄrj 31
bairboöcn tufd^en bem rocmfd^cn fontnl inb ben ©tptfecten, inb quomensDiai i».
bid matl bi cinanbcren unb mangctbcn , inb bait blebcn an 6cibcn fiben
feer t)it (uibe inb tt>urbcn fecr tocnid^ gefangen genonnnen.
5 3tcm biffe nneintd^eit i« ut^lomen, a^ men fadste, bntd^ bie [tat ban
Soften^ in ©tt>ai)en , bie oud^ toa^ in bem gtatoen bunt a^ öutf folio
338 2. bie mx^ [tat l^ait eilige t>erbtaci^ mit ben ©»itäeren inb bie tt>e*
berumb mit in, baitumb fi iaitlid^^ eilige fumme get^ gaf ben ©tpifee*
ren. bit fetoe toeigerbe fid^ bie burf umb efelid^er fad^en »iöe, inb bie
10 ©teilet tooutben bat gel^atben l^aöen , baeburd^ bie bur^ [tat a^ ein [tat
be^ rid^^ tief an ben foninf inb be^gelid^en ben bunt, item oud^ l^abbe
bcr loninf anber efetidbe |)unten intgein bie ©toifecr, atö t>axi einbcil tant*
fd^affen^ r>an floeffen unb fteben unb anbete, inb l^erumb i« ber gtaebunt
nat irre öerfd^ribunge jo l^ouf fomen mit groiffer mad^t ban boull, ben
15 t)an Soften^ biftenbid^ }o fin* inb ad men faget, fo l^ait ber loninl inb
ber bunt bri l^eir, ber iedttid^d l^ait boben 20 bufent man, inb ortogen u|) bie
©toi^r, inb id l^art »eber l^art, unb got fftip bem red^tberbigen. toat
iedfic^ paxt^k öan ben öur§ Jjerloren l^abe ban trefKdf^n mannen, bau
lanben inb anbete, toat ffvilpt inb biftant t)ün lonbdl^en ein idli^ gel^at
20 l^obe, item ipie ber fried^ geftid^t toart, maöf ein idtid^ fetbed anjeid^en
fo »anne bat fpief uid id.
3n bem feüben iair bur§ in bem braemainbc »ad ein groiffe ffod^t suni.
tufd^en ben ®tt>i^eren inb bed roemfd^en foninf d öoulf in ber Stfd^^, inb
bie ©ipifter l^atten einen med^tigen groiffen l^ouf inb oberbielen bie in ber
25 Stf d^, inb brad^ten mit fid^ ein l^orn , bat fieff en fi blaef en : bat l^orn
nennent fi bat l^orn ban Urad^ *. bair wart ein groid ftrit, fo bat bed
loninfd bouß boit bleif ober bie 6 bufent, toant ber Stoiber l^ouf toa^
bif meir. inb ber Stoiber enbteif nict min boit bau ber anberen, ad men
fadste ^.
1. S)te gelobe pil]6ftn Ot^txxQtäf unb
©caubünbten , bie junt ©d^loetjerfrieg
ben legten ^nlag bot, begann {(!^on @nbe
1498, gebr. 1499 fant e8 bereit« jum er*
gen 3^f<^^inen{iog mit eibgenSffifci^en
Xru^)^)cn.
2. S)er iQSeitritt )>on Sbnflan} pm
f(3^tt)äb. S5unb, ber er jl 1 498 erf oIgte{Dfann
48), ifl «1. 338b (©.885) nifSft ttx&^\^nt.
3)te (Streitigfeiten ber @tabt mit ben @ib^
genoffen (»gt. ©lu^^ölojl^eim, ®ef^. ber
äibaen. bom Xobe be« ^rgermeißer«
^albntann bi« jum en>igen grieben mit
granfreidj, äMdf 1816, @. 70) bitbeten
böd^flen« eine neben{ä(j^ti(i^e$eranlaffung
jum fog. @(]^wabenfrieg öon 1499, bef«
fen tieferer ®mnb im SSBiberjlanb ber
<Bdiftx>t\^tx gegen bie iBef(]^lttffe be«SBorm«
fer 9{ei(]^«tag« tag.
3. 3ebenfatl« ifi bie 9^ieber(age ber
9{ei4«tru:)}))en auf ber 3J2a(fer ^aibe nal^^e
ber (Stfci^quelle, 1499 SBai 22, gemeint,
^t. ®(nt^«SIo)^eim 117.
4. Uri.
5. Sflaäf ®lni^^Ui^tm )>erIoren bie
^äftott^ nur einige l(funbert Wiann.
58*
916 VI. ÄoeI^offf(]^c (Efiront! 1499.
«r.349b. II 3n bem fcfccn jiatt im tnci l^att ber roemfei^ foniitf aWafimi*
Kanu« in SStanbcren inb in ©rabant taiffen maä)tn eine groiffe gejail
f|)teffe ban efd^enl^oul^, t>an 17 inb 18 Jjoi« lanl, fo öi( a« men vOf 4 toa-
gen laben moid)t: bic fint beftait jo 3lnttt)er|)en mit bem jinber ioSoeüen
jo »oiren, kdiiä)^ jinbet but 16 atbn«. inb 14 ber fcfeer f^jie^ ^aints
getpegen einen jinber, inb bie \pk\\t up ben 4 toagen ^int alle getoe*
gen 144 jinber, inb bie f^)ie§ fint jo ßoettcn fomcn inb jo fd^if gebrad^t,
umb bie Dortan jo ®trai«bur(ä^ inb anbet^n^ae in bie rt^fteben in urber
be«. foninfö jo fc^icfen.
I)an Hem oitfprunae Its orloges in iDrieslant. lo
3o befet jit gefd^iebe gtoi« obertaft unb unbetbrudung in SBeftfrie«^
tant ban e^tid^en l^erfd^aften oDer bat gemein boulf, bairumb bat fefee
Doutf Diet an bie [tat ban (Stoeningen, begerenbe fdf^irm inb ifuipe, bau
be« inb anber fachen tt>egen joidf^ ein [tat Dan ©roeningen jo bem roem^
\dftxi fontnf, ctagenbe unb Durl^albenbe finre foninfUd^er majeftait »an is
bem obetlaft Dürfe , inb begert betenung Dan bem Dürfe lanbc , bat oud|>
gefd^ad^, inb be« fretd^ ber fonini 8 bufent gutben.
jDo be« gewair ttjurben eilige ftebe unb l^erf d^a^jen, mit namen ©lo--
ten, granidter, ©neidte * k, bat Derbroi« fi inb tt)outben in gcinrelei \o\^
unber irme gebiebe inb Derbiebe ftain, inb nam iedEtic^e partie Dolf an inb w
friedf^ben \ip einanber ein lange jit. item bairnae joigen bie toeftfriefc^n
l^erfd^aften in ©rabant jo ^erjod^ ^l^itij)« inb tDoutben in annemmen cut
einen ^eren, mer l^e ennjotbe be« niet boi^i, toant fi Durmait« gl^cinen
getouDen gel^alben ^abben finen Durfaren, item fi joigen oud^ jo bem
f oninge unb begerben , bat f)z fi unber finen fdf^irm tt>oulbe tntfain mib »
tDoutbe in be^u())tid^ fin intg^ein ir toebert^artie. be« nam fid^ an l^erjoc^
älbred^t bau ©äffen Dan wegen be« roemfdf^en foninf«, inb ber fante in
bat taut ein, genant l^er ©ilpert Dan ®d^aun)enberd^ ^ unb mit im ein
groi« Doutf, inb futbe intfaen l^ulbunge Dan äßeftfrie^Iant, a« oud^ ge*
fd^iebe, inb gingen eme ant ^nt, mit namen bie Dan ©toten, Dan ber 3«
©neicft Dan granidter :c. mer bairintgein waren efetidf^e ftebe, a« Setoart^
xc, inb bie l^ietben mit ber ftat Dan ©roeningen, inb bairumb joid^ l^e Dur
bie ftat Dürfe inb tad^ bairbur umbtrint 3 wed^en. inb bie Dan (Sroenin^
gen ttjoulben bie entfe^en, mer fi entquamen mit nautoer noit, inb bie
1. <S(oten, graneder, @nee!, attebret feinen ®t^i6fUn unb Xatm 168 ff.
imtoeftUci^en^leilDon^oKanbilci^gne«' 2)aneben SBiarba, Opfrief. ©efc^f. II,
lanb. 164 ff.
< 2. SöitnjoU Don @(]^aumburg. 35g(. 3. Secutoarben. S3gt. SiltooU 173.
bie lebenbige ©ci^ilbevmtg M Krieges in
1499. 917
ftat 8ett>art gaf fiei^ in bie ijant bc« l^etjogcn butß , inb l^c bebe mad^en
t>it btod^ufct inb ffocffe im (anbe.
3tem bi bcr fcfbet jit a^ bat but^ boull int fant quam unb bie
lantfdf^af ferc \ä)th\äftt, fo bergaberben \i6) bie iJ^iefen, bie genant fin bie
5 ®ebentt)oIben ^ inb quomen jo betbe intgl^ein bat bur^ boufl, inb bat ge*
fd^iebe in ber tointerjit inb bie tpaffer n)aren oberbroren, inb bie iJ^iefen
toaigben it inb gaben fid^ u^) bat i«, alfo begerlid^ toaren fi m) ir bianbe.
bat i^ bradf^ inb ijerbrnnfen njait 8 l^onbert man ban ben ^riefen.
3tem naebcm ate bie ban ©roningen Dan 8ett>art geipid^en tt>aren,
10 batb bairnae joige einre ban be^ l^erjogen ban ©äffen toegen, genant
iunfer ^o^^, mit groiffer mad^t in ber ©roniger tant. bie ban ®ronin*
gen fanten an fi, in toat meinunge fi bair quemen. in wart geanttoort:
fi weren bae umb gelt jo J^aben, be« fi bit ^ebben, inb tt)ouIben fi ir quit
fin inb ungefd^ebiget bliben ban in, bat moiften fi mit gelbe afftetten. inb
15 up bat in ir tantfd^af inb ir goiber niet genommen tt)urbeh inb gefd^ebi*
get , gaf bie ftat Dan (Sroeningen ben felben 32 buf ent gutben.
3tem nu jer jit anno 1499 umbtrint fent 3acob^ bad^ quam Jonler 3»^» 26.
go{ mit eime treflid^en gejuige up bie ban ©roningen, umb bie jo fd^e*
bigen. inb l^e toart ban ben ©roningen berf^eet inb bleif boit mit bit an*
20 beren, inb bingen bairjo ipait 3 l^onbert man inb nod^ l^onbett burger
ban Simben k. ^
II ^m eime f4ieliel{4ien flrenf in Hat (ieiff4ie lant. S(.350a.
3n bem burf jair umbtrint pin^ctzn joigen tißdft hried^^fned^te, aßaii».
umbtrint bri bufent, bau bem ^erjogen ban ©uitd^e inb ban bem l^erjogen
25 ban 6(ebe jo bem l^erjogen ban ©elren, inb in bem afjud^ ungetoarnter
fad^ öieten fi in bat cleiffd^e laut inb fd^ebic^ten bat fere mit rouf inb
brantf^afeunge , beibe doifter inb borper. fi quamen Dur Jancten inb
brauten af bie »intmolen bur ber ftat inb bingen bit burger. fi murt^en
af bie beft genant jom öeedE ^ fi brauten af, toat niet gett geben tt>outbe.
30 bat ctoifter 3Äarienboum brantfd^afeben fi, etjtid^e anber doifter Derbranten
fi, inb treigen groi« !red&tid^ goit. inb toa^ fere »unbertid^, bie tantfd^af
bae anjotaften.
3tem jo befen burß fried^«!neidf^teu bieten nodf^ mere anbere inb
joigen in bie camer bau ßtebe, a^ mit namen niet berre ban ber ftat bau
1. '2)ic gcgcnt jum ©ibenwalben*, %n6f^, ben SBitooIt (»gt. 168) in feine
*bic toon ©ibcnnjalbcn* bei Sitoott 172. ©icnjic genommen l^attc.
175. @o ^>ie6 ber füböfUi^e 2:^eil bcr 3. ©cnaue «efci^reibung bei 2BiI»ptt
beuttgen ^onänbifci^en ^robin^ griedlanb. 177.
2, :S)er <Sölbner];^au^tmann 91eitt»art 4. Seed am Wftin bei Xanten.
I
918 VI. Äod^foffft^ie (S^roni! 1499.
SIcije, tnb lacgcu bac tocbct bc^ l^erjogcn toitlen. mer ber l^ctjod^ mx^
bereif at fin tanbe, inb np ein fur^ öcrgoberbe ^ groi« öoK inb feitbe
fi uid bem tanbe.
Sun. 16. 3n bem feteen joit umbttint Viti inb Modesti toatt ber friet^
tufd^en ben ©elrefdben , ©uild^fd^en inb Steffd^en umgenommen inb oud^ s
eftßd^er anber furften, inb toart ein örebe inb beftant bebeibinft ^ oöermi^
gefei^idben be« f oninte öan gtan!rid^ , vOf ein ))ene öan 3 mait l^onbert
bufent gutben, ein iair lanf ben öreben jo ^(ben. bairtufd^n foutbe ber
loninf Dan granlrid^ ^ eine f oine \pxtdfm mit fuldf^n unberf d^eibe : foe
tt>er t)on in bie f oine ntet l^alben tt>outbe, bem looulbe ber f oninl öur^ mit lo
fimc liöe inb goibe toeberftant boin inb bem l^albenbe biftant. inb bic foine
i^ gefd^iet buiffen ben roemfd^en loninf, umb be^ »itten bod^ ber fried^
begonnen toa^, inb J)U luibe öerlounberen fid^ ber foin unb be« foin*
med^er^, Dan ben bingen bie gefd&iet fin inb gefdbien füllen bi befer foine,
ate men faget ' 15
Dat llift oatt )(tri(||t üvttuUn Me (Ileiff4iett.
3tem a« ber fried^ gefügt \oa^, mm ber l^erjod^ öan SleDe bie
Wed^^fned&t tt>eberumb in joutt inb fenbe bie int ftift Dan Utrid^t, bie eme
nod^ fd^utbid^ toaren Dan bem a^ fin brober Durmaü^ gefoiren n)a^ gu«
bernator be« ftift« Dan Utrid^t, vide folio 329, inb beben groiffen fd^a* ^
ben im tanbe mit rouDen inb brantfd&efeungen. ber bufd^of inb i^ere M
ftift« fa« ftit bairjo ein jit tani, bat Dil (übe Dertounberbe. id^ ^ain
^oeren fagen, it Derbrie^ be« fttd^t« naebere unb mitten bem i^erjogcn
Dur§ Drembe gl^efte in fin (ant fenben \
Die f[ü$ttU M9 boi40. 25
30 ber eren gofe, finre tieDer mober unb ber l^ittiger bri toninge,
item jo nufe inb unberrid^tunge in Dil fad^en ber gemeinre burgerfc^af
ber l^ittiger ftat Soetten i« bit boid^ Dan ben gefdf^id^ten ber erfebufc^oDe
inb ber l^ittiger ftat Dan Soetten, mit etjüd^en anberen ^iftorien Dan be*
ginne ber toerlt inb be« intgl^aintoorbigen jair« Dur§, Dergabert mit 30
groiffer arbeit inb Dü« ui« Dil boidf^eren Dan ben bett>ertften inb fid^erften
l^iftorienfd^riDeren baeDan berorenbe, inb l^ait gebrudEt mit groiffcm emft
inb Dli« Sol^an Soell^off burger in Soetten, inb Dottenbet u}) fent S3ar*
9iufl. 23. tl^olomeu« abent be« l^ittigen a^)oftete anno Dürfe.
4l0t ^atie lof }ü aller |it nttH etDid^lii^. »
1 . 1499 3um 20 rourbe SaffcnnilS^e ©erg unbÄarl Don ©dbera erfolgte 1499
Bio 1500 3Wfti 31 Dereinbart. Nijhoff ®ec.9. Sacomblct, Urfunbenb. IV, 605.
0. a. O. 190. (Sim fcfete f^ter ben Äricg fort. 9ictte«'
2. 2)er ©(i^iebsf^ruc^ Subtoigö XII. \)tm 206.
^ifc^en ^ecjeg SBilf^elm Don 3^tiä)' 3. ^qI Seo, 9{teber(. @ef^. U, 268.
^Seiragen.
I.
kleine d^ronifalifd^e 9lotijen.
1. Srobetung t>on Sorji 1419.
5 (®(ci(i^jcitigc Slufgciti^nuitg im gelfibe* unb ©ctettS^Sicgiflcr, ^tahtax6). Siyifc. A
xm, 40, «1. 160. S5gl. Äocilfi. (£]^r. @. 756.)
Stern anno domini 1419 up bett fatetötad^ nieft na paifdben toatt bic«»jr. 22.
ftat öiant mit aBc ircn ^etpcren 3o^an^ »an S3eBc , 3o]^anö SBiO^cmö inb
®obat<j ftme föne inb tounnen iem be8 morgend w^ ben fonbad^ fin l^ui« af
10 mit namen ben SSorfl naitte ban jtöai uren inb üiengen in inb Oobart t)ur§
mit getDalt fintmd.
3tembe^ fnnbage^ octava pasche toaxt ber SJorfl getounnen inb Sol^ansiijr. 23.
t>urg. inb ©obatt fm fun toorben gegangen inb barjo ^o^an S^ffd^e »an
©unteröbotT), ßoingin ^einbetd^ »an ®(ue(, $l^ilip8 ©oebarfe fneid^t t>an
15 ®(ne(, älif §atbepein, Ool^an ©oebarfe fneid^t ban Seile, inb t)axna npmai 20.
ben fatcr^bai na Cantate bo foinbe ber eirtoirbige futpe ^er Otto er^Bn*
fc]^of jo Stete ben fteici^ tnfd^en beim etftbnfd^of »an SoÜen inb bet fiat inb
t)abinget in bet foene befe üntg. np ein albe oitüebe qnit. be oitcebe baben
fi a^ getooinlitj^ i^ np ben fatet^bad^. ba toaten ii l^et ®obe( SSSaftaüe but*
20 getmeipet inb tentmeiftet, l^et ^eintid^ ^atbfnift tittet, l^et ßoin ©dfeimmel*
pennint tentmeipet , ^et ÜRatl^ig S3SaItat>e, ^et 3ol^an t>an Setoenfiein , be
quam na batbi inb fd^alt fi quit.
2. 93efd^(agna]^me gegen SBaftam t>on SWötö 1426.
(©Icid^aeitlge 3lufiei*nung. ©tabtarci^. m]c. A in, 51/2, ^l 229b.
25 SBgr. Äoel^. (£^>r. @. 760.)
Anno domini 1426 bt fent SJemei« bad^ maid^be jnnfet SBaltam t>an Oct. 1.
SKoetfe cfelid^e üianbe bet pat ßoelne unbet flme feget inb np beim fege!
floinbe clait gefctcüen, Dat ^ee ein fn^et in beim boim jo ßoelne toete. alfo
8. fflaüf ^fitipttm' m h))}ant' loteberl^olt. 12. <Da0 Solgcnbe t}on anbetet a^et e^enfaU«
gleii^jettiget «^anb.
920 Beilagen.
Tciffcn unfc l^ctc bcr fujicricn totnc \>an Unfer antaflcn. inb a« P angctafl
tooren, bo quam bct junfer »an tcr ?tppc inb annom fic^ bct toin jo t>crant*
toerbcn inb faic^t, ^cc tocit fuficr inb jocntc barup ein injlrument, bainnc
iunfer SBaltam jtn procuratores gcfat l^abbc bc fuflcric jo Teftgnercn in
anbcgtn bc« mcicö in beim jait bürg, inb jointe bort ein bufle, bainne ber s
pai« beim ptoifl \>an fent änbrea« beöolen ^abbe be resignatio t>an jnnfer
SBartam jo untfangen inb beim üutg. junter ban bet ?ippe jo ptobiberen
t>an bcr fujlerien. inb up bcr büßen floenbc, bat be resignatio gefci^eit toa«
Ocr. IS. np fent Suca« bad^ bc« ledigen ctiKingelijicn. inb nabcim bcr b^rfft bat jair
;\itti(i^ bei! , fo töaren be »ine jo ber jit gelefen inb gcüajt. inb a« fid^ bcr lo
iun!^ »an ber Sippe be« bcnncffcn l^abbc, bat l^ce cujtcr tocre, fo fc^irfeben
unfc ^cren in ben boem inb (achten ben leeren bc faid^c r>vcc inb öraici^ben,
tocn fi t>ur einen fujter be« boem« !cnten. fo faic^ten fi offenbair, fi entoijlen
nod^ toan neman ban ban junfer SBahaücn ban ÜRoerfc. alfo bcbcilbcn unfc
l^ere be toine, inb ber toin£ toaren . . . toober, inb n)a« fnobe toin. inb galt n
bat üoeber 5 gulbcn.
3. aiotijcn über Äaifer griebrid^. 1442. 147 1.
(3lu« $f. A II, 1 ber «fltippina, «t. 161. «gl. ^ctl\). C^^ron. @. 783.)
3n bcmc {airc na go^ geburt 1442 bo toart foninf grebcrid^ öan Di'
jlcrrid^ jo eimc roemfd^en foninf erforen. inb in bcmc fetben jair up fentso
3un. 21. Sllbain« bad^ qtoam l^ci ben ^in l^craf jo ßoerne inb joid^ bo bort jo äic^cn.
ba toart l^ei gecroint inb qtoam toeber jo ßoefne inb laä) alba umetrint bier
tocd^cn inb l^ulbc ber flat »an Soelne , inb fi ieme toeber. inb bic jlat mU
finf in civlid^cn, inb oocr jicn jair na befem burß datum joid^ l^ci oöcr ber(^
JO Siome, ba toart l^ci feifer. v>
«pr. 14. 3n bem jarc 1471 tufd^cn pafd^cn inb pinjcfien bo qtoam bcfcr bur§
"* ' feifer J^reberid^ in ©ui^lant 50 SRegclberg in ©toaben, inb bcr pai« ^aitt
oud^ einen Icgatcn of carbinail bar gefant. inb ber feifer befd^reif afic bur*
Pen inb ^cren in bui^fd^em lanbe inb aV,^ ftocbcfd^c jlcbc inb f ric flcbe, \)(A
fi ire rebe bar fculbcn fenben, inb ben furjtcn inb ^cren, bat fi fclf« feult)cn36
fomen. inb qtoam barumme l^crui« einen fd^a^ 30 ^aücn up bic Surfen jo
tredten, inb fa^be up ieflid^en furjten inb bufd^oücn toat fi geben feulben,
bort ieflic^ l^ere, titter, fncd^t, toufman, rentenet inb buman. alfo fd^iben
fi alle oan banne inb l^abben toail jtocne mainbe ba gelegen , inb fd^cit^en
unein«. otocr ein jair bama fantc ^ei pne ot>erpe rebe l^crui« inb lie« ten 35
leeren, furpen, lanbe inb paffd^af fagen, toie p ib mit ber fd^efeongen galten
toculben. baoan toart in geanttoort, p entoeulben niet geoen. bo tooulbe t)er
feifer bic fd^tocbefd^e pebe in bie ad^t boin , inb ber pai« tooulbe bie geijl*
lid^cit in ben ban boin. bo jogen p alle mit ber geiftlid^cit bi ein anbcr int
bereben pd6, bat p niet toculben gct>en inb appeflierben an bat niePe con« 40
Plium. alfo blief ib Pain, inb be« feifer« rebe jogen toeber l^eim.
4. 'n>' fiatt 'fln\ 8. hifttxtn, 9. *be' fiatt 'be«\ 15. %nx bie 3a^l iftmanm^t'
Uffen. 26. piin9tfttn, 38. fmefc^c.
I. Sterne ä^xcn\Mi\^t 92oti}en. 921
4. atnfunft te^ päpjtltd^cn Scgaten Sirejcanbct t>on JJorU
in 6ß(n, 1475 2lpt. 26.*
(Slu« ben @ci^i(fung8^roto!oKcn ©tabtarti^. 3Äfc. A IV, 203, S3t. 47^.
SBgl. Äocilfi. (£^r. @. 840.)
5 Die Mercurii 26. aprilis.
Post prandium hora prima venit reverendissimus pater dominus
Alexander episcopus Forliviensis cum 1 6 equis ad hanc civitatem ha-
bens commissionem cum plena potestate legati de latere. et venit de
cero (sero?) circa horam octavam ad presenciam domini imperatoris
10 et principum et presentavit breve apostolicum domino imperatori di-
rectum et locatus ad latus dextrum domini imperatoris fecit relacio-
nem suam , primo dans benedictionem apostolicam , postea dicens se
missum a sanctissimo domino nostro papa motu proprio ad assisten-
dum domino imperatori in hoc negocio contra ducem Borgondie et
15 archiepiscopum Coloniensem inobedientes, eciam ad privandum domi-
num archiepiscopum, si non desisteret a rebellione sua. et hec missio
* esset conclusa eciam cum reverendissimo collegio cardinalium. offe-
rens se ex parte domini nostri pape ad desiderium imperatorie maie-
statis que ad pacem tendant et necessario fuerint facienda pro tranquil-
20 Htate et sedacione huius cause, ad hec respondit dominus Johannes
Revell doctor cancellarius Austrie de mandato domini imperatoris cum
assensu principum , quod hec missio multum esset ipsis accepta et
grates referrent domino apostolico perhumiles, et vellent cum consilio
domini legati procedere in hoc facto, et ad longum deduxit idem do-
25 minus doctor inobedienciam ducis et archiepiscopi in destructionem
ecclesie et patrie Coloniensis ac tocius Almanice nacionis et sup-
pressionem Romani imperii 7C.
5. 3^^^ö^fi^i6 «li^ ^^tti ©ubctnatot Hermann unb
§crao8 aBill^elm üon 3ülid) 1479.
lo («u8 bcn ©(i^itfungg^wtoMcn SKfc. A IV, 136. «gt. Äocilfi. (£^>r. @. 850.)
Anno 2C. 79 feria quinta crastino concepcionis Marie , que erat
9. decembris, t)c^ aücnfe tufd&eti 8 ttib 9 utren, fint l^er^oid^ 933i(l^e(m mn
®ui(d^e inb »an tem Serge inb (antgreüe $etman »an Reffen , gubernatot
t)e« ftiffe ßoelne, mit iren lantfc^aften an ^olre U)iben mit gewaipenber
55 ^ant inb gefd^ufee gejoigen , inb fuld^en nutoe töcrt of l^euft unfe leeren bar
in ben SRin l^abben boin leigeu mit gewalt afgefcrod^en inb baane bie nad^t
ben üribad^ inb nad^t 6i3 up faiter^tac^ jom mibbage gearBeit inb a^^tixo^
dfcn tnb bo tan bannen gejoigen.
922 eeUagen.
n.
©öincr Slufjcid^nungen 1460 — 74.
(»gl. Äocl^. €^r. @. 801.)
S)ic bereit« frül^ (e^onifen vm, 216) Sefc^ebene $f. be« ®er=
,man. SRufeum« ju 9lfimberg n. 8827 — 28 enthält an jtDei ©tcHen fceras
15. 3a^t^. mige^ortge 9?ad^ri(]^tcn (Seiner Urfpnma«. ®^^ ^ *^^^
be^ie^t ftci^ auf bte "^fol^ trat) äRatnjer Se^t)e trab bad 33egrabntg be^
6o(ner Srjbifc^ofd SDtetric^ (1460 — 63), ber Sobier Saufmann 3acob
Äierman bqetc^net ftc^ ate Scrfaffcr trab ä^tgenoffcn. ®te jtoeitc, hi
ettoa« abweid^nben 3^9^ * bicHeif^t ober bo^ üon gleich $anb gcfcbrie* lo
ben, betrifft Sreigniffe ber Stegiemng Srjbifc^of Stuprec^t« au^ ben 3a^ren
1463—73. SSorau« ge^fen einige SJotijen über bie ©efci^id^tc be^ pfalj^
gräflichen ^nfed, toti^^tm "SivcpxeijX ange^orte^ bie le^te ifl Den 1474.
«t.«**. 3tem ba man fci^reif nad^ gotteö geburt 1460, ba laci^ ein i>al|grat)e
genant ^neberid^ bor einem borf i\ SBorm^ genant Socfen^eim. ein bift^cf J5
k)on 3Ren$ tt)olt in bon ban ftagen unb ^t ft(^ fafi beioorben mit ruttem
unb duif mit fn^gengern. ber bifd^of ^ieg Dtetl^er bon dfenbecg unb er la(|
mit finem ^ere 30 "JJeberd^eim ^ nnb er brad^ of mit finem juge unb mad^te
ein Wagenburg unb tt)oIt an ben pal^^grafen. ber ))al^af u>ad gor ein jon-
ger »ifer man: er l^atte fid^ fafl beworben mit ruttem, be« bie anbern dJm
getoar toarben. er l^at aud^ bi ime ben lantgrafen bon Reffen, toant er mit
bem erften mit loenig luben bor bem borf lad^. unb Perfte fid^ alö l^eirafit^,
ba« eö ber bifd^of nit getoar toart. ba nu ber pa%rat)e geioar uxirt, l)(rö
ber bifd^of 50 ime toolt unb an in , ba name p^ ber pat^a^e fliegen« an
unb (ieffe bie l^uetten anpeilen ba er unb flu l^er gelegen |atte, unb üeffe fi2i
ferbernen. ba riefen beö bifd^of^ rutter: %ij, ber j)at^abe toil un^ ent*
fliegen , er toil unfer nit beiben*, unb fafl fie( anber »ort. ber palftgtotc
^atte bri Raufen gemad^t, jtoen ber enf ad^ man nit, aber er (ieffe jic^ fc^cn
mit fime ^uf unb }od^ almed^tid^ ob er fliel^en too(te. ba ranten bie3Ren|eii
im nad^ unb riefen : *er mad^ barfon nit*. ber pa(^grabe name fid& be^ nit»
an, er toiefle toot toa^ er ju fd^affen l^atte unb lieffe fi fafi nad^jagen. ta
in jit bud^te, ba toante er pd^ mit pme l^auf unb bie anbern jtoen l^euf Bta«
d^en CLVii!i of unb ranten jo l^auf . ba toart mit bem erften beö bifc^of^ mar*
f^alf erjptoed^en mit namen ©ojjfd^att bon Sod^enautoe unb pel anber unb
ber bifd^of toart flod^tig. ber j)al^grabe pnge im abe 250reipger, barunter»
toam tool 135 ebeler, ba toaxen unber per graben, mit namen graf 3c^n
14. 91m dtanbe t>on ber «^anb bed Fastor Tuitiensis : SSan einen freig fo gwifi^en eim W^t^
t>an (D2en<}0 unb td . . . @a^ unt>ottenbet.
1 . ?5fcbber«^>cim. 2)a8 treffen fanb brid^ ber @icgteid(fe (SD'^nd^eu 1861)
1460 3ua 4 <Bia\i, SSgt. aWcnjet, grie» @. 49.
II. (Sölner Slufeclc^fnungcn 1460—74. 923
Jjon 9?affautöc , of btc f clbe jit p^butn in bem Stinfgauwe , gra^e Ott bott
§cncnbctg , gtatoe ^^ilip« t)on Sinmgen , graue ®iet^cr bon SJunfcI , ein
boeml^em ton 3Ken^ genant SKond^ 3ßoefen6erg, unb fiel anbern and^ ge*
fangen, t»oI 1509Jinfgann)et unb me ban l^unbert erflod^en *. ber pa(^gtat>e
5 g^toan bem Bifd^of pn || toagenburt an unb pn bannet, ber bifd^of quam »i. 7«
nau batfon. ber jjal^grace rant ime nad^ bi^ for bte porte 50 ^ebet^^eim :
l^ette ber paffegraöe folbrudft, er l^et ^eber^l^eim 0iVi6!i getponen. be« bifd^of«
tube fagten, ber bifd^of l^ette p fenaben, unb fj)rad^en ime gar ubeP. ber
frie! toart gefunt tufd^en bem bifd^of unb bem pal^gracen^: ber bifd^of
10 muPe ime ein grofte fume t)on gelbe geben, bie SJinfgautoer töorben alle
lebig omefu«, maHid^ gab nit me ban 3 Porin jo a^geft unb flofgelbe. be^
Ueften pe ben bifd^of genieflen unb erbad^ten, toie p ben t>on 3fenbcrg öon
bem bi^tum brengen mod^ten. pe baben eö nit allein, p Ratten Pet boeffer
Reifer, laö id^ pan ba i« ftet. ein« bei!« t>on bem cappittet toorfen ein öon
15 9lauPautoe of jo eime bifd^of unb gaben bem üon 3fenberg grofte fd^ott, fo
roie er bem babp ongel^orfam toer getoefen , unb (ad^ten p( artidfel an in,
alfo ba« ber babp aud^ pn ongnqbe of ben t)on Sfenberg ladete unb bebe in
in ben ban unb toer im bipant bebe.
älfo ^uffe pd^ ba« ongtudf an 1461 in decembri,. ba« bie 3?infgau*
20 toer bem oon SRaftautoe, mit namen genant Slbolf, jopeten unb ftooren ime
unb l^ulten ime Oii^ lube irme l^ern bunt, aber pe toolten nit meineibig pn.
XiQi^ ponbe alfo ein jit. ber üon 3fenburg nam ben J)a(6grafen jo ^ulfe.
ber palggraoe toart be« üon Staftautoe pnt, unb bie jtoen l^ern jogen mit
mad^t^ for ba« 9iin!gautoe mit mand^em poljen mane unb (egerten Pc^ t>or
25 tne lanttoer. unb bie 9iin!gautoer flol^en al ^inber Pdb , unb e« toart ein
gef(^rei in bem SJinfgautoe, e« toere getoonnen. e« pel bie nad^t fo ein groffe
fne, ba« ber bifd^of unb ber pal^grate üon bau mupen jiel^en ; l^etten p
einen man gel^abt, ber in bie puc^t ber Stinfgautoer gefagt ^ette , p fetten
c« on pid^ unb flag getoonnen.
d^of t>on 3fen*
ie fd^apen aberst. 7b.
30 3tem barnac^ in bem 62. jar in ber faPen jod^ ber bi
berg unb ber j)al^grabe || aber ein« for ba« 9tintgautoe.
nit pel nu6 ba, p mupen aber t)on bau. bie Stinfegauwer ^tten pd^ la^
bepalt ban jo bem erpen male: pe l^atten üiel l^ulfer, ber marJgraf t)on
Saben genant Äarlu«, ^ercjog ?ubtoig t)on gelben^, ber graf üon Siedeten«
35 berg, graoe t)on ®ul|j unb pel anber Ferren, ritter unb tned^t.
3tem barnad^ in bem bufent perl^unbert 62. jar famelten pd^ mit
namen marfgraf ffarl t)on S3aben , ber bifd^of t)on SRefe pn brober , graf
Ulrid^ bon SBirtenberg unb pl graten , rietter unb f ned^t unb toolten ben
pal^graten oberjiel^en unb l^erfd^en in pme lanbe. unb ^oben an unb brau*
5. ^m Jtopf ber «Seite itotx Durc^flric^ene 3ei(en t>on gleicher «ganb : *3tem in ben {aren und
^em bufent vierl^unbert fedqtg unb [3 jar burd^ftrtcl^en] ein far ba wag ein bif(^of genant ^er
Diet]^aropn3fenBejrgjoü«enfe'. 8. ^bt^fc^' flatt *&lf(^of' . 18. 2lm9?anbe: MOCCCCOLXI
in deeembrij. 20. *nannen' jJatt 'namen\ 21. *irnne' flott *irme\ 28. 'man' bo|)Jje(t.
1. Scrjeid^niß ber ©cfangcnen bei bcrid^tet. S3gl. üWenjel a. a. O. 50.
Bremer, Urfunben jur @c(d^. fcc« Äur* 3. @(i^on am 18. 3uli. 2)ic SBcbin*
fürpen gnebrid^ 202. gungen bei Mtraiti 50.
2. !&ie« toirb aud^ toon anbetet <Sette
924 Beilagen.
tcn na bi ^ctbelbcrg ein t>orf genant SBoebelinaen, Sfcingen unb cinft)ettö
©edtenl^cim. ber })al|8raüe üerga« beö finen nit unb mad^te fici^ an bie pnbe.
bet bifd^of üon SKenft 3fenberg quame im 50 l^elfe mit 300 jjerben unb
fingen bie bri fetten unb mit in 1 24 cbelcr unb me bau 300 armer Jnec^t,
unb töorben t»oI 60 erflod^en. bie gefangen »orben alle in ^eibelbcrg ge* 5
fürt, mit namen bie jtoen r>ou 33aben, genant einer Äarolu«, ber anber
3oriu3^ unb graf Ulrid^ üon SBirtenberg, graf 3org t>on Sfeerbenberg,
ber $an« l^tx jo galfflein, b^ ^^n« üon Sobemen ritter, l^er $an^ Sanbecf
ritter. $einrid^ t)on ©ternfel« k. gefangen be« bifd^of« üon SKe^ : graf
3acob üon ©atmen , $auman üon ?iningen i^o JRu^ingen , l^er ^einric^ «o
S3eier üon SSobart, ^eter t>on S3efermont 2c. bie gefangen be« Jjon SBirten-
berg : SSSiflem ^eroer üon $ertenecf, SBotf ÜDucbcnl^ufer, ^a^pax üon SaU
benbat, §einri^ t)on SBerbenautoe, Dieterid^ ©pett :c. unb toorben gefan-
3uni3o. gen in bem monbejunio of ben tcflen bag be« felfen monbe^ unb tagen
gefangen üon bem bag an big tange jit bama unb trotten ftd^ nit fd^e^cn. is
ba tieffe fte ber j)at<jgrat)e legen in bie flodtc, bie Irenen mit ben anbem
grafen, ^em, ritter unb fned^ten, unb l^ielt fte faji ^art unb gaf in jo ejfen
»affer unb broit unb mad^t in ben flodt teit.
jC^t ' 28* il ^*^^ bamad^ of fant Simon« unb 3uben bag toart SWcnfe gewonnen
'unb erfliegen be« morgen« jo fe« uren, unb man toit fagen ba« e«öon2o
binnen ferraben toerc. ber bifd^of t)on 3fenberg toa« in ber flat, ber graf
üon ffa^enctnbogen toa« aud^ in ber [tat, unb ber j)atfegrat)e folt auc$ in
ber [tat fm getoefen, er ö)a« aber nit barin. bie jwen l^erren quamen of
ba« jtier^u«, ba »orben fi mit feiten über bie mure getaffen, ba« p gar namce
barfon tomen ober quomen. ba »orben toot of 350 erf tagen in 9Wcn^, b(rf»
meifie beit ]^anttt)erf«tned^t. fetten bie borger fo gctrutoetid^ geflrtben aH
bie ]^anttt)ert«!ned^t, pe fetten ÜReng »ot bc^atbe«.
S)a']^ercjog Subtoig üon getbeng, ber graf t)on Sitnburg, ber m
f onigflein bie flat gewonnen l^atten, xa quomen bie Siinfgautoer, bie »aren
JO tange getoefen. ba l^of man an in 2Ken^ unb breif bie borger al u« tcrso
\tat, unb fie toorben gein granffurt gemant injol^atben barnad^ of fa«na(^t
in bem 63. j[ar. unb ber bifd^of üon Siaffaume unb bie anbern obgefd^rietcn
l^errn l^offen an unb j)tonberten alle« ba« in ber jiat toa« üon gott) unb fitber
unb getbe unb toin, fom, l^abern unb aße« ba« fie fonben, unb gingen fo
jemertid^ mit ben tuben ome, ba« e« got üon leimet mod^te l^an erbarmet, 35
unb igtid^er fpipe ftn fd^to«. ^erjog ?ubetoidt bem toart bie groeffe bocffc in
bem laufen« tag. alle« ba« gut ba« in bem fauf^u« tad&, ba« ber fremter
tube toa«, toart aud^ ferlauft unb lauft, ein man toolbe frome flu, id^ fd^e
finer toot bat nit. et toa« jomat groi« gut in bie flat geflol^et t)on fremben
tuben. unb ber bifd^of t)on Siaffautoe tie« fangen alle bie mond^ unb j)affen4o
bie in ber flat toaren, unb tie« fi in bie toern tegen unb ptonberte ber paffen
l^ufer al mit ein. er fant aud^ ba« grojie gut l^inber ben 3ueben. et licö
aud^ ben jol abebred^en. man nam aud^ allen fremben tuuen ^^ol^ unb bort
bie JO 3Biffenautoe unb jo SJien^ ftonben, aud^ at bie fd^iffunge. aud^ t»att
1 . iBifd^of ©eorg )>on iDVe^. $gt. bei ferner, Ur!. jur ®efd^. bc« ^if.
übrigen« ba« ^erjetd^nig ber befangenen griebrid^ 277.
II. (Sötncr Sluf8ci(]^imngcn 1460—74. 925
nrit 3aco6 SldEerman ein [d^if gcnomen , ai^ ein fcä^on frc(j^tct[(!^tf afö e3 of
bi« jtt of bcm SRin ginf . min ^crrcn J)on Sollen l^atten nujl jo fd^affen mit
in, pe toarn auc^ ir pnt nit: c« l^alf alle« nit, fi namenfe ben frunben mit
t>en pnbcn. met td^ gettuwe gobe »on l^imel, || e« foHe mir ober min erben «r. »b.
5 behalt »erben f on ben 33ingern ober ben Siinf gautoern , id^ geftoigen be«
bifc^of« unb ber anbem l^crrcn.
3(em barnac^ in bem 63. jar flarf ber bifd^of bon Motten, genafit ©te*'
bcrid^ üon SÄorfe, go 3onfe of monbad^ fant Salentinu« bag for bag, unb Scbr.H.
man toart e« jo ffoflen om 7 uren getoar be« morgen«, unb barnad^ of ben
10 guben^bac^ Jtac^t man ben bifd^of gefurt in cime [d^if, unb man brug in bieB^cbr.iß.
Stutoegag of ba« in ieberman feigen mod^t (ip^aftig unb go ber ^ad^tporfeen
in bord^ ben nutoen bome unb for ben l^eiligen brien fonigeu l^in unb alfo
fort in ben for, ba flalt man in nieber. unb un« l^ern oonme rabe gingen
ime na, al paf^eit ging for. alba fionter bon bem mittood^ nad^mettag an
15 jo öier uren bi« of ben fam^bag ba« bie l^omcffe u« loa«, ba begruf mangcbr.i»
in. unb e« toa« aifo ein groffe toint ba man in ben 9tin l^erof fürt, ba« bie
fird^ jo äiinborf nicberfiet, unb wert foHid^ »int unb ongeroieber ptna fo
lange al« er boeffen erbe toa«. fein man ber of biefer git lebte, gebadete fein
fo groffe toint fo lang an ein. ber 9tin toart aud^ fafi gro«. er tocte aud^
20 pl fc^ompein om jo ffoHcn unb bebe ben inun groffen fd^aben.
II ötcm in bem fcfeen jar toa« ber gro« fapabcnt of fant "ißettcr« bag m. 9».
unb toa« of ben 27. bag februarü ^
II Anno domini 1434 uf jair« aöent^ parf l^erqog ?ubtoig mit bem «mit».
bart be« öorgcfd^rieben fonig 8to|)predbt« foin jo $)eibelberji unb lie« bri®*^'^'*
25 föne: einen genant ?ubtoig, ber anber tJrieberid^, ber britte SRuppred^t. ber
eipc fon genant Subtoig nam ein toip bo er manber toart, bie toa« oon ©af«
fügen 3 : mit ber jtelte er eiu fon genant ^l^itippu«, unb be« finbe« faber
Subtoig parp ju 2Borm«. l^erjog gricberit^ toiart big tinbi« montbar getru*
toettd^, ai^ funbig ip. in bieder montberfd^aft toart oerbvagcn mit toiflen be«
30 lanbi« inb ber grafen, ritter unb fnec^t, ba« l^erjog grieberid^ ein'IoirfurPe
folbe pn an be« finbe« pat, unb ba« fint folbc pn ob e« pn fint toere. be«
utoergaj) l^erjog grieberi(^ ein gvo«, ba« id^ nit l^ettc gebain, ba« er fein
eßid^ toi)) folbe nemen pn lebbage. of ba« ba« laut ouöerbeilt blibc^. big
gcfd^a(^ mit toiflen be« tonijc inD feifer« ^li^ieberit^ üon Dpcridb. ber öor*
35 genant ^l^iflip« toart groi« unb nam jo voibt be« rid^cn l^ergogen bo(^ter
1. 'jltbfp ftatt 'fi^ir. 6. Safl eine l^albe @eite unBef(^rteBen. 23. t>ai Solgenbe t>on
Al^n(t(^er, aber bod) \>ie((ei(^t anberer «gtanb.
1. 3118 große gapna(]^t toirb &ict alfo ber r^einifd^en ^^Jfalj I, 312,
ber Sonntag Invocavit, lüdf^t Est6 mihi 3. 9Wargaretl^a, 2^od^ter bc« ©crjog«
angenommen. Unter *fant fetter« bag* 3lmabeu« viii.
fann nur ^etri @tulj>Ifcicr tterftanbcn 4. 33gt. SWcngcl, gricbrid^ ber (Sieg* <
werben, bie aber auf ben 22. gebr. fällt, rcld^ <B. 2.
2. (grp 1436 3)ec, 30. ^äußcr, ®efd^.
926 «tttagen.
Don SScictn^ anno :c. 1474 tufd^n lirflmiffcn unb faflafcent, unb toa^ bic
l^ocä^jit jo Slmburg in Seiern.
Stent bcr britte fon SRoppred^t toart ein bifc^of jo Soßen in bcm jor
üRÄrj3o.afö man fd^reif 1463 nf mitiooci^ an einen bet lefle bag ime met^. anno
domini 1468 toart bet febe Stnppred^t confaaict jo Sonne go einte ir^* s
«priiio. bi[c^of uf palmbag, ber ba toa« be« 10^<" bag^ oftUi«. bama ba man f(^ref
1471 ^olbe ber felije Bifc^of SRuppret!^ fin regalia felöer jo JRegen^burf
bi bem Dorfd^rieijen f eifer grieberid^ üon Öflcrid^ in bem manbe julio 2. bet
febe bifd^of SRuppred^t ^t t)i( loieberftanbt« öon ftnen jieben , ate 9hti«,
SSonne, älnbernad^, ärtoiler, unb ladeten ftd^ »ieber ixn l^ern. bie t)on ?in« i«
unb b^e i>Iege blietjen bi bifd^of 8tin>pred6t.
Anno K. 73 ba ^atte ber (antgraöe öon C)effen3, ber ein mowtbcr ber
Dnrg flebe loa«, ein anfladf gemad^t mit ben üorgenanten fleben — boc^ bie
Don änciler baben nit barjo unb faffen piße — mit l^ilf be« graben t)on
©ein, SBitgin^flein , Stunfel, Staffautoe 2C. ,. ba« pe tHn« jlormen unb gc^s
»innen »olben, bod^ fie fd^uffen niet: ber üon ärburd^, 2Ranbctfd^eit toaren
JO Sin« in ber flat. alfo jo^ ber lantgraioe mit ben ftnen toieber jo Sonne,
9Jot).29.unb gefd^ad^ of fant Slnbre« aöent. uf fant änbre« bad^ quam !cifer Srebc*
^U^^' rid^ JO Soflen in bie flat mit bem bifd^of öon SKenfe, bifc^of öon 2rier,
marfgraöe üon Saben k. unb quam perfonüd^ go toaffer »on Sricr ^eraf, 20
ba er unb ber ^ergog J)on Sorgunbien bi ein ein gut git ^tten gelegen.
III.
^rofarclation über bie Unrul^en 1481 — 82.
(S3gl. Äoct^ (£^r. @. 852 ff.)
ÜDer einge^enbe Serid^t über bie Sßlner Unrul^en J)om 29. ©ept. 1481 25
bi« 19. gebr. be« folgenben Saläre« gel^ört, toie ba« neue Sud^, bie %^^
t)on 1405, bie SBal^l 3)ietri(^« 1414 u. a. in bie Kategorie ber offtcicBen
fiöbtifd^en Oefd^id^tfd^retbung . S)ie ©prad^ belegt fid^ toieber burd^ge^nW
in ben SSenbungen ber ©tabtfd^reiberci, einige äctenflüdfe ftnb »örtlich auf*
genommen, bie d^ronoIogif(^en Seflimmungen gu 5lnfang finb buri^auöso
nac^ ber ©(^abtöne notarießer Snflrumente gefaxt. Dbtool^l feine ^f. über
bie gleite ©älfte be« Iß.^a^xf), gurüdfge^, mug ber Serid^t bo(^ balb na(^
14. 'nif flatt 'm\t\
1. ailargaret^a. Sod^tcr Subtoig« be« n. 6372.
SRcid^en. S)ie ^od^jcit faßt gebruar 3. ^einrtd^, »ruber bc« (Jötacr ®ir«
1474. Säuger a. a. O. 421. bernator« unb fiteren (Srgblfd^ofd $€►
2. 2)te Ur!unbe taifer gi^iebrid^ ifl mann.
Dom 1 . lug. batiert. (£^me(, 9legeflen
I
111. «ßrofarclation über bie Unruhen 1481—82. 927
ben (Srcigntffen [e(6ji entflanben fein, ba e« am ©d^tu§ l^ctgt, einige Sluf*
rubrer [ägen nod^ gefangen. St. 8^ toitb bemerft: *ö)ie aud^ bet banf (für
nnterbrüdEung be« Slnfjtanbe« am 19. gebr. 1482) gefc^el^n, pnbeflu l^icr^
nad^ flarUd^en 6ef einrieben'. Sine berartige ©teile finbet pd^ fpäter ni(^t, bod^
5 fd^einen jene SSorte auf ben Siat^^befd^lug t)om 3funi 1482 bejogen »erben
3u muffen, ba« änbenfen be« 19, gebruar burd^ ein jäl^rüd^e« S>anffejl ju
feiern,
SWe §f[. brechen an gleid^er ©teKe mitten im ©afee ab, gelten alfo
ol^ne 3^^^f^I öuf eine einzige unüßßjlänbige §f. jurüdf. Stur in einenj So*
10 be^- finbet pc^ eine J)on fföterer $)anb beigefügte gortfeßung, bie aber ben
abgebrod^enen ©a^ nid^t ergänjt unb am @nbe ebenfall« unijoBfiänbig ifi.
Dbtool^t burd^au« im ©inne ber pegrcid^en ^aü)^)ßaxtti gef (^rieben, .ijt bie
Srjäl^tung in tl^atfäd^üd^en ^uncten aKem Slnfd^ein nad^ fel^r juöerläffig.
3ur $)erjtenung be« Se^te« tourben folgenbe ©f[. benuftt:
15 (A) Söfner ©tabtard^ii) A n, 110 gol. ^ap. »(. 2^—13* entl^al^
ten Stotigen gu ben Saf)xtn 1495 — 1503. golgen fünf (eere Stötter, bann
ein jtoeiter befonber« foUierter gaScifel, entl^altenb bie ^Relation bi« ju ben
Sorten 'ban l^cr^en (eit unb tootten'. ®ie §anbfd^ift gel^ört bem Snbe
be« 16. ober Slnfang be« 17. 3a^r^. an. auf fte begießt ftd^ bie »lattaä^*
20 hing im Slbbrudt.
(B) »onner Umterptätöbibliot^ef S 463 gol. ^ap, aWi^cettanbanb,
entpt 9eat^«üerorbnungcn, ^rotofoHe »on 1513 :c. S(, 299^-^311^ j)on
einer $anb Slnfang be« 17. Qal^rl^. bie ^Relation U^ *un3 j)on l^ertjen teit
:c.', bann Sl. 345* — 346* üon toenig fpäterer $anb bie furje gortfe^ung.
25 (C) Sölner ©tabtard^ii) A H, 91 gol. ^af. 17. 3c^r^. Sl. ir
— 37^ bie 3tektion bi3 jur gleid^en ©tefle toie in A. Da fie ber älteren
^f . A fel^r na^t fielet, fd^ien eine Senufeung nur an fe^r toenigen ©teilen
Ttötl^ig.
II 9tt ben fal^ren unfer« l^errn boe man fd^reif bauiffent trierl^onbert gsr. i».
io ein unb ad^tjig, i^n jeiten pab^tomb« be« aHer^eilig^en in gott »atter« unb
l^ertn l^erm Sixti gottlid^er üorpd^tigfeit j)abjt be« vierten il^m jel^enben
IcäfXtK faifertl^omb« be« aUerburc^Iud^tigften l^od^gebornpen furjlen unb
l^xn l^erm greberi(^« öon gott« gnaben romifd^er feifer, ]^er|og gu Dejie*
xiä) unb go ©tir :c., al« aud^ ein er^bifc^of tool^r gu ßöUn ber ^od^geboren
^^ furfi unb ^err §erman lanbgraöe ju Reffen, öor ©t. SKid^aeli« bag be«@ei)t.29.
, ^eiligen erzeuge! eilige tagen, umbtrint ad^t ober mergelten tage, burd^ il^n*
29. betn^.
1. Stelmel^r im elften 3al(ire, ba tann bie Angabe ntd^t gebogen merben,
^iVtu9 IV. im Slugufl 1471 gctoä^lt »eil gridjiid^ Ill.if^on 1452 bie Äaifer«
unb geweift tourbe. 3wm go^cnben frone erhielt.
928 Setlagen.
giegitng t)ed teufeld Don ber ^eUen, t)er ein aderman tft oller ^loeibragt,
gefc^ag t?a« ein ^eimlic^ Dergatemng unb locrbtagung ctUd^et Boeder gcfÄ*
fc^aft tt)ieber einen tötrbigcn rot^ ber jtatt Eottn boe jur jeit ft^enb bejlonb
ju erfcä^etnen.
(5tP unflunb aui^ ber gutbclmacä^er gaffelen, baerüon einer gnant So- &
l^n $emmerö6ad^, gnrbe(me<i^ , al^n bem pfor|gen bei groß ®. ÜRartin
töal^nenbc, tx>i^l\&i al^nl^er, BeCeufer unb ^ubreiüer xoa^ mit feiner unreiner
gefeüfc^aft, ai^ ^iemaci^ gefd^rieben »otgt. toeld^e gefetfc^ft burc^ i^r un*
»a^rl^aftige mehren, bic fei andif nit allein bei pc^ felb« Ratten, fonber aui^
etüd^en anberen unb befonber üon et(i(^n »an bem alten l^erfd^aft ober »on lo
ben alten gef(^(ec^ten, a(« fid^ nac^ erfunben l^at, ire fenein al^n bem erjlen
auf ber gurbelmad^er gaffelen il^n bie leube gegogen unD boe üon jlunbal;ii
p ber fd^uemec^r gaffelen gefc^icft, bie auc^ nae ftc^ unb }u il^rem toiHen
gefriegen, alfo ba« fold^en »enein bag üor bag binnen fur^ lou^fe unb i^n
üifle gaffelen gefd|utt loarb , baö burd^ unioarl^aftige furbrengen ber gc^nc. is
bie gern untoillen unb ungtudE jtoifd^en einem toirbigen rati^ unb ber erBor
gemeinben ber jlaebt 6öKn gefe^n unb jugebiieben l^etten, [unb toie] fei bic
goffeln gemeinlid^en ju einanberen baei?en unb fid^ beieinanbcren t>ergabertcn
6cDt28. auf ©. SKid^aeli« abent »ur^ ju ber fd^uemad^er gaffelen. aCbair »erbroegen
ade anqjter unb gaffelen etlid^er puncten unb articuten, be^ morgend, ncm* 20
lid^ ®, üKid^ael« bag, unferen ^errn üom ratl^ etlid^e üorjubrengen, bic ani}
mu i\ il^n fd^riften ju fefeen unb unferen l^erm uberjulieberen :c. || toa« au« tcr
Dergabemng nad^ fommen ijt, ba« foH aß l^iemad^ flarlid^ gefd^rieben P#.
unb toel^r barumb toot »on notten , ^ieraui« ejcempel gu nel^men , ful(^
l^eimlid^cr »ergaberung au ^dt, toan mal^n be^ befhmb genwl^r ju loerbeD,»
JU toibberjial^n, ba« leiber nul^n niet gefd^adb, fonber gan^ loerad^t tooi^.
fo ^at c« ftd^ begeben, ba« auf ben benanten ©. SKid^ael« bag beö morgen*,
aU unfere l^erren »oni ratl^ mit i^iren freunben gu rat^ faffen geiool^nlidiß
toeife in ber flalt fadfeen gu ratl^en, alle ampten unb gaff ein auf ber fdjiie*
mad^ev gaffelen f«^ be^ morgen« aui« aflen ampten unb gaff ein mad^ten ra^»
orbinierten , ojö Don jeber gaffeln gu fed^« ober ad^t mal^n foe ungefc^rlii^
min ober mel^e, bie auf unfer l^errn l^aui« in einer groger procefpon traeten
unb liegen unfer l^erren ^ui« nad^ fic^ guf (fliegen, foe fei auf bem ^auifi
toal^ren, liegen fei un« l^errn öom raitl^ il^n il^re rait^famer cntbiebcii, fei
toel^ren baer unb begerten mit il^n gu f))red^en. baer ujofben unfere ^enn»
merflid^en erfd^redft unb befd^toert unb fd^idfen l^erau« auf ben fat, baer man
bie gerid^ter pflegt gu befifeen, l^err ^ermann Siindf rcntmcijier gur jeit,
®obbart »am SBageröag, Söer^arbt »am C)irfe, ©»erl^arbt öan ©d^ibcrii^f.
öol^an ©roelman unb äfacob ^afioir eine mit @munbo SSrunt , boe gur }ß
prothonotario ber jiatt Sölln, umb gu öer^oeren, n)a« i^r toiß ober begerten «
2. 'unb t>etbr.' fe^lt B, 3. 'rfit^' fafl burAfle^enb« A. 5. 'einem' flatt 'einer* A. 8. 'ali
— gefelf(^aff fe^lt B. 9. 'au*' UW B, 11. 'bem' flatt 'ben* A, 14. '»neinififeif flatt
't>enein' B, 'i^n' fe^lt B, 16. 'erbaren' flatt ^»irbiflen' B, 17. 'unb »ie' fe^Ü A.
18. 'baelen' flatt 'baeben' A, boeln 5, balen C, 20. 'nemlic^' fe^lt B. 21. *etlid»e' fe^It B.
24. ein er. B. 29. 30. am))ter fitb bed morgend off ber f*. g. ocrgaberten snnb orb. B.
31. 'ju' fe^lt B, 33. 'un^' flatt 'unfer' A, 35. Ferren »om rat B, 37. ba< gerii^t A
pfegl^ A. 38. ®ob^. SB., <2h>. ^. B. 39. 'boe' fe^It B,
III. ^rofarctation über ble Unni&en 1481—82. 929
ulc^ed aUtan iDteterumb tl^n ben xati) }u brengen. tioe itu^n bte
reunb be« xat^^ giengcn fi^cn tact man ba« gcrtd^t bcr amptlucbc
pflegt ju ^laltcn, foc giengen öier öon ben gcfd^idtcn Don allen am^)ten unb
gaffe(n, nemlid^ äßetnl^er Don ?i§fi^en, Sol^an iDon ber (Sitten, 3o]^an
5 öon ßuerten unb $erman 3foenge, btc and^ ate geflcren öon aßen artupttn
unb gaffetn gefol^rcn toasten, ber gemeinbe »ort ju tl^nin, ^inber biemaiflct
jer 6anf, »on ber gcmeinben baer gefaxt, mit nal^mcn granf 935ar§, ©toe*
bcr mn Sl^otten, unb boe l^oeb Sol^an Dan Suetten al^n unb fptad^ ju ben
gefcä^idten l^errn öurg in biefet meinung: bie ganfee erbat gemeinbe öon
10 aöen ampten unb gaffe(n l^etten tl^r freunb ju unferen leerten Dom rat^ gc=
^6}xdt, bie fei baet pegen , unb l^etten einen Brief tagen Begreifen , baeril^n
ei^lid}t geBred^ begriffen jlunben, bie eine erbar gemeinb l^ette ju- unferen
l^crren Dom ratl^, bie auc^ bie erbar gemeinb begerten guettid^ abjufleflen,
unb begerte ben brief barauf ju (egen, ber a(baer Don flunbal^n gelefen toart,
15 bur(]^ ben obgenonten Smunbum SSrunt prothonotarium offentlid^, Don
xooxt II JU toorben atfo lautenb : «r. 2«.
®nebige Kebe l^erm , f o ban il^n Dorjeiten be^ Dcrgangen Weg« ^Iben
[cur 9teug] ettid^e ungueblid^e unb befc^töerlid^e afftfen aufgekgt toorben
feint unb S. ®. un« oDermife S. ®. fd&idonge aßen anqjten unb gaffefen
20 gefd^eit ^aben tagen bitten unb jufagen, baeril^n gebutt ju ^aben 3 ja^r tanf,
»ant barad^ter biefetbige fd^ioertid^e affifen abgeflatt fußen toerben, be« fo
nict gefc^el^en i^ unb bie nul^n in« pebenbe jal^r Derl^erbt toorben ift , bar*
burd^ tt)ir aße nal^rto« unb Derberblid^ »orben feint unb begtid^« Dorber
»erben, fo ba« teiber unö groge armut^ unb al^nflel^enbe notl^ barju bringet,
2.V t)cr affifen nit tengev ju teiben unb baerbei ju tagen, bibben unb al^nrufen
barumb S. ®. fo toir aßerbiemiettid^fte unb oteetid^fie funnen unb moegen,
fold^e Durg aße Derberbniffe unb al^njlal^nbc noeten ju Derl^ueten unb bieffe
al^ngeftatte fd^toar^eit unb affife ^ernad^ gefd^rieben abpjleßen, al« mit m\)^
mcn ben auffd^tag, ba« fe(^ftc Doeber, ben oierben l^aHer Dan bcr fuiten, ben
^o fd^ißing Don beut brot, Dort bie munfee unb aße anbere ungetool^ntid^e äfft«
fcn, bie auf aßen enben unb fhagen getagt unb bejlatt fehl, auf arme tuibe
JU bejaßen, Dorber bau baerDon atbod^ bi«^|ero getool^ntid^en'^etoefen ijl ju
geben, aud^, liebe l^errn, bitten unb begcren toir oetmocttid^, futd^e ^eimtic^e
ratl^^fpreid^e unb f^idfunge , bie in ber jeit l^er bauffen »igen bc3 gemeinen
^Ä ratl^« l^alten, aii toir Der^an unb toibber ben Derbuntbrief ift, aud^ abjuftet*
tcn. baer »ie un« bcbunft Dit unratl^« enflel^et. Dort, tiebe ^errn, bitten
unb begeren toir oetmoetlid^, mit S. ®, gerid^teren binnen SöIIn fo ju fue*
gen tl^uin, ba« Jebermal^n, ^^eimfd^en unb auiötoenbigen, bei gefc^tooren eiben
unterjoegtid^en red^t moeg toieberf al^ren , unb aud^ 3o^an $anl^auigen Dan
^ 6. ®naben Derfel^en ifi abjufteßen unb il^n Durba« niet mel^r mit geinid^er
3. )}fled^ A. 4. iunfer SBecnl^. B, 6. ^am))ten unb^ fel^It B. 6. gememben bad
»ort B, *bcr' flam'bie' B, 7. SBra^ A. 12. 'begriffen' fe^lt B. 12.. 13. *bie eine
— bie au(^' fel^ft B. 13. ba« guttUi^ B, 17. in verleben iaren be< frieg« B, 18. 'our
Stetig' fe^lt A. ^»ngnebigtid^e vngetooentUc^e tinb befc^». B, 21. ba< fo((^« nitt B.
24. grof en A. 25. bie arinffe B, 'unb baerbei ju (af en' fe^It B, a^rnffen A.
27. fotf^c toie »urf B. ver|uette A. 31. Cuiben A. 32. 'baervon albod^' fel^U B.
34. bie ein aeitt B. Sß. baennit »n« B. 40. 'geringen' ^aU 'geini(^er' B.
etäbtecttonifen. XIY. 59
930 HeUagot.
iS. ®. Menflen )u üerfd^en, toxmt er, gtieb^e (iebe iftctn, Dt( fc^iDor]^ uv^
uniDUIen« gegen und arm^ gememt)e i>urge6ta(^t inib gef^offt l^t unb yn
Beforgen ifi borber tl^unibe unb ot^nflellen totrb. t>orttue]^r» gnebige li^
^ferm, Bitten »tr 6. ®. al« t)ot, bie§e [unfcre rebüti^ Biligc frcunblit^
Bebte unb Begerte ntet ^on und t)OT emtd^en untotOen aufzunehmen , fonbet s
il^H bem Befien )u berfto^n unb boeril^n ^u k)oegen tl^iün, nocB unfer nct^
gemelter Begerten gef(^en loerbe unb und oSk Bei Bd^altener nal^rungen,
«(.2b. guiten II altl^ertontmen unb Butgerfrei^t guetltd^ ju Bellten, unb Bege-
Ten bed euere guetli^e troe{llt(^ anttooTt.
Suer @naben tDÜIige Bürger, ingefegen, gan^ gemehibe unb ge« n
felf(^ft i>on allen ompten unb gaffelen Binnen SoOn fementU«^
• unb Bef ottber.
ÄÖ nul^n feb^er Brief negfl t>urf d^rieBen offcntUd^ gcCefen »a^r , boe
l^oeDe al^n einer non ben t>ier geforren t)urg mit nal^men dol^n loan Suer«
ten unb ftenb l^inber ben maifhren jur Bau! t)urg unb fagte »on »egen ber i5
ganzer gemeinbe : unb bae toel^ren nec^ t>il mel^r onbcre punttn unb arti^
culen, bie teoOten fei munbiic^ f^tgen, unb bie tDOÜe aud^ bie gan^ gemeint«
etned ti^xU gemefflget, eind tl^eitö geBegert unb eind t^itd gan^ aBgefd^
l^en, unb boÄ unfere If^erm t>cm ratl^ »ol tl^eten unb geBen ber erbom
gemeinben l^ierauf ein fur| anttoort, toant bie gon^e gemeinbe ftunbeauf»
bem )>(a^ unb iDoQten oud^ t)on bannen niet fc^ben, fei litten bau be^ ein
aBbragt unb antnwrt, j|a ober nein, man mnße il^n einen fanren cup^
Beigen, unb baö man ftc^ htr^ Bereb. unb toal^ren bid bie )>unten, bie ^ter«
unber fulgen, bie 3ci^an bon ber S^ren munblid^ er^(te :
3tem bad man ben franmeifleren i^ren (o^n minneren unb aBBre«^^
foOte.
3teni bie t>ier BefeBer, bie in ber (eut feller giengen, ben toein lu^
fe^ea, gon^ aB^ufleUen unb ben Burgeren bed auf i^re eib glauben.
dtem ben rati^duyein t>urBad f o miltUc^ nit ju t>erfd^(en , fenber tm*
i^n aviä^ ein aBBred^ung p ti^uin. *
dtem bem afftdmotfler feinen (ol^ gu minneren.
3tem dol^an i^n bem ratl^feder feinen lol^n minneren.
3^em foU^e f(^^ung a(9 t)an ben (euben , bie auf ber fhogen ^
lapiptn unb mi ^Ben, gong aBjufienen.
3tem feine Burger mäft aln^ugreifen, man l^B erfl feine DerantWöt*»
ben geljfort.
3tem bie gefe^aifleren aBjufieHen unb ber gefe^ niet mel^ )H ge<
Braud^en.
Stern bie Burger unb il^ngefeffen, bie reuten l^Ben al^n unferen 1^
bom ratl^, ftd^ eine ^t t)on jal^ren ^u fd^n)eigen unb il^r reuten ^n entBeren. ^
4. S>or^ fe^ft B. 5. 'niet' fe^lt B. 9. begcrcn bi§ G. <9. ein guttli«^ anttoortt B.
lu. ivgcf. iDiU. fturgrr, «ort bie g. gem. B. 13. bricf ^org. gclefcii wcrtt B.
14. *a^n' fe^lt B. 16. ba« erfle 'unb' fr^It B, 17. Sinb' fe^tt Ä. 'aud»' f^d B.
18. 'gan^' fe^a B. 21. 'aud^' fe^t B, 22. onb ein ant». B. 33. !Da« rrüt
'unb' fd^(t 17. 6etiet B. 27. 'bncger' flatt 'leut' B. 28. 'bei' fe^It B. 30. bnin
ein abceä^ng t^un B. 32. '3teni — minneren' fc^ ^. 33. 'man' ^a^ '«an' ^^C«
40. )eit ioad »ob ^.
in. ^rofarektion ü6ev bie Unnsl^en 1481^82. 931
^tem oiei' ilo^maifteven mteber p fe^en. afö t>eY getoefl fint.
3ttm aOe beue t)er flatt aBjufleUen.
ötctti t?ie mal^nBrtcfe abjufteKcn.
Unb afö bie gefii^irfte l^errn bc« ratl^« üurg bieffc üur§ ^Junten eine mit
5 bem Brief 'owc^ fle^ott fyitttn , fagten fei guetlid^ bur<i^ munb l^errn ^rman
VKinrfen, fiei t»o(ten il^te Begerten aftn unfcre l^enn t)om rat^ brengen unb
tooJten il^n eine guetlid^ anttoort toi^en laßen. | f|)rad^ ^ol^an üon Suetten, ®'- 3«.
tag fei boö tl^cten unb lieffen baö öolf niet lang baer bleiben, ober baer
moe^t furber öerbrieß db ent|ian. fo nui^n bie gefc^irfte ^erm bi§e begcrte
10 ber gemcinben unfern ^crrn üom rat^ ntit fold^er f^toerid^feit furgaben, aU
il^n au(i^ üorgel^alten 'a>ai)x, ntufte man ein tur^ berat^ fu^en, xoant ein
groffe mennid^eit unb »ergaberung be« »olfe auf bem pta^ Dergabert m\ft
unb beftunben flc^ »afl ju mehren unb groffer ju »erben, f^ ba« unfere
l^erm ein« argeng unb i^re leiber unb gueber beforgten unb »erbrögen ein«
15 brefl^tigfid^ mit il^ren frennben t)or ein antmort ju fagen : »a« bie erbat ge*
meinbe b^gert l^äte, bari^n toollten unfer ^errn il^rer begerten geniegt fein,
bod^ bad man äS^m negften tage ein )}erfcmmen tl^ebe unb befel^e, n?ie mcm
bieger jlatt, bie merfli^en ju ad^terS »e^re. »icberumb auig bem laft ^ulfe,
auf bog t»ir aU bei eieren unb »olfart bleiben moed^ten. unb [bo] bie ge*
20 fd^icfte l^erren toieberumb l^erauig quamen ju ben »an ber gemeinben barju
g^fd^idft, unb biege anttoorb loal^rt gefagt burd^ l^erren ^erraan 9tindfen
üorg, fo »erbrogen fei fid^ unb toolten, bag man »on jtunbal^n bag liege
auidrufen auf ber lel^nen, baer man bie morgenf))rad^ ))flegt autgjuvufetiv
unb bo toarb alba »on punbal^n entworfen einen ^ebel otermi^ ben protho-
25 notarium üurg unb berfelbe jebel toart o)oermi| ben felben prothonotarium
albar öffentlich por bem gemeinen t>olt auiggerufen. nacl) l^abben etlid^e t>en
ber gemeinben bara^n feine ben>egung unb tt)olten aud^ nid^t loon bannen
gel^n, big alfo läng bag 3o!^an ^emmergbad^, ber ))rinct}}al a^l^er unb
jubreiber )ourg, o^entlic^ rief, bag alle mal^n l^im gi^ge, eg totlix nu^
^<^ aOeg abg^fd^fft naäii i^xt begerten, unb boe gieng aKe ma^n l^eim^ unb ber
gebel, ber auiggeroffen wart, laute öon tport p »orben alf«:
3^r erbar leut, fo alg bie erbar gemeinbe ber flatt ßölln efelid^ »oit«^
öerung unb gebred^en ab jufiellen [begert], fp l^aben fid^ unfere l^errn »om
ratl^ berfelben tjoirbcrungen unb gebred^en eine mit ben erfamen l^errn unb
^s frennben i^n allen gaff ein unb ampten guctlid^ öerbragen unb vereiniget unb
feint beg gan^ jufreben, unb l^aben bie aud^ eine mit benfelben gefid^idften
^crrn unb frennben von aßen ampten unb gaffeln || gen|lid^ abgemalt,, bod^ ®^*^**-
alfo, bag man ein beifomen t^uin foQ t)on ciSim ampten [unb ga^elen] al^m
negjien tage, nemli(^ negP monbag al^njul^eben, umb ein notturf tig »erfud^^
•« nug ju finben, bie »irbige flatt Sölln, bie nod^ il^n grogen merflid^n fee^
fd^mcmug ifl, bei il^rem glauben unb i^n gemeiner toolfartl^ bleiben moege.
3. ^3tetn — abju^.' fe^tt B. 4. ta% biffe «ur§ eine B. 16. geneiflt B. 17. ein bei^
tomvi nw^c B. 18. 'fatt' fÄr *flatf A. 19. 'bo' ft^U A. 24. ben fefben pr. B.
26. 27. von ben flem. A. 28. ^alfo tanq' fel^It B. ber ein t>v. a. vnb jubriuer toat B,
30. oSLH \>ottenftra(!bt «nnb abg. B. ^a« erfle ^unb' fe^ft B. 31. ^t}on n>. ju n>.' fe^It B.
33. 'begert'fel^a^Ä. 3«. *gant' flatt 'gan^'^. einengt?, feblt Ä 37. *unb fr.'
fe^It B. 38. 'a(fo' fe^(t B, 'unb gaff.' fe^Ct A. 41. 'trawen' fiatt Hörern' B.
59»
932 »cilagen.
unt) l^icmtt begcrcn utib bitten unfcrc J^crrcn t)otn tatl^ unb t)ic gcf^icfte
^erm »on aflcn ampten unb gaffcln , bo« ein {cber be§en alfo pfreben fei
unb fl(j^ l^oeflid^ unb froelid^ l^alte.
81« nu^n bev ^ebcl öurg alfo offentU(i^ aui«geroffen toa\)x, giengen t)ic
gefd^icften üon allen am})ten unb gaffeln toieberumb auf ben fal bei einaiis 5
beten unb folgten unber fid^ aui« il^nen bon ieber gaffelen jtoeen mol^n, umb
ein beifommen ju t^uin unb ju l^elfen tätigen, »a^rmit man biger ftatt
SöHn ju l^elfen fönten moe^t. ba« fei auiö beut lafl ferne, unb biege fti^idung
^ief(ä^ t>on bem tag al^n bi« ^ur jeit ba« fid^ bie fachen t^etanberten , al« ^er-
not^ gefd^rieben üolgt, bie l^errn bon ber !(einet fd^idung. unb tDannebe bic 10
l^errn t>an ber Meiner fd^idfung bon noten fein boid^te, fo lieffen [fei] tic
groffe fd^idfung »ergaberung mad^en: ba« toa^ren bie fed^« ober ad^t manner
x>an ieber gaffeln, bie t)or aui« ber anberen gaffeln t>an ber ganzer gemein*
ben gefol^ren toal^ren, unb biefc^ üurba« bie groge fd^idfung. unb toa« bieget
l^eiliger toerbiger flatt ßölln aui« ben jtoen fc^idfungen fd^bcn« foni, »artiä
man barna(^ fd^einberlid^ geioal^r binnen einem l^alben jal^r: tDol über bic
ttuffeig t^aufent oberlenfd^e gulben, bie bie rent!amer boben ade andere
d^ulbe ju ad^ter fam.
2)amac^ auf mol^nbag be« erfien tag« octobris , nemlid^ auf ®. Sfc*
migii tag, ^ben fld^ bie gefol^ren freunb üon ber Heiner fd^idEung mit ben»
t)ier gefol^ren ani« ber gan^jer gemeinben ba« »ort ju tl^uin ju bem crflen
in ber üierunb^ier^igfamer bei einanber gefuegt unb albaer tl^ren befont)cten
ratl^ ge^lben, ald fei aud^ mxhai tl^eiben tool über ba« ^Ibe fal^r, bid t)a9
e« gott beffer fuegte, unb boe \)on finnbal^n, boe l^at Sol^an t>on Suertcn
oon »egen ber gan^ gemeinben erft a^ngel^aben unb l^at gefunnen re^»»
fd^ft t>on unfen l^errn Dom ratl^ unb t>pn ben, bie ba« ieocli^ gel^abt ^atta
m. 4«. ton il^nnel^men unb aui«geben, unb toolten i)txxn ^eter« fol^n || bon ©rf«
len^ unb nod^ einen SBil^etm tjan @rd(len(j, be« öurg l^errn ^eter« natur«
lid^en fol^n, jotlbiener, t>on i^ren bienfien unb befel^l l^aben, unb toa« fö
alle« toolten l^aben, unb aud^ muefi man boe üon flunbal^n ben ratl^^f eilet»
fd^liegen , nieman« baraui« toein ju lagen bau ben aui«toenbtgen nac^ alter
getoo^nben.
^ixnaä) auf guebe«tag« be« britten tag« octobris tüaxt bie re(^enfi^ft
il^n ber xaif^tamtx a^nge^aben il^n beitoefen unfer l^errn t)om ratl^, bet
freunb unb ber Heiner fd^idfung J)on aßen ampitn unb gaffelen, unt)l>acr»
tt)art mitten i^n bie ratl^«famer einen tifc^ gefielt unb barumb benf, unt auf
ben tifd^ »orben bie bued^er »on bem ja^r fünfzig ein, ba« mal^r üon brei§ig
jal^ren, ^ingelagt, Unb Sorben bei bie red^enfd^aft geforen SBernl^er öon
8igKrdben, äol^an t>on ber 9tet)en, ©erl^arbt bon SReibt, §erman Soenge,
^enrid^ 3)ringenberg , 3o^an t)on ber S^ren , äfbam ban ßonrefd^em unt <*
«. fö^ren A. 7. lX)a« gleite 'ju' fe^ft B, 10. IL 'unb toanne^c — H. fc^irfung' ff|It B.
1 1 . boidjten a. *fei' fel»lt AB. 12. *»f rqaberung' ft^lt B, 1 6. 'toerbtger' fe|ft B.
21. )u ben er^en A. 22. 'unV fe^lt B, 29. ^uotbenrr A, 30. mu% man tetB-
33. ben br. oct. B, 34. ratt »nnb ber frunbt t>on ber B, 36. 'ber' fkatt %€ B.
37. 38. bued)er t>on 60 Jaren ^er onnb »urben (et ber B. 38. iunfer ®. Sif f. B, 39. 9ei>
afftt 9i. B, 40. Srinfleber^ A. ^bam Jtoininerd^cm B.
III. ^rofarclation ü6er bie Vimn^tn 1481—82. 933
3o^an öon Sucttcn, bic gtengen »on jlunbal^n baerBci ftfecn in bie rat)^«*
fatncr umb bcn tifcä^ l^cr unb l^eifd^en ju ftd^ ^cnticum t)on 3)ut|, secre-
tarium ber flat 6öin, bcr i^ncn bie bucd^cr (a« üon par^cle [ju par^c(c]
üon einem tag ju bem anbeten, unb ©etl^arbt i)on SReibt ber ted^te bie
5 rec^nfti^aft mit Pfenningen.
Darnad^ auf bonner^tag be« ijierten tag^ octobris feint aber bie ge*
fd^icften öon ber Reiner f(^i(fung ju unferen l^errn J)om rat^ il^n bie ratl^^^^
famer fomen unb ^aben aKe jeit erfi il^ngel^eif d^t , unb a(3 fei be« red|en«
ttjieberumb befielen foUen , fo tt)arb albaer geranH)f(^(ad^t , Qian ließe fid| be*
10 bunfen , ber flabt anbere fad^en auitoenbig tDorben burci^ bieße red^enfc^aft
öerl^inbert unb ad^tergefafet, toant man i^n ber ratl^^fameren niet anber«
getl^uin ober ioernel^men moed^te. fo lang al^ man barinne red^enbe, unb
ba^ man barumb bie al^ngel^aben red^enft^aft tjortme^r b^lten unb tl^uin
foHe tl^n ber »ierunbioiertigfameren . alö aud^ jjortmel^r gefd^ad^ bauigen
15 fameren, ein toeil il;n ber öierunbioierfeigfamer unb ein »eil i^n ber prop^eten*
f ameren unb ein »eil auf ber gulben fameren , unb furberten auf ben tjurg
tag t>on be« rat^ö toegen bie barju gefol^ren ober gebepuliert »a^ren, mit
bei ber red^enfd^aft ju fifeen unb guebe unberrid^tung ju tl^uin, bie erfame
l^errn || ^enrid^ ©uiberman, rentmaifler jur jeit, 3acob ^afioir, Ool^an »f. -»^
20 93roeflman unb 3o^an »an bem 93roeU, bie barnad^ etlid^e bagen mit bei
ber f eiber red^enfd^aft toal^ren. bod^ toart ber »ed^ unb ratl^ gefunben burd^
e^lid^e, ben e« nit umb bie rec^enfc^aft getl^an »al^r, bau bie gern.jum qua«
Den unb ungludC gereifet unb geratben l^etten, ba« bie gefd^idfte freunben [niet]
bei ber red^enfd^aft bieben, man burft il^r niet baerbei biö jur jeit ba« man
25 i^neu rief, fo mufien bie baerab bleiben, bat muflen unfere l^errn barbei
lagen, aud^ l^ielten bie ^errn t)on ber Meiner fd^idfung t)on bem tag al^n
i^ren befonberen ratl^ il^n ber jjierunboierfeigfamer, unb baer l|atten fei lagen
tttad^en ein fd^toarfee tafel gleid^ unfer l^errn tafel t)om ratl^, baeril^nnen
flonben il^re namen gefc^rieben, unb l^atten i^re meifter jur banf unb tjer^
^o fud^ten alle morgen« ju fieben ul^ren, unb toer nit baer toa^r, ben boift man
Qieidi) M i^n ber ratl|«fameren , unb l^atten bar^u il^ren eigen fd^reiber,
einen genant 3ol|anne8 93ec!er tyan ®uiren il^n ber 3ubengagen, bem muflen
unfere l^errn öom ratl^ barnad^ burd^ berbrag unb bebeK ber Heiner fd^irfung
für fein to^n [geben] fed^^^e^en oberlenfc^e gulben aui« ber ftabt rentfamer,
^s unt tüa« fei bei il^nen il|n il|rem ratl| berbroegen, ba« mufi all feinen bort«
gang l^aben. fei gaben efelic^e bienften unb bebell ber fiabt bangen unfere
^errn bom ratl^, toelc^em fei toolten bem gaben fei geleit bangen unfere
l^errn, unb unfere ijcrrn bom ratl| burften auf bie jeit niet merflidö« ober
3. (a§ »nb parij. A, *ju jjartj.' ftffit ABC. 6. ben 4 oct. B. ß. 7. gef(^i(fte Ferren B,
7. Hf^n bie r.' fe^ft B, 8. ffahtn fl* atte B C. 0. 'geramjjfcbJacfct' In A bur(ft ©dtrectur
au« urfprändtic^em ^gerat^fc^ta^f J^ergefieUt. qerattfc^faqt B, 12. rec^enben AB,
13. *barumb' fe^U B, 14. 15. '•ai^ aucfc — »ieninb\>.' fe^U B. 16. \>ttnb auc^ ein B, 'inn'
für 'auf B. 21. 22. 'boc^ ttjart — ban' fe^lt B. 23. 'niet' fe^lt AB. 25. 26. 'bat
muften — lafen' fe^It B, Tl. 'unb' fc^lt B. :jo. t»oi B. 31. 'barju' fel^Ct B.
32. (Düren wonnenbe in B, 34. 'getcn' fc^tt AC, ^flabt' fe^lt B. 37. flatt \otU
(^etn fei t»o(ten bauffen )>nfer Ferren )>oni ratt burfften B.
934 fkUagca.
tteffCtd^ f daliegen ober t^nm baugen fei, ttitb loan e& i^n iddI feeOefte, fo
moß ed feinm Durganf ^aben mt> fnn^ ntet.
3tem auf ben Dutg. botuter^tag, ald bie Dim ber f (einer fc^tmg let
unferen J^erm t)om rat^ t^n tl^e rat^famer fogen , boe ^oef an SBern^
Don Stdütd^en unb fagt, xok er t)on be^eü ber gan^ gemeinben ^tte biege 5
)>ttnten l(fterna(j^ gef^rteben ol^n unfere l^erm t>oni xati^ }u brengen unb loon
il^nen §u gefmncn. jum erjicn fo gefonncn fei bie f(i^(u|el t)on beiben rent*
famern, alfo bad i^re freunb Don ber gemeinten a\x6) mit il^nen i^n bie rent-
famer unb }u ben fiflen fomen moegen, unb bad t>urbad feine fad^en i^n ben
felben rentfamern getrau ober Dorgenomen n)erbe bau i^n bein)efen i^rer 10
gef(i^i(fte freunben, mit nahmen 5äBem^er Don ?iöfir(!^en unb Otoeber ton
»(.{>•. I^oiren in ber || fater^taggfameren unb 3o^n Don Suerten unb granrf
338ar6 i^n ber guebe^tagöfameren, loeJd^e fei barju gebcputiert fetten, unt
bat man bie red^enbuei^r i^n ben felbcn tameren finfdjfUe§en [folte] unt
machen neu regifleren expositorum et receptonun. jum in>eiten gefonnen 15
fei bie f(^(uffe( unb bued^er }um joQ, unb ba^ baer aatl^ niet gefc^e^e ban
intgegentoorbig ber Dur§ i^rer gcfd^icften freunben. jum britten gefonncn
fei bie fi^tugel Don bem getoutb unber bem ratl^^tl^orn , baer unf er ^erm
privilegia il^n liegen, unb ba^ man aud^ baril^n nit t^nge^n ober ettoan
baril^n tl^ue bau i^in beitoefen ber fctber geft^idten freunben. jum Diertcn2o
gefonnen fei ba^ l^art unb fci^(ed^tü(ben ju ^oren , toant fei motten koigen,
UKil^r ber flabt Solu banner toe^r, ba^ fei auc^ barju mocä^ten fomen ti3an fei
»oUen. auf bie brei erften punten tl^eben unfere ^errn Dom rat^ iljfrem p
pnnen genod^t unb bereitten i^re fci^Iuffeten Don ber rentfameren , Don bem
jott unb Don bem geioutb, unb Don ben fetben fd^Iuffe(n roorben ctiiiits
f(3^(uf[e( abgenomcn unb toorben ben gebeputierten Durg uberticbcrt, alfo l^
ein iegtid^ Don il^nen l^abte einen fd^tugel ju ben tameren, einen ju bem ge^
tt)u(b, einen ju bem joH unb einen ju ben rentfameren. bau auf ba« oierte
gefmnen bc^ banner«, fo unferen l^erm Dom rat^ unb berfelbcr fiabt 65fln
baral^n grog mtxtiiö) belauf gelegen toal^r, fo toolten unfere l^erm ftd^ Beta- st;
tl^en, unb toart bo4 burc^ unbertoeifung efeü<j^er gueter freunb Derbragen,
fo ba« e« auf bie jeit baerbei bleib.
Darnad^ auf bonnerötag be« 18. tag« octobris famen bie Don ber titu
ner fti^tcfung unb l^eifd^en if n bie ratl^«famer unb brad^ten baer Dor unl)
fagten, bie gemeinbe motten e« gel^abt l^aben, ba« man nu^n Dorta^n iu»
etoigen jeiten Don ber gaffelen, bie nac^ taut be« Derbunbbrief« niet m^x
bau einen ma^n ju rat§ ju tiefen pflegen, ba« bie Durba« gleid^ anbeten
gaffelen jtoeen mal^n jum rat^ tiefen mod^t, be« il^n feiner »ei« ju lagen,
1. 'tooP fe^a B, 3. 'ber' fe^tt B. 7. *fo' fc^tt B. 11. iunfer äBern^cr B. 6<&»ie*
btr »Ott JCIor [JlroUn C] B. 13. ffiiatj A C, 'ioeli^e — fetten' fel^U B. 14. feite'
fe^U ABC, 16. 'lifV f^'ttt unb öfter A. 16. 17. 'ntib ba« baec — sef(^. frcinbat' fc^
B, 19. man nitt barin gel&s B. 21. gcf. fei ba« (art ju l^ocren war tooRt Bf flott
'l^art^ in atten M- t'ermut^e i^ nrfprä«sli(^e« ^fttr|\ 22. 23. 'fei tt>o(teii' fe^Ct B. 23. ^'
reu genug auff iv gef. unb B. 26. 'unb worben — nberüebert^ fel^lt B. 27. Sim t^nca'
fel^U B, eine ju A. S)ad jweite 'einen' fel^U B. 28. einen von ber rentf^anuner.
auff B. 29. bad banner B. 'ond* flatt 'unferen* A, 'felber' fe^(t B. 30. groiU(^ belauf B,
34. I^eifd^en fl(^ in B. 36. bie von I. B, 38. toA man bat inn fcineclci »cii B.
m, ^rofarelatton über bU Unrul^en 1481—82. 935
tiwmt fei töorben aüjuma^l barbun^ el^rlo« unt mciuetbig , »aut fei gtcngc«
gan^ auiö tcm t)erbunt)6ticf. ma« unfcre l^crrn tom r«ti^ mit gneter unter»
toeifung bargegen fagen meßten, toci^x aK^uma^t unoerfenMic!^, ban bie t)on
ber f (einer fc^idung || ^ptatS^n, ber Dettunbbticf »el^t bod^ fo wtn ubertre* »i.6b.
5 ben unb jubroc^en, bad man einen neuen mad^en muefi, fei ad^ ten auf ben
üerbunbbtief uberatt niet, ban bie gemeinbe tooCten il^ten »iUen bari^nnen
^aben unb bo« man il^n bari^n nit broeg. bo muficn unfere l^crrn t^n
ful(^« auf bie jeit jutagen, unb fei giengen bamad^ alfo gu d^rtfhnigen bo
negfitomenb unb folgten bo t)on ieber gaffrien jioen , bie tor ntet md^r ban
10 einen getollten Ratten, bod^ toatt e^ nod^ binnen einem \a^x t)on gotte^ l}nU
fen getoanbt, unb fam toieber auf feine altt fue« el^e ©. Sol^an^migen, atö
l^iemad^ gefd^rieben flehet.
3)arnad^ auf guebeötag be^ fiebenben tag« novembris, fo aU bie Don -
ber gemeinben unber anberen ii^ren punten unb articulen 3o^an ^ßanl^aui^
15 burgermaifterfd^reiber öon feinem bienjl abgejlalt tt)o(ten l^aben, aU and^
gefd^ad^ , fo f ol^^ren bie üon ber groger fd^tdfungen einen unber {tif mit nal^*
men meifter 3oi^an 51Kunfe, fd&uilmaifter i^n bem ti^um, unb ben praefentier*
^n fei unfcren l^errn »om rat^ burd^ il^re gefd^tdtte freunb unb fprad^en/
fei fetten ben gefo^ren unb begerten ben jujukgen unb feinen eib barauf ju
20 ettH)fangen. fo liegen unfere Ferren ben ju unb entpf engen feinen eib in ber
rati^^fameren.
3)o pd^ nu^n bieffe bingen »aft loerKefen unb ber unfreb jtoifd^en bem
rat^ unb ber gemeinten tag t)or tag [guna^m] unb aud^ ber rcntfamer bar*
oon grog fd^ab erftunb , toant aüt man tl^ebe »a« er toolt, niemand gab
25 l^ierbinnen ber rentfameren ba« gel^ne, ba« fei fd^ulbig toal^ren, ber ratl^ l^att
auc^ fein mad^t mel^^r, toant tpa3 man il^n ber groger fd^idfung Dcrbrog unb
^aben »oUe, ba« lieg man »erfunben ai^n ben rat^, ba« toott man atfo ge-
l^att l^aben ^. unb baerüon »al^r 3fol^an ^emmeröbadb ber frifd^r unb für-
genger, unb toa« er ^ben tooft ba« moejt gefd^ei^ien, bau eö fam nit atte«
30 ani^ it^m, tt)ietoo( er ber gedffte unb ber fö^nfte »a^r, boc^ »al^ren tl^rer öier
ober fünf, baraui« er ba« tl^'et unb tjon ber l^enben e3 floeg. loei fei aud^
nad^mal^I« »eroueren, fott man aße« ^iernad^ beigef (^rieben pnben.
3)arnad^ bo fid) bieg^ene befolgten, bie big loer! a^ngel^aben l^atten,
t>a0 e« il^nnen qioatid^ baruber gal^n foUe unb fei folten ba« niet moegen
35 oofbrengen nad^ il^rem boegen auffa^, beretl^cn fei fic^ unber ein, au(^ ötid^t
mit ctli^en boctorcn unb anberen getel^rnten , unb (iegen unfere
l^errn t)om ratl^ ben felben brief mit i^re ftabt SöBn meifte fegel befegelen
feiten, auf baö fei i^re« || muittoiUen« öortal^n gebrauchen moed^ten unb ba« m. e«
3. fagtcn B, ünerfcnrflirf) B. 6. '»an' flatt 'ban' B. 8. ^fult^ö» fe^U B. 13. gobt«*
tag« bell ficb. nov. B. 17. 'melier' feljlt B. 'bem' UW ^- 23. 'junal^m' fe^lt A.
unb bie rentf. B. 24. ein ieberman tl&cbe B. 26. 'auc^' fc^tt B. '»anf feilt B.
27. »rfunbcn A. 28. 'friegS^er' ftatt 'frifAet' C. 'ein' flatt 'unb' B. ^ 30. 'ba^' flott
'bo(^' B. 31. »on ben ^enben er fl. A. 'unb von — floeg' fe^It B. 32. ferneren
A, «erna^menn B. 'bei' fe^It B, 36. Offenbar fel^U ettoa«, obwohl bie ^ff. feine
Sücfe l^aben.
1. 2)ie einjetnen «cfc^flüffe finb aufgejä^lt bei (Snnm Hl, 593.
936 aScilagcn.
man fei barumb nu^n ne&i \)cxnadfmai& ntet fhofen moed^t. unb t)ad ettt»
tt>erf laute alf o ald l^ietnad^ Qef(j^rie6en t>o(gt :
Hl9 0i)n bie etbate ^erm unb freunb Don aKett ampten unb gaffelen
fotnen x% tote man tad gemetn(t(j^e f))rt(^t unb gefagt tottb, ba^ man tl^Üöit
bon ber erbat gemetnbe gefd^tdt l^at umb ber fad^en unb ^nbe(^ xoxUtn, auf s
@. 2Ri(i^e(td tag negflteben inx tßoi^axt^ bed gemeinen gut^ unb bet erbar
gemeinbe binnen Söün al^ngel^aben, bi^ noäf bel^erbt unb »otta^n für biefe
toirbige jtabt SBIIn unb ber erbar gemeinben t)on noeten fein foH furjune^*
men, l^ernad^, toan biefe faci^ gef^U(i^t unb l^tnge(a(i^t fein, ^u reben gellen,
bie ju jirafen unb eineötl^eil« i^re l^eubber ah^ian fuKe, fo ifl bei ber großer lo
fd^idung bon ber erbar gemeinben geram<)tf4(a(!^t unb üerram^)t toorben,
auf ba« bie »ier l^erren, bie gefol^ren feint »orben, bon ber erbar gemeinben
toegen ba« »ort ju t^uin , unb t)ort bie anbere l^erm unb freunb t>on aßen
amfitn unb gaffelen gef^idt, be^^alben i^red (eib^ eieren unb gui^ unbe^
forgt, bor bie el^re gofe, ber pabt el^re unb toolfart^ unb ein gemein bep 15
fo^ntid^r f)>red^n moegen unb ratzen, bad bie gefc^idte ^errn unb freunt
bon allen am))ten unb gaffelen, atö malli(j^ auf feiner gaff ein, bie erbar ge«
metnbe unb gefelfd^ft albar bereibt unb bcrbunben füllen t^uin t)erbieben
unb il^n biffe bingen furtegen unb guetlic^ ju erfennen geben unb o^n i^n
freunbüd^ begeren, ba^ fei fld^ mit ben anberen gaffelen einbred^tüci^ üereini* 20
• gen unb öerbragen toiKen, ob eljman« Don unferen ^errn »om rat^ ober ben
^errn unb freunben bon allen am<)ten unb gaffelen umb einige find ber
öurgerorter fa(^n nu^n ober l^ernad^mal^I« binnen ober bangen Sijfln mit
toorten ober mit »erfen geargioiKiei^t tt)urb al^n fein leib, e^r ober guit, ba«
al^ban bon flunbal^n, fo balb man bed geioal^r kourb, bie erbar gemeinbe 23
femptlic^ unb ein jeber bon il^n befonber, beut ober ben, ber »el^r ein ober
mel^r, ber alf 0 geargtoiHigt tourb ober toerben, mit leib unb guit ^u l^ulf forn-
men, beijtant t|uin unb bara^n fein mit aller mad^t, fo »al^r man bau ben
ober bie binnen ber flabt Eöttn al^nfomen mad^. biefelben »erreb unb bic^
ienige, bie fold^e argn)illung getl^an, ratl^ ober tl^aet bar^u gegeben l^etten 30
oöermi^ [idf felb« ober jemant« anber«, jlrenglid^en ju reben fleUen unb mit
81. 6b. bem fd^toert gerid^t »erben, || alle« mit bieger öortoai^rten : ob jeman« »e^r,
baral^n man tuntlid^en erfunb, ba« er fid^ il^n feinem am))t unb befel^l, M
er öon unferen l^errn unb ber jtabt ge^bt ^ett, baö gemein guit berorent,
anber« bau frumblid^ gel^alten, ba« man benfelben barumb »ol ^u reben 35
fleHen unb fuld^« »ol galten moeg, unb toa« er atöban \ym notturft unb
bitligfeit niet öeranttoorten !unt, ba« er barumb leiben unb gelben foH unb
ba« bie gefd^idtte l^errn ober anberen , bie erbar gemeinb »on allen amptcn
unb gaffelen barju gefol^ren l^at ober liefen tourb, ben al^nge^abcn fad^n
»ort mit fleig nad^ge^n unb al^n bie enbe [brengen] füllen al^ fei erft funnen 4«
unb moegen, unb fo balb ate baö gefd^el^et ip, ba« man alöban fonber oct.-
2. lauten A , Xantfi B. '•%t\^xxt\>txC fe^It B. 4. 'man* feiert B. 9. gef^Iti^en ^ i^.
13. '»fflcn» Wt 5. 19. furtagen ^, »ortagen 5. *il^n' Wt 5. 20. 'f«» fe^Ct ^.
24. 'lieb' Hatt *(eib^ A. 25. gemetnbe )Don vnferen ^erm vom rat^ fcmptlid^ ABC,
26. befonber, ben ob ban ber A. bef«, ben off benn ber B. 28. man ban ob bte binv. b.
fabt A. 29. 'jur rebf flatt 'oerreb' B, 36. folc^« ben ttoU B. 40. 'brengen* fe^It A.
I
III. ^Jröfareration üBcr bic Unrul^en 1481 - 82. 937
jud^ bara^n fein unb MctBcn foH nadf laut bc^ »etbunbbrief«, bei bem man
au(^ auf aU unb teglid^e fad^n, biege l^eilige ftabt SöIIn unb bie erbar ge«
ttieinbe femptiidfe ober kfunber beröl^tenb, unb fein furfptec^en
ober tjertl^eiUen xatf) unb fd^idung ober anber« il^n feiner »ei« l^alten ned^
5 l^aben foH, umb arg unb jtoeibrad^t ober untoiflen, baraui« erftal^n moed^t
unb jtt üerforgen fl^t, ju Derl^ueten.
ä(« big enttoerf t>ox unferen l^erm bom ratb flelefen »art, fo befel^Ie e«
unfern l^errn nid^t, bod^ fo e« bie groge fd^idfung unb fleine fd^idfung alfo
gefd^loffen, toietocl fic^ unfer ^erm l^ertUd^ barwieber tagten, fo mujlen un«
10 ferc l^enn ben brief a(fo bewilligen, bod^ auf fuld^ üortoal^rt, ba« man ba«
untiocrf auf all gaffelen brengen [foflt] unb bar fottt man e3 erjl ^oeren
(efen: »a^rbei e« bau alle gaffelen liegen, barbei tooKten e« unfere ^e\*rn
auc^ lagen, fo gefd^ad^ eine »ergaberung auf allen gaffelen auf @. 9?icolau« 3)cc. «.
tag be« l^eiligen bifd^of« unb unfere ^errn fd^idten il^rer freunb öier auf jeber
15 gaffel mit bemfelben jebel. fo tootten bie gaffelen ibn^gemein ben jebel i^n
feiner loei« julagen *, fonber fei toolten bei bem gemeinen berbunbbrief blei*
ben unb feine neue wrfd^eibung nod^ berfieglung gefd^ebn lagen, auc^ fd^icf«
ten unfere ^erm tom ratl^ bei ber fclber jeit fuld^en brief , atö bie gemein
fanfleut ber {labt Sölln a^n ben ratl^ gefd^rieben l^atten, auf alle gaffelen ju
20 Icfen, ber aud^ albaer getefen toa^rt, barauf bie boege gefclfd^aft einen grogen
i| fj)cit unb ein berbrieg bitten, »ant bie tjurg mad^ten biel rumoer« unber «t "••
bem gemeinen bolf , bie jld^ al^n ben fauf leutl^en ernerten 2, unb bie öon b^n
alten gefd^led^ten mit etlid^en anberen mad^ten aud^ bargegen neue bergabe«
tung unb berbuntnig ju ©t. üRariengraten auf ben belen unb ju ®t. älu*
25 guflinen unb anber^mab.
auf ben negflen burgerorten tag, nemlid^ be« fiebenben tag« be« mana^
novembris giengen bie l^errn öon ber groger unb fleiner fc^icfung ju vat^
auf ben grogen fal auf ber burger baui« unb fd^icften efelic^e il^r freunb ju
unferen ^errn t)om rat^ in bie ratl^^famer unb liegen unferen l^errn fagen,
30 fei l^etten bon gel^eifd^ unb befe^l ber ganzer gemeinben 3oban ^an^auig
Surgcrmeijlerfd^reiber tjon feinem bienjl gefialt. fo fei pd^ bau unbertounben
fetten, fo »ölten fei aud^ ben lafi a^n ftd^ nehmen, einen anberen barä^n
JU fe|en, unb fagten unferen l^errn, ba« fei fid^ be« niet froetten, unb fo^*
rcn bo meifier 3oban äRunfe, [ber] fd^uilmeifier ju fein pflag in bem tuim.
15 unb bo fei ben gef obren l^atten, bo f(^idtten fei bon finnbabn i^re freunb ju
unferen l^errn bom rat^ in i^re famer unb präfentierten benfelben öo^an
3. 2ln @tc«e ber Surfe fle^t in ABC \>a9 flnnlofe 'öon ben'. 'turgef^jried^' flalt 'furfi)re(^en'
^. 5. »mb tjrabt A, tjmb ^a^ C. 11. 'fottt' fe^It ABC. 'foU» flatt 'foUf A.
12. Ha^en' flatt Mefen' A. 15. 'fo »olten - ^ebel' fe^lt B. 21. »ein' fe^lt B. 22. 23. »on
bem aUten gef(^(ed}t A. 24. 3)a« jmeite ^ju' fe§(^ B. 2(;. ben fieb. tag B, 28. fi^irfte A.
29. @tatt 'ttom rat^ — fagen' f^at B nur 'fagenbc'. 32. 'anberen' fe^lt B. 33. 34 f ö^s
rcn A, 34. 'ber' fc^tt A B. ftbuKm. im boim fo fein ((entere Beibe SBorte autb A) plegt
in bem t^umb B. 36. prafentierten A.
1 . 93gl. beifpiel^toeife bie ^nttoort ^ergeflellt toerbe, fo toürben fle (SBln t>er«
ber 3unft fBinbcd bei @nncn lll, 598. toffcn. 2^gl. i\)x ©^reiben bei Qgnnen
2. ^te ^aufleute brobten nämlid^, 595.
fatt9 bie 9iu^e in ber v^tabt nidjit balb
938 8eUagen.
9Nun$ unfeieu ^eirn unD begettett t)on uttferen l^tvcn, tmd fei ben §tt(agen
toolten unt em)>fangen feinen eit, loant bie gemeinbe l^ett i^n gefol^ren mit
motten i^n anäf l^aben. a(fo fönt meifler dol^n 3Run^ in bie famer unb
unfere f)txxn (iegen il^n ju unb em^fiengen feinen eib. beöglcici^en tl^eben
fei bon ber groger unb f leiner fc^irfung mit biet anberen bienflen unb bcbe^it : 5
fei faxten ab ^cter bon Srdtenfe l^enn ^tere fo^n bon ber ritmeijlerfti^ft
unb ä^l^elm bon Srtften^ bon bem 50Q unb me^r anberen, alle unber-
fd^ulbt unb na&i il^rem muittoiQen, unfere l^erren bom ratl^ muiften tl^n in
allen bingen toillig fein unb muipen ba« ntet tt)ibberfj)rec^en, unb unfere
l^errn l^offten, fei tooften c« aß mit guiten ubertotnben, bocä^ moi^t e« att niet 10
l^elfen, toant i^r grünt unb auf fa| loo^r 6oe^ unb fd^noeb , a(^ ftc^ bamod^
erfunben l^at.
' jDarnad^ fo atd mein gnebiger ^err (antgraf ^rman 6if(i^f bon SoQn
biege jtoeibragt jtoifci^n ber jlabt S&ün unb ber gemeinbcn bcrnal^m, fuegte
er fic^ i^n eigener j)erfon mit feinen rätl^en unb freunben al^n ba« ratl^oui« is
^i. 7b. miber i^n || bie Heine famer unb begerten mit ber ftabt unb ber gemeinte
freunben ju f<)re(i^en, barju ber xaü) unb bie gemeinbe il^re freunb ju beiten
feiten gaben, atba lieg mein l^err bon (SöHn lauten, toie ba« er bon biegem
untoitten jioifd^en ber fiabt ßiitln unb ber gemeinb ^ett bernol^men, ba« il^m
t)on Ijierfeen leib »el^r, unb erbotte fid^ barumb, barjtoifd^en ju bem freten»
)u f))re(|en unb ju ratl^en, barol^n er fid^ aud^ ju feiner jeit moetnig mt
arbeit toolt lagen berbriegen, mit biet anberen freunblid^n toorten. M*
gleich« famen feiner gnaben rätl^ unb freunb unb erbotten fld^ in glcii^cr
toei«, barnad^ meine« gnebigen l^errn bon ®uilid^ unb bon bem 33erg röt^
unb freunb, barnac^ ber fläbt mal^n ©tragburg, ©peir, granffort unl)»
äBorm))«, bie bon il^ren fteben aud^ trefflid^ i^W^^ toal^ren unb aud^ eine
lang ^eit alliier lagen unb biel arbeit« barumb treten, be^gleid^ au^ ^ie
l^ern bon ber toirbiger paffd^aft, auc^ ber rector unb bie gefc^idften bon ber
»irbiger uniberfitet ber fiabt Solu, bie fld^ alfuld^« untoitten« bebrinflit^n
JU l^er^en ^ai)n liegen unb l^etten gern barjioif^en in guitem gcbabingt. 3«
mar nein, e« mod^t fein guitlid^ babing baeten nod^ l^elfen, ban fei muiften
all bebloi« t)on Irinnen f^eiben, toant ber auffafe toal^r niet a^ngel^aben, ta«
man freb ober ber gemeinben nu^ unb toolfartl^ fued^en ober furfe^n »ol-
len , bau ein jeber f ud^t feinen anben ju toret^en unb man »oUct all fünf
ober fec^« bon ben oberflen bon bem regiment l^aben \ unb niet el^r toe^t 34
ber freb ju mad^en, auf ta^ bie bon ben alt^en gef(^led^ten, bie fic^ bebunfen
liegen eine jeit lang ad^terfafet ju fein, »iberumb ju ber fiabt regiment !om*
men moed^ten, toeld^ fld^ aud^ nad^ al^n SBern^er bon ?i«fird^en unb mc^r
anberen befentlid^ unb liaxüdi erfunben l^at, bie barumb mit bem fc^ioert
gerid^t morben feint, al« l^ernadb gefd^rieben bolgt. «
2. gcföl&reii A. 1. i^nen A. 5. tieU mc^e anb. B. 8. ü. ^mutfien — fein unb' fe^U
B. 10. ba« mo(^t aHcö ntdjt B. 13. 'fo' fe^U B. 14. fuegten A. 23. 'in' fcWt
B 26. aBörmtd A. 26. 27. ein jeit (ang B. 31. mer B, 33. fuet^tcn A. fudj^
ten B. 34. feine« anbeten ju kvretben ba^ man funff B, 36. 'gcfd^idteu' flatt 'alt^
gefc^lec^ teu' A.
1 . Uebei' btefen ^^lan t)gl. bie ^e^ !3)i'tnpenbei'g unb bed 9ur!^arb t>on Sol«
fenntniffe be« (^olbfd^mtebeS ^eincid^ fenflem bei (Snnen 599.
I
III. "ßrofaretation über bie Unruhen 1481—82. 939
SJon bieget jett Dortal^n bi« jum fajlctabent fo nal^men mtfct ^crrn
Dom ratl^ tafi mand^rlet gmtltd^ tntttedoeg f ut , t^aermtt fei aü mit guitet«
tieren^eit nieinetcn eine eintragt unb fteben ju treffen , unb toa^rt man^
etoige ft^idfung t)on unferen l^errn öom rat^, and) t)on ter groger unb tku
5 ner fd^idimg tarju georbinert, umB ein beifommen ju t^uin unb aui« ben
. bingen ju j^reti^n «nb einen gemeinen freben ^u flnbeh. wie frennblid),
tt)ie gelimpf (i(^ unfere l^erm bom rat^ ba« || fuma^men , muiji aüe^ niet »f- '»*
6aeten, ban bie boege gefelfci^aft nal^m alle« für fid^, fei »otten ju feinem
freben öerfta^n, fei l^etten erfl ber a^ngel^abener rec^enfd^aft ein enb, ber fei
10 boc^ btinadi ein enb Ratten, unb toolten boe bie »on neue« a^nl^eben nnb
faffen tag.unb naci^t anf bem ratl^^ui«, fo i^n ber prop^etenfamer, fo in
ber gulben famern, fo in ber merunbüier^igfamern nnb anbertoal^e, nnb
lagen nnb überfallen bie red^en^bue^er nnb fd^rieben baraui« mäßig nad^
feinem gefallen unb »al^ren öerl^offt, fei »olten efeUc^en bari^n ftrafü^ fun-
15 ben ^abcn, ban toel^r i^n il^r auffa(^ red^t Totgängen geioefl, bod(> mod^ten fei
nad^ aöem i^ircm fleig unb arbeit i^n ben bued^eren niet finben , ba fei el^e^
man« mit befd^mi^n moed^ten, be« fei fid^ fel^r fd^ampten unb aud| erfd^redt«
ten unb beforgten fld^, fei folten feuUd^ baruber fal^ren, aU e« aud^ burc^
bad redete urtfei( gotte« gefd^^ad^. e« moed^te aud^ äße« niet getl^uin, ba« ftd^
20 biejenige, bie auf bie ^eit üon bem regimcnt ber ftabt SöUn ttjal^ren, bie man
gern t)on bem regiment gel^abt l^ett, afle jeit für unb nad^ bor ber ganzer
gemeinbe auf gaffefen unb anber«toi^e offenttid^ unb guittoillig erbotten ^tU
ten : »el^r e« fad^ ba« man jemant« befunb , ber fid^ il^n feinem regiment
anber« ban jenUid^ unb gebeurlid^ gel^alten l^ett, ober ba« jemant« be« ge*
25 meinen guift anber« bau gebeurüc^ genoffen l^ett, ba« ber bamad^ gebeurlid^
fonber gnab geftraft rnurb. be«g(eid^en erbotten fid| unfere l^errn bom xaii)
a^n ber erbarer gemeinben: »ift man jemant«, ber fid^ anber« ban gebeur- .
(id^ il^n feinem regiment gel^alten ober be« gemeinen guit« entfrembt ober
migbrauc^t l^ett, ba« man ben ober bie meltte, bie toolten unfere l^errn öom
30 ratl^ barumb gebeurlid^ tl^uin flrafen. mar nein, big loal^r nod^ niet bie
braut, barumb ba« man bannte, al« fid^ aud^ nad^ fd^einbarlid^ erfanb 2C.
©0 nu^n fein menfd^lid^ rat^ l^ju funben werben mod^t, »ie man
biege bingen jlebelen unb ju einem freblid^en enb brengen moed^t, toant ber
Boe« geift bie l^erßen ber boegen fo gal^r befegen unb üerblinbt l^att, ba« fein
35 freb nad^ einbrad^t baril^n ju brengen toal^r nod^ mit bitten nod^ mit breuen,
t>cr attmad^tiger gott^ ba« aud^ oüd^t niet l^aben toolt, ba« fuld^ ratl^ burd^
unfer funben toiHen öon ben leuten funben n)erben foKt, ift bod^ ber barm*
l^cr^iger gott t)Ii(^t burd^ gebet unb tooltl^at einiger guiter l^erfeen betoegt
»orben , feinen ratl^ unb gottUd^en »iflen , be« »ir nu|n bon @t. StRid^ael«
io abcnt bi« ju grog fafletabent || genfelid^ beraubet toal^ren, binnen bieger »r.s»».
wirbiger ftabt ßößn toieberumb ju f^idfen, bi« biege bingen gefieijelt unb
6. 'barju' UfjÜt B. 8. 9. »ölten feinen fr. B. 10. 'bie' fel^tt B. 11. ^jropl^. ban inn
B, 14. »nnb fei ». *erl^. B. 16. finben hinnen B, 17. 'au(^' fel^lt B. 19. 'ba«
rel^' fc^lt B. 25. *«u^' flatt 'gui^' Ä. 27. 'ban geb.' fe^It B. 30. mec ne^in B.
31. bannten A. 32. 'q»am' jtatt 'fein' B, funben wart B. 34. »fo ga^r' feitt B.
36. '»lidjt» fe^a B. 37. foU A. 38. guttec einiger %. A B. 40. 'fo' flatt 'ju' B.
41. 'bei' flott 'H3' AB,
940 eeitagen.
l^mgelagt toorten. fo tft gott ban! binnen fnr^er loemanblung t)er red^ter
^ant« gotted ^ g^f^^^t, bed mir gott almed^tig p emigen feiten t)anf unb lob
fagen foUen. toie auci^ ber banf gefci^el^n, finbefln l^iernai^ tiaxlxö^cn be»
fd^tieben.
S)arna(i^ atö ttul^n ber aUmad^tiger gott ftd^ über bie l^eiüge fiabt ßöUn ^
erbarmen unb niet langer l^at miUen leiben t^n fuld^em unfreben ^u fia^n,
^at ber teufel t)on ber l^ellen bie l^erfter ber boefer fc^noeber leut bcfe§en,
bie nu^n il^n ganzem auffa^ tDal^rn, il^rer a^nge^aben fd^noeben fa(!^en ent^
fd^aft )n mad^n, nnb anf fater^tag t)or grog fafiabent, nemlid^ bed 16. tagd
februarii, feint etliche öcn ben ienigen bie bie aufrol^r abnl^oflen, jubreiben «o
unb belferten , be« abenö fpat ju fe(|« u^ren barfur unb bornad^ bei einan^
beten t)ergabert getDeft auf bem ))la^ t)ur unfer l^errn l^auid bei beut pu^
unb ^aben baer einen ^eimlic^en rat^ geilten unb gefc^logen, toit unb load
manieren fei il^r fachen al^nfteUen n^olten unb bad fei Ded mo^ntagd negß
»e6r.i8.t»arnacl^, nemlid^ ben mol^ntag ju fajlabent, efelid^e üon ben ober^en 1001115
i^rem regiment fe^en iDolten unb e|^li(^ entl^aubben, atö ftd^ ba9 aud^ nat^
erfunben ^at. fo feint auf mol^ntag ju grog fafiabent, nemlid^ ben IS. fe^
bruar, »ergabert getoejl auf ber bonttoorter gaffel ein merfltd^ gejaü boefer
f(^noeber boefen, e^li(^e magren burgef, eljli^e arm ingefeffen, bie fid^ mit
barunber mengten , unb l^aben il^ren boefen fc^noeben rat^ albar gefc^logen 20
unb feint mit einer mirflic^er groger ))rqceffion fomen auf bvid ratl^l^aui^
mit einem grogen ungebeir unb geruid^t , bar pti^ barnad^ me^e barbei oct*
gaberten, fo ba« il^rer ^»ifd^en brei ober üier taufent »ol^ren, unb flalten
fid^ a!^n gteid^ al^ toolten fei mit getoalt il^n bie rat^^famer treben unt)
il^re^ muittoiüen« al^baer gebraud^en, bod^ »orben fei burd^ eglid^e be«2'
ratl^« unb audf anberen mit guiten fanften morben unbermeift . ba« fei boc^
fo grogen ungebie^r niet ma^t^n, fonber ba« fei bem ratl^ ju fennen geben,
tt)a§ i!^r begerte mel^r : ba« f oHt man bem ratl^ al^nbrengen , e« f oflte il^nen
auc^ trol geft^el^en. bo giengen fei il^n bie gulben famer unb berietl^en ptj
albaer unb fd^idften aui« i^n jtoeen ju unferen ^errn bom ratl^ unb liegen ^
unferen l^errn fagen, fei toolten tier )>erfonen aui« ben l^errn t)on ber f leiner
fd^idtung unb aucb ton ben gefd^idtten t)on allen am))ten unb gaffelen, bie
audb auf bie jeit bei unferen l^errn in ber ratl^öfameren ju rat| fagen , ju
^f- 9». i^ au« ^ben, mit ben tooöten || fei fi(^ beratl^en unb al^ban unferen ^errn
tjom ratl^ i^re begerten t^uin fagen. bo bie t>ier ju i^nen ^eraui« ju il^rem 35
rat^ famen, bo f^idften fei einen öon ben »ieren in bie rat^^famer unb gc*
fönten, einen unferer ^errn secretarium l^eraui« ju il^nen ju fd^idfen, bem
follten [fei] bie jenige, bie fei aui« bem ratl^ l^abeu »ölten, i^ren bitten bar*
mit JU fd^affen, a^^njeigen. fo toal^rn il^nen unfere ^errn öom rat!^ baril^n ju
toiflen barmit ju f (Raffen unb fd^idften ju il^nen einen secretarium, gnant w
1. flott tob »nnb banrf fnrfter B. 2. 'gottcö' fe^lt B. 5. 'göttn' fc^U B. 6. etbatMft
^att onnb B. 9. ben 6. tag B. 12. 'bei' flatt '\>iit' Ä. 15—17. '511 faflabent -
mo^ntaft' fe^rt B. 20. 'f(^noeben' fc^tt B. 23. 'bei' flatt 'atoiftftcn' B, 24. 'fi*
an ob n^olten' B. 26. 'au(^^ fe^It B. 30. ''itotttC fe^tt B. 33. «nnb bo B.
38. 'fei' fe^lt A B.
1. MutatiQ d^xt^ri^e excelsi. Psalm. 76, 11.
III. ^rofaretation übtr bic Unruhen 1481 — S2
941
meiner $cnrici^ Don 3<^ntcn, bcr unter fei t^n t)ic gult'cn foiner gieng pften
unb f^reib tie jenige, bie fei i^m aVtox mit gTo|cm geruckt unt) mit un-
gefteuric^feit nccmpten, ju 3 1 perf onen, fo mit nahmen * : ^er ®otoin »on
©traKen jur jeif burgcrmeiflet, ^er ^cntic^ ©uiterman, ^cr ^etcr »cn
5 (Srrflen^ 2, 3o^an Wenigen , ämbt »on SBe^Iing gewaltrid^ter jut jcit.
Oot^an Don bem Sroefl, 2Uman ©almunfler^ 3o]^an Spoir, Stand
S5öt^, 3o^n ©reffrabt, ^enric^ SWarBurg*, ^enrid^ $^ed^, 3o^an
9iumme(*. ^eter Surbad^ , ^enric^SBin, 3o^n öon Scrd^em auf bem
9?eumarf, 3o^an Sl^oinberg, 3o^n öon SlrtDeiHet, 3o]^an »on SWcbman,
10 ßonrab »on Serd^em unb 3o]^an ©ommet. Don unfercn l^erm bieneren
3ol;an Don Herten, äffiret^t Don ©d^Icbufc^^, 3o]^nne«$e(man jin«meijter,
©erwarbt muHenf^reifecr, 3o]^an Don Sommern Burggraf unber bcm ^aui^,
^enuan SWni^gcn burggraf auf bcm granfent^om , unb bie brei getoalb*
rici^terbotten. unb fo bie nu^n gefc^rieben toa^m , fo famcn fei eben mit
15 großem geruckt unb beflonben ju ber prop^etcnfaracr mit geaalt i^njubrin-
gen , al« i^r auc^ eine« t^eil« bari^n famen , unb fd^icften il^r Dier auiöge*
l^eifd^tc l^erm ju unfeten ^erm Dom ratl^ i^n bie rat^öfamer gal^n, bar
toal^rt ber jebel ber auiögel^eifc^ter ^errn getefen. bo bie al^ngc^cid^ente ba^
nul^n l^orten unb fa^en niet barDon ju fomcn, fei fanten fit^ aut^ be^gc^n
20 man fei uberfad^t unfd^ulbig , fo ergaben fei ftc^ toiHentlic^ barju , ben
f(i^noeben boefen unber il^r ^enb ju ga^n. bod^ liegen unfere ^erm Dom ratl^
ber boefer gefclfd^aft fagen, ba« fei tool tl^eben, man fo(t il^nen bie obgemelte
pcrfonen laffen folgen, il^nbem fei i^re^ leib« Don i^n Derfid^ert tourben,
toeld^ bie f^noebe fort affo Dertoiflic^ten. a(fo giengen bie auiöge^eifc^ten
25 aui« ber ratl^^famer mit trauri(^em gemut^, unb bar flunben bie boe^toic^ter
für ber j)rop^etenfamer unb nahmen ber l^errn toal^r unb nahmen ^errn
@otoin Don ©trauen feinen fiaeb unb führten fei mit fic^ mallid^ nac^
feinem »olgefaHen, ben einen l^er unb ben anberen bar, || auf ber flabt t^orn 6f. »»>,
umb unb umb, il^r brei ober Dier beianberen auf einem tl^orn, unb bie jenige
30 bie fei niet be^ morgen« ju t^orn geteit l^atten, ben tl^eben fei fagen nac^
3. t^ngeüummigfeit B. vngefiuri(^fnt C. 6. Ititm. (Sal^meifler A. 7. 9Bra^ A.
8. 3o^. iTummeU B. 9. 3o^. ^iontberg B. ^0^. aRebm. B. 11. geimeifier A.
t^ormeiflfr C, 12. unber ber Ferren ^. B. 13. *bem' unb *bie* fe^U B getvetbrid)«
ter«biener B. 15. HfftC fel^lt B. 16. ^aud)^ fe^It B. fotnmen tt>aren B, 19. *fun<
ten* fiatt ^fanten^ B, 20. man »berfagen B. 24. au ifgef (Reiben A. 27. flaff a{f
vnnb gaben bcm iunder SBerner £^^fir(^en t)nnb B, 3ü. nitt be$ morgend nitt geleibt B,
1 . 3m fotgcnbcn »erben nur 30 ge*
ttannt, ba9 ^ergetdf^nig ber 9?eim4ronif
nennt ^. 582 no(^ 3o^an dtobenftrd^en.
2. 9{etm4ironit 566 nennt {!att feiner
Den ^eter Dan ber Dioden. ©cmSß (gn*
nen 602 jlanben bcibc auf ber ^rofcrip»
ttondlifle.
3. @in2:i(man@a(mönfler wirb 1477
im Lib. registr. senatus III, ^(. 68^ er«*
toä^nt. ^atgmeifler, n>ieau4^bte9?eim(^r.
596 ft^retbt War nad^ (Snnen 603 9loU
bamatö 3<>bann bon ^rd^em.
4. SBtrb aud^ bei @nnen 602 ange*
füf^rt. 2)ie 9?eimd^rontf 572 nennt ^em-
rid^ Oberbad^ an feiner @teQe.
5. 2)ie 9{eimd^ronif $. 590 nennt
ibn Hummel, anbre^ff.banai'tert. 2)od^
finbe idf^ 3o^an 9{umme( al« (£ülner mx»
ger 1482 3an. 27 erwähnt. (£opienb.
XXXIII, 5B1. 102».
6. $ln@tel]iebieferbeiben9{amenM
bie 9{eimd^ronif 604 : <ber burgermeißer
wiger beif.
942 QdUfltn.
mittag }u t^cm^ ga^it, M ani^ flef^oc^. unb Don btegem ^be(, l)a ter
ted moTgend oifo gefc^, mad einer genant 3o^an ^entmerdboi^ gnttel«
med^ ein ]^n)>tnta^n: bet gieng au i^n ber rot^fanter nnb ouc^ iKitbangeB
ten gan^n morgen unb 1^ ein loeig fieffgen in feiner ^nb nnb ber regierte
aQen biegen ^nbel. ber gieng ju ber roi^ameren anid nnb i^n a(|o bnd h
bed morgend atö tl^m beliebte, nnb bad regiment bnrte bid a^n bte elfte n^r.
bo giengen unfere ^^erm oom rotl^ mit ben ^erm. Don aQen amptvn mt
gaffelen nnb mit ber ftetner fd^idung }u rat^ fi^, nnb bo n>orten e^id^
Don ber fteiner fd^icf ung gebeputiert aü nadf toillen nnb gefoQen 3o^i^
^emmer^bac^ ourg : ber einer unber ber {kbt rati^l^aud umb bod jn Dema^^ n
ren — f o ber burggraf Sofym Don Sornl^em mit gefangen tooijx — , e|li(^
auf granfentl^om — fo ber burggraf aud^ gefangen too^r — , e|(i(^ i^u
bem blitl^ud, unb barp tt>orben gefd^idt @oebbart $alm nnb 3oban Oem-
mer^bac^ Durg. unb bo bid alle^ gefd^et toaifx, bc gienge aE man ^im.
big befiunb nul^n ein groge mmoir binnen ber fiabt Qolln p ma^, unt n
fo gott ber a(me4tige bie l^eilige ftabt (SoQn fo eOenbig nit Dertagen toolt, fc
feugte e^ flc^, ba^ bie gan^ erbor gemeinbe, bie nod^ ber treuen nnb t^niben.
bormit fei bem ratl^ Don SoQn Dertoant vocü^xn, niet Dergeffen ^tt, loietool
fei bod^ e^ßd^er magen tur^ barfur auf ben ratl^ unbiQig n>a^m, ben nad^«
mittag unb bie nad^i bur(^ fteigige arbeit, bie fei Don einer gaffelen ju ber»
anberen tl^eben, mit gotte^ l^ulf e^ barju brad^t mart, bad fuld^e fc^mac^t
unb n)iebenDerbigfeit, bem toirbigen rot^ biegen tag gefc^e^t, mit (eibmoebi-
gen unb unleibigen l^er^n aufgenommen unb fuld^ unDerfaJ^ren^it ber boed«
told^teren gefhraft toa^rt, a(^ l^ternad^ gefd^rieben Dotgt.
^amac^bed anberen tag^, nemlid^ bindtagd bed (e$t fafhibend, atö bieii
gefelfc^aft Don ber boeger forten ben anberen tag i^ren fafkbent geilten
Ratten unb froüc^ getoefl toal^m, fo toorben fei }u ben (e^t fafiobent bebroSt
unb bie gefangen l^ielten bo au(& il^ren fafkbent. bed morgend gu 9 u^res
giengen unfere ^errn Dom rat^ bie noc^ ungefangen toal^ren loiebemmb 2»
ratl^ fi^en, unb l^atten fu^ bie gemeinb Don aQen ampten unb gaffelen jeter 30
«1. 10«. auf fein gaffel Dergabert || unb ratl^ gel^alten, toie fei il^re gefangene ^erm
unb freunb toieberumb Don ben tl^ömen brengen moe^ten, unb l^aben ge-
meinlid^ fu^ aQ;^umal^( gel^arnifc^t unb baben fid^ bei einanber k>ergabert auf
ben ^eumarf unb albaer ein einbrecbtig fd^log gefc^togen, i^re l^erm unt)
freunb Don ben tl^omen gu l^oQen mit ber geioalt. bod^ fd^idhen fei auid bet »
gan^ gemeinben 7 ober 8 geioapfenber p unferen l^erm Dom rat^ aim
ju ratl^ pfeenbe, unb biefelbe gefd^idften famen Dor bie rat^^fanier unb k--
gerten mit unferen ^erm ju ff)re(^en. fo tourben fei i^ngefi^idft unb ^pxoä^
l. 'boe bit' flatt 'ba ber' B, 2. 'einer' fe^lt B. 3. Sift' fe^rt B. 'unb' fe^tt B. 4. w
gierten A. regierte otte [allein C] B C. 6. beliebten A. 'biffTatt 'bad' B. burt|enX
10. 'nmb botf^ fe^tt B. 11. j^om^em m. gef. ». ber burcbgrejf ))ff $r. mit gef. toar et-
liche B. 13. ^a9 er^e *unb' fel&tt B, 15. 'nn^n' fe^it B. 17. fengten A, 18. h>i«
diün'* fet^It B. 23. leitntoebigem l^^enn B »berfbaren^eit B. 25. ncnbliA ben
legten oa^abcn(^tagb B. 26. tag ju fafiabent B. 30. 'jeber' fe^lt B. 31. 'feT
fe^tt B. 33. unb bie genuinbe ^bcn fi(^ B. 34. alboe einbr«<^tlt(^ befi^toflhi B.
35. '^tten' ^att 'boden' A. 36. 'ganzer' fe^lt B. 37. 'olbar yi ta^^ fe|^U B,
38. i^ngeforbert C.
in. 9rofare(aticn üBet bic Unruhen 1481 — 82. 943.
jtt lu^eucn l^^eun, fei tocl^tcn üon bcr flanier gcmcinben attxut gcfd^Wt, umb
unfcren l^cmi gu fagcn, fei ^fetten flef(i^Ioffen unt> öerbragcn gemeinüd^ un*
ter fld^, bad fei i^re gefangen ^ettn ton fiunbal^n ouid ten fii^logen unb
tl^otnen ^ben tooltcn, toel^t barumb ii^r begeren ba« unfere l^errn tom ratl^
^ t)on fiunbal^n giengen unb ^öKten il^re gefangen auid ben gefengnigenM unb
»oüten unfere l^ertn beö niet t^uin, fo flunb e« il^nen niet ju leiben, fo
bebben fei unfere ^errn, fuld^^ niet für unguit ju ncl^men, fo toolten fei baer
treben unb tt)olten il^re l^errn mit gen)a{t auid^ollen. a(fo fiunben unfere
^erm com rat^ auf unb giengen mit einer ^erlid^er proceffion por unb ^>ar
*o mit allen i^ren bieneten ju ben tl^ornen unb Jjfor^en ju, baer bie gefangen
fagen, unb polten bie mit groger el^rtoerbigfeit l^rab. unb l^erm ©oÄtoin^
öon ©tralen burgermeijier^iung gieng bcm einen burgermeifler l^erren 3o*
l^an )Dom ^axo nac^ beneben feinen iungen unb brug l^rn ©odwind ftab
auf feinen fd^ulberrn bi« für ben tl^om : albar empfienge l^er ©otoin feinen
15 jiab toieberunib, unb atfo giengen bie gefangen mit ben anberen ^errn i^n
einer fci^oner <>roceffion toieberumb jum rat^^aui^ ju. albar toal^rt manä)
menfid^ i^^ixi) fd^reien t)on groger freuben , banlent bem almed^tigen gott
ber groger gnabcn. unb afö nul^n unfere l^errn t>om rat^ toieberumb mit ein*
anberen il^n i^rer ratl^öfamer toal^rcn unb ju ratl^ fageUf umbtrtnt gelten
20 ober e(f ni^xm für mittag, bo toorben alba gefd^idt aui^ ieber gaffelen, aui«*
gefci^eiben »on ber f(i^u^me4er gaffet, jel^en ober jn)elf getoa^^fenber, bie eine
für bic anberen nad^, unb l^eif^en einer nadi bem anberen i^n unb toal^r
gemein(i(^ il^r t)orgeben il^u biegen ober biegerglei(i^en morten: 'gnebige
. üebe l^erren, || eueren gnaben ift gejieren ein grog untoiH jugefuegt, ber iftsi- lo^.
25 unö t)on ^er^n leib unbioolten*
II 3tem bo fragte ber rat bie gaffelen, bie eine öor unb bie anber nai, »(.346*.
of baiS toere mit in ober unber in gefd^logen, bad man a(fo mit in umb folte
gain. unb ein rat fragte au(^, of fei aud^ »ulten ben Derbuntbrief l^alten aU
»urg. ifl. bo anttoortten bie gaffelen ber meifte ti^cit : ba« entoere alfo niet
30 gef(i^(of[en unb fei entoulten auci^ nit mdneibig toerben, fonber fei toulten
ben öerbuntbrief l^alten. bo geboet ein rat, ba« ein ieglid^ geinge auf fein
gaffel unb fein l^arnifd^ antrete, unb motten fei fued^en unb erfragen, toer
biefer fa^fd^ulbig toere. unb ba^ toaren bie gaffelen guttoillig unb tl^eten
bem alfo atö ein rat begert l^otte, alfo ba^ bat doI! toillig n>ar unb liefen
35 rifci^ in ir l^arnifd^ unb maUig auf fein gaffel. bo fante ein rat mit iren
tafefncd^ten einer ieglidfeer gaffelen of gefetfdfeaft mit iren getooeatlid^en jeinen
fannen ^erlid^en tocin. unb alö nu qtoam bie ul^r nae mittag, bo tourben
gefangen unb gegriffen fonberlid^ fed^«, irer einötl^eilö in iren ^cuferen, ein*
t^eil uf ber ftrafjen, unb rifd^ gebrad^t uf ben $eumart. unb lieffen bar
40 fomen fed^^ minberbroeber^erren bie in ire beid^t ^oerten, unb tourben ir
1. 'gantjer' UW B- 'umb' ffl^lt B. 2. gem. att ju maitt MxCbtx Bc. 5. gefangene
(crren B, 6. torxUtn fei ba« nid)t B. 7. auffjun^emmen B. 8. getDaltt au§ ben
t^urnen Rotten. :3)arna(^ dfo fiunben B. 11. l^err ®oin)in B. 13. ^err dtofkmn
von (Straten feinen fiaff B. 15. gefangene Ferren mit B. 17. baniften B, 19. 20. jel^en
off t)^ren B. 22. 'einen' flatt 'einer' A, 25. SBit '»olten' breite» AC, mit 'ieit jc' B
ab; bann fd^rt xmB, 33 93tt. »eiter, mit Htcmbo' eine anbere, menig ftodtere .^anb fort.
30. meineibg.
944 8d(agtn.
8(.345b. f^uhtcc a%f(^lageti. unt war afled gefettet jn t)ter n^en noil^ mittag. ||
unb »tttben in (abcn gelad^t unt) @t. Srigtbcn auf t)CTi firc^f Begraben.
ti§ tDoren ire normen bte gerieft feint, unt) aO feint fei nberjengt mit bem
oerbuntbrief : 3o^n ^emmer^baci^ ein gutbetmed^er, iDonnenbe in ber
Pforten DoT grog ®t. SKerten, unb ))(a(^ gemein(i(^ bad iDort ^n fueren tn>n &
bei' gemeinben Der bem rat. dol^an 3)uid ein ftfc^menger, toonnenbe in ber
l^intgaffen. Oo^an Simbac^ ein »nOen»et>er, toonnenbe bei ®t. (Scannen.
Ool^n oon Scvptn ein gurbelmed^, tt>onnenbe an ber 3Rar)>or^. 3o^
@inid ein ftfc^menger, toonnenbe in ber Sintgaffen. Scfym ©c^ibenmec^^
»onnenbe in ber 9teuergaffen beneben bem 3fer^oit. biffe fec^ feint gerii^ «»
Mr. I». te« bin^tag« bcn (eften t)afiabent.
%thv.T\. Sort negjl fater^tag« bamae^ ju oier ul^en bo toart einem fein ^uft
abgef(^(agen gnantSurc!^ oon S^ltenfiein, ein gurbelmet^, toonnenbe hä
ben frauenbroeber. bem toart gemocl^t of gejimmert ein gebnnne t>an bte«
beten eined mand ^o<^te ^oicb t)on 18 fuef|en (ang unt breit, unb ber toart m
au(^ auf bem firc^of begraoen.
9;ar)9. 3tem }Wae Wochen barna(i^ bed faterdtag t)ur fent ©regoriud^ toart
gerichtet unb entlauft au fonber f(]^ffenurbe( einer t)on bem alten ^rfc^ft
«(.346«. oon Sollen, genant junfer Jffiemer oon || Si^firc^en, unb ^at ge^at ju einer
^udfrauto)en junfer ©illid boci^ter oon bem Sroic^, unb toar ein t)on bem 20
alten l^erfi^ft unb toonet bei ber getterl^nncn ^d ber $aiffen))or^en. unt»
ber lieg ftci^ mig t^un uf bem tl^om bae er gefangen fag bed tagd guforen
unb lieg ft^ berichten mit bem ^eiligen facrament, unb er ma^te ein l^ig
teflament unb gaf oiel umb go^ miUen. unb biffer toart enti^ft 3U ei(|
ul^ren t)or mittag, unb bic prebigerl^erren l^olten in mit groffer j>roaffion 25
unb toart in ir fird^ begraben.
3tem biffe ft^n noc^ gefangen, mit namen: junfer SBemer Ouatter*
mart , unb l^at ein burgermeiflerbo^ter gur l^au^frauen unb mol^net a^ter
®t. Slpofleren. ^einrid^ S)ringenberg bei ®t. ^antl^leon*. Stjert batt*
ftuffer auf ber ©antfolen. 6(a« ein fif^breger. ^einrid^Dberftolg ein toein* s«
feufer unb tool^net uf ber Sruden. item ein reimfcbneiber an ber üRar^
))or|en, unb nod^ mer ber nal^men ici^ nit aß entoei^. fomma man fagte
ba« ber tool 13 of 14 toaren, man meinte anber« nid^t ba« fei ben felben
ganf folten gain. item nod^ einer, ber l^iefd^ (S(a« 5U ber ®and, ein jort^
tu(^n)eoer in ®t. ^eterd !irf))eL biffe feint ^tntoeg lommen aud (Soden mn( %
biffer fac^n »iUen ald man fa^te.
4. in bem )>f. 6. »or@t.grof@t.W. 16. ber ftrd)off. 32. ein n>eip. 36. tif«
fen. — ffitfk ber legten 3ei(e bur(^ einen <Stri(^ au^flefünt. 'üuf ber uniflel^enben ^(attfeiic
folgen \>en anberer ^anb iBerfe ä^er bie Unrul^en von 1513.
1 . 2)ie d^eim^^ronif nennt i^n $. 53 (^offfc^ien (£^roni! iiberetnflimmen.
unb 748 Sitman <BdfünrMdftx. 3. ^m 4. 'Sflüxi begann SSemcfd
2. 2)ie 92etnt4fromt 818 \)at *in ber ^er^^ör. @uncn 605.
tooäftn our |>almbag', alfo erft (Sube 4. Seiner Duattermart unb ^tnri4
9Rär} 1482. 2)ie genauen Angaben ber ^ringenberg enttarnen. $g(. (Snnen lU,
^roforclation »erben \^kx ben S3orgug 609 ff.
oerbienen, ba fte mit ben ^aten ber^oel«
»
IV. aieimd^ronif über bic Mniul^tn 1481 - 82. 945
IV.
Sleimd^ronif über bit Unruhen 1481 — 82.
(»0l. Äoe(^. (£^r. @. 852 ff.)
3lu§cr bcr $rofare(ation beflfecn toir ü6cr bic SScrfaffungötoirrcn,
toc^c burd^ bcn ©tcg bc^ Statine« am 19. gebr. 1482 i^rcn ätbfci^Iug er*
l^iclten, nod^ eine SRcimti^ronif öon 887 SSerfcn. ®te t^eilt aöe im 15. 3ioi)X^.
getoöl^nlici^en ÜRängef btcfer bamal« tief gcfunfenen ®attung unb fielet ^inter
ber SBet)erf(ai(i^t, bie offenbar aU Sorbilb bicnte, ttod^ toeit jurüd. SDian
bcf ommt f afi ben Sinbrui , a(« l^abe ber 9Serf affer feinen Serid^t juerft in
fc^Icd^ter ^rofa gefd^rieben, il^n bann in einige l^unbert ^tiien jerfd^nitten
unb biefe, fo gut ober fd^Iec^t e« ge^en »oöte, mit Sieimen gefc^müdtt. ffiag
bei einem folc^en ober bod^ öl^nlid^en Serfal^ren fid^ neben fielen nid^td*
fagenben glidttjerfen nod^ eine SDienge t)on SBenbungen finbet, bereu ®e«
fd^madrofigfeit mit i^rer Äü^n^eit wetteifert, erffärt fid^ leidet.
SSon ber %oxm abgefel^cn, ift bie 9teimd^ronif, bie ebenfalls burd^au^
auf ©eiten be^ Siatl^« fielet , ein red^t braud^barer Serid^t , ber bie ^rofa*
relation, obtool^I fürjer unb d^ronologifd^ toeniger genau ai9 biefe, an
manchen ©teßen ergänjt. ©efd^rieben ifi fie (ögl. SS. 882) nad^ ber erflcu
S)anffeier für bie S3eenbigung be^ ätufjianbe«, alfo nad^ bcm 19. gebr.
1483 , toalfirfd^einlid^ nit^t mi f<>äter, ba fie am @d^Iu§ ben Siat^ öor ben
ntd^t befhaften S^eilne^mern be^ äufru^irö afö oor einer noc^ tätigen unb
gefäl^rßd^en Partei toarnt. 3^ berüdtfid^tigen iji allerbing«, bag biefe SBar*
nung jum JD^eil »örtlid^ ber 3Bet)erf(aid^t enttel^nt iji.
2)er ^anbfd^rif tenbejianb iji f otgenber :
(A) eöfner ©tabtard^ib ad A H, 66, gol. $a|). 18. Oa^rlff., 15 pa*
giniertc Slätter, »ruc^jiüd eine« größeren 33anbe«. (gnt^ält®. 325—333
ein aBei«t^um bon S)eu^ 1386, bann @. 334—354 bie 8teimd^ronif.
(eine eo))ie bcrfelben entl^äft u. ät. bie $f. A IV, 99 be« eötaer ©tabt*
ard^it)«.) ®ic iji bie öoßjiänbigfte $f. unb Ifiat, obtoolfit öon @^>rad^e unb
©d^rift il^rer ^dt jiart beeinflußt, bod^ SBortformen unb Drtl^ograp^ie beö
15. Sal^rfy. t)er]^ä(tnigmä§ig am treuejien bemal^rt. @ie iji bc^lfialb aö
®runb(age be« oerborbenen Sejcte« benu^t ; auf ba« nid^t ungefäl^rlid^e unb
t)abei böBig nu^lofc (£jc))eriment, ben £ejt in bie @^>rad^e be« 15. 3a]^r*
l^unbert« umjufd^reiben, tourbe berjid^tet.
(B) 33onner Uniberfität«biblio%f S. 463, ßobej B ber ^rofarela*
tion. S)cr Sejct ber ßlfironif, 33(. 312»— 319^ bon einer bem Anfang be«
etatte4)toniten. XIY. 60
94«
9ei(agen.
17. 3a]^T^. angel^ötigcn $anb gcfd^ricben, tfl (autlid^ unb ort]^ogta))]^if(^
fiatf moberniflert, jeiflt aud^ Bcbeutenbcäuölaffungen unb mcIc gcö^ttt ä6*
tDei(^ungen.
(C) ^roömcialarc^it) ju Düffelborf A 75. gol. ^ap. (Snbc bc« 16.
oberänfang be« 17. Qa^xi). 3)ic crfien 20 331. enthalten 9iat]^«i)erotb^
nungcn, 8(. 10» tritt eine anbete $anb ein, toe^e 331. 21^ — 37^ bic
SReimd^onif beifügt, ©er mobcmifterte Xt}ct fd^licgt fi(i^ jiemlici^ eng an A an.
(D) Söfner ©tabtarAtt) (o^ne 33eaeid^nuug) %el, $ai>. gtdgment t)on
4 S3(., tjon gleid^ ^nb toie $f. A ber ^rofatelatton gefi^Ttefecn, 81. 1*
•—2'* <Bä)ivi^ ber iReinui^ronif bon SS. 706 an, meiji genau mit B über*
einpimmenb. ©atan ba«fe(be ©töd pnbet ftd^, toemiutl^Iic^ au« B cntuom*
men, in SWfc. AH, 91 be« Sötner ©tabta^i»« (C ber ^rofare(ation)
331. 39* — 42*, fotoie in einem aRi^ceHanSanb ber Unit)erfität«bibUot^
JU Seij)5tg.
@evt.29.
<B. 334. II ^on t\nm nplonf ^n gtf^iUt ifl in tn
fiüW (tdUrn im \tAt infJmt nitJ^^n^tti
a^ltjig nnb ein.
®ot ber uu« aü \)axt gefc^affen,
geijHid^en (eien unb paiflen,
unb all »at im !^tmme( unb auf
erben ifi
moi§ feiner gnaben (eben getoift,
5 unb nxmne^e it anber« »irt »er*
fianben
fo tompt jamer in aKen lanben,
unb gebrod^en toerben got« geboit,
fo ttyxtfpt jamer unb ni>it.
unb toan man fein i>berflen nnge^
l^orfam iji,
10 fo toxttpt jamer unb »erbrieg.
unb bat man bie armen toiltftraifen
unb bie reid^eri in unboeci^t leben,
bat teilt gott in bie lengbe
fel^r f redten unb geftrenge.
9tn l^uirt toat ju Sötten in ber
goeber flatt
ijl gefd^ict aU i(i^ loernoJ^men ^att.
15
nac^ got« ge^)urt bufent üeirl^ontert
ein unb aci^gig fair,
bat ifl ol^n jweibel xmx,
tt)> fent Wlaidfä^ tag ju morgen
20 quam ju döütn ein rait in groif|e
forgen,
unb fei nit attein, be« feit geioicg:
mand^ from man quam mit in oer-
bricß.
fo toie fei it t)urgenemmen l^ont,
bie unberf unnen gemeinbc faß i(^
eud^ boin bcfant.
25 unb bat teil idj tnd) laiffen tjerpain
bat befite bat id^ mac^ unb fan.
bie üon gürbelmed^cn litten ein
man,
ber bat »erf l^oif jum erflen a^n.
id^ tüitt eu(^ in tool nennen,
30 ir moc^t in »itteid^t tool !enncn :
öol^an ^emmer^bad^ ift l^ic gnant
unb ttKirt mand^em man befant.
9lu l^uirt toie l^e it anftenf :
auf anberen gaffeln ba J^ie gien!,
Ueberf(^rlft. 2)it i« ber «»touff fiC. Wffcr j^eirifl« flatt -BC7. 1483 5. 1482 C. 5. 'unb'
fe^rt B, 6. aVit Ä, 8. 9 feilten C. 8. barna* fo S. tt. «^tnan* fe^It Ä.
12. *loBen' flatt Heben' BC. 14. tvredjen fe^er ^reng« B. 15. bUfer flobt C\ 16. 'il
gef(^.' fe^It ^. 17.1482(7. 20. quam ein ratt von (SoUen ^. groiffer ^. 23. fef
fe^U Ä. 24. unge^orfame C. 25. *unb' fe^lt B, 27. »an bem C, 30. m^
uifttidjt C.
»
IV. 9?cim*ioni! übw ^i^ie toru^en 1481 — 82.
947
35 unb WK im f^nb hü
ber tpa« mc ban brci.
unb Ufttc fei fmt gnant,
bat fofi id^ eu(i^ bom klont.
3o]^an S^6acl^ l^iefci^teT ein,
40 36f)an bon Äctpen blief ait bi^im.
äSotci^dict loon ^^(f en^etn toa^ ,au^
ba,
fo toie fic Jörnen j^mol^.
II 3o]^n bion 2)äffe( fonber fxaigen
tt)o(t bie leerten m<f^ berjagen.
45 ^eterÄetJer^ÄertXöaöjurftattau«,
borum qum l^te umB l^of unb ^an^ .
bannod^ Sol^a» ®Mi§ gnont,
bew toart anii bie fad^ bclant.
^ttie Slrnolb %ft bal^eim <)(eben,
50 fo »ere i)t in bit bjoici^ niet ge«
f(i^reom.
3o;^an ^^ü^ nom ftci^ ber fad^en
batumb ntoift l^ie aud^ mit gain.
Silman ©cj^rinmed^er (cif mit,
batumb quam l^ie aud^ in bcn ftr idt .
55 noc^ SU ber felber fart
quam einer, l^iefc^ Sol^an ©d^in«
fenbart.
3o^an bon Siatingen \^ait .bil fruit,
l^ie quam barban unb befd^ubt bie
l^uit.
ber fd^eel ^oebmed^er 3acob gnant
60 befd^ubt aud^ ein guit ))ant.
<Sob]^art ein ba^art bon Sanb«*
fronen
ben enbarf man üvl^ niet fd^onen.
nnb l^ie quam auc^ bart)an,
man mod^t in nod^n)o( fommen al^n.
65 nu toiQ id^ euc^ fagen bort,
al^ iä^ l^en ge^otrt,
fo \mt fei l^a(b^jn iren rait
aljcit froje unb ipaü,
xif faQ eud^ ein tl^eM neniiiLeu,
70 ir mod^t billei(^t am^ ein bei! len^^
neu,
bie ]^u(j)en gcoen raitl^
unb tl^eben groig quait.
l^err ®ob^art oon bjer S^ren
l^alf bie fad^ mit befd^toeren, @. 335.
75 unb fein bruber Sol^an
ber toott \ia\x^ no/d^ feinen finl^an.
Jonfer aBerner nan fiißf ird^en toa«
er ein,
al^ bed bag& aud^ tool fd^ein.
^einrii^ ®ringenberg gnant,
80 bem toarb aud^ bie fad^ befant.
unb Jonfer SBerner Duaitermart
toart bernad^ auf Seientl^or:n gefat.
unb ali id^ t)erftanben J^in,
leig in ber bordi^greoe frei gain.
85 unb ^ette nod^ oiel ju nennen,
ir mod^t fei aud^ mol fcnnen,
unb bair niet fagen am in allen,
toant it fpit in nit tt)oI gefaßen
ben bon ben alten gefd^kfi^ten,
90 bat man ml bon in fed^tcn.
boc^ ir Ferren tjon Sollen, feit
n^) fei,
of fei foHen eud^ nod^ brengen
barbci.
bie üon bem ^eic^ampt bie erjie
toaren
bie fi(^ bar^u ergaben,
95 bod^ niet allgemein,
bau etUd^n bie e^ niet befant
burben fein.
35. hit C. * 36. nit mel^t C 43. *\)on' fd< B. 45. Äeifwfc^toert Ä.
tfl auf B, 47. !£)ie§ A, 51. BiUi« C 53. ^(^motr C, 57. dtann?
floi ^ait tt>ill furtjtt A, 59. '3acob' fcl&U B. 61. »on ber B. 62. Um
AB. 70. fei t>iai(^t tvott fennen B. 71. J^aUn l^elffen C. 72. al;^cit froe oNnb
fratt B. 74. *mit' fcl&a A. 75. unb au(^ B. 77. 78 festen B. 78. ber badj A.
79. JDringenberger B. 82. barumb C. 83. 84 festen B. 84. 'frei' fei^lt C. 85 id)
f^ttt B, 86. foUt Tte t>ieUi(^t »ot C. 87. idf enbar J9. unb bavff C. 89. ber von
XC. bie twn B. 90. fagen B, 91. *frei' flatt 'fei' A. 92. 'au«^' fe^lt 3.
93. }egam)>t B. 94. fei barinn B, barinnen e^rgangen C. 96. bejiant cn bur«
fien B.
60*
948
Beilagen.
bie fd^omed^er tan i(^ geloben ntet,
toaitt in her goffelen ifi bie un^
boec^t gef(i^tet.
e. 336. II ba ifl gel^olten tatt
100 oljeit free unb ^pait.
bod^ fo motg i^ bie toori^ett fa=
gen —
bie fromcn enl^uiren^nit gern ge*
toagen —
fo loee it nun loort geft^ad^
t)on dol^an ^entmerdbad^ :
105 ]^te bebe cl^ im geraiben toad ju
bcr flunt
unb na^m irer ein beil unb t^ebe
innen htnt,
fei toolten ^u aQen gaffelen gain
unb laiffen fei berflain,
bat fei ed niet entoulben (aiffen,
HO fei entoolben fid^ barjo faiffen
unb get>en ein gebot ban ffatnt an
unb tiefen feg of ad^t man
unb laiffen fei in bie fd^omed^*
gaffel goin.
ba fall man fie laiffen Derftain
115 fo toat bie meinung fei:
aQe ai^n^ toolben fei l^aben frä.
in loart toeber gefagt,
e. 337. it enboed^ [\df niet n^bcr ben löer*
buntbrief gelacht,
*ben toit alle gefd^tooren l^ant:
120 bem rait f ollen toir boin geinen
toeberflant
nod^ aud^ geflaben
unb laiffen unfe leerten boömed^*
tig raiben\
toat bie guiben in fadsten,
baru)> entoolten {te nit ad^ten.
125 na(^ irem miOen moifl ü gain
of fei toulben anbcr« batbei boin.
bo man l^ohrt bie l^atbic^,
bat tt>ad ben goeben (eit
ünb funtend geferen niet
130 unb moiflen fingen ir (iet.
ein jcbe gaffel fd^idfte ir frunbe bor
in bet f d^omed^er gaffel,bat ifl iwir,
umb ju öeme^men bie mcir,
n>at bie fac^e toer.
135 ber gaffelen gtoeiunb^toan^igioad,
ald id^ red^t tyexnai^m unb lad.
ein jeber l^ait gefd^idCt ad^t man.
bcr toarb anberl^albl^onbert unb fc§
unb jUKin^ig jufammen.
bie anbcrl^alb^onbert unb feg mö)
jioan^ig man
140 flaigen aud^ ju rait ju gain.
up bem ^aud ba man ju bingen
plad^
ba l^etten fte ir gemad^.
ba toarb rait geget)en,
bie ben fromen niet enquam eben,
146 unb fatten ben einen äff ben an*
ber oif^n:
bat moifl aUed fein gebain.
II it mad ben meiften beil barioan lett
unb funben^ aud^ geleren niet.
^0 fei nu fud bei ein loaren
150 bo l^oif ^emmerdbad^ an ju offen«
baren
unb fpra(^: 'it buinft un^ gnit
fein gebain,
bat tt}ir u)> bat raitl^aud gain
»7. qlobtn B, gtoufccn C, 98. Iren A. 99. »Dorben ge^. B, 101. 'fo' fc^ft C.
102. «i^uirt un« A. ^orbt ir un« <?. 'gern' fcl< AC. 114. Haiffcn' fe^tt C, 115. nMÜ
nung baroon B, 117. nnb in C. xotttx umlb B. 119 fe^ft C, 120 'wir' fe^t A.
120. 121. rl^att feinen tvieber^ant foUen nitt t^un no(^ gefl. BC. 122. eu(6(cmC.
mttme(^tig A, »oUmec^tig B. (aben C, 124. banimb enn)oUen C 126. toulbeBeii
anber« ibefiain B, »otten bar anber« gu tfiuen C. 128 fe^(t C. 129. funtel A.
132. in bie fc^omec^er ba« B. 134. xoQi% bo(^ B. 138. ad^te^alff C, (onbertvnb
Itati onb fleben^i(^ man B, 139. l^onbert »nnb j^mei vnb fielben^jig B. m. man auf
in B. 142. gemacht AB, 144. baf ben B, 145. unb ben BC. 146. alfo C
147. »nnb »aren B. ber [bem O] meieren t^eiU P. *ban)an' fe^U B. 148. 'au(^* fe^U C.
149. nl^u aU B, aUe ibereibt C. 'en' flatt 'ein' ^. 150. 'bo' fe^U £C7. 3o^ <&. ^*
*an' fe^tt Ä.
IV. «eimtiromr über bic Unruhen 1481 — 82.
949
unb (agten bem xaxt Dur
bat fei fonbcr fuhr
155 toiUtn affel^
alle a^nfc fonber Icfecn*.
bat tt)o« innen aflfamen tief :
'tott toiDcn machen einen trief
unb fd^reit)en barin
160 fo toic it folt gefd^icn*.
bat gefd^ad^ alfo.
fei quamcn önr ben tait bo,
unb ba »art gefefen bct trief
unb it entoad in niet affamen lief.
165 in beut brief gefd^reben fionb:
'tovc boint eu^ »an aflen gaffelen
funb,
bat ton »illen fonber le^en
bat il^r bie ajcin« af fott fc|en
unb barjo be« burgermeifler«
^tfytvott,
170 im fall ber bienfi niet langer
})lci6en* .
toilt ir toiffen toie l^ie i« genant?
' 3o^an ^anl^auf cn toa« ^ie befant.
fle entoolben be^ aud^ niet ge^»
flabcn,
bat [xdf bie ferrer "oan 3)u^ M
rait« folten belaben,
175 nxftit fei toeren öereibt unb öer«
bunben
bem bifd^of Don Sollen ju aOen
flunben.
"barunib fall bat nu af fein
unb nu »ort niet me gefd^ien*.
ber rait fd^idtet l^erau«
180 jtt ber gemeinben up bat l^aud
unb t^eben fei biben fel^r
bat fei toolben laiffen biffe fd^tt)er.
fei toolben geben ire frunbebarbei.
unb toolben fruntlidfe^beben fei.
185 toat boenlid^toel^r, bat |olt gefd^ien,
unb bat fie bie fad^en liegen ligen
II unb bat beffcr bebed^ten ^- ^^®-
unb Jet anber« öurbred^ten.
bie tt)oefle gefellfd^aft bo anttoort
göf:
100 'bae entoirt niet anber« af
bau toir eud^ mx ^ant gegeben,
of it toirb fid^ ein anber« er]^et)en.
ir moifl gain flain np bat l^aud
unb roifen ber gemeinben bat au«,
195 bat aOe a^infe fint afgeftaUt,
pf ber (om))t ein qu>ait gerud^t
manc^falt'.
ber rait in anttoort gaf
unb }u inen guitlid^en fprad^ :
'bie ajcinfe bae ir »an fpred^t,
200 bat gefd^ad^ bo 9iuig toart beladet
mit mand^en bufent man
bau mand^en frembben lanb
unb 5Rui6 toolten t>crbert)en in
ben grünt,
bie feirbe bie fiat t)an Sollen ju
ber fhmt,
205 unb brachten mand^enman in noit,
it bieben ot)er 20 bufent man
boit,
unb l^ulpen ben t>an 9iuig ui« ben
fd^merfeen,
be« fei un« banfen mit Keinem
^cr^en.
153. lagen BC, 155. »ollen B, 160. foH B. 161. anäf albl^o B, 162. vnnt
qn>amen B, bat r^aibt^uif BC. 164. ^unb* ft^lt C, t>nnb toat innen atfamen nitt B.
innen aa nitt C. 167. unb »irC »ollen ^avenB. 168. ^inf A^
faa [er fad Cf\ nitt tenfler an bem bienfl Hetuen BC. 171. 172 fehlen B.
^ufen A. iff er C. 173. *bel' fe^tt B. 174. ber ferrer A. folbe A^ foUen C,
fe^a BC. 178. *nu' fe^tt B, »orttain C. 179. fd^. Bei fei BC
froubt fd^iifen B. 185. »er gu tl^nn B. 186. I^ein B. flehen C.
fidiB, 191. »iribt^C. 192. anber^ 196. off ef funi^t ^.
ein ant». B, 199. fe^ft C, ber ^inf e bie A. 200. beleiht B. 202. auf B,
BC, feirben A, *»on* fe^ft BC. 206. »Ber bie C.
170. en»
172. 3o^an
177. *nu'
183. gern ir
187. )9nnb
197. innen
204. ba<
174. ^te (SrbfS^ren, toeld^e bie ga^r- (Sr^bifd^of )U Se^en trugen. Sgl. Stodf^.
gered^tiglett )toifd^en (SMn unb 2)eu^ t)om (S^r. @. 438 Slnm. 2.
990
fOc'iiaam
@. 339.
3. 340
büt 1% öffcnBatr Bcfont
2t» loett \>ux6f oOe kitt.
t>o ^er^o( SttrI Dan ^ttTgonfc^
unb u^DTfc^ moiß, bot man it
t>a l^te ^degen ^tte ein gan^ jatr
wxt> 29 tag, bat i^ toatr —
215 tootit ^lettc ^e 9}ittg getoonnen,
fo ^c ^ie (SoOtn begimnen —
ba Betoei^ben bte bon ScDen tr
mcK^t
Httb a(!^ ntatl ^onbett bitfent gu(«
ben baroa (cM^ten.
ber Toemfc^ taif er mit bf n xtidfi^
ficben
no &>Drben (ä bor^u gebfben.
barumb (difl mi9 bte jeind beßain
6i9 iDtt bte f(^0«(t Be^Ct ^n'.
tixit man hi Durfac^t,
bat loart aUed t>tta^t.
225 bo quam no<^ einer gnant
bed i(6 niet bat fein befant,
unb fprac^: 'tt motg fein,
ix moifi nod^ Betffen ein faut tp^
l^lgen*.
II be ber tait fat^ ben ftorfeft ftn,
230 jle üeffen« got n>a(ben unb gein-
gen ^fin,
unb meiften gain flain u)» bte fiatt
ba man bie morgenf)>ra(i^ af fac^t.
ba fhtnb ber flabt renmetjter hx,
\^trc ^erman 9iin(!> unb no<^ brei.
235 Duttüatr madi i6 fagen bat
bat fei in irem l^^ien tDaren getDat,
unb fei ntet allein,
« mer ber tait fel^ allgemein,
211. 'bo' ff^tt BC. "WM «ur«.' ftSfUB.
ttnb mtnd^ etbcr iwui
240 bet bed bagd in greiße f orge qnom.
U^6)xetocn enfinbt man^ iitrgeH«
bot bem tait f o nn^tiic^
foc^n ftnb wtd^o^oi.
gott Dcm^CBid ^^ und BooM^en.
245 no<^ mciB til^ bie nxit^ fogtB,
^ut teertet ^eit^Srt t^e^geiKigen:
bot nxttt cSk& iKta^ tHm irnien,
bottniB meift fold^ i»at( gefd^ien.
SBat ntt Dort gefd^«^
250 ttp ben neiften bonner^tac^,
bot TDtU i<^ eu(^ loiffen Detflaai.
fei qnomen mebet bei ben tait gf
gain.
man lieg pe guitlic^ innen. '
ba betjalten fei itcii fin:
255 'und bttinft aud^ fein gsäi
bat bie })ot|en )»erben beffer U-
bat it imb nnt allen
niet emvetben übetfatten
Dan unfen mi|guniieten,
260 bie iä^ niet bat noea^n.
unb ta>i0en botniiib ^n
uf> iebet }pex^en Deit man *
Dan ben unfen in bet fiatt*.
unb fei tt>o(ben it fyoi ge^it.
265 bet tait antiDotten in bo :
*be« feint »it fe^ ftoe.
bie geineinbe ftHt bie l^etren toie tmr
unb tDrr ftnt bie gemeinbe M ir'.
II 'ir ^tten, koit ^nt endf utij
me ju fagen,
^70 bat n?it nod^ toillen ^öDen*,
21 2. 'mV fel^It BC. 213. er «kt %A. S.
fie gd.^atnbt C, 218. 'moit |onbnrt' ftffit C. Ia(^t A, 219. rrcmfi^cB A. mit aUci f.
221. 'uK«' fe^a C. iXini Ibeflabcn C. 225. 'bo<6' fe|(t B. 226. cnkar B, boiff C.
22S. a|>)>etctn C. 229. faid) tr ber C. 'Farben* ftatt 'flarfen* B. 231. üan* fe|lt C.
234. '9ttncf' fe^a C. 23S. ganle r^atbt fixier C. 240. 'grotffe* fe^lt C. 24X bal
fie C, fei fo ii. 245. a«d) C. 245—48 fe^Ie« B. 249. 92^v ^octt Ml B.
250. binltag^ £. 262. ^tveen B. 264. »ir »olten ibt B. 267 n. 268 ia Hmgcfe^r'
ter $clge ^. 268. 'unb* fe^tt. 269 u. 270 feilten B. m« »inen to. v. ge^t ^abci C.
214. ^ie ^(ageruna bauerte ni^^t 225. ^ie $rofarelatton nennt 3t^n
etttmal eiütnal ein DoUed 3a^r. I^gl. DonSuettett.
^oelf;. (Sf^ron. 832 Knm. 2.
IV. ^tmäfxomt ükr bie Unru^^cn 1481 — 82.
951
unb tat fei ed ntet nemen Dur
ungutt:
bie rentfammer »otben fei l^atjen
baß bel^oit,
'unb toiBcn au(]^ fc^luffefen bar*
t)an l^n,
bat moiß gefd^ien fonber toeber*'
flain*.
275 batjo tüolten fei l^an
txtn bcr gemeinben jtoein man
fifeeti u^) ber tentfamer ju.
bat 9ef(!^a(j^ aud^ bo.
unb fei toolben teii^enfd^aft ))an
gebain,
280 unb liefien fei batki öctfiain,
üon btiffici^ jairen l^et.
bat n>a« ber gemeinben beger:
'unb bint man bie faci^en ted^t,
fo ifi al binf fc^Ie^t,
285 too toit l^offen bat fei foHen,
fo gefd^ad^ bod^ ber unfer tJoiSC.
ber roit moiji ol^rlof get?en,
ber gemeinbe bie boed^ öurlefcn,
umb bat fei jufreben tt3eren.
290 nod^ iDoIben fie fid^ baran niet
feren
unb ]^ot)en ein anbert an :
'jair« fuifi ber rait brufeein man,
bie toerben in bat gebrud^ gef oren,
ber moifl ir nu bort entberen.
295 ber toiHen toir eud^ brei taffen.
bie anber jel^n ju guiber maiffen
toiöen toir Deilen bort
up anber gaff efen l^ci unb bort :
ba niet me enid ban ein man,
300 bie f ollen nu bortan jtoe^ l^an'.
ber rait ließ fei anbertoerf berftain,
it toere toeber ben öerbuntbrief
gebain.
4t faH in bie lengbe niet moegen
fein,
toat l^itft it ban bat toir un« geben
brein,
305 ba toir fd^ben af moegen fregen
nu unb ju etoigen jeiben'?
bat toa« alle« tjerloren,
fei toolben fei ]^at)en geforen.
it toa« in umb bie rec^enf d^aft niet
gebain,
310 fte tüolten bie fromen »erbilget
l^an,
II nod^ umb bie jel^en man niet @. 34i.
toa« it aKet niet gefd^iet,
al« i^fx l^ernad^ nod^ folt l^uiren
toie fei it bejlunben burjuferen.
315 l^err $eter \>an ber Slodten , al«
id^ ge^oirt ^n,
ben geinf ^emmerdbad^ mitfd^noi«
ben toorben al^n.
in rait^fiatt bat gefd^ad^
bat it mand^ man l^oirt unb fad^,
bo l^err ^etcr fott öerjeKen
320 »an »olfart bcr flatt tjan Sööen.
I^err ^eter moifl fd^toeigen ben
ganzen bag
bem boöen 3o^an ^emmer^bad^.
271. 'unb' fel&aÄ. 272. toittcn »ir 5. 274. muflA 276. auf b« C. 277. feftcn
A, flegen B, fienbt C. ieber rmtfamcr brct? A, 278. \>atht) A. 279. 'unb' fc^tt B.
280. 'fei' fel^U B. 282. i« B C, 283. man bad ban r. B. 284. fetnbt aVit Mtn ge«
Wi(^t B, 285. 'fo' ftatt 'too' B. 290. »oHen A. 292. !uif A. fcufl B. fuef C,
'ein' flatt 'ber' B. 299. 'me' fe^t B. 300. man B, 301. in C. anber »erff 1.
304. l^ilff 1. St ban' fe^lt B, 306. nac^ unfen einigen C. 31 1. no(^ au(^ B. »mib bie
a^ein m. B, 313. 'no(^' fel^lt C 315 - 32 feieren B, 316. ber IC. fc^ocnen C.
319. *b*r' flatt 'bo' A, 321. fc^megen A,
295. ^aäf ben Sefifmmungen be«
SSerbunbbricf« öon 1396 bejtanb bcr9?at(>
aus ben beiben ^ürgermeifleru unb 49
dtaüßifttxtn, 36 ber festeren tourben t)on
ben 22 3unftcurien gemä^^lt, unb gtoar
f 0, bag eine iJEurie t>ter, eilf ie }toet, gef^n
ie einen toä^Uen. 2)ie übrigen breige^n
todifUt ber ^atf) au9 ber gangen i^ürger«
fdf^aft. @ie (»iegen ba9®ebred(^ (defectus),
toofür f^äter bie 8egeic(inung @ebru(^,
(hieraus mi6t)er{!änbltdf^ @ebraud^0t>erren,
auffam. ^gl. bie (Einleitung gur Sßtt*
faffnng ber Stabt.
952
8et(agm.
bat qto>e(be bem erbot man fein ^er^
e. 342. \^fni xm btad^t gtotffen f(i^ttter^,
326 t)ot l^ie ftd^ lagt neber
unb ffatnb nie vcp toeber.
niemand enborfl im f omen }tt fla«
ben,
fo ^ait {t(i^ bet 6otf mit f(i^alfl^eit
belaben.
unb wp feinem bebt ba l^ie lad^
330 moifl l^ie ^uiten bet faci^en getxxKi^.
gott toin innen t>tXitom
bie in fo braci^ten umb fein (eben!
3(i^ fall eud^ f agen xoat icb tan,
toer focr bie jel^en man,
335 unb toet bie aUe toaten
bie bur niet ban einen enfoten.
bie Dan jiegampt Ratten einen man,
nu Dort foHen fle jtoein l^an.
bie öa^benber beöglei^en,
340 of fei toulben toei^en.
bo bie meiler bat fagen,
fte toolben auc^ jtoein ]^at>en.
bie fd^rober enl^atten be§ niet noet
unb (ieffen fid^ genoegen barmit
345 bat fei auci^ moel^ten l^a^en }toein
man,
bae fte bur niet ban einen f)Iagen
ju ^an.
atö id^ it red^t Derftnnen
f 0 moegen bie Dan bem fleif d^am)>t
iw^en getoinnen.
bie l^arnefd^mad^er unb fannegefer
350 toolten bed aud^ genieffen.
bie beder qtoamen aud^ barjo,
bie fleinme^ maren aud^ bo free.
II bie f(^ome(^er tooulben be« für«
bei ^n,
toant fie l^atten in ire gaffel u))/
gebain.
355 n)eren fei ba niet untl^Iten,
gott ^td (id^t anberd (oiffen \oaU
ben.
toant atö in ietioad gebrad^,
fo toaren fei in ber fd^ome^er*
gaffe( a( ben bag.
9?u l^oirt toie lang fiunt biefcr
rait.
360 a(d id^ Demommen l^ait
flunt [^ie] a(fo ein l^alf jair,
bat id lunbid^ unb offenbair.
unb toie bat juquam
bat faU id^ eud^ l^emad^ fain.
365 bie meinong aud^ barDan
mad& toa( Derflain ein j|eber man.
ber anfd^taid^ toad unb ber fm
bat fei ju ber gaffelen in toolten
jelfien.
ein bifd^of bau Sollen n>arb M
getoar.
370 l^ie nam fein ebelman unb quam
bar.
fei l^etten gern ein foin ge^ait
tufd^cn bem rait unb ber gemein*
ben in ber fiatt.
ber rait l^ette bat toait (aiffeit ge«
fd^ien,
fei entoolten barban niet l^uiren
nod^ fe^en.
331. toiVi it in BC, 332. ^ulbta^ten C, 333. au(^ 1, td» B, fachen 1. 'ofT fiatt '»«e'
B. 334. to>er nun B. 337. bie von 3U(^am))t Ä, jie^am C, 342. bie tooIten B 0
343. eii^oettcnX^. l^etten C. 350. bie »olten beffelucn £. 351. l^er^uB. 352. ^aui^*
ftffUBC. 354. irer^^C. 357. iet 3. 358. fei fle^ i?. allen ba(^ C. 361. '^ie'
ftf^UABC, 363. unb aud^ C, 365. '»at^ fiatt 'aud)' B C, 367. 't9a<' fe^lt B.
'unb' fe^It A C, 368. 'ber* fel^It B, injel^en B, bie gaffelen »olben gelten C. 3)er Serl
fi^eint oerborben. 374 fe|lt C, 'niet' fel^tt B,
326. 2)tefe ^naabe iß t)erb(td^tig.
Im 5. Oct. tourbe $eter )um ©tSbtetag
nae^eßlingen aefdf^tdft ((So^tenb. xxxni,
©l. 75b), noc$ jum 22. 3)ec. flnbet fi^
(ebenb. 93») ein t>on i^m unter^eid^neted
@d^retben, unb bie 9{etmd^ront( felbfl
S. 566 nennt t^n unter benienigen,
toeld^e am 18. gebr. 1482 Don ben 9uf'
rfil^rern gefangen genommen tonrben.
IV. «cmw^ronif über bte Unruhen 1481—82.
953
375 bct Bifd^of bat fei fc^t,
bat fei wölben eine ju ber c^r
günttcn barin ju fptcci^en,
$ie tt)oIbc it l^etpen gelid^en
unb maci^en ein f oin '
380 of l^ie it funb geboin.
toat l^ilft bat i(i^ it mad^en (an!?
it entoart niet ban einen janf .
fo fd^eibc ber bifd^of lantgrebe
^emian,
^ie enfonb gein foin ertt>ert)en.
385 beffefoen glici^en lieg ein l^er jog t)an
®ü(id^ unb 33crg fagen
burc^ feinen rait binnen
ßööen mit jüc^tigen finnen.
bie gemeinbe filoid^ it aöe« af
390 unb gaben barumb niet ein faf .
ber rait ban i^anffort toar aud^
l^ie
unb fei töeren gern getoefl bie
(I bat fei gern ben untotöen l^etten
moegen niberlagen,
mcr fei entootten beg niet l^uircn
getDagen.
395 bie ban ©traigberg, aU id^ l^an
gel^oirt, tl^eben ate crbar man :
quamen ^eraf ben Siin,
bod^ fo mod^t it niet fin.
unb anber rid^^flebt,
400 fei enfraigben nar geiner bebt.
graben, ritter unb fned^t
fettend gern l^ingeled^t.
bat toa« aöe« berloren,
fei toolben ein anber lod^ boren
405 unb nahmen beir erbar man
t)ür ftd^ unb l^oben an :
'mcr l^aittt berfianben,
bat ir bie munfe ^it gel^ait bur«
l^anben.
ba tt)iflen toir red^enfd^aft »an
410 geboin l^ain*.
in toarb toeber gefad^t,
it toere aKet rei^t gemad^t,
unb »orben be« unberrid^t,
bat fei anber« finben fulben nid^t.
415 bat ^If aöc« niet,
ei toolben in iet umbe niet.
0 tt^er biffe »eir man »aren
bat mU id^ mäii offenbaren.
^err ©og^in ban ©trafen, al« id^
la«,
420 ber ein burgermeifler toa«.
l^err ^einrid^ ©uberman
loa« ein rentmeiflcr ber flatt SöU
(en ban.
unb bannod^ barjo
l^err ^cter bon ber filodfcn, l^oirt 6. 343.
id^ bo,
425 unb l^err ^cter ban (Srtetenfe,
bamit mad^tenfei ein groig geben«.
fein fol^n ein rittmeifler toa«,
bc« l^atteri fei einen groigen l^ag.
fei fatten in barban.
430 fonber fd^ult loa« it gebain inne an.
bannod^ jtoein feiner hied^t,
ben gefd^ad^ aud^ unred^t.
it fieit nit au }U berjeUen
toat breoen bie fd^nuibe gef eilen.
435 9ht l^uirt toat gef d^ad^.
ban ber paiff(^aft l^oirt id^ gen)ad^ :
fei unb ber rait
376. 'fei» ftfflt A. »cUen fle ju C. 377. tteiguimen B. 378. »erfltid^en B, 379. einen
A C. 381. I^itff A. gu rancf A B. 382. fand A. fand B. 387. SoUen binnen B.
390. flauben barumb einen ralff C. 392. 'unb' fe^it B, unb ben to^aten C, 393. 'fetten'
feftJt A. 'moegen' fel^tt C. 395. ©traf bürg B. 398. *bo' flatt 'bo*' B, 401 u. 402 fel&s
ten B. 402. nibbergel. (7. 403. anber« aUe« C. 407—416 fel^fen B. 407. »^er
löait A. toel&r ibt C. 409. 'mu' UW ^- 410. ftan geban C. 413. nnb ba« C. »art bei
funben recftt A. 414. b^o A, ba C. funben A, 'fulben' fe^rt C. 415. anber« aUe C.
416. wonen ibt finben ni^t C. umber nicftt A, 424. 'ber' feilt B. 425. »an ber @rben
C. 426. geboen« C, ATI. renbtmeifler C. 428. fetten einen A. 429. 'unb' jlatt
'fei' BC. 430. wart e« im getl&an an B. tvaf ein angebain C. 431. rl&et C. 433. nitt
n>ott atte« B. 435—99 fehlen B,
954
Beilagen.
flunben niet in gutben ftcnt,
unb l^bbtn e^lkl^e anben
440 mx ben rait turl^ben
<s. 344. II mit manbatcn unb cmbct Briefen,
bie fei Uüidi folben i^an laiffen
Hegen,
toant tt tntoa^ gein jett
in bem untDiUen nnb neib
445 aU voaS begunt
ju ber felBiget jiunb
tufd^ ber gemeinben unb bem
taitl^.
unb (ciffcn bie Brief fel^ an
ben rait unb tooutben fei jum Bau
^n.
450 töer ber Bon gdommen,
@. 345. ju Bon wercn fei getocfi aljufamen
fomnten.
fei entDoIben be« niet gejlaben,
bat mon ben rait unb fei mit Bau
fulbe Begaben,
• unb giengen »an jiunt an bar
455 jufammen unb namen ber fad^en
toar.
bae bie jKiiffd^aft toa^ Bei ein
jufammen groig unb !(cin,
ba l^oif ein ju fpred^en an
atö id^ il »erjlanben ^n :
460 'ir Ferren, gott getoe ud^ guiben
bad^.
tt)ir hdnt einer fad^ l^oeren geti>ad^,
bat ir un3 jum Bau mitt Brengen :
bat enti)iüen toxx niet gel^engen.
unb nimpt e« niet öur unguit,
465 bat »ir be« Beflain in btffer noit.
unb toir boint eud^ fagen
bat ir be« niet me enboit getoagen,
unb fait un« of ir bat af »ilt
jleaen,
unb fait it fcnt a^jojtelen euren
gefetteu,
470 bie aud^ bed l^nt Begunt
ju biffer felBcr flunb'.
ber pxtiattn fprad^ ein :
'jae ir fol^ gen>ad^ l^uiren gein.
unb toitten nu un« 6a§ Befnmben
475 nu unb ju aßen flunben*.
ein anttt)ort toart in gegeben:
'it fofl fic^ Ba(b ein anbert erl^eöen.
bat ir bed Befianben l^ait,
bat enid gein guit raitl^.
480 bod^ fo toitten toir bot nu loijfcn
briocn
unb »itten un« nit forbcr !it)en'.
II 3)arnad^ up einen moentag
ein morgenfprad^ bo gefd^d^,
bat man »an Bauffen Soden ^er*
Binnen
485 Broit moed&t feit Brengen mit
ftnnen
unb Beir beffelBen gleid^en.
beg tt)a« aöe« noit fid^erüd^en :
it toa« buir jeit in atten (anben
»an wein, Broit unb aller pro»
fianben.
490 id^ moiß »an tt>onbcr« fogen :
toer ein quart oflic^« folt ^aBcn,
ber moifl öeir alBuö l^an
of l^ie moijl fei laiffen jlain.
ein pont Boteren brci fd^itting,
495 ein quart toein^ t)unf fdBiUing,
ein malber forn« neunbel^alf marl
unb niet min
unb ein malDer toeig be^gleid^en.
toat Pft bat id^ öil fed^te?
it toad aQed buir toat man ^u
Sööen Bred^te.
439. anberen il. anbren C. 447. ^bcm^ fe^U C. 450. unb wen ber C. 451. gcipdl
unb a(fo fameu Ä. 3)er Sßtxi fd^ctnt »erborlben ju fein. 452 fel^tt C. 453. ban man C.
fulbcn Ä. 457. '§ufan\men' fel^tt C, 458. l^ueBen ju C. 459. 4t' fe§U C. 460. eincii
gueben C. 465. ir beS Matt [befiäbt C] AC. 466. etid^ bomit A, 472. iptaijtni.
476. *tt>art' fel^lt C. 477. fott A. fall C. 479. bat em i« A. 481 . forber nit reiffcn C.
483. 'bo' fel^tt C. 488. ein buir C. 489. unb brobt allen C. 490. tounbrm C.
496. je^enbe^alb C. 'unb niet min' fel^tt C.
469. 2)a9 (^etgt bem (£apttel bed @tift9 @t. ^pofleln.
IV. 9ecim*romf übtr bie ttnru^^cn 1481 — 8?.
95§
500 3(j^ cnbatr niet gebcßfcn
toat fei btetjen t>ic 'oan gtoner
tentcn.
auf fent ^cokud bad^
](iatten fei gemad^t ein öerbtad^
unt) l^atten einen btief boin fd^ri-
üen:
505 f 0 tsiat fei geboin ^tten unb tour*
ben btit^n^
bat fo(t aüet fein geboin
fonbct tijebetjloin,
unb tüotben befegelt l^an ben Brief,
it »ere iemant^ leit of tief.
510 ein feget oan jeber gaffeten tDoI--
ben fei an
ben brief gel^angen ]^at)en.
bod^ toQlt it gott gelangen niet
bat it fo t&tt gefd^iet,
unb bat fid^ bie fronten bebad^ten
515 unb fid^ bartoeber lagten,
al^ aud^ i^^ä^adf
up be^ l^iligen fent 9?icla« bag.
toeren gel^angen an ben breif
bte feget, .bat entoer mir nkt leif.
520 bat enioolbe ber goibe fentSiictau^
niet l^ain,
barumb taift un3 alle fein bro*
berfd^aft entfain.
unb bie faufluibe aQe gemeintid^
tad^ten bart»eber fid)
II unb entoofben be^ folgen niet
525 ben brief ju befegelen iet.
»onber l^ait mid^ fe^r
toat fei badeten, bie nu l^eir
up ber jhaigen öur tudi gain,
bie bie feget an ben brief tootben
l^ain.
530 9iu fad id^ ud^ fagen t>txctan
fo tme it iVL enbe cptont.
bo man fd^eif 1482 jair —
bat i^ ol^n jtoetüet toair — 5)ec. e.
be^ moentagg ju üaflabenb »ebr.is.
535 }u morgen quament
bte und^tit^ gcfettfd^aft att
auf bat raitl^au^ mit groißem fd^atl,
me ban jttyeil^onbert an ein l^uif
unb l^eifdben ber rai^frunb tjiel
l^eraud.
540 bo qruomen nod^ barjo
ein gefeüfd^aft. I^oirt id^ bo:
ettid^ t)on ben bontworteren
giengen up mit ))aren \üß bat "^aud,
uj> bat man fei fott tjoerten,
unb quamen vcp bat raitl^au^.
545 bo l^oif fid^ ein groi§ gebui«
unb atte^ toebet ben xait^
ber ba fag in groiffer noit,
unb brongen in bie ))r o^jl^etef ammer
unbtDotben bie Ferren mit nal^men,
550 bat man fei l^erui^ bebe fommen,
of fei lootben fei mit gtoatt l^an
genommen,
unb l^atten fei in einen brief boin
fd^riöen,
ba fei iren toillen mit motten bri*
öen.
toat jtoei unb jtoen^ig erbar man
555 bie moijlen mit in ju tl^om gain, @. 346.
unb bannod^ be^ rait^ neun
motflen aud^ p tom ftn,
fo bat irer ein unb briffid^ toa^
jufammen.
fo tt)er biffe l^erren loeren mit na]^=
men
501. ^^ie fel^lt B. toan Ux gtoenen für (!) C. 508. ^ant Ä. 518. bte br. AB,
520-21 feWen B. 522. *aUe' fe^tt B. 625. bie 5, bat C. gcfelen nidjt C 526. web^
ber ffait C, 527. fei itu bauten ^ier B C. 528. auf ben (7. fic. bie vur B. 532. 1483 A.
535. DO qtvamen C. 536. vnreblic^e B, 538. 2000 B, 540—43 fel^Ien B, 543. fol^
ten Ä. fu(( fragen C» 545. an ein B. 646. ^ben^ frl^tt A, 551. getoatt I^oUen B.
662. 'fei' fcl< B, 556. 'in' fe^it C. 657 fel&It C. getrou fJ?n.il.
501. '^te gejeUen Man ber groener
tmtett' Riegen bie SÜttt^et gliidt^ttinge,
bie fidl^ nad) ber Serpörung i*üttic<^*« burt^
Äarl ben Äüf^nen (1468j ^3lünbernb her-
umtrieben. @in 9lat^i8beWIu6 1471 @c^>t.
9 toertpieö fte au« (£öln. üWorgenfprad^en
(@tabtard(>. 3Rfc. A IV, 57) «(. 113»».
560. Ueber ba« fotgenbe ^er^eid^nig,
956
Beilagen.
560 bat fad iöf eud^ (aiffen k>erfiatn.
ben itflen ben x6f faci^ a^n,
@. 347. II ffttx ©oßtom DaH ©tral^tcn, atö
bct ein bttrgcnncijier »a«.
barjo l^etr ^cinrid^ ©ubcrman,
565 ber ein tentmeiflet toa9 ber flatt
Sollen ban.
l^err ^Seter »an ber Älocfen moiji
mit,
»ant ^ie toolt niet fingen ir Ret.
a(j9 iä^ }u red^t faci^ unb (ad.
no(!^ tDotben fei er me l^an bar,
beg iDarb dol^an äRebman ^Gocifc.
590 dol^an 9tummel koarb ü aud^ ge«
fögt
unb tDart aud^ ju tl^om gelaii^t.
dol^an t)an %m)ei(er bem loort
gehoben
bat l^ie ju tl^om gicng, of fei toul*
ben in ^foHen. ^
beggleid^n 3o^n ©onier.
ber Dierte ämolb tjan SBeffelinf 595 $eter Surbad^ moifl mit fonratcn.
ber ber fiatt getoetbmeifter toa«.
570 ^einrid^ ^ai(| toad er ein gnant,
bem üHirt auc^ bie fad^ 6e!ant.
unb ^einrid^ »an Öücrbad^ —
gott geoe und guiben bad^!
Sonrait t)an äJerd^em n>ad aud^ ba,
575 fo »ie fei fommen l^emad^.
dol^an Xointberd^ moifl mit gain,
@. 348. 3o^an ÜRuißgen enlieffen fei nit
fiain.
unb ^cinrid^ 935in
moifl l^ie aud^ einer ftn.
580 Sol^an @}>or bed »olben fei niet
oergeffcn,
Sol^n ©reifratt toart beffeltjen
genieffen.
3o^n 9{obenfird^en al9 id^ fad^
moifl mitgain vap benfeben ba^.
dol^an 'oan ben 93roe( toa^ aud^ ba,
585 fo toie fei fommen l^emad^.
Sol^an oon Serd^em er ein n>a«
ber (e^tc mad^ toot 2:ilman ®a(»
monfier ftn,
man bebe im aud^ beffelöen f(^in.
t^ranf 2Bar| toa^ oud^ ba,
be« toar mi^ öergcffcn toolna.
600 id^ »itt ud^ ber bener aud^ ein böl
nennen,
ir moed^t (id^t aud^ ein bei(too(
fennen.
II Sol^an öanSom)^ unbertm
raitl^aud
»a« ein bord^reüe unb moifl l^er*
nid
unb ber 6urgermeifler »iger beib,
605 unb tl^ebe in groiffe (eit.
unb ber jeindmeificr mit,
be« muttenfd^riöer toergaßen fei
niet.
unb ber bord^greüe np granfcn-
tlfforn
moifl u)) bie 3)ranfgag gain ju
tl^om.
561. i^ bae M B, 565. 'ban* fel^tt Ä. 566. moi^ Ä. 567. 'niet' fe^lt C. 568. Xrsbt
C. 569. ba< txfit *ber^ fe^lt B, ber bat ge». Ä. flatt (Sotten B, 570. xowrt cn ein A.
572. 'van^ fe§lt B, Otoerbeif C. 573. einen guiben B, 576. 3o^an t)on %stA'
Berg B, dil^einberc^ C. motf A. 577. tef fie (7. 578. aRt}n ^. aGBvnn B, SBetn C.
579. 'er' flatt *^ie' B, 'einer' fel^It C?. 581. ©riert^. 585. 'fei' fe^ItJ.
587. 'gu' fe^tt C. \<x% tonnb (a^ B, 588. 'er' fe^tt B. 590. Summel A. 3- »an
aStertt £ C. tvart im au(^ ^ugefad^t ^. 595. J8ur(^arbt C. 596. fal^metfler i£.
alsmeiflerC. 597. 'auc^' fe^it 1?. 599. mil^r C. fe^rnae-B. 600. 'ott<^' fe^it Ä.
601. i<b A, moec^t fei aud^ tooU fennen B, 602. dornen ^ C. 9ontc^m B, ^vf £•
604 fc^(t C, brottweiger B. 605. ant^eben ir A. «^b bebe innen fel^r Icit B. ibt bebe
innen leibt C. 608. 'unb' fe^lt B. 609. moifl au(^ iu t^om gain ^.
befonberd über bie iRamen $eter t>an ber
^lodEen, ^einrt^ £)t>erbat(, 3oban 9loi>
benltr^en, 3oban Stummel unb 2:tlman
©atmonfler k>gl. bie 9loten }Ur fr^fa*
relation, oben ^.941.
IV. SRcimd^ronif über bie Unrul^en 1481—82.
957
610 bannod^bctgctocIbtid^tcrbobcnbTei
t)te f&otütn fei aud^ i)at>tn batbei.
bo fct nu aüc jo 4om toaten ge«»
flain,
cntöolben fei in gein guit boin.
unb bo bit gefd^ad^
6t & bat toa^ bed moentag^ t)OTmittag.
unb bie jiatt toa^ gefd^Ioßen jo,
bat niemant ui^ nod^ in moec^t bo,
f 0 bat bie gan^e ftatt beioegen toart
öanbem u^>(auf jubetfetbigetfatt.
620 bo fad^ man mend^en fronten man
bie ben ba(!^ nie btug aug enge«
toal^n,
unb mand^e erbat frauen
bie ben bad^ alfamen fd^rauen
'o l^err gott »am l^emelrid^!
625 nu (atg bodb erbarmen bid^
unb »enbe ben gefangen ire fd^mcr*
feen
ba fei auf bem tl^om fifeen.
mit unre^t ^ait man fei nie be«
funben.
gott faU it ]^e())en ^red^en ju aUm
jiunben*.
630 bo bifle l^erren u|> ben tl^orne
loaren,
gott t)am l^emelrid^ loolt fei be»
loaren
unb gaf in bat in treu flu
bat fei bie jjorfeen namen in,
unb l^atten baru)) fic^ alfo geftalt,
635 bat bie fc^noebe gefeQfd^aft l^atten
gein getoalt
quait an fei mod^ten lagen
bi^ man in quam ju ftaben.
II 9tu tt)i( lij eud^ fagen bort,
a(^ idb nu l^an gel^oirt,
640 ton ben fromen bürgeren in ber
jtatt
bie in irem l^erfeen toaren getoatt.
fie riefen bie gaffelen al^n:
'latft un9 ben gefangenen beiftain
unb l^elfen in ui^ ber noit,
645 fo foQen u>ir be^alben e^r unb
guit\
ber bae ein anl^eber toa^
l^ief d^ do^an t)an @(ftd^, afö id^ (ad,
unb ber bie fromen alfamen anrief.
bat load in aQ}ufamen tief.
650 bo ein jeber in fein gaffet quam,
guibe mer l^ie aud^ ba t>anai)m.
ba tourben alle gaffeten gefraigt
mit flu:
of jemand bae ttjere in
ber ben rait l^ett l^etfen benfen
655 bat man ben rait fo fulbe frenlen.
bo fd^ioeig maUid^ fliU
ber be« morgend l^ait geboin fein
toitt,
unb toorben f«^ bebenfen
unb ber moit loart in fidf fenfen.
660 it enwad gein man fo floi^ gnant
ber bed borfi fein befant.
unb f^>rad^en allet : 'nein,
unfer enl^td geboin gein'.
VLf ieber gaff eleu tt)urt gef^jrod^en :
665 *bat enbuid^ niet ungetorod^en !
tt)ir »illen und tjerbinben
nu unb ju aKen fhtnben
unb »itten bie l^erren ton ben
tl^omen
^ten, barumb enbarf {id^ nie»
manfe jomen*.
670 unb bo bit gefc^ad^,
bat toad bed moentagd nae mittag.
unb befd^eiben fid^ bo alfo
bed legten tagaben^ froc @. 349,
u)) bat raitl^aud ba bei ein,
675 beibe groi§ unb Hein,
unb fd^Ioijfen ba unber fld^,
Sebr.19.
6to. gett)e(bmeifler bobbeti B, 612 u. 613 fehlen B, 613. au(^ gein C. 616. ^toar
fc^lt C, 616—706 fehlen B, 617. imanbt tiit in no(^ auf modft C. 625. 'do(^' ftffiX
C. 631. \>an bem I^emmet »ot C tvoU Ä. 632. gaff bat C. 634 fel^It C, 635. '^at«
ten' fc^tt C, 640. unb bie frommen C, 641. gerabt C. 643. (aif A, 647. (SU*
WiitC. 652. flefoc^tC. 654. 'ffttf Ufflt A, f^at C. 660. *fo* fe^tt C. 664. *ber'
ftatt 4eber^ A. 669. burfft iffx eud^ nit ^urnen C. 671. morgend na<!^ C,
958
tküagen.
txU fei Im i^ta aü ^emetntici^ nu fi^U tr neue tuet l^uiroi.
t)onbentl^i>r]tentt)0lten^atnl^t)en 710 an tec (Srenf>i)r^n qtixmten fei
f enter jemand toeterfagen.
680 Mi gefij^ad^ alfo.
be^ »)a^ ]»jftn<l^ tviax man fvo.
e. 350. II unb gtengen ))on ftunt an
bei ben rait aüjitfammen.
nnb tl^eben b^m xait Ivmt,
6S& fie mulben l^aDen ya, ber fiunt
bie ^en »an bcn t^omen :
'barumib foU tr euc^ auc^ ntet }or«
nen.
loiit tr mit nnd gain
bat bunft un^ guit fein gebain'.
690 ba toarb erfreuet fer
bie lour tooren in gro^m f<^n>er.
ber ein burgermeifter ba fag
ber ntet ju t^om emwi« —
^r 3t)i^an »am S)att> n)aiS l^ie
gnant
@ 351. 695 nnb )»ad mend^en man mol 6e«
fant —
l^oif aB ya ^yatAtn:
*bie uuboi^t faiot uni8 gott l^elfen
toxtäftn.
0 gott! to>tr banfen twif fel^r
bat t^r nn^ 6enim))t biffe groiffe
fid^töer.
700 toxx nnSen »on ffcnnt al^n
gern mit tuii gatn\
ein fi^oin jf^roced ba gefc^od^
»an bem rait unb erbar gemein*
ben ben bail^,
nnb gien^ al^n bie tl^orn ßain
705 nnb lieffen bie gefangen l^rafgain,
otd auä) gefd^acj^
auf benfelben bin^tog
nmbtrint ju jmilf u^en .
677. bat fld^ r. 'Ott' fe^a C. 6«1,
aQe ki ein
beibe groig unb Hein,
bo toort l^err @o§»tn tan ©tro^
(en
ber burgermeijierdfiaf »ebcr bc*
»d^en,
bra im 3o^n ^emmer^a(^
715 ben anberen tag genommen af.
bie frome gemeinte geingen ^
unb leiten fei töebcr in bie xdp
famer bo,
nnb faxten ein ieberen in fein jlott
ba ^ie bed anbeten bag^ gefefen
l^tt.
720 bie frome bürget bleDen tm t«t
tamer fioin
nnb iDotben bie unboed^t geftraijt
l^ain
II nnb fat^^tcn in mit,
bat fie öergcgen ber ttntoen nict,
*bie tt)ir eudb gebain fymi mit
güibem l^er^n,
725 bat tt)ir enci^ l^ant gel^otfen m
ben fd^mer^en.
nu begeren toir t>an jlnnt an
bat ir fiie fhraift bart>an
bie fd^ulbid^ pnt an ber bait:
bat iß unfer aßet tait,
730 bat tm&tn toir tan ftunt an ^an
gebain
of )i}ir )9)itteit it fe(bet befiain'.
bo fjjrad^ ber erbot rait ju in :
'toat ix teilt, bat fall fein,
ban ir i^at un« öerloijl
735 nnb unfer toeibcr unb finbet ge-
troifl.
*erbar' fe^t C, 687. *aud>' fc^Ct C, 6b8. 'ubI'
fel^tt C, 600. 'bat* fiatt 'ba' A. 693. t^i>rti€n toai A. ^4. inm S)ain G. «08. flitt
bet bai|(ft A. 707. Stad^ einer Hat von 9i Werfen beginnt l^ier »teber B : 'auff tiinftag^
SU fafiabent omb stoelff ol^ren\ ®enau fo D. 710. 9l^etnpor(^eii C. 715. ben tau )>'
uocrenl l^art gen. ^. 716. j^inju^. 717fe$lt27. 7t8. iebcr Ae. 720. 'bKrgrr'
fel^It C. 722-26 feilten A 723. ben trutwar^ -4. ber tteunwirbt C. 725 fe^itC
727. 'bartton* fel^lt A. 728. alle bie B. 729. ba< fei iren («^n freien ba« ift viil uuB-
^n AC folgt (in Ctnit geringen ort^ograpl^ifdien %b)»eid)ungen) : bat tß eilt anbtr nietm^
enb^oet. 732. 'erbar' fe^lt B C. 73:». alle« »ar ijr^. toit^x tuinen C. gefd^ia^-
734. unb ir A C. 735. »nb vnd oafe B^
IV. 9fcimc^ronif über bU U»ru^ien 1481—82.
d5^
tut (aift un^ !omes fytx
bie benet mit kern l^nifd^ unt
tDcn ir mit tt)itt l^fttt
t)ie laifl auii^ ir l^arnifc^ al^m^Dtn'.
740 t>o feit gefd^ad^
b€« (cflen .öafiaknt) ju mittag,
fei enbcrcben fid^ nict lang
unb öan jiunt an i^an ban
unb giatgen mit ganzer mad^t
745 uiib namen bcr gürbelmed^ctgaffct
ad^t.
ben irflen fei ba taften c^n
bat t»a^ 3o^ ^emmer^bad^ unb
nod^ ^kDein man.
£i(man ©d^tinmed^et too« ^ie ein
gnant
unb Sol^an ^an Äet|>€ii bct anber
genant.
756 vip bat taitl^u^ ben felben boc^
fteid^ man aud^ 3ol^an ?eimbad^.
unb geingen bo »cttan
u)) bie öifd^mengelgoffet uab !rc*
gen bae pam man.
Qo^an ^di^ ber ein »a«,
ibb bcr anber Sol^an 2)ui6 aU id^
(ai«.
unb brad^ten bie feg jufammen
uj) ber fleifd^l^euer gaffet in ein
famer
unb bunben fei bae bei ein,
ber enfunt cnttauffeu gein.
reo unb t)an ßunt al^n
(ieg man fe§ )>riefter bei fei gain.
einjeber nam einen bur fid^
unb unbemei^ m fteigUd^,
II bat l^ie bebe fein bid^t red^t
765 unb fi^ fücifilüi^ bebed^,
'toant bie geit l^ie i^ —
beg pt pdbcr unb getoig —
bat ir ban fiunt an
in ben boit moijt gain*.
770 bo bie bid^t xoa^ gefd^iet,
man fid^ niet long beriet.
Sl^ie« ban ber ©d^teiben jiunt
auf bem ^eumart,
bem bat fd^toert ^u ber fettiger
jeit beoo^ien toart
unb ^tad^ Dan ber \tat wegen }u
bragen,
775 ai^ idf ](|oirt fagcn.
bem toart dD^ost ipemmerdbad^
bebDl^n.
ben lieg l^ie ui^ bem tortl^auö i^oU
len.
bo l^ie in bem tortl^au^ toaß,
f))red^en9 l^e beput al^ i^ l<ti^ '•
780 'bad iä) i)an gebain ^it,
be^ enl^an id^ oan mir felber niet,
unb bie un^ bit i^nt gcrabcn
ber ennimpt gcinen ju gnaiben.
fei l^ant fo toal ft^olt ol^ toir,
785 beg geloeft fidler mit.
iren alben l^offart toolben fei tore«
d^en
^ unb l^ant unö barin gcflec^en'.
ÜT^ied ban ber @d^leiben nom in
»eber
unb fat in up fein Inie neber
790 unb nam bat f d^ioert in fein l^ant —
@. 352.
736. *ntt' fe^lt A. 738—40 festen Ä. 739. bie ^amif(i^ C 740. atfo gefc^. C.
742 tt. 743 fehlen B. 745. *bie' ftait *bcr' A, 746. erflcti ben fei taHen B. *fei ba' fe^lt
C. 747. er l^iffc^ B. 'unb — man' UW ^- 748. ©c^rUücir C «bcr* ftatt %t' B C,
749. *unb' fe^It B C. Sttv^tn toat b. a. Utant B, 750. ben ratt^au« felbigen B. 753. 'bae*
it^itBC. 754. road ber ein gnant B. 755. 3. iDu^ bet anber Befant B. 756. na^«
men B. fragten C. Ibl. f^orten fei inn bie fl[. B. 1hl. 58. *in ein — bae' fe^tt C, 759. ba«
irer !unt B. 760. man lief fe(^< ^r. bei fei gain von f). an B. 763. unbetveip A, 766. jeit
nu C. jeit »or^anben ift B. 767 fel^It C. 772. X^eitt 15. *ber' fel^It B. 773—75. ber
bad fibtp. }u ber jeit ^u trauten ))ta(^ B. 774. ^negen' fel^U C, ni. vnb Ihf inn
auf ber f(eif(!^en>erga{fcU Rotten B. r^aibtl^auf ^alen C. 778. r^aibt^aup C. auf ber gaf?
fe( B. 779. ^pvaäi er ir (ieber burger ^oert ba« B. 780. ba« ic^ get|an I^aben ifi bit B,
782. *unb' fe^tt B. 784. gu »att ^. 785. bef folt ir mit tvair^eit gleuben mir B,
787. i^B ben brci D. 788. n^am Sc^an JQtmmtv^ha^ »ieber B.
960
Beilagen.
bat toa^ fan tool bdant, —
unb f(&(otd^ im af fein l^euft,
töumait mit bed gcfoift.
unb bat fetbige aud^ gefd^ad^
795 dol^an Seimbad^,
unb ben anbeten oiet bamae,
be^ geluift mir ourtoair.
fo quamen bie feg umb ir (eoen.
gott toirt in tergeDen,
800 bie in bat gegeben l^nt in
bat fei »ebet ben tait folben pn.
fent SStigiben »urben fei begraben,
^ toair ifi bat id^ fagen.
tUTtöait f olt ir töiffcn bat :
805 fei enborflen*« niet »aigcn in ber
jlatt
bie fd^ülbig loaren an ber bait:
fei padCten ir gen>ait
unb irer liefen lool anberl^albl^on«
bert }u ftatt aud
unb roimben l^of unb ^aud.
«. 353. 810 II unb ber fiat f^riter ein
enborfl niet blieoen bal^eim
. unb l^ie forest ftd^ fe^r
bat l^ie folt leiben fd^»)er.
nod^ n>a9 l^ie ein,
815 ber l^eifd^ ^ord^art )[)an S^atfen«
Pein,
bem n)art gemad^t
ein geftciger^ uf bem ©eumart,
in ber tood^eu cur ))a(mbag *
fd^loid^ man im bat l^euft af.
820 l^ie »a^ ein gefeil 3ol^an $em*
mer^bad^,
barumb tyerloir ^ie feinen tra(!^.
unb lur^ bomad^ unb niet Ion!
quam jiunfer äSemer Si^firt^
u^) bicfelüe banf,
unb barumb, al^ id^ la^,
825 bat l^ie k)an bem alben l^errfi^ft
loart im gef)>rett ein f d^UHir^ tt)u^
len boid^,
ba man im u)> bat l^feuft affdbloi^.
bie pretgermond^n UKiren oK ba
unb mit faigen gu.
830 ))an flunt an geingen fte l^in
unb l^atten ein lab, ba ladeten fei
in in,
unb (ieffen in in ir cloijler trogen,
barin »ort l^ie liggen begraben.
bie frome bilrger alle gleid^
835 beibe arm unb reid^
ftunben in iren l^amifd^ aQe ba«
m —
toair ift bat id^ fagen —
unb fhinben bem rait bei
unb »oulben tored^cn fei.
840 alle gaff eleu bleöen alfamen bei ein
biö bat toer! toa« gefd^iet.
ber rait nam ba^ ju banf,
gel^, toein^ toart in genotd^ gefant.
bat oerbroic^ fid^ bo toort,
845 atö xif l^an gel^oirt,
bi^ im feptember ben gleiten bai^
toart ärnolt ®aji tan S)u6 J«
eöHen brad^t.
be^ anberen bag« — mir gctoift —
791. fe^r »oU B, 793. be< fleteufft B, 795. bem anber 3o^. B, 796. ben tjicren fi.
797. ^aben eben friegen fu((^e gnabt L. 799 fe^(t C, »iU inn ir funben t)er9. £•
801. fo(be^. 802. waren ^. 803. ^ifl* fe^(t ^. eu(^ fagen J7. 805. enborftenf*
flewagen C 807 vor 806 C. 808. *ttnb' fc^It 5. cinl&onbcrt C. jur B, *fJatt' fe^U C.
812 u. 813 fehlen B. 814. 'er' fiatt %€ B, n}a« auc^ §ie C 815. ^etf(^t AB, 819. M
A, fein l^eufft B. 822. 'unb* fe^(t B C, 824. 'unb' W% B. 825. ben alten C. bem
altl^en gefc^led^ten B, 827. barauff man B, 829. bie ad mit B. unb bie mit C. 832. bat
jweite 'in' fe^U A, vnb »art gu ^»retger getragen B. 833. barju C, ba toart rr inn bie
!ir(^ begrauen B. 'liggen' fe^It C. 835. fei »aren jung alt arm ober reit^ B. 836. 'fiun:
ben* fe^It A C. 837. ifl (eiber wair roai B. 839. bat xox, A. bie wair^eit mag i^ fagn
frei!?. 840. ieber gaffet -4. auf ade (7. 'alfamen' fel^It Ä C?. 841. fo nur geflia«t»or
bal gcfd)rei BD. ' 842. 'ba«' fel^lt C, ba« a^n luB. 843. gonnb tv. BC, 846 im
jttilff femptber A, 847. »on A, tjan C. @oift A. 848. ba C. '§ie' ftatt 'mir' ^IC?.
818. lieber biefed unrichtige Saturn t)gl. bie 'Sflott gur $ro[arelation oben @. 944.
IV. SÄcimc^ronif über bte Unruhen 1481—82.
961
toetloit l^ic fein l^euft.
850 fo idf^ xedft üema^m,
toaxm itcr neun jufamen
ben up t>eni ^eumart
allen it l^euft afgef dalagen »avt.
fei l^atten toeber t?en öerbuntbrief
gcbatn/
855 batuttib moifi it a(fo jugain.
II 3r leerten t)an Söffen, ftet mx
unb bebenft flei^Ud^ end^
unb nctti^Jt iter aä^t
bic affjctt jint auf nif fcebad^t.
860 fei ntoegen eu(^ tt>o( antad^en,
fei cnl^uiren e^ niet gern getüagen.
it u^)fa|5 »a^ niet guit,
bau gott »am l^emettid^ ^ait eud^
bel^uit.
unb l^eubt eud^ öut ben,
865 ir toiji »ol toen,
unb fd^toeigen l^art ftiü
ber id^ niet noemen entoiü.
funten fei bat getoerben
bat fei eud^ moed^tcn untfietöen,
870 fei folben e^ niet (aiffen.
fei gaint nodft up ber jitaiffen
bie ud^ nad^ tif unb guit
gefianben l^ant mit irem gemoebe.
brudtt fei neber
875 bat fei bie ge»a(t niet fregen »eber,
unb l^att öur äugen gott
unb fein lief mober — bat i« mein ®. 354.
rait^ —
unb äff fein liebe l^eilgen mit,
fo enboerft ir forgen niet.
880 unb l^alt bat jairgejeit öoral^n,
atö ir begunt jul^ant
bo man fd^reif 1483 jair
in ber rait^fajjeffen offenbair.
nf ben testen öojiabenb bat ge*
fd^t^
885 bat it mand^ minfd^ l^ort unb fadf^.
I^ier enift niet mel^r.
gott bel^uet unö mx affem quaben
ungemad^t fd^n>eir.
849. xoavX im abgefdblaf^en f. ^. B, 850. i^ B, ibt e^ C. 851. gel^n D. 852. 853. bte all
»ff bem ^ewmart ir l&eufftcr nvurben flef^Iagen äff B, 857. Bebenrf eiicö flei^llfl B. 858. 'ber
feianbe' flatt 4rer' B. 861. en^uirten A, 862. bau ir aufffa| eni« tiitt B, 863. 'ban'
ftf^UB. gel^orbt C. 864— 71 festen 5. 865. unb tt)ifl C. 866. fd)ttjeigett C.
872. 73. fei fiunben eud^ nae leib onnb gutt mttt (oefen xatt oimb gemutt B, 874. bru<f A*
ixutd C, 880 u. 81 fel^Ien B, 881. i^ C, ju tl^uen ^ain C, 882. 1482 ^. 883. tvart
ber boefer gefetfc^afft (rat^ D) offenbar -B D. 884. »affabenttag e^ gef(^. Ä. 885. *man'
flatt *minf(ib' -BC. 887. »or »ngeuat^ me^r C. 886 u. 887 lauten In B (unb D) : hieran
mat^ {i(^ feber from burger an fpegelen onb taf {i(^ nitt fo leid^tltd) verlieben.
857. 2)te ©e^Iußtoerfc pimmcn toici-
fad^ toiJrtltd^ mit bem in ber ^0€l(^. (S^r.
er(iartcnen@d^Iu6 berSBetoerflaidjit («b. I,
256} überein.
881. S)a ber^efdjilttß einer S)anffeier
erfl Sunt 1482 gefaßt ttjurbe (tgl. Äocl^.
(5^ir. @. 857 gf^ote 1), fo ifl 1483, ntd^t
mit $f. B 1482 ju fd^rcibcn.
€täbtcd}tpni!(n. XIY.
61
93m(^tigungen unb 9{a(^ttage.
$tete ber nad^flel^enben 9^ott$en pn^ grögeren 9lecenftonen ber bdben erßen
$änbe ber (S^rcniten entnommen, ^efonberd j^erborjul^eben ftnb bte Sef^red^ungra
be« erflen Söanbe« t>on grcnsborff (Oöttinger @el. Stnj. 1876 @tü(f 3), 2)fin§tr
Oa^rbüc^er be9 Vereins t>on ^(tertl^umdfreunben im 9{l!^ein(anbe 1876), igimen
(©anfifci^e ®ef*i(^t«bföttcr Sa^rg. 1875 @. 243), be« jweitcn ©onbc« öoneimcii
(©tabtanjeiger ber ÄBIm^en 3«tung 18. nnb 20. 2)eccmber 1876), 6ciber«anbc
V)on 2)ünt5er (ÜJ^onatöfci^rift für rlfjeiniW'toeflf. Oefc^ic^Wf. u. «Itertl^umsfunbe 1877
^. 431). 3^ ^ermeibung unfrud^tbarer $okmtt iß eine Steige gSnjlk^ nnbered^tig'
ter ^u^fleQungen ^ier nic^t toeiter bevüt^rt.
»anb I.
allgemeine Einleitung.
(S. Liv. 3)er auf (Söfn bejügli^e 2(bf(^nitt bon Sorenj, 3)eutf erlaub« ®c*
fc^id^tdquellen ifl in ber jioeiten S(uf(age (1876 unb 1877) umgearbeitet unb bis siim
@(^Iu6 bc8 aWittelalter« fortgefe^t »orben. ©emerfungen baju f. iWonat^fc^r. für
r^ein.*tt)ejlf. @ef*. 1877.
@. Lxxn\ 2)te beutfd^e ^aifer(^ronif if! , toie eine nad^trSgüc^e $erg(ei(!^ung
ergab; toon 9luboIf toon ^abdburg ab lebiglit^ Ueberfet^ung ber (Sötner Sortfe|^ung be9
3}{artin t)on Srop^au.
@. xcii. gerbinanb SöaDraf »ar niiä^t 2)omcanonictt«, fonbern ißrofeffor nnb
(SanonicuS ju @t. ^J^aria in capitolio. Unter ben für Erforfci^ung ber mittelaltertic^en
^efd^id^te (Sötnd toerbienten $erf5nti(^!eiten bürfen no(^ $. ^. t>on ^lum unb ber
2)om^err to. ^itteS^eim eine @tette beanf^jrud^en, biefer toegen (einer fpäter »ielfacj
ausgebeuteten ^anbfd^rifttid^en 33orlefungen, jener als 35crfa(fer mel^rercr 2)rurf|(tri|'
ten jur ©^»ecialgef^id^te. 2)ie t)ielen fonftigen Ü'^amen, ttjeld^e @nnen (^anf. ©efc^.'
$(. (S. 246) anfül^rt, tommen für baS mittelalterti(i(>e (Süln entmeber gar nic^t ober
in f 0 geringem SWaße in ^Setrad^t , baß eine fummarifc^e Ueberfid^t f ogar auf bic iBa«
menSnennung ))erjic^ten tonnte. — ^retver's ^aterlänbifd^e (S^rontf bejeici^inet fi4
groar felbfl auf bem 2:itelblatt als „in j»angIofen heften" erfd^einenb, ifl aber in SBirf*
lic^teit ixozi 3a^re ^inburc^ in je ixoU\ heften erfc^ienen.
(S^ronifen.
<S. 3. lieber bie SebenSumflänbe ©otfrib $agen'S ^at feit bem (Srfc^einen bc^
erflen ^anbeS iDlerlo in ben 3a^rbü(^ern beS Vereins t>on ^(tert^umSfreunben in
flft^eintanbe LIX, 114 eine 9lei^e ttjert^^^oUer ^ufflSrungen gegeben. 3unS(!^ft fem'
men toicr ©d^reinSurfunben in S3etrad^t, t>on »elcben bie brei erflen 1271 mense
9ert((tigungat unb ^aäftx^Qt. 963
inarcio (1272 ncucii @tU«), bic toicrte 1279 mense marclo battcrt ftnb. @te betun«
ben , bag magister Godefridns clericus et notarius civitatis Coloniensis ein frül^er
^(j^ut^of genannte« i^aud Uvi\\i6) eriDorben , bag er ein gmeited anpogenbe« ^arxi
bem (Sd^netber $etnn4 t>on (Srou^ufen in (Srb^ac^t gegeben, unb bag er bad erfte
^au9 naä) feinem Xobe ber $etrtf[a , %od)tit be9 ^ermann genannt ©emgrog unb
ber betriff a t)om i)>leuntarlt, fomie ben natürUd^en Jlinbem t>erf(i^rieben ij^abe, bleer
bei feinem Xobe Don ber ^etrtffa ^interlaffen toerbe. ^etrtffa foH bann ben 92teg*
branci^, bte ^tnber bad (Stgent^umdre(!(>t er^Iten ; fierben letztere fSmmtlici^, el^e fte
münbig toerben, fo f^t ba« (Srbe an $etrtffa unb bte i^rüber bed 3J2eifier ©otfrib.
2)te bterte Urlnnbe mtWt eine t>on iS^eifier ©otfrib genel^migte ^bmad^ung über ha9
genannte S^an^ gtoifci^en ^etriffa unb i^rem @ol(^ne ©obetin. (Sine fel^r ertt>ünfd^te
^rgänjung bieten bier Urfunben über 9le<^tdgef4&fte, toetc^e ®obe(in, ie^t (Sanoni«
cu« toon @t. ©eöerin, in ben Sauren 1301, 1302, 1303 unb 1308 abfc^Ueßt. ©ier
n>trb iSf^eifler ®otfrib als t>erflorben (quondam) em^&^nt, einmal Pfarrer (plebanus)
t)on @t. SKartin genannt , unb ^etriffa wieber^olt a(« feine rechtmäßige grau (uxor)
bej(i(!^net. %n6f in smei bereit« früher befannten Urfunben bon 1286 unb 1287
(Duellen III; 231. 242) begegnet ein magister Godefridns atö Pfarrer t)on @t. iS^ar'
tin. 2)arau« ergibt fti^, loie iSfSerlo n&^er ausführt, bag $agen fein ^erlj^&Itnig ju
^etriffa nac^^^trSgüd^ Wxä^ eine @^e legitimierte (bemgemäg ift benn anö) in einer ber
Urfunben Don 1272 bei ber ^eseit^nung naturalibus liberis bad erfleSort ^m6)'
ftrid^en), f:t>Ster [i6f bem geiflüc^en Staube toibmete unb Pfarrer Don <St. iDlarttn
würbe, Dieffeid^t unter bem (Sinflug ber gal^tretd^ in biefem ^ird^f^ieU attgefeffenen
^betegefd^Ied^ter, bereu Sntereffen er ia ald ©tabtfd^reibet unb ^id^ter gebtent ^atte.
@ein ^an^, ben el^emaUgen „©d^ull^of', toeift aWerlo auf bem @t. aWarien^Jtatj,
gegenüber ber @t. Sf^ot^burgidca^jeüe nac!^. 3)ie früher (33b. I @. 4) al« unfic^er be-
aeid^nete Angabe D. i^illedl^eim'd, er l^aht „hinter @t. iDlarien im (£a)>ito(" gett^olj^nt,
ifl alfo richtig unb Um^t ^^ft toal^rfc^einlid^ auf ^enntnig ber @(!^reindur!unben
Don 1272. 3)ie grage, ob clericus ju jener 3«it einfad^ ben @d^reiber bejeid^nen
fönne ober not^toenbig bie 3"9«'^örigfeit jum geifilid^en @tanbe anbeuten muffe, ob
atfo ^gen jur 3eit feiner ^erbiubung mit ^etriffa bie nieberen Seiten (ber ©m^fang
einer böseren ift burd^ bie f^)ätere SSerlj^eirat^ung auögefd^Ioffen) befeffen \)aU ober
nid^t, tt>irb t>on 'MtxU, toenn aud(> nid^t mit DoIIer Seflimmt^eit, bejalj^t.
@. 4. 3ur ©rflärung bon SS. 5552 bcmerft SWerlo a. a. O. 117 : ,,2)ag fid^
$. J^'itx @t. $eterd ^ote nennt, fyit ju me^cfad^en 2)eutungen ä^eranlaffung gegeben.
(Bttod^niiä} nimmt man an, bag er einen Auftrag bed 2)omca)>iteId ausgeführt \)aU,
SSSie aber flimmt ed )u einanber, bag $., ber fc^on im ^ugufl bedfelben Sal^red ald
clericus Coloniensis bie ^däft ber <Stabt Dertrat, ^u gleid^er 3eit aud^ bem 2)omca^i«
td feine 2)ienfte gemtbmet ^aben fott? 3d^ l(^alte bafür, bag bie ^uffaffuhg nid^t ani"
gufd^liegen fei, er l^abe ben Botengang in ßäbtifc^em auftrage getrau. Senn auc^
bie @tabt (SBln )U jener 3eit nid^t für eine bifc^öftid^e (Stabt gelten tt^oUte unb fid^
im ^eft^e n^id^tiger $rtbilegien befanb, fo toirb man im Dorüegenben galle fid^ erin*
nern bürfen, bag fie jiebod^ mit bem ganzen (Sriflifte ben ^. $etrud ald i^ren oberflen
Patron anerfannte , beffen 8ilb auc^ in i^re (Riegel aufgenommen toar unb blieb.
2)araufl^in fonnte ein Sotfd^after an^ ^Un fi6f tt>o^I (St. ^eterd i6ote nennen; na«
mentüc^ in einer 2)i(^tung."
0. 4. 2)ie ^nna^me, bie ^agen'fc^e fReimd^ronif fei ixt>i\6ftn 1277 unb 1287
Dcrfagt worben, ift öon mehreren ©eiten beanflanbet toorben. gren«boi-ff (®. ®. 31.
61*
964 Serid^ttgungen unb ^aüfixa^t.
^. SO) ifUt, o^ne bied iebod^ toetter audjufü^ren, ,^te ^Immung für ni^t )tetn«
genb gcnng, um eine fo ^ofltit> anftretenbe Angabe (ba9 Sal^r 1270 am ^tug bei
(S^roni!) iu entfroften", unb f&^rt bann fort: ,üRit 35. 5812 (d^Ucßt bic (grj5Wn«9
t)om ^am^f nnb @ieg am Ulrtc^t^or ah. SBa9 in ben nSc^flen 170 Werfen folgt,
ift eine (Srma^nnng be« 2)i4terd an feine Sanb^lente gnr (Sinigfeit unb Srene gegea*
einanber unter ^ieberaufnal^me t>on 9Rotit>en, toie ftc f^on in ber (Singang^
Betrachtung ^enoert^et toaren, fobag biefer $affu« fl(( tDo^l ba^u eignete, ben ^ef(((ng
bed (^anjen an ma^en. 2)er Sefer ifl f^rmlid^ überraf^t, ttjenn mit S. 59S4 miebenim
ber gaben ber (Sr^S^lung aufgegriffen koirb, gumal ber ^Idfitt iti^t nt^t ber ^xent*
logifc^en Drbnung gemSg fortfährt, fonbem au (Sreigniffen }urüd^en!t, bie t)orbie
3eit ber inUi^t erjS^lten fatten. (SoQte ba utd^t bie ^nnal^me gerechtfertigt fein, bag
ber urfprüngUd^e löcflanb ber (Sl^ronif, bid ttxx>a 35. 5983 reicjenb, mit ben toier 3"*
(en 6289—92 über $erf affer unb Sntflel^ung^seit abgef(!(>(offen unb ber 2)i(4ter bie
1270 bereits tottenbete Arbeit ^interbrein no4 einmal tt>ieberaufgenommen, frftlier
Uebergangened nai^^ge^ott unb bie (Srgäf^lung bid jur ^ül^ne t>om 16. ^pvil 1271
fortgeführt ffdM (Sr felbp ober »a^rfci^einlid^ct ein f^jSterer Öefer ober tlbfc^rciber
^&tte bann ben alten @d^(ug ^ier un)>affenb u^teber and (Snbe gerüdt." Ilbgefe^en ba*
»on, baß pe bie auf eine fpätcre 3cit beutenben 33crfe 377 unb 620 nt^t befeitigt,
unterliegt biefe ^tfpfit\)t\t \ä}mxtn ^ebenten. f^rendborff fd^eut [läf, in einer lüden*
unb fel^ler^aften $f. ein ©d^reibtoerfel^ett anaune^men, mug bafür aber bem Slbfc^rei*
ber ober gar bem ^erfaffer ben ttjeit fd^toereren Verflog }ufd(>ieben, bag er bie 2)atie*
rungdaeile ber erflen Bearbeitung an ben «Schlug ber gtoeiten gefegt \)dbc, toe fie gar
xiidfi pait Unterbrechung bed @angcd ber ^r^S^Iung begegnet bei ^agen me^rfa^;
fo finbet fici^ 35. 3730 eine @inf*altung bon 32, 35. 5230 eine folc^e öon 40 SSerfen.
2)ag $agen auf ein @reigntg be« 3a^red 1267, bie ge^be be« @rsbif(^of« mit 3üli(4
unb feine ©efangenne^mung , f^citer jurüdgreift , brandet ntd^t au bef remben ; fein
©ru^^ierungdtalent ttjar nit^t grog, ed mar il^m bequemer, auerfl im 3ufammen^ang
bie inneren ^äm^fe ber^tabt au eraS^len unb bann bie SüUc^er ge^be, tt>cl(i(>e ij^ter^n
nic^t in birectem 3ufammen^ang flanb, nac^a^l^olen. UnertiärUc^ bagegen trürbe bei
ber ^nnal^me, $agen l^abe bereite 1270 gefd(>rieben unb feine ^raSf^lung mit bem
@ieg am IKretbor abgebrochen, ber Umflanb fein, bag ein fo toid^tiged @reignig toie
bie ^efangenne^mung bed Si-abifd^ofd nur gana flüd^ttg unb !aum toerflänbli^ iit
35. 5511 angebeutet toorben fein foUte. (Sine anbere 35ermut^ung ftellt 2)ünt^er (Wlo^
natdfd^r. 433) auf: „^aä^ ben Unterfud^ungen t>on Sarbaun« foE bie Slbfaffung
atoifd^en 1277 unb 1287 faQen, tt>obei freiüd^ bie ^nnal^me einer (Sntflettung ton
35. 6290 nöt^ig ifi. ^däfi CSntfleUung fiattgefunben, fagt (Sarbaund nid^t, unb be4
fd^eint t9 unatteifell^af t , bag ber geiler nic^t in febenaid^ liegen fann , foubcrnöor
bemfelben eine anbere B^^i, etma fe^en, audgefaSen toar, tt>ad bad Ueberfe^n tot
bem gleid^en fet>en am toa^rfd^einIid^f!en mad6t. ^ber fie^t ed benn fo fef! , bag bie
(S^ronif nid^t bor 1277 gefd(>rieben fein fann? greilid^ toenn bie (Srtoäl^nung ber 9uf'
finbung ber ©ebeine ber ^. (Sorbula ed^t ifl, fann fein 3^^tf(^ obtt>alten. (Sarbaund
meint, in ber ^nna^me ber Uned^t^eit liege nid^t ber geringfie ©runb t>or. ^er er
mug, um bie <SteUe au balten, eben au einer teratoeifelten 2)eutung iDon 35. 6285 ff.
greifen. 3eber Unbefangene n^irb finben, bag bie (S^ronif gleid^ nad^ ber @ü^ne ge^
fd^rieben n^orben fein mug, bemnad^ in 35. 6290 ein tor unb aufgefallen if! . . . •
2)ie 33eaie^ung bon 35. 622 auf eine crnfWid^e 33ebro^ung ober ben SJerlufl be« [bo^*
^ertd^tigungen unb ^aäfix^t. 965
•
mifd^en] Sal^tred^td fi^etnt mir burci^aud nii^t geboten, ia el^er audgefd^Ioffen/' %n6)
S)ün|er nimmt alfo eine SejctentpeUung an, |(^lägt al^er eine gan} beflimmte ^enbe«
rnng t)or, totiä^t bem and inneren ©rünben gett>onnenen fRefuItat betr. bie W>^
faffung^^eit n)iberf^ric^t. i0löglid^ ifi bied nur hmdf Slnnal^me einer 3nter^o(ation*
Ob bic ©cjie^ung bon SB. 622 „c^er au8gcf(^>Iof[ctt" unb bie 3)entung öon SS. 6285
(t)gL @int. @. 5) eine toerjtoeifelte ijl, mögen anbere entfd^eiben. iKir erfd^eint 2)ün*
^er*« ^enbemng nur al9 eine }toar mögli(!(>e, aber ni^t jtpingenbe $^))otl^efe.
@. 19 l^eißt e« irrtbümüc^, ber «bbrud ber SÄeimd^roni! in ©re»cr»3 SBatcr«
lönbif(^er (S^ronit laffe bie (egenbarifd^e Einleitung fort. 3)iefe(be finbet fid^ Sb. I
@. 531 unb 591. aWerlo a. a. O. 115.
(g. 208. 3n ber ißote ju 35. 1186 »firbc |latt „freitoiüiger ©afr beffer ber
te(^nif^e ^udbrud Einlager flehen.
@. 212. 3tt SS. 2870 bemerft grenöborff o. a. O. 86: ,,8efetern Sluöbrud
('tan funfjid^ unbe ij^unbert joren*) auf 150 Sa^re unb auf bie (Sntflebung ber cöini*
fd^cn grei^eiten in ben 3"ten Äaifer ©einrieb» V. ju bejielfjen, fc^eint mir ni(^>t nbtl^ig,
iöf mö(!(>te ibn eber bon einem ruhigen unt)orben!nd^en S3efi^ feit 50, ja feit 100 Sab*'
ren V)erpeben ; SS. 5021, 5122, 5665 finben fiti^ «eif^iele, too 'in bunbertjaren' fo
t)iel bebeutet al8 je, Jemal«."
(g. 268. SSerlefung bon Sy^emoranba bor bem 92atbe begegnet aud^ anberdn?o,
i. S3. bei ber im 6. S3b. ber ©t&btecbronifen gebrudten *©emenf re!enfco^>' ber @tabt
S3rounf(3^tt)eig. grensborff 88.
(b. 276 ^nm. 2. ,,2)er (gd^u^^flu^I ttjar ein auf bem i^eumarft ftebenber
©d^anbflubl (Ääjc)." <Snnen @. 250.
@. 281 5lnm. 6. SSgl. S3b. Ill, (Sinl. @. cix 2(nm. 1.
@. 365 Slnm. 8. „3)a8 *»er!bui8* »ar nid^t bie ©acriftei, fonbem bic an ber
g^orbwefifeite beS 2)ome« gelegene @teinme(5bütte." @nnen 250.
S3ant) n.
(S. 21 Slnm. 10 I. 3an. 6 % San. 5.
@. 54. ^<Sent ^nnabad^ u^ ber b^iben bi 9loebe' ifl Ennenbad^ bei dtupt^'i^tt^
rotb. @benfo »irb @. 57 §)ioebe al8 SÄuJ|3^)i(bterotb ju erflären fein. Snnen, ©tabtanj.
(S. 92 3. 18 l. 'gett)unnen2»*fl. 'gen)nen2un'.
@. 212. 3u ber grage naöf bem SScrfaffer ber ^oelboff 'fcben Sbronil bemerft
Snnen (©tabtanj.), Mi am @nbe be« 16. Sabrbunbert« ein mit ber ©tabtgefcbid^te
t^ertrauter ©emSb^^^ntann fagte, «ed gebe bad ®erü(bt, ber ^utor bermeintlit^er (Sbro<
nit fei ein 2)ominicaner^ater gen^efen unb babe bad ^mt eined S3ei(bttoaterd in einem
Sungfrauenflofter toerfeben» .... 9lu« bem eben ongcfübrten S5eri(bt toernebmen
XDiv, «bag biefer ^oelboff obne SSom>iffen ober SiSen bed 9latbed folcbe t)ermeinte
(Sbtonil gebrucft, bag er anä} etUcbe (S^em)}lare, n&mli(!^ btefelben, bie nod^ bin unb
lieber in ben ©äufem etli^cr SSürger gcfunben toerben, obne SBiffen unb SBitten be«
aiatb« t>er!auft unb ausgebreitet, bag f^äter ber 9latb ben toeitem SSerfauf ber Sööci^er
V)crbieten laffen, baß barum ber SSürger Äoelboff in großen @d^aben geratben unb
<S(^nlben b^ilber fein auf bem @igelflein gelegene^ @igentbum babe t)erSußern muffen,
baß nacb ber 3«t fold^e toermeinte (Jbroni! ni(bt mebr gebrucft toorben unb barum
mebr nid^t aU einerlei ^^em^lare (?) unb beren nur toenige in JlBln borbanben
feien.»"
(S. 213. ©ejüglitb ber ©cbau^tung C>eine(fen*«, bie furfürfllid^e ©ibriotbcf ju
966 ^md^tigungm unb ^a6ftt^t.
2)re«ben Befl^ (S^rem^tare ber Jloel^off' fd^en (S^ronif )>on 1493 unb 1496, t>erU)ei|l
SDfin^er (SR^natSfd^r. 437) auf ba9 Seugntg (Sbert*d: tiefer ernSrte fd^on 18^1 m
feinem Sq:lfoit (@^. 321} alle anbern 9l«9gaben auger ber ton 1499 für aUnbmge»,
nnb (Sbert toax @eIretSr ber 2)re9bener StbUotl^ef , beren Su9gaben er dfo Befonberd
genau fannte. 2)ag feine fold^^e ausgaben fld^ bort Befinben , bezeugt mir ber ie^ge
@e!ret&r Dr. (^norr t>on (£arol9fe(b ."
@. 283 %Tm. 3. 2)ie lloel^. (£^ron. fagt nid^t, bag bie (Stelle be9 Drofiu9
ober bie ©rünbnng (S8In9 fid^ in ber 2)ebication ber Historiae finbe, f onbem ertoS^nt
bie 2)ebication nnr beiianfig. 2)ünter, 9Ronat9fd6r. 439.
@. 305 Snm. 1. „®urd^ bie nenem gorfd^ungen i{t ber unmittelbare 3^^
fammenl^ang ber nod^ im 17. Sa^rl^unbert al9 ^rab be9 SD^arfUiu9 be^eid^neten
SRauerrejle mit ber Don $ürt^ nad^ dUn gel^enben SBafferleitung feflgefleEt tt>orben.
9lod^ in biefem StüM<>^re (1876) fonnte man bie bei ber Segung ber neuen ®a9ro(re
blo9geIegten ©ubfimctionen biefe9 überirbifd^en 9(qu5buct9 feigen." @nnen, (Stabtan;.
~ „(£arbaun9 überfiebt, baß bie ©trage nid^t SJ^arfUjlrage, nid^t einmal i0larrt(fiein
genannt toar, fonbem am STlarfilflein t}on bem auf ibr fle^enben ^l'larftlftein, eben
ienem angeblid^en Grabmal. @o toenig iemanb ben (Sigelflein )oon einem @tge( ab*
leiten toirb, ebenfo u^enig ifl bie9 bei unferm anbem <Steine, bem 9J{arfilflein, mog*
lid^." 3)ünfter439.
e. 326. 2)ie beiben Sibelcitate toeifl 2)ün^r ©^rid^tD. 8, 17 nnb So!;.
14, 21 nad^.
@. 452, 14. 2)a9 'fant SJ^art^en' ber ^gri))))ina, tt>orau9 bie ^oeTb. ^^bron.
'fent 9)f{ertin9' mad^te, ifl toieber irrtbümlid^ au9 'fent Wltmm* entlauben. 2)ün>
feer 440.
(S. 456. gür ba9 8ibelcitat tertt)eifl 2)ünter auf $f. 75, 5.
@. 471 ff. „«emerfen möd^te ^Referent, bag bie (lapM 471—473 über bie
Äönigrei^e ber (Sl^riflenl^eit u. f. to. pd^ öfter« in ©ff. finben; bie ältefle bem «efer.
befannte unb mannigfaci^ abtoeic^enbe 9lecenflon in lateinifd^er @)>rad^e in einer $i.
ber ae^ebiger'fd^en (@tabtO ©ibliotbef in ©re«lau ifl »al^rfd^einlid^ unter »onifaj VIII.
entpanben." Sinbner im Siter. (Scntralbl. 1877 @. 107.
©loffar
üon
%nton 'SSirfittjer.
3u ben DueUenanaa^en »on f8\>. I fommen weiter : DW: ®rtmm, JDeutfc^c« aOBörterbud».
Pf. Ol. Pfeiffer« ®toffar in: Beiträge }ur Jtenntnif ber Uitiiiäim ^Inntaxt im 15. 3a^r6unbert
in Srrcmmanii« 3eitf(brtft f. beutfc^e SRunbarten l. II. III. Stat. statuta ünb Concordata ber >&!.
fxtQtn fKti^i Statt (SöKn u. f. ». mit 3 Beilagen 4» v. 1437 ftbbrud 16. 3a^r^unbert. GG:
Dictionarium. Quod Gemma Gemmarum vocant. Impressum Coloniae per Martinum de Werden
aMCCCCCXII. Oemmula: Antea dictus Gemmula modo vocabulorum Gemma. PerHermannum
Bomgart de Ketw7ch exarata Coloniae 1495 (in m. iBeft^e). @nnen, DueUen u. f. tt). ^ie mit *
be). äBorte gehören ä3b. I an.
©ie tölntf^e©^)ra^c if! in neuerer 3«tt*) ötammatif^ unb leyicodrapMf«^ »iebcr»
^olt be^anbelt »orben üon (5receliu3 (AN), 33raune, ^cinjcl, SDßein^oIb; fte^eigtie^t
bic mittclfrdnfif(^e, ni^t mer nieberr^einif^e ; 2Bein^oIb in f. mittel^o^. ©rammatit
gebraust ben Flamen ri)>uaTif(^. S)ie beigegebene Sautiere beruht auf jagend (S^ronif,
fient bie allgemeinen ©efe^e auf.
A fur^e a: af, al, an, as, bas, dat,
began, gaf, gewan, man, rat (rota) ,
stat, vat, was; half, hant, lant;
knappen, läppen. (Sr^altcn mie im
mnb. : sali (foU), van. %{i rücfum*
laut : bekante, besante. ^ür e : ge-
schank, verdarft. gürnljb. o : heralt.
^Ite lange a oft \>ux6) ein marf^ein«
li^ ftefpro^cne^ i jtart gebefent: all
(&-il ober d-el), ain, altair, dair, gain,
trair, jair, quait, rait. ^Vix6) i wirb
aber au^ turjed a gebeut: daich,
eeraich, rait (rota), wail; hailden,
laichen, maichen, saichen, saigen.
^(ted langet a erhalten : jamer. ^(te0
abur(^au0 erhalten: yiant, viantschaf.
abdragt/. tjer^anblung unb verein«
barung babei, abfommen 930, 22.
abel, gef^icft: was ein also abel
man geheischen 183, 4. was ein so
abelen behend cloik wise man
782, 20. seil alsus abel darzo (jum
^inti(^ten) bereit geweist 782, 27.
». tat. habiHs. lO 1 2. AN 111».
Teuth. abel huypsch. moy. schoen.
suuerlik . wey delik. vrisch . ghe dely k .
naukundig. cloik. pulcher u. f. W.
abloifen sfv. ablaufen, abjagen, ab*
brdngen: liefen denpantheren (pfanb»
^errn) ein deil der pantschaf ab 806,
29/30.
achter praep, Mnter, bur(^, na^ (mbb.
after tote niftel : nichte ; geloift : ge-
loicht; Schaft: schacht). achter
lande, bur^ ba«lanb 171, 5. 774,28.
achter deser zit 907,28. abjettioifc^ :
zo achters sein, ^erabgefommen fein
931, 19 u. f. ».
achter deil, nac^teil: des Schadens
ind achterdeils beclachden sich die
doimheren, 693, 20. 782, 1. zo a.
kommen einem 903, 29.
achterlassen, unterlafTen 282, 3.
305, 5.
achternae, nacf^^er 498, 30.
achterrugge, binterrücf^, rä(fn)artd
477, 21. 618, 1/5.
achteruwe, reue na(^ ber tat, fprüc^t».
der goiden rait volget in zit, he blivet
gerne achterruwes quit 529, 23 {24.
968
©loffar.
achtersprecher, üDeli^rcd^cr, »et»
Icumber 794, 14.
achtersetzen, ^intcnanfcjcn : ver-
hindert und achtergeBatzt 933, 1 1 .
938, 37.
achterwart, rücfroätU, retrorsum,
öfter,
achterwegen bliven, unternommen
»erben 626,15. 790,28.
ackerman, pL — menne fie^ bou-
man, mit anlenung an Colonia,
Colonus. bilbl. to. tmfel: der ein
ackerman ist aller zweidragt 928, 1.
aedem, m. otem: aedems haben
von einem, »inb ^aben, mcrfen 565,38.
afbeten, avebeden stv. lo^bitten
69, 3. 177, 28.
afb rechen, stv. cr))rcffcn 532, 8.
afb rennen, einen »erbrennen 69,9.
afverbrennen 911, 10.
afdoin, entfernen, »eafc^affen 113, 3.
ein feßunc^^wcrf fd^IeifenlOO, 29. 112,
23. 119, 13.
af drin gen, stv. wegtreiben, 432, 20.
afdriven, abtreiben, abjagen: beute
111, 18.
afgantzwin, m. f^Iec^jter roein , lei»
ren, lora? 170, 28.
af gehen, Dom munbe fliegen 876, 26.
afgelden, ablaufen, lo^faufen 105,21.
821, 36. togl.gelden unb uisgelden
89S, 3.
afgunsticheit, /. neib, mi^gunfl
520, 9.
af hauen, abfc^neiben 8S7,12; auc^
alem. fo.
afhaven willen, abgefd^afft Ijabcn
Woüen 847, 17.
afiais, m. ablag 67, 17 u. oft.
afplucken, abpflücfen 336,34. GG.
decerpere affplucken.
afquemen, flef^Ieift mürben 106J9.
25. ^u af kommen,
afrennen, afgerant van, burcf) liber*
faU abgewonnen 672, 11.
aftreden: dat die ordenunge in
geistlichen ind in werltlichen din-
gen so lichtichlich aftrit ind sich
verkeert912, 13.
aft rennen, part. afgetrunnen chri-
stenmann, abtrünnig 360, 26.
af-8agen:da man die morgensprach
afsacht, af-sagen Vom obern fiocf ^er*
abfagt, fpri(^t 950, 232.
afschennen, abfc^inben a. ind
schetzen 61 3, 33.
afsin, entferntfeinfiefels.v. 107,4. ab«
getragen »erben o. boa»erfcn42,20/21 .
afslain, helse, «y;2on. entheufden
907, 19.
afstain, afstaen, abfaüen bon
einem 523, 30.
a f s t eil e n , »ieberrufen , rücfgangig
mad^en 396, 9.
afstossen, )>erflogen (finb) 410, 4.
afwisen, urdel, üer»eifen, urteilen,
ba§ K. 787, 26. 798, 17.
aichtcTdechen, 90, 11. acherde-
chen 93,3 ; Acherstrassen, Achter-
strassen. 834,27 aber ^ac^enerlhage.
aille, al; fprü*»örtli(^ 596, 15.
ain, an one20,16. {rcil63, 8. au§er,
nurni^tlOO, 33 ain ein, berDorlegte:
dat is der leste dach ain ein in dem
merz 806, 9. aber 59, 29. 100, 21.
171, 14. 514, 32 u. f. ». tjergl. mer,
mar.
al, obgleich, »ennau* 288, 22. 330,3.
435, 20. 455, 14. AN 111*. gen,pl.
)>or Superlativen : aUer vernoempste
kaiser 225, 7. 463, 29. alremeist 586,
40. Pf.G1.303i>. ferner alreirst608,
37 u.f.». alremallich 531, 13. 637,
31 (febermann) alremenchlich, in^ge*
famt 116, 21. alrekunne, aQei art
177,4. AN 111*.
allen, mit, bur^aud 149, 5.
allentzelen, allencellen ado.
aUmd^licf), aüeinjeln, na^ unb nac^
696, 32 u. f. ». MN I 55i>: aUen-
telen.
allerheiligen maent, noDember
887.
all et adv, continue immer, 173, 1.
alman, iebermann 117, 9. 121, 8.
almisse, /. almofen 394, 2. a^b.
alamuasan. Pf. Gl. 303^.
alsach, aüe« 109, 13.
als: in dem als, fofern455, 22. »enn
337, 4.
alzo, fer 330, 9.
als US, umfon|l 172, 28.
alsusdanig, adj. talis, alfogetan
528, 22. 580, 30. Pf. Gl. 303^.
altheit/, altertum, alter 277, 15.
455, 51. 486, 27. 884, 11. Dgl.junk-
heit643,31. 2)iefleaeoben(at2Beind'
bera Q3b. I citiert : alle altheit ist yol
vna vermengt mit fabulen. meint
aber seir altheit. Cronica Colon,
civit. f. 35 p. 2. (E*).
a 1 V e n z i g , adj, fc^alf 6aft 566, 1 5 (in
üorljer = ind = und) ju alfanz.
al-weinen, awv, fer^ gan j »einen 497,
al-swigen 557, 2.
©loffar.
969
ambacht, n. amt, 79, 20. ambocht
1 33, 25. 161,9. Vgl. ambochts laden
320, 20. »gl. vullenambocht = wul-
lenambacht 133, 21.
ambasiade, «t^m. abgcfanbter, beooQ«
mäd^tigter 4i0, 14. 411, 13 u. öfter.
amechtich, adj. unmäc^ttg wie
mfeb. 899, 13.
am ige,/, maitreife, 93, 21.
an = auf478,20. nad^, bi« ^ier441, 16.
anbissen, stv. (mbi§ cinncmen 611,
21.Gemmula: eyn antbysjejunium.
anbringen stv, beibringen, einfan«
gen 899, 10.
anchher, an ch er m. ankert 393,25.
403, 38. 419. 2. pl. anchen 523, 12.
(^ie Agripp. wir^ meinen , IBtuno fei
ein unebeii^er ^albbiuter Don faifei
griebti^ II gewefen, tcr fon einer
unfreien.)
andach, m. octava 441, 3.
an de, st. u. stein. : und hadden etz-
liche anden 954, 439, {te(; I s. v.
(jorn, franfung).
anderwerf jum )n>eiten male 53, 2.
100, 26. 106, 17. 144, 12. 169, 14.
395, 20. 424, 20 u. oft. tocrgl. dir-
denwerf gum britten male. S)afiir
zwei of dri mail785. mail unb -werf
nebeneinander 797, 30.
andreismaind, m. anbreadmonat
145, 27. not)ember.
angdn, unternemen, übernemen 309,
16. 3J9, 3. angreifen 516, 2. neitan-
gan lassen, unberücfftd^tigt (af[en
159, 1.
angeltugend, /. carbinaltugenb
469, 29.
angesien, dat, in riicfftd^t, anbe*
txa(i)t bejfen445,31. Pf. Gl. 304» des
ansein = rücffi(^t nemen.
angewinnen, anwinnen stv, abge*
tvinnen 154, 7. 620, 40 u. oft.
anffrifung,/. »erljaftung 833, 26.
ankommen, praet, anquam, er<
reiben 375, 18. c. acc. an etn)ad
tommen 355, 16.
anlegen, sich, {t(^ abgeben 183, 2.
782, 1 6 ; avid) = na^fieUen ; anläge
insidiae.
anmirken, angemirkt sulcher un-
stanthaftichkeit : mit berücfft^tigung
fold^er unbejlänbigfeit 327, 11.
annemen, sich, ft(^ Dorncmen715,
15. pd^ bcn fc^ein geben 747, 2. anne*
men, übernemen 597, 10.
ansain, ansegen, anfaben 497,3.
anschin, im, im geftd^te 515,35^
fonjl alifcln. anblirf. Pf. Gl. 304».
ansichnemen, stv. übernemen. 357,
4. reifeunternemen 313,11.
ansennen, jumuten 476, 7.
anslagen, hende, ^anb an^ n^ert
legen 585,8. sieit-an, f^Uept fi6
an 611, 2.
anspräche,/, rec^tlidjcr anfpru^ auf
etwa« 120,18. 121,3. bischof Si-
frit verloir die aensprache up die
Stat von Coellen649, 5. ind lachten
in selfs gevenklich zu des bischofs
aenspraechen fperrten i^n ein gcrabe
fo Wie c^ ber b. gcmad^t bätte 775, 24.
anstechen, an^ünben 786,11; AN
lila.
ansterven, burd) tobfad erben 145,
18. 177. 182,20/23. befonber^ üom
Soit. Pf. Gl. 303: anersterven.
m 1 320. in ben Ws unjäligemal.
anstossen, stv, anjünben 502,12.
564,8. 574, 16. 615,20. 645, 14 Dgl.
anstechen,
antast, m. geric^tUc^ed belangen, er^
greifen 709, 29.
antasten, gcri^tli(| b^nb auf etmad
legen; angreifen, überfallen 593,9.
764,14. 917,32. 920,1.
anter, of, ober aber 555,15. i^gl. I
s, V.
antwerden, swv. »erantwortUd^ fein
450,9.
anval, m. aggressio, gufpru^ 470,
16.
an zeihen, befcf^ulbigen 54, 29.
ard, art,/. ^ertommcn, familie 111,
15 I s. V.
argwilligen: mit Worten oder mit
werken geargwilligt wird an sein
leib, ehr oder gut 936, 24 ; fteb I s. v.
argwillung, arger, böfer »iüe, ma-
lignitas,/. 936,30.
arke ,/. »afferbauwerf 55, 19. 58, 26.
arkeire, m. crter 123,21.
arm formdbaft: beide: arm ind rieh
566, 8. 579, 23. 5)er arme ifl ber gc»
meine mann one rücfftc^t auf t>er«
mögen,
armbrust, arburst, / armbrufl,
(arcubalista) 53,20. 66,1. 103,10.
ügl. bankarmburstpil.
am, m. 1) ernte 179,7. 180,16. 192/9.
GG frugidare körn of aren le-
sen. 2) m, abier 367, 7.
ars: de keirde he der stat den ars
zo, brannte burc^ 749, 29. »ergl. ers-
lingen.
970
®Io{far.
artelrie, attelrie 840,18. 889,
11. 896,6.902,26.
artzeter, m. medicus 336, 10. 765,
29. Pf. G. 304» arzeder. Teuth. 12^.
AN 111» (archiater).
artzedie, /. atjnci 289, 24. Pf. Gl.
304.
as, al«, alfo, fo 122,18.
asise, accife 41,20. 116,9. 12,27.
117,8. 121,10. 19,23. 842,26. gein
assisen noch peichtungen 907, 28.
formen axinse, accinse, assinse tom>
men öfter in ber reim<^ronit über bie
Unruhen 946 ff. bor. assise uplegen
fte^enber terminus.
asiamaister, Dom reffort ber accife,
acci^beamter 930,31.
asm e er, fafi tDie, an6) ned^ DoOend
636. 25.
asso, alfo 318,27. 465,1.
asvort, fofott31,20.
atzgelt, Dert>flegung«foPen bei b^n
cbr!gtettli(^)cn einjteüungen r>on ^)fer>
ben u. f. w. b«bera^», tojigelb zo atz-
gelt und slofgelde 923. 1 1 .
aufsatz: nach ihrem boessen auf-
salz vlan, Dor^aben 935,35; pe^
upsatz.
aufschlage m. abgäbe, Überabgabe,
juf^Iag §um bi^^erigen 929. 29.
ausheischen, ausgeheischte herrn,
Dorgelabcn, nad} audn^drtd 114,
7/10/19.
ausholen, stcv, (eraud^oien, be*
freien 943, 8.
auskommen, frei werben, cntfom«
men, fiel) uiskommen. 898, 23.
ausladen, audwärtd Dorlabcn 117,
25.
au 8 Spruch, m. urteil 120,29.
aust, auiste augufl 24,16. 27,8.
130,7. 908,31 u. f. ».
austmaind,m. 180,20.
austrecken fonf! ustrecken, aud>
jieben 121.24.
auswising, uiswisinge, na
ausw., na* au«tt)ei« 1 12,26. 1 13, 1.
avent, m. Dorabenb b. ^. ber tag Dor
bem fefle von bertirc^i.boreneinteUung
bcrgenommen 20, 18. up der eilf du-
sent made avent 47, 12. »gl. 57, 13.
58. 21. 60, 1. S. Albans avent 178,
12. Alexius avent 54, 1. S. Jacobs
avent 56. 11. Kirstavent 24, 3. 480,
25. Matheisavent24, 14 Dgl. 34, 6/9.
Paischavent (Oilern) 21.6. Palm-
avent81,3. Unser Vrauwenavent
22,15/19/26.
aventure,/. »agni^ 573,8 u.f.w.
{ie^ eventure.
aventuren, bri, f orsan , DieOeidjt
291,25. 293,7. 295,7.301.3.303,
27. 326,33. 332,3. 348,6/18.364,
35. 392. 18. 437,8. 455,29/30. 546.
6. 577,1. 657,18 unb öfter GG: bi
eventuren.
aventuren, mw, n>agen 573, 7.
aventuirlich, o^/. rietiert, Tottm*
gen, unternemenb 307,1. 510,13. mit
eime aventuirlichen anslach 854,
23 u. oft.
aventurlichen, a<7t7. a. zo sien, lu*
flig, Jeiter anjufeben 905, 28.
aventurach, adj. loagbaifig 307,2.
aver,aber, abermaU 109,6. 422,15.
B 9(nlautenb mie mnd. unb mhd. 3u'
tDcilen au^Iautcnb erhalten: dumb,
umb.
bach, die, ber bacf^, atlgem. fränfif(^
19,8. 30,23. töln. fhagenname.
backen und nacken brennen
aud ber altcoln. fonfi allgemein übli*
d^en criminal)uflii 157, 18, 19.
b a e s e n , milb rennen, va^Euri 605,30.
üin feltene« nb. »ort Dw I 1148.
MN. 1 156; (eute no* toln. uxba^
verblüfft,
bain win, m. banntoein, mein brn He
ummonenbcn nur ba taufen bürfen.
mo^in fie acbannt jinb, (in ben Ws
oft, mie bannmoele, bann-
kelter) 75, 15.
bais, bas, beffer 643, 36. 73S,7. \>^l
bes.
bald, fernen, 586, 13. fonfl foglcieb »ie
unten : geringe,
ballinck, m. verbannter 65. 26. GG
exul eyn ballink, ebenfo Gemmula.
b a n k , geric^t^banf. bad 4 bänfegcrt(bt,
überbau)>t gerid^tdfal: hinder den
maistern zur bank 930. 15. binri(('
tung«bIo(f 960,823.
benke, tuschen die 4b. Dor gc
ric^t 164, 14. dat vor my darselves
(Soest) in gerichte vor de veir
benke komen is Wilhelm von Lei-
mate u. s. w. urk. v. 1 465. Archiv
Haus Hemer,
bankarmburstpil, armbrufl)»feil
789, 19.
b a n m i 1 e , bannmeile , geric^t^bejirt
1 06, 22.
bannich, o^;. gebannt, im banne -121,
27. W« bennig oft.
banvast, /. bannDaftcn 74T;33.
Oloffor.
971
barvoessich, afij, baTfuM80,29.
basuine,/. yofaune 911,35. Pf. Gl.
305».
bat, m. nujcn 449,27. 571,17. 578,10
des bat, nuienbaDon 579, 19. 625,
36. 886. 12. bat ind ere 589,21. —
Pf. Gl. 305». Teuth. 19»: bäte,
vrome, gewin, provit, lucrum, com-
modum. Frommann z. Herbort
2697. DW 11157.
baten, «trt?. nüjcn 626, 6. 786,8. 938,
31 u. f. ».
b e an e, ein no^^ uneingemei^ter flubent:
die Studenten zu Collen plegen die
beane of die bachanten damit zo
vexiren u. f. ». 304,30; franj. be-
jaune; in $aii^ ^ie§ bad gelb, bad
Die neuanfommenben ^ubenten entrid}>
ten mugten, bejaunium. Dgi. Du
Gange s, v. Beanus novellus Stu-
diosus. aSeimar. 3a^rb. 6,327.
beclaffen 476,10. 857,6. beklap-
pen, accusare. Kil. obtrectare,
male tractare vel detrahere be-
c 1 ap p e n GG.Gemmula: diffamare,
beclappen, beruchten.
beclagen, antlagen, i^ertlagen 133,
26. Pf. Gl. 306».
becliven, pari, becleven, befleibt,
gebiet)en732,35. 886,24. Heben bleiben,
beclommen zit, gebiü(!te ^eit
852,28. Teuth, clymmen als wee
to doin. Torquere, rremere. Urgere.
Angere. Drgl. niederd. Theoph. ed.
Hoffmann v. F. Wb baju 55^.
bed, n. bett 56, 26. 68, 13.
beddeler, bettelmonc^ 511, 5.
b e d e , /. abgäbe an tir^Ii^e unb m\U
U*e obrigteiten 613,14/26/37. für«
bitte 806, 22.
bedemisse,/, bittmeffe 1S0,1. 184,
28. 780, 9.
beddung,/. bettjeug 492, 3.
b e d 1 o i 8 : dan sei muesten all bed*-
lois von hinnen scheiden, one etmad
aud ju Tii^tiit, nu^tod 938,32.
bedragen und beclagen, befcbul«
bigen unb Dertlagen 380,27.
bedriven, bedrifen, stv. au^«
füren, au«ri(^ten 3o8, i28. 553, 33.
bedrinklichen, ac^v.: die sich alsu-
liches Unwillens bedrinklichen
zu herzen eahn Hessen 93S, 29 ff.
bedwechesbedefart, waUfart 762,6.
beest, n. tier: honde, perde, ver-
ken, gänse ind ouch etzlich luide
ind ander beesten 906, 18. AN 1 13.
beestlich, adj. toiebifc^ 352,13.
b e i 8 1 1 i c h 47 1 , 36. probaticus
beistlich bestialis, pecualis GG.
beffe: roide beffen, c^ortavpen, c^or»
but ber bomberrn 877,33. Teuth.
Beffe, choirhoit, almucium. Malmu-
cium Ambucius. Kil. Dern^eifl bei
Beffe auf Al-mutse. pallium pelli-
ceum quo sacrificus caput humeros-
que teeit. (|lt<ftra|burgif^ kutze,
kutzhviot. f^dter würben bie
beffen beffgen, baWfragen {^lieber»
(anbe) unb enbU(^ b^iB^n bie 2 u)ei§en.
u. f^warjen ia^^tn ber )pxoU\t. unb
tatb. geiflU^feit fo.
began, feierlich beerbigen 47,2.
begangen, ^ar^. baffelbe 78,18. be-
• gangen sin, Derlegen fein 836, 15.
845, I .
begenknisse, /. Icic^enbegängni^
47, 4. 78.
begerte,/. ber beger 930,5.
begiftigen, begaben, j. b. eine
tir^e 324, 37. 3S6, 8 botiercn , au^-
llatten 392,23. 404, J 8. »gl. b e g u e -
den mit e. frone 454, 36.
begraven, stv. mit graben umgeben
120,2.
begreifen, «<». befe3en56,6. 117,34.
in beftj nemen 81,3. 104,20. 107,30.
ergreifen jjarfen 842, 10. Pf. Gl. 305^.
begrif, in einen b. nemen, umfaf*
fung^mauer520,32. umfang überbauet,,
bejirf 438, 8. Ws oft.
begueden, botieren 442, 18. begoe-
den 481, 1. Dgl. begiftigen unb be-
gaben, begaeite 442, 20.
behade, besagte p*ae^ 74,19.
behalden, beheilt, ft^ aufbalten
533,37. erhalten 173,2. bebaupten
305,18.
behalven, (»dv. abgefe^en Don, avii*
genommen 287, 8. 424, 5. ni , nisi
behaluen GG. Pf. Gl. 305bDW
I 1320.
behegelicheit, behechlicheit /.
bad besagen, gefaOen 439,4. 740,8.
placere behagen, placabilisbehege-
lik^placitumbehagelicheit UG.
behelpen, sich, unterbalt flnben,
467, 20 ; ferner ji^ befa^en mit etwa^
u. f. ».
beheltnis, beheltnisse (tdv,
vorbehalten, mit au^name 410,21.
632,24. 891,17.
behendicheit,/. lijl 139,1. 148,5.
444,38.756,17.
972
(Sloffar.
behentlich, «4/'. Wö 514,27.897,
34. GG cautelosu», behendich.
beb erden, Manen, bei 596/22.
beherdunge,/. 908,12.
beboif, in, in9ebrau(^ 302,7. 693,31.
bebove, nujen, Dotteil. ^. b. tf a^ man
betarf 579, 19.
beboifen, c. ^«n. bebürfen,oft904,9.
die gbeinre penitencie beboeven
912, 10 u. f. tt).
bejagen, suw. erwerben. 603,28.
615, 27.
beide nc* ^Vi^ in mbb. »eife : beide
cloister ind dorper 917,27. v%\.
mittelbo(^b. ffib. 198,99.
beikommen, das, annäberung,
übereinfommen, modus vivendi 931,
38. 932,7.
beir, Her, aßgem. 954 u. f. tt).
bei 8, big 755,15 Drgl. nb. bot.
beissel, m. meigel 572,39. 585,39.
Gemmula: celtes eyn beyssel.
beiat, pl. beisten 170,17. als bei-
sten wandeln 888, 12.
beiten, sicv. »arten 601,6. 922,27.
unb oft. expectare bevden GG.
bekennen, ertcnnen 492,31 u. öfter
Pf. Gl. 306».
bekenntlich, adj. erfenntli^, beut»
Uc^, flar 525,25. 938,39.
bekentniss,/. f entni^, cinft^t, er«
fenntni« 337, 15. 355.
bek nagen, suw. nagen 582,5. fte^
kna^en bis up den grat 598, 14. GG:
erodere k nagen, erosusbeknä-
get.
bekommern, sich mit 328,27.
bekroenune, unwiüc, ärger 842,
27. bekroedung?
bekümmern, goit und schif, mit
befd^lag belegen 158,15. mit 615,21.
fieb bekommern oben,
belank, »ic^tigfeit 540,28. darahn
fross merklich belank gelegen war
34, 30.
belech, m. belagerung 910,18.
belegen, belach, belagen, be*
lagern 19,4. 20,1. 493,4. erfe^en,
erlegen 159,2. 769,32.
beleger, belagerung 306,31 u. oft.
t)gi. belech, m. baff. 70,27.
belide, bejabtc: bekante ind be-
lide dat, dat der upsatz were 874,
29; ju belien = confiteriunb be-
lieunge confessio bei Pf. Gl. 306».
beliggen, belagern 809,16.
bemsch, münje, mörc^cn, grof^en-
wert 160,20. 765,15 (behemisch).
benachten, ncv. übema(^ten 756,
32. au<( oberbeutfc^.
beneden, praep, adt. sub, infra,
118,9 u.oft. Teuth. 181»: beneden.
under. unden. Pf. Gl. 306^. rrgl.
dairbeneden 901,1.
benemen einem etwas, abnemen,
abertennen, fi(^ $ufpre(^en 147,10/20.
wejnemen 147,25. Pf. Gl. 306»>.
benit, pari, beneibet 827,2.
, bere: up einre beren, bare 770,11.
berenten, stov. mit renten rerfeben
393,3.
berch, over, über bie ^Ipcn [80, 16.
489,9. 535,20. berch, ^cc^fieg»
bürg 139,3.
bergfride, berchfrede m. bpU
i^emer »erturm 27,26. 57,26. 79,5.
108,3. 120,8.
berichten, mit dem hl. sacrament,
bie n>eg)erung geben 944,23. an4
fübb. alt.
bermelich,a4/.beflagen^tt>ert542.31.
bermenklich, adj. traurig 542, 35.
bernen, brennen, aUgemein.
beroifen, den vreden, crtläreii
664,13. berufen 15.
beroichdigen, bdfen ruf bringen
768,21.
beroufen ind schinden fcrmel*
baft 742, 7.
berufen, ein strit, f<^iad«t anbieten
515,32.
beroumen, swv. berümen 455.22.
jactare, arrogare b e r o m e n , ver-
metten. ostentator eyn. beroemer.
GG.
berouwen, «rr. reuen neben rou-
wen 442,15. Kil. berouw poeni-
tentia Pf. Gl. 306»>.
beruwenisse, reue 294,36.
bes, beffer 748,20; fxeb oben bas,
bais.
besagen, besain, swv. befc^ul^igen
85,3. 473,24.
bescheit, tt)iffen 458,31 ff.: mi
baran feit, baDon (abe i^ feinen riattn
bef^eib. 1 75,24 b e s c h e i t Don feiten
bed ratd, irerfeitd au^ ben bretviei^
\Vi erhoben. DWI 1551. Hoffm.i.
Theoph. I 566.
bescheidelich, adj. adv. beutlidi
122,21.
bescher ung ,/. fc^ercrei 532, 22. ober
bilbli(6 vom f^aff^eren?
beschicken, aueri^ten 528,17.
beschirm, m. fc^u) 699,21.
(^lojfar.
973
beschriven, bur^ auefc^^reibcn cnt*
bieten 588,26. Pf. GL 307 a. be-
schreven, aufnotieren 50,21. 725,5.
beschrielich, adj\ beflagen^», be»
wcinen«tt)ert (faU tMbam«) 259,29.
543,1; ju beschrien bcflagen,
beweinen. Pf. Gl. 306b.
beschueren, swv, befc^i^en 398, 1 3 ff.
MN I 266a. DW 8. V. beschauern ;
Pfeiffers Germania V 244 («e(^).
beschütten, bef^ü^en 53, 28. 61,4.
26.75,21.146,5.411,15. beschüd-
den 380. mit guit pant, batte
besenden, bclen, üerf<^reibcn , fem«
men laffen 159, 9. 614, 23.
beses, m. beftj 161, 12. 443, 13. < =
ß=^8 nd.
beseten, praet. besät, aufgeben
442, 17.
besien, atv. nadjfc^cn 555,26. bafür
forgen 101,7. I s. v. ficlj besier.
besier, auffebcr875,25; ju besien,
befeben AN 113. Diutisca II 202a:
aspicere. besien.
besinnen, erwägen 451,3.
beslagen, beslan anfibcln 425,11.
lagcr fcbldö^l*« besloigen 379,15.
nemen 555,26.
b es Hessen, stv. f^erren, Derf^Üe^en
556, 1. claufur einfüren 791,2.
besmitzen, moral. beflctfcn 912,8.
besmitzen ind vertrinken, bilbl.
360, 30.
besprechen, befieüen 595,14.
bespreiten, belegen, mit mist 867,4.
besseronge, /. buBc 128,25 u. oft.
bestaden, bestaten,an, swv. Der«
beiraten 291,13. 386,4. 390,18. 400,
34. 900, 14 (zo der hilliger ee).
best ai den, beflatten 559,36.
bestan, bestain, ruben 490,15.
untergeben 277,1. unternemen 559,17.
anfangen 62,11. 126,18. 144,5. 170,
33. 175,11. 431,26. 483,33. 587,12.
ergreifen, antommen: ttxi trän freiten
496,21. jugefroren fein 38,12. 50,12.
124,9. auöri^ten 607,30. beftellen
916,4.
bestant, m. waffenfliüflanb 108,26.
173,28. 546,22. 755,23.
besteden, swv. coUocare, berwen*
ben 503, 34.
bestellen, swv. beforgen, beranflal«
ten, feerbeifc^affen 174,28. 429,1. 581,
21. sichb. (risch) 574,6. legen 307,
12. 608,9.
bestigen, erfleigen: einefiabt 839,16.
bestoppen, swv, obturare, bäm^fen ,.
abtüten, ergänze zo babor 490, 18.
betirmen, swv. beflimmen 178,21.
262,24. 282,26. 313,2. 320,24.
453,32. 911,25. Don terminare, auc^
m^b. -termen, Fundgruben I 394.
Teuth. die be Termpt is to enighea
dyn^h. Asscripticius. Deputatus.
Ordmatus. Inscripticius.
betrapp en, erta^)pen 804,14. 23gl.
DW «. V,
betruwen, beiraten 764,29. JBgL
truwen. mhst, üertrauen 476,8.
betruwelichen, ae?t?. uertrauen^üotl
458, 10.
bevede, trans. praet. yw, beven,.
erfd^ütterte, ober beweAte 170,3.
beveel, formell?, van beveel ind ia
namen irs heren 901, 20.
bevliessen, stv. mit waffcr umgeben
385, 36.
bevorentz, adv, juüor 62,24. 100,.
17. 107,8.
bevreisen, bevrois, bevroren,.
i^ufriercn 32,1 7/25 fie^ vre isen; Dgl.
bestan.
beweglicheit, antrieb 903,14.
beweicht, praet. v. bewegen, be*^
wegt 490, 26.
bezeihen, pari, bezegen c. gen, bc»
jeiben, befc^ulbigen 657,26. 662, 2U
707,6.
bezimmern, bauen, urfvr. mit bol^,
f^dter md) für |iein^äufer üblic^
51,22.
bezwang ind knechtlichkeit 879,17»
t)gl. 303.29. 304,13. »gl. betwank
731,7 ; betwenknissf.branftfal,187.2.
bi, ju, feinju 107,21. 109,15. 149,23.
169,5. — bi den jaren, bi den ziden
369 ff. oft. bi dem kaiser halten 513,
6. bi wilen 646,4. bi ein = bei ein»
anber, fub ein 731,22. 801,31. bi
den rat komen 707,20. bi, wie
steit u. s. w. 611,28: wie pe^t c^
mit euren waffcn. bgl. 1 s.v.
hienpl. bienen 429,11.
biester, bister, adj. wirre, beilürjt
oerirrt : also lief al dat volk biester
uis dem lande 822,1. bister seel
912,2.879,28. Pf. Gl. 308b: bister,
Derirrt, gottöerlaffen, rublo^. Teuth.
29 a: byster, bystrende, dwelende,.
errende, wildeude, witlopende.
biget, beizte 848,14. ogl. I«. v.
bil, «. beü 191,1.
bilde, n. gebäc^tni^monument 486,3.
974
©toffar.
birve, adj. biet« 473,18. gufammcn-
g^jogenau^biderve. Teuth.berve.
eersam. waldelich, doechtlik. Karl-
meinet oft. Pf. Gl. 3€8b.
b i r f g e t , /. ich erweis nit anders dan
alle goitund birfget van in 770,15.
Teuth. probitas. honestas. ber-
vicheit. eerbarheit. eersamkeit.
bissen, sich daruss, bij^en ft^
weg 147,3 ff.
bistendich sein, einem 99,28. 162,
16. b. ind behulplich 616,10.
b i st e r , adj. irre 569,8 ; peb obtn b i e -
st er. Teuth. bystren. dw«len. cr-
ren. basen. dolen. verwilden, wilt
lopen. efrare. deviare. Hoffmann
z. Theoph. 2,88.
b ister hei t, /. rui« 569,3. 576,30.
(um iti fc^itmmen eifed wiDen) Dtmir«
rung 724,14.
biwesen,im,in anwefen^eit 421.8.
biwilen, adv. dat. pl. bisweilen
186,12. 646,4 u. f. TO.
blage, plaege,/. |)lage 64,21/26.
blenden für blendeten 417,19.
blichen, blintcn: envunden in dan
up der buchender dait 764, 1 3. „ blin«
tcn" iü fünf! gut alttölnifc^. Pf. Gl.
309a.
blide,/. n)urfmafd)ine 553,24.
blithaus, n. gefc^ü^^aud 942,13.
blitschaf, /. frolid^feit 497,5. 604,
39. GG gaudium, freude blyt-
schafft. Teuth. blytschap. lust.
wunne. vreude u. s. w. Diutisca II
221b: bliscap laetitia. Pf. Gl. 309».
bliyen, bleif, verloren get)cn 165,16.
bloiss gesellen 155,6. wichter
arme, gemeine unbemaffnete leute
831,29. leereHuferl86.*I1155. 3104.
bloitsturzunge,/. blutpergiepung
308,17. 323,19. MeStatuta 132: blut-
verstörung. Pf. Gl. 309».
bode,/. bütte 104,23. 750,9. Pf. Gl.
309».
bodenbrot, botenbrot, Ion für juerfl
gebrachte botfc^aft 684,21.
bodenwin 22,2.
boilen, bulen 273,16.
boille, m. bule 421,20.
boinioris? 775,15. üg(. 172,2. U«:
boimeris, baumreif .^ ein rüsinghe
vanbomen, fragor, sonus arborum.
Gemmula.
bolch, m. asellus 158,13. ELil. bol-
linck.
bolrebort, warfc^. bolre, bort,
69,27: bretter, b ölen; ogl. 905,21.
bol werken, swv. befefligen 52,24.
108,13. 119,6. 120,2. 142,26. 720,34.
bontworter, grisei operis 995,542.
urff. 1274. ennen 3,68.
bort, w. brctt 905,21; 924,43. üe^bol-
rebort.
bouman, buman, colonus adai*
mann 287,24. 450,18. 452,14 ff.
boumenneof geburen 448, \.^l
ackerman, oben.
boven, praep. über, super, supra
359,27 «. f. w. Pf. Gl. 309.
bovengain, übertreffen 450,33.
bovensetzen, vor^ie^en 454,30.
boven treden, übertreten 254,2.
boverie, f. buberei 437,21. »gl. bo-
ven, boiffen, buben 59,15. boif-
lich, bubenbaft 413,9.
bramaint, juni 53,8. 68,4. 78,6.
145,9. 915,22.
br&n tschatten, brantf^ajen 79,13.
braut, rebendart : mar nein, diss wahr
noch niet dt braut, darumb das man
danzte, bad S9ar nic^t t>\t b^uptfac^c,
e^ bantette fi^ um etmad gant anteic«
939.30 ff.
brechen, stv. dat is wart bre-
chen i. e. brechend, fam att4
brechen 50,14. und he hadde sich zo
vil gebrochen und bewiset up
des Keisers bruloft, batte aQ^uoiil
gef offen mt feine Dirtuofität im trinfcn
gezeigt 524,1. lanjenbred^en ?
broich, m. fum^)figet boten 542,20.
fränfifc^'fad^fif^e« Wort ; mbb.bruoch.
Teuth.40 : broik. renne, ollant. goir.
palus. Pf. Gl. 309b.
broiderdeilung, tciUing unter brü»
ticrn 428,28 u. öfter.
bruloff, brulauft, brutlacht,
w- /. toc^jeit 49,13. 90,1. 110,14.
140,1. 477,11. 703,1.
brulofsdach, m. 882,7.
brunst, /. ardor, fervor, aäninj
157,15. 158,2.
brut sein, beilager ^Iten 54,25.
bruwen, bilbl. 622,11. Dral.brühüs
5S,24.
burchgank, m. groger bittgang Min
bic bürg, flabt 795,20.
buirstgewere, bruftweren 830,33.
buit pennink, m. 388,18ff. Kil
buet pennink pecunia praeda-
cea, manubialis et arrha miutaris.
bungart, m. baumgarten 602,13. Pf
Gl. 309b.
bungen, tympanare 156,9. timpa-
nator eyn bonghener, tympanum
©loffar.
975
eynbonghe off syn schelle, tim-
panistria eyn wyff die op der b o -
nghen speelt. GG. Pf. Gl. 310».
burgerscne,^!^. bürgert frau 749,27.
911,33. tiefe fränflfc^e cnbung, urfpr.
»ol romanifdj (?) treffen wir nod) oft in
unfern ^^ronifen. ^ud Hx GG fe^e i^
aii belege folgende bei: ku st ersehe,
matricularia. leckersche, para-
sita. beschermersche, patrona.
kemmersche, pectrix. dich-
tersche, poetissa. besor^ex-
sehe, curatrix. vechtersche,
pugnatrix. weversche, textrix.
verredersche, traditrix. ver-
winnersche, victrix. borger-
sche, urbana. swegerscheu.f.to.
bürg setzen, bürgfc^aftfe^en 114,30.
busse, boisse, bü4)fe, arobed ge*
f*üj 99,21. 168,14. mit bloche-
ren (?) bussen 104,22.
bussenstein, 7n. büd^fenflein, {lein*
tugel 86.3. 588,5.
bute, /. beute 186,21. !auf: zer hü-
ten S35,33.
b u t e n , 8WV. bie beute teilen 111,3. Kil.
praedari. üertaiifc^en 121,9. but-
ten, buitten, praet. bcrtaufd;ten,
vertauften 788,5. 804,21.
buitung,/. »erfauf 804,22.
buwlant, n. vuilnis desb. bänger
be« bautanbe« 288,26.
C K Ch auelautenb unb inlau«
tenb für mnb. k: dich, doieh, ich,
lieh, sich, nutzlich, reizzich; ba-
chen, brechen, rouchen, stechen,
wichen. Iritt üor t für g ein : leicht,
volcht. häufig nad) nb. weife für f :
geschrichte, gesticht, gracht, hacht,
kraicht, lechten, (to lift), lacht, ver-
kochte, gelt nfld) nb . weife : gewas-
sen, ossen, oissen, seist, aber auc^
in vorte, worten, naeslüssel u. f. w.
kaf, fpreu: und gaven darumb niet
einkaf, gar nic^tji, bilbl. negation
953,390. Drgl. ik sloge my wol h\i
unde blodicn mit eime um ein ha-
verkaf. Theophil. 227 ff. Teuth.
137 a. Pf. Gl. 440 ff. Zingerle bilM.
negation 15 (426, 1862 ffiiencr 5lfab.
©i^ung^b.).
kaisse, kasse, /. reliquientaflen
69,20. 71,10. 78,5. 81,10. 17-8,14,
1.5,27. 183,21. 5ü4,l. 773,28.780,20.
kaix, kax, m. pranger, f<(^anbvfal
69,6. 173,6. 176,13. 776,11. GG :
catasta est compes vel eyn kaik.
kal: dit (tirdl^enfc^n!u(f) allesame ver-
kouft des pais pode so kale bi^ auf^
le^te, total; urfpr. wie glatt gefcl^oren.
»al. 718,12 = obe, Derwüflet.
callunge,/. reben, unterrebung 886,
29. 890,33. AN 125: callen, fd^wä^en.
kamer, /. burcau, amtfiube 113,30.
guedestass kameren, rentkameren,
satertagskameren 934 u. f. w.
kamp, m. eiagefribetet <tder« ober
waibepfa^ 318,7.
cancel Heren, burd^fireid^en, caffie«
ren : der brief wart vur ougen des
kaisers cancelliert ind durchschne-
dön 868,20; urfpr. ein gitter barüber»
^ie^en.
kante, /. up der k. 190,8.
kantert, kanterkese, caseus
magnus 177,1.
capitanier, capitainger capi-
tain 308,14. 408,5.
cappe, mi7nd;dgewanb, nonnenbabit
155,29. 780,17. turuiba* 722,23.
kappe, turmfappe, Dor^errfd}cnl> nie»
berb. u. nieberl. 123,7.
karich, ae(/. f arg 339,9. parcuskae-
richGG.
k armen, stov. jammern, trauern, we^*
flagen 199,1/2. AN 125.
k arm an, tarrenfurmann 792,2.
karssen, mit wairen ijl ju lefen
mit swairen karren 124,11.
karweche,/. farwod^e 159, 16. weche
auc^ am Oberrbein im 14. [\^t. nod)
übli^, älter M woche.
katze, reben^art ber bilbli^en nega-
tion : weder katze noch muis 615,18.
katzensprung 596,2.
keilstecher, felenfle^er, ^al^ab«
f(^neiberl249. 1756. II 562,31. kee-
lensticher 625, 11. Teuth. halss af-
steken. helsen. kelenstecken. ju-
gulare. Theoph. I 359.
keissen, kiessen, kesen, 8tv.
tiefen 97,16. 98,3. formelb. kiesen of
setzen 423,2. kiessung, /. wal
422,1.
kemmenade, /. jimmer^ wonflube
596,4.
kemmerling, m. tammerling, tawu
merbicner 174,28. 627.
keppeler, bift^öfi. tanjler, ber trdger
einer beflimmten würbe im bomcapitel
365. Dgl. 45,2. 73,5. 74,28. 135,37.
721,35 u.f.W. kapellan II 25.12.
41,9.
kercher, tarrer 800,15.
keren, swv. wenben, Dcrfeinbcrn, ab»
976
©loffar.
»crcn 118,7. 174/16.276,22. 601,10.
707,3.
certein, adj.\iä}tx, jUDerläffig 286,3.
309,8|17. certeinlich, mit |t(^cr«
bcit443,4|14.
k e r z w i o n g,/. iWarid lic^tmcffc 32,25.
kesekaste, m. 574,7.
kiken, fc^auen 767,14.
kikpot, fpottname 57,12.
kint: einre moder kint» einerlei
finber 453,11.
kirchen, swv. heiraten 151,9. ber
unions- ober Derbunbbtief t). 1396 ^at
mannen oder weiben 63. ober
krichde?
kirmisse,/. firc^weifee, oft 75,14.
kirs nacht, trif}nad)t 54,23. Ogt.
kerstavent 480,25.
kir8pel,fir(^fpicl 42,12. 33.14.65,3.
130,13 u. f.». kirspelskirche 42,27.
74,9. 315,22. 720,33. j. bctonung pet
bilbungen bräues, brennes, schlom-
mes (fdp(a4tt)aud),kompes (ivalt^aue)
in ad[>cnfc^en bcnfm. (-u)
kir st misse, 1)1. ^brijltag 849,19.
kirsten doin, ;;um friftcn machen
37,26. 68,23 ff. kirsten gedeuft
27,14.
kiste, ablafffaflen 795,27.
kistensitzer, m. 763,20? öorjlanb
ber fiffe? audrufer.
kiven, fhciten, fi(^ Ijerumjanfcn 954,
481. Teuth. kyff. slachting. gevecht
stryt.
clafen, sich, van dan fi^baDon ma>
djen 77.5,25 ober fc^wä^enfd^le^t^in?
claffen, stov, jte^ beclaffen 172,12.
mbst 642,27. Pf. Gl. 441. AN 125.
clauwen, swv. mit ben flauen ergrei«
fen, ergreifen überhaupt 618,39.
dein, klein, adj. wenig 315,5.
kleine macht 336, 3 1.607,15. \^toa^
769,6. AN 125.
cleinoit, w. fleinob, tt)ertfa(^en 775,
29. kleinede 94,11.
klerich, ein clericus 88,20. Öeyer
I 1621.
climmen, «^r.Hettem 53,19. 172,14.
860,18. bringen, befdjweren.
clotzgulden, nuwe golden mun-
tzen 842,21.
clouster, Oor^ängef^tog 902,5.
kluppel, tnü))))el 905,23. Gemmula:
fustigare mit stocken vel cluppelen
slaen. Teuth. 52»: clyppel. clup-
pel antrillus. Pf. G. 44lb.
cluse, flof^ermit claufur40,19. 56,14.
790,14.
knauf, pl, kneufe be^ leucf^teid
511,15.
knave, m. fnabe 297,9.
knecht und maden, Jünglinge unb
Jungfrauen 160,19.
knevelen, «U7t7. fnebeln 134,15.
knoenche, canunch, m. canoni-
cus 25,12. 87,16. 110,19.
koemerknecht, m. fammerfne^t
100,23.
koewe,jp/. f übe 774,33. koe,TCb.art.
598.23.
kogel,kogelrock tapu^enro(f 574,S.
593,5. 805,20 (trauergugcl) . kugel-
chin 833,20.
koege,/. laftf^iff, breit unb turj 94,3.
KU. kogghe, koghschip, ce-
lox. Gudrun 257,1. 261,3. Alem.
I 287. ital. cocca, a^b. kocha.
koi: tuschen koi ind kirchof
= jwifc^en tür unb angel = in ber
tlemme J69,S. DermutUc^ ifl koir
(439), choir ^u iefen. Dgl. ©rimrn
DW 8. tj. Kirchhof, »o ed mittelnie«
berb. twischen koir und kerk-
hof lautet. 504 koir gefc^rieben,
fonf! gen>önU^ choir.
koite, kuite, keute, koete/.
eine art weigbier 774, 5.858, 33.929,29.
kolen, ^oljfolcn 166,7. koilkarre
sw, 734,22. 811,19.
*komber, bekombern, m. v. Ux*
Ux. einfcrfern 339,27/30.
come, taum 64,14. kome, komme
490,18.495,27. 604,17.
kopt)/. koppe, m. be^er, fo^)f, fibenf*
fopf 897,18.
k'oppen, entbau)>ten, to^pfen 272,11.
corail 684,23.
körn up stecken, forn^au^ öpen
779,8.
kost, m. foften, auftoanb 113,8. upÄ.
58,20. 102,22. 112,5. Derlufl, unfo»
jlen 188,3. 785,3. kost geben, be»
töfligen 119,28.
köstlich, cöstlich, <idj.adv»Wr
11. 299,1. 309,12. 320,19. 334,14
U. f. tt).
krach, fragen, ^al^? 960,821.
krane, krain,«trm. tränen 124,21.
145.24. 903,33.: item zo der zit
(1369) waren die kranen in dem Bin
upkomen ind daevan wolden die
stat kraengelt upheven van den
geistlichen 699,3 ff. kranmeister
930.25. urf^)r. nb. = frani(^, oonM
aenli(^teit Ui balfe^. „unter tränen«
bäumen" ber töln. flabteil leitet f. na»
@(offar.
977
men »on ber c. 1190 — 1200 aud fficfl»
falcn nac^ 5töln überftebeltcn faimlie
Krane, de Grue, t)er.
krechten praet. pL §u kreigen^
tiieaen, mte keissen ju kiesen 100,2.
kre entlich, adj. fräftig, gewaltig
625,24. einen krechtlichen schätz
758,6.
kreigiren, awv. fd^rcien 599,34.
602,15.
kreisch vuir, gric^if^e^ fcucr 554^ 1 .
ügt. greyck, pelasgus GG.
krenkde, /. cpilcpfie, wc^tag obcrb.
442,10. au^fa^, @t. ^eH krenkde
900, 8/9. wie V\t alten fegen (benfm.
465 ff. j andeuten , fomt Job« name in
uerbinbung mit eiterbeulen, Würmern
in benfelben »or.
cre s em, w. fprengel, biocefe, ba« lanb,
foweit ber bifdjof i\x fafben ^at 178,
13. 912,32. «Bgl. 8eyer 1 1735.
kresemen, falben 501,7.
kriechber, adj. f rieaerif^ 525, 24 ff.
643,31. kriechberlich 821,3.
kriegen, befommen 641,27.
krischer, m. f(^reier 562,30. 935,28.
kroden, kroeden, »«?r. ärgern, tjer«
briepen, jt^fümmem um 55,24. 152,10.
432,21. 526,13. 561,10. 741, 1&.
907,28. 937,33. Teuth. krot. ver-
dryet. *kroet, nat^teil, f^aben I
287,17. crut. 1149,1. 707,8. 947,57.
cruft,/. crypta, nid^t ju grabende«
^enb. 438,21. 486,13.
k r u c k e , staf mit einre k. fiummflab
433,23. pedumeyn kr u c ke ofstaff
baculus pastoralis recuruus GG.
krudden, fümmern 764,24.
kruifen, frieden, burd^f^Iü^jfen 628,
25. 630, 19. Teuth. 61^ : crupen. slu-
pen. slyngen. serpere als die slan-
gen u. f. w. Diut. 2,228^: crupen
reptare. Pf. Gl. 442^.
kruit, gewür^e, 827,28. fd^icB^uIücr
840,12; oft.
kruitwionge, frduterweibe 56,12.
62,20.
kule, /. grübe 27,12. 625,7. GG
fovea, ein graeff , ein kuyl ofein
put. Pf. Gl. 443 a.
kulve, m. jireitfolben 491,28.
kumen: also kumpt dat bi rürt
^er 288,7.
kummenschaf,/. Ware 162,25.
kummern, bclajien 901,26.
kunne, n. art. 124,21. alte^ kunni,
gefc^Iec^^t, wo^er koninc nb. unb
fönig.
©täbted^Toniren. XIY.
kundich, adj. fc^Iau ; — cheit/.
fc^lau^cit 616,22.
kundschaf , /. 475.6. dat si in dat
Hessen leit sin durch kuntschafsinre
alderen ind geburt 790,2. : burc^
jcugni« über feine eitern unb geburt.
kur,/. wal 99,1. 317,11. »gl. keissen
got. kiusan.
kure, kuire,/. warte, ort wo weite
au«ft(^t 748,25. 750,9. fübb. lueg-
insland.
kurzde, /. fürje 287,7. 325,14. nie»
berb. fubjlantiöbilbungen mit -ede,
'de gewonli^; ^o^b. no^ in lieb*
b c u erhalten. Germ. 222,290ff. (löet^) .
kurzen,, gekürt, färben 172,13.
kusterie, amt be« custos.
custerie, cujlorbau«, ^)frünbe, gü»
tev be« bomcujior«, beDorjugtei amt
684,20. 93gl. 920.
D '2(nlaut. u. inlaut. auf nb. lautjhife :
dal, dages, dede, (tat), dode, doufe,
dragen, druve ; gesneden, gestaden,
verdich. 3nl<iut. aufgefallen : wer für
weder, roin für rubem (3,750). dd:
Widder, sidder, onfridde, nidder-
baden.
tabelge, swm. tabellio, notarius
1 16, 1 . GG eyn offenbaer schryuer.
Statuta: tabellion oder notarien,
{acc. sing.) tabellien.
dach, dag geven, entfaffen gegen
»erf^jre^en fid) an einem befümmtcn
tage wieber ju freuen 825,5. d. dag
des hern warten, auf bic tobe««
j!unbe warten 439,7.
dacht, m.pl. dachte, gebanfen484,
13. dachte, ^rae<. »erbaute 476,9.
tading, n. üer^anblung, audtageding
109,1.
tadingen, «wTü. unterbanbeln 113,6.
tgl. bedadingen 101,9.
daebi, of, ober unaefär 461,29.
daentuschen, ba^wifdjen 74,14
u. f. W.
dag e rot, n. lage^anbru^ 574,17.
dageleistung,/. uerbanblung.
taifelen, blien, bleierne platten.
womit bie tir^e gebedt war 123,8.
dairumb, barüber 576,6. .
dairumbtrint 506,20; fie^ um-
trint.
dan, Don bannen 432,20.
dan , fonbern : dan nam sinen eit yan
eme 665.29.
danave, baüon, bafür 549,2.
62
978
®(offar.
t a n t , m. ni(^tigteit : dat doch in eme
selver ein tant was 754,33.
dank, ane, cne bag jemanb baran
benft, unvermutet 619,40. 1 s.v. »gl.
^artmann @(^ebel^ be^ nürnbergec
aijted aufitame Don ^reibantd grab*
f^rift in 0abua : Hye leitFreidanck
gar an all sein danck u. f. tt).
b. \). bei ed nie auc^ nur geträumt batte,
fein grab in ber tre))ifanifd^en marf ju
finbcn.
dar, dair bafein 88,6. 113,10. 147,15.
tasten, verrer, Weitergreifen 578,28.
daukt, taugt. 518,19.
taveneire, m. fc^enfwirt 173,6.
de bas, diebas, befio bcffer 26,3.
356,17. 460,34.
degelich, tägli^ 286,35.
deicht, bä^te 432,31,
d ei ding, n. untert^anblung, Dcrbanb«
lung 66,22. indaidingen stain 804,2.
deidingsdach 612,36.
deidingen, dadingen, «trr.77,9.
97,3/25. 100,31. 107,7. 115,26.
deif, dief, m. bicb. 164,12. bie fleöe
63,17 ifi ju lefen: do zo, bevoren
ein deif nä == ma^e bu ^u, e^e ein
bieb nutzet,
deifin,/. biebin 164,12.
deil, adverb. datgroiste deil 641,21.
eingroisdeiI462,l, n^b. größtenteils,
deinsten, swv. bienen 68,12.
de i n st j unfern, pl. fammerjofen
67,11.
*deit, n. bolf 5793 dormienti po-
pulo. 6tralfunber »crfefiigungSbu^
LXXVII. Ucbcrlinger {iat. cbenfo.
de me, beflomer 352,24.
tempern, magigen tem^^erieren 470,26.
tente, groge« jelt 144,14. 308,34.
606,1. 607,39. 653,9. 955,501. 95rgl.
pauwelun, üeineS ^elt. Saurent,^d}ener
Pabtr. 59. 64. GG: tenten rich-
ten = castrametari, castra ponere
u. f. w. D 4 a. engl. tent.
der«^. den, fog. rhein. accus. 112,6.
teren, swv. borren 179,9.
terminden, up irren, bleve auf
ircn bcjümmten planen. 780,27.
tertis, facfel, tortis 805,22. 864.
deste, bcflo 41,19.
de wile, bieweil 119,17. »gl. biwilen.
t g e i n = intgein, intghein 24, 20u. f.tt) .
dichten, swv. öerfagen 85,5.
dienen, swv. abwerfen, einfommen
bringen 190.24.
dick, ducke oft 287,25 u. f. tt).
dickermail, zom, ju öftermaten
355,10. 431,7. »gl. pluries dick-
wyleGG.
timmerungen, ^/./. bauten, ^dufer
276,4.
dingen, up. einen, 113,30. din-
gen c. acc. 214,23.
dinxtag, bienStag, befanntli^ nie*
berb. antenung an ding (gerid;tStag)
51,8 u. f. ttJ.
t i r m e n , beftimmen : der buschof hatte
mallich ein deil getirmpt, ber b.
batte iebem einen anteil ^uerfannt, be<
jtimmt 147,1.
dobelbreder, tt)ürfelpiel, bretterauf
benen gebobbelt b. I>. gef^^ielt, (\c-
tt>ürfelt würbe 170,9. tessera evn
dobbelsteynGG.tezseraredob-
belen; — ins eyn dobbeler
Teuth. 73»». Pf. Gl. 3 10b.
d o c h t e , /. 94,13 timor, reverentia
duchte b. Kil. doechde, virtus.
Dgl. undoechte.
doen, «^. tauen 124,8.
tommeler, m. f^leubermafc^ine. ^\.
©c^iöer« ®loff. §ur ^^ronit t). ©raun*
fd^weig unb mbb. tumelaere, meneid;t
^icr feuerwaffe 849,23.
d o n , d o i n, tun ; geben, leijlen, lajfen,
ma^cn, f)eigen, oeranlaffen, oft : hadde
die doin uiskratzen 400,6 ; dede he
afbrechen 437,29 : up in gedain
were = auf ibn abgefejen 492,12.
Gramm. IV, 625.
dormenter, durmeter, m. ».
dormitorium im flofler70,5. 492,21.
dormitorium eyn slaephuys off eyn
dormiter GÖ.
tornersgenossen, pl. 325,13.
326,32.
dorpheit,/. ro|^eS benemen 339,12.
dorpsch, d. wise, auf bauemweifc
282,18.
dorren, tt>agen 737,3. 757,6 u. f. w.
AN 115.
torsen, facfel, ital. torcia 805,23.
tortis e, facfel 844,20.
torthaus 959,777.
dracht,/. leibe«fru^t 892,22.
trak teren, bett>irtcn 905,31.
trailge, trallie gitter 803,26/27.
881,10|14.
trappe, trep))e, gradu« 403,2. S63,
30|31 u. f. w. p = pf : bussen die thür
die trapf ab ; — rathstrapf . Stat.
dreck : im dreck lag 602,12.
trecken, drecken jie^en, aflgcm.
Oloffar.
979
M fubfl. ebenfo. Di^I.waseingroisse
treken zo eme, jujug 642,25.
treffelich, bcbeutenb 540.
treffen, mit ein, jufanimentrcffen
feinbUc^, auf cinan^cr flogen üon cnt»
ÖCftenftcfcfetcn feiten i^tx, erteilen
308.16.647,11.
dregeri,/. betriegerci 81,16.
treier 904,25; ^ufammenge^ogen a\xi
trahierer mt altfranffurtifc|e benfm.
^aben neben unferm treier, ani lat.
trahere. alfo trahieren ober treien
*=au«ffonbern, anliefen. ßcjerII1493.
Ireiern, eligere 597,35. Kil. trie-
ren, franjöf. trier.
dringen, praet. drungen 165, 7ff.
181,23.
driuzeindach, -avent 75,18.
126,1. 137,21. 139,16. 791, 30u. f. ttJ.
fieb avent.
driven, gedreven, jie^en, fommen,
ftei^ogen fommen 164,25. 165,2. torftl.
I 8. V.
driverzendage 6 n)od;en 113,30;
(älter: naht).
driwerf, breimal 182,32. 398,34 u.
oft;Dr9l. derdewerf 498,25|26.bie
Statuta: anderwerff, drittwerf, vnd
viertwerff 87.
t ro e s tli ch , a«?t?. juberft^tli^ 586,34.
618,17. 619,31.
drogener, betrüger 642,22.
droige, trorfen (forn) 783,29. Drgl.
droechde trocfenbcit 373,16.
droissesse, droitsisse, m. tru(^*
feg, broj!e 26,19 42,16.. 447,3. 471,3.
drose, droese, druysse, /, ^)eP*
beule 36,17.23,2.64,19.91, 18.148,18.
druge, druich, a«?;*. trorfen 93,11.
drugesvoisses 126,13. druichs vuiss
18,5. au(^ alem. g fl. k. Pf. Gl. 311.
druife,/. traube 122,7.
trumpen: trompeten unb trommeln
618,2. 903,17: irrefüren, jttjinQen.
truwe, m. vertrauen 573,24.
t r u w e n, swv, heiraten 509,21 . 544, 19.
662,6. 882,15.
du, doi, ba, 18,7.80,14. 101,9 u.j.tt).
tuefen 574,1. Kil. toeuen (älter
tueuen) onthaelen, tractare, ex-
cipere blande, commode curare
hospitem. Teuth. tueven, trac-
tare.
duerr.e,/. türe 438,17.
duime, swm. bäumen 441,4.
duimgin, die bibel woiste (wüste
/. weste) he up sin duimgin nae,
fannte er burd^ unb burc^ 876,24.
duppe, irbener ober fleinerner topf
56,27. 82,11. 768,17. Pf. Gl. 311^.
durch, praep.: loe^en, um mücn
430,19. 629,23.
durchbrechen, sich, stv. ftd^
burc^f^Iagen 557,33.
durchgengig, ju bur^tpaten 556,25.
durchlistig, adj\ fer fc^Iau 591,2.
durpel, türfc^weOe 468,21.
durst, brojle 135,8. orgl. drois-
sesse u. s. w.
dwalen, swv. irren 373,11. 518,24.
GG. deviare, dwalen.
dwalung,/.abirrunö 331, 33. 568,32.
794,27. GG verdwalinghe, er-
ror.
twele,/. banbtuc^ 338,29. GGman-
tile , mensale d w e y II , tafellaken.
twengel, m. jwang: vur twengel
beider lande 671,34.
twinger, rn. jiDingf^crr 377,1.
E Äurje in flammfilben nic^t feiten:
der, des, best, velt; setzen, wer-
ven. ^broeic^enb Dom nt)b. : afwe-
schen, menchen, sente (sanctus),
vlesche, zwenzich. gür i n)ie im nb.:
derde. 3)ur(^weg im ptc. tDie nb. :
bleven, verdreven ; ftier würbe frei^
ü^ bad e fd^on lang gef proben, gür a
n>ie nb. : men, baneben au^ man.
%\kX ^b. o: weche ; für ^b. ö : leffil ;
für ^b. o : lewe. Sänget d bur(^ 6,
aber au(^ bur(^ ei au^gebrücft. ee
fpäter = ie, beesten. ou: zidleede.
= e: feelen, steertz. = i: reede;
= a : meechte ; ae : geehe, leef-
dage. Ei oertritt ie tpie im nb. : deit
(volk), veir; baju ei (je), neiman.
febenfo im praet üon rebuplicatio«
Derben: feink, geink, reif, spein,
veil. SDßienb. in tnßnitiven: seiden,
verleihen. 2öie nb. in praeteriten :
bleif , schein, schreif. Unorganifc^e
au^ e oter i oerlängert: beicher,
breiche, veil (für vil), neimen, wei-
sen (sein) . Ei bäufig oorcht: breichte,
eichte, gebleichte, kneichte, meich-
tich, reicht, veichten. 2)iefe^ ch
n>urbe in berg. mba. ftumm unb ed
ergaben ftc^ Wörter tt>ie kn6it, reit,
^enli^, obglei^ no(^ gh inberf^rift,
im englif^en.
echt, ad^t 129,25. Pf. Gl. 312a.
echtschaft, /. e^e 475,12 ff. ogl.
eicht adj\ legitimus, cbclic^ Pf. Gl .
312a.
62*
980
©lüffor.
e ckers, nur 781, 1^.
ee, e, tf^tx, jutor; ee der zit, »er
Htltxt 113,4. 333,24. 442,14. *
e e k i n t , fi. tf^W^H tinb 424, 38. I
egeine, fein 42,28.
♦edelburger, eidelburger, ein
auBWvlTtiger ateligei, In bae bnrger*
ie<^t in bei flabt tc^alten ^at unb gegen
ein iäx\\d)ti gelble^en fidi^ ^tim fc^u^e
ber flabt Utpfli^ttt 115,16. 337,20.
eider, jebet 121,18. Pf. Gl. 312^.
eit, etwa 475,14.
eidum, m.eibam 85, Leidem 139,12.
eidom 312,31.
eiglicher, aJ;. jeler 109,26. 120,18.
Pf. Gl. 312b.
eikerlich, jeber 163,10.
eilant, n. infei 378,11.
Eilses V asser, übergrope fdffer, wie
fteDom 6lfa§ (wein) femmen 773,18.
e i n = cinanber ; bi ein 68,1. 111,9.
162,13; feiten bi ein anderen 908,30.
mit ein 100,2. 148,7. 786,7. onder
ein 17-1,17. under ein 787,2. up ein
795,17.
einderman, jebermann 107,9.
ein8amkeit,jr. berobung 497,36.
einsedel, m. einjtMer 19.7.
einug,/. einung 97,4|6.enug 102,23.
104,17. nur a\i einigung ber ^ripen»
beit; fübb. Reifet e« ftrofe.
eirce, ertze,/. erbfe 97,30. 176,24.
1S5,5.
eire,/. erc 34,16. 94,12.
e i r e n, awv. f ormel^Äfl eiren ind keiren
579.
eirlich, adj. flanbe^gemdg , erenboU
58,17. 70,28. 72,11.285,31. 421,40.
565,6. feierli(^ beim begraben 792,9
u. f. w. 579,10.
eirlicheit, /. ere 277,22. 793,10.
eirwirdigen, sich, ere in etwad
feijen 286,6.
eirste, dat, fobalb ald 442,17. yan
eirste an 424,10.
eischen, praet. geeischt, forbern,
Dedangen 369,4 : eiscdn a^b.
e i s c h 1 i c h , fnr(^terli(^,f(^e(fli^, ^ä^U^
792,7.
eissei, efel 579,12.
eistlich, ae(;*. ^)dglic^ (agislih) 484,6.
581,8.
eiwer , Jeber, beibe teile 716,7.
eilend, w. frembe 347,19; formelhaft
295,32. 349,14.
ellendich man, Verbannter 432,12.
499,22. bie findet au« ber ^eimat galt
M bol groBte unglücf; unglücftic^
über^au)>t 398,32.
elter, m. altor 26,7. 89,15. 94,19.
99,11. hohen e. 123,5. 748,6 Pf.
Gl. 433*.
emutaten, emunitaten, mi-
taten, immnnitates 133,8. 699.16.
707,35. »gl, 1 SV, mutat; obcrb.
mundat freibejirf, nvä) bie Stat. (^ben
emataten 52.
en negat. toor Derben : enquam 86,16.
116,16. endorste 35,3. 43,8. 46,13.
enverhies 386,17 u. oft. Derf^ie*
ben auflösbar, ed fei benn ba^ , fpOte
e« fommcn, baf ni^t u. f. w. Dgl. ne
u. I «. v. en = in: enbinnen, enbo-
ven, enbussen, entaschen aUgem.
=>= innen, oben, aulen, jwif^en.
entboren, entberen 453,29.
entcrufen, swv- entfrie<^en 602,12.
en de , n. ort, feite 62,3. 287,8. 502,24.
entgein, entgan, intgein ent*
gegen 22,8. 24,10. 114,23 u. f. ».
enthalden, siv. [\d) galten 491,30.
befreit werben 285,28. et^Uen 549,30.
p* aufhalten 529,30. 747,15.
enthaldung,/. unterMt 532,5.
enthoven, entheufden,Mrt7. ent?
baut>ten 441,32 u. f. w.
entleden, suw. entgUben, gerfltt<fe(n,
Derflümmeln 451,32 ff. 457,30.
entragen, stv. entheben, über^eBen;
bi^^jenfieren, bap ci inen ^infort bie
forge be« f(^reibend etlaffen möge.
118,24.
entwer, entwebcr 276,28.
entwerf, n. cntwurf 936,2. 937,7.
englischverder, engtanbfarcr
393, 1 .
enkelgulden: boOwi^tiger gulben
100 enkelgulden uis ire rentkamer
899,10. 905,33. enkel = einjeln, ein»
fa^ , ba^er enkele f^Ie^t^in ba« ein»
fac^e nieberb. (breraifdje)marfliücf. JäfcJ
frieg^lericon 1735 ansang. MNI667».
SDßanraf 170.
eppelmenger, obfh)erfäufer 704,7.
ergan, ft^ ptragen, Don wunbein,
jeic^en 462,16.
erenfürerend 326,11.
erffait, m. erböogt 70,24.
erfveirren, jp/. erbfärcn 746,14.
erfgenam, heres, erbe 405,15. 705,3.
Teuth. 91b. Pf. Gl. 434 a.
erfgenannten, ^/. erben 426,18.
erfgezail, erfgezail, erbe, etb»
©loffor.
981
fc^aft 262,25. 263,2. 322,4. 509,8
u. f. W. 1W0C^ Stat. 115.
erfhass, m. 598,39.
erkeir: hatte vast vil erkeir umb
crfcr rinö^um 755,23.
«rkover^n, swv. erlangen 584,21.
erholen 555,11. 557,36. 671,18. jt«^
ergeben 648,24. um fic^ f. f. fc^aben ^u
erholen.
erkreich praet. t\ erkreigen, er*
langen 146,4.
«rnerensich, Ji(^ htiftiitn, forrael»
l)aft: erneren noch behelpen 743,28.
« r r e n I nicht lassien vallen noch e r -
ren (uren?; 112,24.
«rschempen, swv. bcfc^impfcn
114,14.
ersuchen gemailt verkeirt,
von Hntcn nacft gemalt 816,5.
«rsterven, stv. \i\xx6) fterben jafaUen
159,22.
ertbevung, ertbevonge,/. erb»
beben 37,9. 137,28. Teuth. ertbe-
Ting. Pf. Gl. 434 a.
ertreden, jertreten 792,7.
ertzbefung, /. erbbeben 82,10.
«rvallen, einem, anfallen« zufallen,
»etfaüen 109,2.
«rveiren, bangt »erben 65,13. Pf.
Gl. 433b.
«rveirniss/. 177,26.
« r V« s wi s, erbUd), in crbedtt)cife 445,1 7.
«rrolgen, ^wv. ^4) ergeben, folgern
353,1. 359,7/20. erwürfen: dat der
bischof so Terre ervoicht hadde an
dem roemischen koninge 649,16.
«rvreisen, vreisen, ervroir,
stv. frieren, 20,17. 162,23. GG ge-
lare vryesen.
erviillen, swv. erfejen 162,24 »gl.
wnb. 'ffib. 8, V.
erweken, swv. erweichen 170,2. er*
»eden?
«ssen, binnen 775,13 u. öfter.
-even, gelegen 426.
«venmand, -maind m. fe\)tember,
^ier für iuni 26,4.42,1. 73,13.129,21.
134,34. 137,6. 161,17.
•evenmenschen pl, mitmenf^en
451,10.
« V e n t ur e,/. up eventure 56,3. 111,7.
116,19. zu eventuren stan «
toagen ; Drgl. bi aventuren.
e ver, abermal« 115,23. 126,4. 457,35.
555,32. Dgl. aver.
ewech, »eg, hinweg 60,15. 492,11.
Pf. Gl. 433 a.
ewelichen, eiuig für eweclichen,
m^b. 137,24. Pf. Gl. 434.
F V Anlaut, f befonberd bei frerab»
lingen, übrigen« unb $umei{l v. inlau»
tenbc« V »ertritt wie im nb. altf. bh,
mobur^ e« bem b abbru^ tut, bieau«*
fVra^e tt)ar DermutU^ n)eid^er al« bei
anbern v ; te^tx ifl im nnb. bafüt w
eingetreten : bleven, haven, verdre-
ven. (Sbenfo x&ixh für au^lautenbe« f
bei Verlängerung be« »orte« v gefegt :
rof, rove. ^u«lautenb unb inlautenb
ijl f ^dufig, teil« bem nb. entfpre^enb :
af, deif, graf, kaf, leif, rof, staf,
starf, verwarf; teil« §um bb. ftimmenb
unb nb. p erfefeenb : houf, lief, grifen,
krufen, paffe, pifen, slaifen, ver-
keufen.
vaedie,/. öogtei 672,1.
vair, ba«faren 438,3. bie färc 746,14.
vait, m. \>ogt 19,8. 117,14. 161,20.
Dgl. yaedie oben.
valbrugge, jugbrütfc 557,27.
van, t)or 282,17; wegen, au« fc^ulb
901,7. an : van dem stein 97,30. über
308,23. umfc^reibufig be« fenet. ge-
noich van cost 800,9. rieh van auen
doechden 778,29. van Collen oft.
van dan, Don bannen, öfter.
van wan, »o^er 109,13.
varen, gevaren, Derfaren 273,18.
ge^)tn 273,31 ff.
v^s e l , gejü^t, geftnbel 831,22. 892,22.
911,28 ber rat befltüteine commiffton,
»el^ bie fhofen ^om Dafel, birncn
reinigt, unb biefe jwingt, beifammen
ju n)onen.
vassen, in fdper bringen: gevast
920,10.
vast, fer 110,14: e« »ar i^m fer ju»
»iber. Diel 124,4. fd>iiea 273,32.
585,29/33.
vastavent, fastelabent, tonnen
fa«na(^t fc^le^t^in bebeuten, wie
54,25. 83,4. 955,334; aber a\i6) tlei«
ner d. wie 52,13bonnerflag Dor Esto-
mihi bgl. 101,20. 119,21. 939,1;
arogcr D. unb Heiner 0. »erben unter*
f^ieben, ba jener ber fonntaa Invoca-
vit. Ufber avent fte^ oben, fastel- ijl
mittel« unb nieberbeutf*. bergl. ■^alt«
au« 210.
ve,vee,meH3,10. 57,8. 144,2.
vedeschetzen 119,2. ber b. lieg
fangen unb fd^cifeen one fe^be.
feelen, swv. felfc^lagen 315,32.
982
©roffar.
veich, n. \>ie^ 74,14. veehuys, do-
mu8 jumentorum GG.
veilde li^: was wailvailde 73,11,
feime, ferne 717,29.
veirmei8ter,m. färmeij!er, fdrmann,
TJcrje 750,20.
vellig werden, jlraffäüifl »erben
114,15.
velpf lücker 55,22. vel scortum.
f eisen, swv, fdlfc^en 79,2.
feite ju fallen, feOen. strages? 604,8.
velt, ric^tvlaj 92,4.
veitfluchtig, adj. 675,18.
velttoll, lantjoU 163,11.
fenin, fnin, w. gift 65, 18/19.386,21.
579,31. 635,33. MIt)Ii^ f. giessen in
928.11. GG vol venyns, venynt
werk, venyn, venenum, toxicum.
ein venyniker.
veninen, 8iw. üergiften (meer) 29.6,13.
568,5.
venre, fdnrid^ 653,23.
ver,/.,frau618,29.m.fdrfletle 898,21.
over?
verändern, sich, p^ bcr^ciraten
833,32.
verantworden, beft^üjen, bulben,
gemdren laffen, plattieren für 113,24.
314,1/7.
verantwerden, n. bie Verantwortung
474,35.
verbeen,^rae<. verbannen 494,20.
verbiden, verbeit, »arten, ertt)ar«
ten 802,27.
verbistern, perdere, ungl ü(IU(^ ma»
(^en, ruiniren 67,6. Kil.verbyste-
ren.
verbluft, verblüfft 586,32.
verhornen, verbrennen 58,30.
verbunden und vereitsin, for«
nleI^t 115,15.
verbuisen*^ ^erau^jte^en : ind wat
wat heren dairin leghe, der mois
verbuisen 647,30.
verbunt, m. bünVnil 97,14. 119,10.
verbuntbrief 138,12.
verbuntnisse, n. bünVm^ 107,1.
119.12. 120,25.
verburt,vertt)ürft 474,39 ju verbu-
ren, verfünVigen 474,34.
verdarfte, praet verVerbte 644,16.
verdelien, vertilgen 58,30.
verderflichen werden, perire
155,12.
verdoin; N. was ein costelich ver-
doin man, Vcrf^wenberifc^ 692,23.
verdragen, verdrach; stv. ein^
»erben, fi^ einigen 103,3/4. 490,32.
646,1. verleiten, tragen »o^in e^nic^t
fein foü 273,8. verorbncn 427,9.
verdries, m. not. 128,22. 356,28.
562,16. 786,26. 787,3. Teuth.ver-
dryet, noit, crot.
verdrugen, vertrocfnen 78,15.
ve rdrukt, partic. unterbrücft 522,3.
ver ergern, fdlf^en 355,19.
verfullen, crfüüen 449,19.
vergadern, swv. verfammeln, cater-
vare, cumulare cogere, congre-
gare GG. 60,14. 120,14. vergardera
für vergadern 308,15. 582,34
vergaderung, vergadderong,
/. verfammlung; bagegenfürflojlerpct
wie aUgem. dlter beutf^ versamme-
lunge, fu^ 911,21 u. öfter,
vergeissen, stv. umgießen 777,15.
vergetzen, sich, ergeficn 298,3.
vergeifs, vergebend 556,3.
vergeven, vergiften . mit dativ in allen
4 fdOen 21,3. 33,10. 62,25. 65,12,
67,10.
vergeves, gratis 612,11. Pf. Gl.
frustra, in vanum. (III) 52.
vergiessen, umgießen 175,2.
vergifnes,n. Vergiftung, gif 1 657,25.
Pf. Gl. (III) 52b; vergiffenisse ©er«
ner v. IRieben^ein 31,31. 38,6.
vergiftigen 375,31.
verheienju hei, bur^ ^ije verberben
181,3. 185,1/5/11 (falfc^ verherden).
verhengen, stov. ^ulaffcn 145,11.
334,15.
verhengniss,/. ju!af[ung 107,23 u.
oft.
verheven, ergeben 287, 15. 289,6. Pf.
Gl. (IH) 52b.
verhoegen, verbogen, erftö^en,
superexaltare 288,26. 305,14. PL
Gl. (III) 5 2b. weigern undverhoeget,
verweigern unb vorenthalten b. 6. fcie
confirmation^taye würbe er^o^t 801,5.
verhochen 434,38.
verhoiten, vergüten 4l 5,20. Teuth.
verhoiden cavere.
verhüeden, behüten 276,3.
verken, n. ferfel, f^wein, aUgem.
57,7. 61,9. Pf. Gl. {III) 55a.
verkoichte, vertaufte 36,11. 499,6.
verkoinen, fün machen, jt^ erfünen
494,29. 583,36.
verkrechtigen, gewalt antun473,22.
verkriegen 426,11. für ben frieg auf«
wenben 810, 1 . fonfl erlangen, erwerben,
verladen, überlabcn 568,28. Kil
verlaeden degravare; praegra*
vare, obruere.
©loffar.
983
V e r l a n k 55,23. KU. momentum, non
magni momenti.
verleschen, verlasch, crlef4)en
457,35.
verliessung, öerlujl 577,3.
verluchten, ««7«. erteuAten 794.35.
Pf. Gl. (III) 53 a.
Verlust, bcr Dcrtuft 461,10.
verlustieren, sich, jl(^ etlupißcn
burc^ reifen 694,19.
vermachen, tt>ieter aufbauen 534,2.
vermeslich, adj, arrogans 425,15.
Kil. vermetelik.
vermoiden, »ermuten 420,34. sich
vermoien, ertt)arten 450,1.
vermoden, n. so was ein goid ver-
moden zo eme, man ^atte gro^ed
jutrauen, groge Hoffnung auf in
693,15. vermoeden, n. vermuten
693,36.
vermoigen, vermochten, ferre,
tolerare, pati 489,13. Kil. ver-
moghen.
vernae, na^egu 377,28. brgl. fübrocfl«
fälif^ saer nä na^eju.
vernemen, billigen, einfe^en 117,10.
vernieden i\x vernien, vemiel-
den, = üerni^ten ober vernietede?
vernien, verniete, uerni(^tete
368,34. 691,26.
vernoempt, vernoempst, Dor»
nera, berümt 275,28 ff. 284, 19. 285,34.
300,19. 301,4. 343,1. 353,9. 451,29.
Drgl. susceptus berucht, niet wal
vernoempt GG.
vernueren, vernuwern erneuern
393,12.
veroitmodigen, bemütigen; fie^
oitmodig. 652,19. 656,19.
verpeilen, toer^fälen 117,4.
verpfiden, sich, ^>fi, ^fui rufen
490,36. mittelboc{)b. verphien, »or
jemanb ^fui rufen, mit abfd^eu jurücf
weifen, ßeyer III 192.
verquantzes 355,20. »gl. 171.
Teuth. verquantzes so to Seg-
gen, fübweflfäl. verkwans anfiel»
nenb, f(^einbar.
verquam, bequam? c.acc. Dom leibe
betommen, M »erben 759,2.
verraimen, beflimmen 54,13.
V e r r e , ferge, fdrmann 438,3. e r , erfäre
949.174.
verre, weit 129, 2. weiter 11 4, 19. com;?,
verrer 658,34.
verreit lieh, toerräterif^ 341,21.
verrennen, sich, übereilen 611,35.
verrichten, swv. beilegen, frieg 108,
24. 111,26.
versameln, fammeln, gelb 860,31.
versch, oej;. frif(^ 516,19.
verscheissen, tt)egf(^ie§en , »cg»
fliegen 129,29.
verscheit, öerf(^ieb, abf(^ieb nam
170,20.
verschemen, befc^impfen 605,25.
V er sein, erwarten, befür^ten 170,23.
versien, öergüten 583,11.
versien, (ic^ Dorfe^en 601,36.
versinnen, bepnnen, op 106,20.
576,36.
versizen, to. tribut 278,19.
versUn, sich, einfercn 595,30.
verslissen, »erfcf^ leiten, abfejen
(wäre) 470,16.
versmalte, praet. ). versmel-
ten, Derfc^meljen 170,20.
versman, ärgern 59,24.
versmechen, bur(^ junger »ertrei«»
ben 753,21. au^ljungern 780,36.
versmeden, swv, f^miben, anfc^mi»
ben 83,9. toergl. I «. v.
versmeien, f^lec^t be^anbeln, un*
re^t tun 789,23.
versmön, t)erf(^mä^en 179,15.
versnellen, überraf^en 457, 1 2. Kil.
versnellen, verraschen, praeve-
nire.
versnueren, tocrnemen 595,26. ♦©.
3111.
versoichen, an, erfuc^en 420,35.
verspeien, »erfpä^en, au^funbfd^aften
626,9. 824,13.
versprechen, au^fc^elten 490,7. ben
ftanb abfj>re^en 790,1. f^lecf^tma^en
816,5. Pf. Gl. (in) 53b.
verspreiten in verre, ausbreiten
364,15. jerflreuen 601,20.
verstant, goeder, in einem guten
(inne 455,14.
verstehn, toerncmcn 106,28.
V er sticken, erflicfen 574,30.
versuchen, befudjen, 3 fönige 287,
14. 740,19.
versuchnuss,/. »erfuc^ 931,39.
Versuchung, /. unterfu^ung, ^ein«
li(^cd Der^ör 848,29.
versuift, versuft, ratloS 534, 21.
Kil. versuft, delirus, socors,
animi inops.
versweren,dat laut, eiblic^ Dergi^ten
aufbaS lanb441,21.
vertrecken, üerjie^en, toerjögern
492,35. 493,41. v. enwile, Derwei-
len 581,32. Pf Gl. (III) 34a.
984
®io{far.
Terurkunden, untei^cii^nen 475,33.
Teuth. verorkondea subarrare.
vervangen, einnemen 144,4.
vervaren, crfawn294,24. 298,35.
300,36. bcf. ö. ^iftoricnfc^rcibcrn 344,
5.-490,36. fertichindv. 684,32.
Tervarenheit,/. 254,1. 355,9. 512,
27.
verfarnst, erfarcnfl 312,29.
vervelichen, vervelicht, gefic^jett
799,1.
ververen, crf^rccfcn, in fur^t gc*
taten 145,1. 661,23. Pf. Gl. (III) 54.
ververlich, verfeirlich, fülltet*
Uc^ 69,13. 70,12.363,30.367.483,15.
veTvernisse, verfeirniss, /.
Wrccfen, furcht 737,3. 856,3.
vervolgen, folgen 364,33.
vervreisen, vexvroir, jufiieien
129,23. 659,12. erfrieren 737,10.
verwandern, \>crdnbem 732,38.
verwaren c. g. 318,15. : ba§ jic ^in*
ft^tUd; ber lanbe ge|i^ert tvaren gegen
übetfaü tt. abfatt. — bidtum Derwalten
700,34 u. oft.
verwarer, custos, curator, i»etia)efer,
396,5.
verwarten, ern)aTten, hoffen 641,24.
V erwecken, erioetfen 484,10.
V6rwinnen,»bem)inben288,19. 364,
4. 330,32. 473,14. 497,19. 788,4.
Pf. Gl. (KI) 54b.
verwinnung,/. 458,17. 617,18,
verwis, t>er»ei§ 337,30.
verwisen, c. gen. &em>eifen, aud,
423,19.
verwisen, siov. berurteilen up die
leider 765,22. jum gaigen.
verwissen nd. verwiten, Dorwurf
matten 353,22. 556,10.
verzait, &cr§Agt 621,14.
verzelen, erjdlen 794,4. Dergl. ver^
morden, verstoeren 352,25. verha-
ven 391,19 tt.f.w.
V e r z i g e n, prciet. v. verzien, vermieteten
113,17. 163,7. 378,28. 418,32. 497,
25. 623,4. irre vriheit verzien 719,
6. Pf. Gl. (III) 55a.
verzucken, Denü<ft »erben, ab^an«
ben tommcn 794,9.
vesfier, j9/. fegtln 579,28.
ve«te 144,18: ^atte eine fe(ie abge»
toonnen.
feulicli f(^linun.^(fSlig, stinkig) 939,18.
viant, feinb 74,3/11. comp, viants-
b r i ef , f e^bebrief , tneg^erdärung
282,l.^ut,-8chaf 74,11. 118,10.
vi In 4, beinahe 67,24. 187,6.
vinkeldach, vincula S. Petri 374,
11. 1. augujl. 2$gl. ^altaud 120.
virdelen, vierteilen criminaliter 48.
4. 66,9. 83,6. 137,31.
virmung, virmen, flrmung, firmen
126,21.
virnenwin, alter »ein, guter »ein,
Dorjäriger »ein 172,33. 783,26.
viscnmenger, m. flf^r unb flf(^'
verfaufer 913,3. vischmengelgaffel
944,6. 959,743. @nnen I 111. 162.
272.
Visentieren, befud)en87,21. 621,20.
visieren, fingieren, erbii^ten 302,1 ä.
313,21. 314,2. visirung 518. leere«
gefd^Ȋj 518,11. ypoenta, eynge-
vinst mensche, — are vynsen,
— isis gevinsicheit estfictioet
simulatio. GG.
vitalien, lebcn^mittel 686,2.
vladebiss, geschaft als ein,
jugeitc^tet »ie ma^tengeftc^t 620,1.
beute in ^5ln fl&bes, ur{>i. faf*
na^^tnarr, je^t gecfer »enfd^ ; ein Jtöln.
vocab. überfe^t larva bamit. na(b Kil.
gab e^ f^on bamaU ein vla^e. int
alem. ^eigt fiarre, flaben, aberauc^
tlafenbe »unte; ba bie alten flaben
gefüllt unb burc^ einen f^nitt bic fülle
berauejubringcn fud^te, »irb bad ter-
tium comparationis einteu^tcn.
flaigen, ^ra«^. ^flagen 948,140.
vlein, vlien, fliegen 47,16. 168,3.
e^ gibt au^ ein vlyen, reinigen,
fc^mücfen.
vleischmenger, f!eif(^Dcr!äu|er
35,2.
vleisch metzer, m. carnifex 31,15.
vleke, flecfen, ort 455,28.
flesche,/. fiafc^e 24,12. 39,16/21.
133,12.
vliessen, fe^iffen 172,15. 779,28.
vloen, ^raöt vloede, flüdEjten 187,10.
809,12 u. oft.
vloeze, ber po§ 59,17 fie'^ gebeirtze.
vloten, gevloet, fläd[eten (lebend
mittel) 145,19.
foder, »agentaft: foder wins
swair 178,8.
voderich vass, fubeifa§ 46,9.
voderung^. fiitterung 57,8.
vollen, fülen, gevoelt, gebadjt
282,10.
voeichelichen, adv. fügUc^ 124,18.
voe«se, ;»^. reben^art : he lies dat Stu-
dium — under die voesse komen
ind vei^een, ^intanfej^n, bertommen
laffen 738,15.
©loffor.
9S5
voirloin, farlon 864,27.
voisses, stains, ^e^nbed fuged
167,9.
voi sseler, m. füglei, pedites 56,16.
»gl. voisgenger 60,16.
voit, gevoit, gcnart 451,10. edu-
care, nutrire v o e d e n . GG.
voitsel, naiung 261,19. i>a(. edu-
oatio, nutritio voe dinge GG.
V olb urt geven 558,25.
volgich, folgfam 580,5.
▼ Öldrucken, bie ))eTfo(gung bid ^u
enbe füren, fortmad()en 923,7.
volgraven, fertig graben 625,9.
vollen, füÜcn ein fa^ 46,10.
voller, tU(^tt)Äl!er, TOalfer, fuUo 24,20.
40,5. 133,19/27.
volles t, m. ^Ufe, beifianb 748,33.
volmachen, üoaenben 26.12. 282,
23. 481,6. 483,32/33. 450,15. Götz
ampt V. bie otben^regel galten 439,
26. t>gl. peragere voldoenGG.
persistere, perseverare volstaen,
volherden, ebenb.
vordreiss, m. berbruB 72,9.
vortbracht, beri>orgebrad)t , ba^in
gebraut 97,7. 463,27. 782,24.
vorte, envorte, forstete 348,16.
&07,9.
▼ ort, fuiE(^t : van vorte 641 ,4.
fortsam, 661,9.
vorwi8enmitordel,berurteiIen88,22.
vrawenbroder, tarmelitcrmönc^e
91,1.
frechterschif, fra^tf(^iff 925,1.
vredigen, jum friben bringen 135^
23. 384,13.
vr ei sehen, vre sehen, erfaren
100,29. 717,34. 795,15. 877,11.
t>gl. I.«. tj. 910,22 (wo man feit lange
nie mcr etwad ^örte) .
vremd, fonberbar 525,14.
V rein de liaben, befremben 285,30^
»gl. 315. vremd nemen, befremben,
315,21.
vrien, befreien 384,12. c. dat pers.
afpl gewaren 92,5.
vrigen, Werben 89,23.
vriheit: ere helpen ind vriheit
iiederbrennen , fc^u^mauern unb
p^erl)eit«werte 135,2. 143,3.
vrihus, von Brabant, eine frei«
beit ober afpl 647,25.
vrilichen, adv, Don felbfl, au^ freien
pütfen 186,14.
vrischlich,ac^'. adv, frif^, 586,33»
frislich, vreislich, furtj)tbar 111,12.
vr6,frü^e 63,17. 755,14.
fromlich, adj. ta^)fer 111,10.
vromme,/. nujen 575,36.
vruchtberboume, frttc^ttragcnbe
bäume 170,25.
f runde,;?/, »ert^anbte 373,34.
V u i r , feuer, en^ünbung am bein 887, 12,
vuirpile, feuerpf eile 42,18. 135,9ff.
vuirstein, w. f^iegraauer 750,36.
V u 1 1 e n a m b o c h t fl. wullenambocht,
WoUamt 133,21.
fundern, swv, grünben 457,24.
funt, m. lijlige« mittel 524.32. 881,9.
»ergl. n^b. fündlin 16. jarl^^.
vur, äUDor346,16. »orn 496,33. früber
498,30. afö, jU: vür ein konink
uisgeroiffen 287,16. 305,7/10. ^jko-
nafiifd) 306,29.
vuraldern, Doreltem 300,9.
vurderen, sich, jtd^beförbern446,4.
V u rg a n g haben, )>rod)per(eren , auf*
fommen 911,25.
vurgeburge, üorburg 585,35.
vurgenger, on^eber, oberleiter 792,
19. 935,28.
vurgeroirt, jlebenber au^brucf »
obengenannt 442,6 u. f. w.
vürkauf, w. »erlauf 487,21.
vurkomen, (utoorl^mmen, )>orbeugen,
oerbinbern 281, 27. »orübtrtommen
929,20.
vur lang, Dorlängfl 99,33.
fiirlich,iM?t?. binfort 106,26»
vurrait, m. üorbebacbt, Überlegung,
üorlaufigei bef^lu^ 332, 14. 446^, 3.
559,17. t>gl. n^^b. Vorrat,
vursxjhriftien, früher gef(^riebene^
425,9 ff.
vursichnemen, meinen 525,15. fi^
Domcmen 657,19.
vursichticheit,/. 326,20.
vurslach, bererjie, ber ^au^)tfd)lag,
0 orteil: vlissiget uch, datir havet
den vurslach und slacht slag mit
slage 617,16.
vurspoit: ind hadde wenich vur-
spoit in allen sinen Sachen, fein
glücT, erfolg 688,14.
vursprechen, bcfprec^en 567,8.
vurstan, umb, jt^ bewerben um
691,20.
vurvois, adv. na^cinanber? 395,22.
426,2: öor fu§e, fuBfürfug?
vurwart, vurwairde, vur^ert,
/. jk^er^eU, bebingung, Wu^ 109,25.
146.16. 150,3. 166,14. 171,20. 172,
4. V. ind schirm, geleide, formelbaft
986
©loffar.
755,2. 758,28. 775,18. 787,24.
Pf. Gl. (III) 57b.
vurweren: gedaidingt, gevur-
wert ind geschreven 135,25.
vurwin, m. ber frühere votin 158,5.
ocrgl. vur.
0 im anlaute unb Inlaute baufi^. für
nb. k, to(!^b. ch, in vogelgen. fürgot.
unb m1)b. b in swegel. oft if! g aud«
gefallen: nal, rain, sainen (fegnen),
ich sain (id) faflc), waen (wagen),
behait. remeiBmesse (remigiudfef!«
tag), junferen, jonferen. gg jeigt
alte quantität an : liggen , oeleg-
gunge 300 ff.
gader, n. gitter 99,17.
gaen, gönnen 414, 15. AN 120.
gaffel, /. gefellfd)aft , bürgerabtei«
lung, gilre 56,30. 118,16/18. contu-
bernium eyn geselschap ein gaf-
fel GG.
gair: alle gair, ganj unb gai 86,13.
gan, praep. gegen 99,33. 115,4.
ga n kaf ti g, im cutfe t>. münden 904,16.
garden, m. ber fonig^flui in {Renfe
4,42.
gasthus 393,16. 822,6. hospitium
sacrum vuigo hospitale. Kil. ceno«
dochium, eyn gasthuys GG.
Gawin vonSwainenburch,|?cr«.
n. 789, 23; etinnerung an bie 51rtu«lfage.
gebe de, w. ouftrag 357,1. DW s. v.
gebiet.
gebeinte, gebeintze, dat,gebeine
330,30. 417,30. oergl. 419. 456,13.
522,33. 653,29. oergl. gesteintze, ge-
stirntze. 23ec^ i.b.Germania 22,290ff.
gebeirt ju beiren, bairen,
baren, auf baren , auf bei bare 141,
17. 442,28.
gebeirtze,w. bare, flog? 145,4. »gl.
59,17.
geberersche, mei8tersche255,
18/19. üergl. burgersche.
gebirchde, gebirchtze, n, ge*
birge 432,8. 512,2. 514,16.
geboderen, dat. pl. ju gebot
389,21.
geboirt, sunder, finberlog 777,24.
gebrait, ». braten 59,23. 109,17.
752,11.
gebrech, m. mangel, crimen 1 12, 1 1 .
166,7. 911,27. mit me gebrechs,
nebj! mer gebre^en 432,22/29. t>erg(.
440: mit me heiltoms. gebrech van
307,4/29. in (an) 324,22. c. gen.
354,23.
gebrauch, in dat. g. gekoren, ge»
brec^ defectus, f^dtergebruch, ba^ei
gebrau(^dbwrcn 951. :\ 3.
gebruichen, sich, antoenben 451,
11.
gebuire,m. bauer 539,29.
gebunne, w. gerüjle 944,14.
geburen, geburde toad inen ge<
bürte. 100,:^0. t>ergl. MN. s. v. ge-
boren.
♦gebuirhus, n. gemeinbe^au« ein«
fvecialgemeinbe , burgenoffenfc^aft.
W 438.
gedechtenisse, n. das anbenten
497,16.
gedege, gebieb 783,29.
gedens, stn. bin unb beriieben,ge'
fc^lepve 953,426 ; beute no* föln. =
fVcttatel. getange'-«
gedoin: doch so enkunde he niet
dairzo gedoin, mar ni^t im flanke
etwa«! au^juri^ten 796, 6.
gedrent, getrennt, 363,19. afge-
drent 366.
gedroich,m.trug41,3. 72,26. 166,2.
geduis, lärm 955,545; beute gedäsch.
gedruchenisse,^. betrug 50,10.
gegeire, gegheire, n. firc^lid^e
gewänber 492,3. a^b. gagarawi
vestimentum, stola. mbb. gegerwe
»oHflänbige au^rüflung, priefterli((e
fleibung, !ir(]benf4mu(f über^au^pt.
gegeiren, swv, in billige gewänbet
ftd) tlciben 496,30. Dergf. ger.
geh,geherdoit, f^laganfatl, fc^lag
375.24. 416,22. Dergl. geelich,
iäbli* ober bapig 483,24. Theoph.g&.
gehas, adj. gehässig 330,1.
gehengen, swv, julaffen 111,3.
115.25. 183,27. 458,16.
gehenschoit, part. g^e^anbf(^u|t
746,20.
geherzen, siov. beber jt ma^en 586,
23.
gehimmelz, n. tragbimmel, balbac^in
bei feiernden aufjügen 889,21/23.
gehitz, n. ^ije, jorn 474,35.
geh oere, n. aucQtio. grois rang,
man borte fer auf in, er b<itte anfe^en
325,23. 550,4. 611,4. KiL gehoor
auditio, auditus, audientia, an-
sehen.
gehuissen und geherhergen, for«
melbaft üom tt)eine 185,9/10.
geicht, geeicht ju eichen,
meflfen 178,8.
geinech, in geinecher wis, in
feiner meife 87,13.
©lopr.
987
geisel, /. 422,15. Icifc etinncrung
au ba^ altbod)b. iÖubtt)ig^Iicb.
gek,adj. subst. narr 104,3. 495,19.
549.19. 683,20.
gekheit,/. tcr^cit 384,1. 425,4.
gelden, galt, taufen 21,13. 34,3.
46,9. 64,11. 116,9. 117,9/33. 130,
26. 437,24. sich gelden, faufen
für [\6) 564,31. van eime g. lo««
laufen 377,2. 598,33.
gelegen, gelach, ru^en, »crgl. I«.v.
gelegenheit,/. läge 446,12.
geleide, n. salvusconductU8 590,13.
geleie, w. f^jcer, berittene fpeermänner
107,32. 120,1. 132,19. 155,5. 156,
13. 556,31. 574, 2J. 867,14. 874,32.
bic form gleven 56,13. lancea est
hasta eyn glauie, of spyes ga-
leye GG. Teuth. gelavy, speer,
lancy.
geleifdef praet, erlebte 172,33.
geleukelen, swv. leugnen 497,20.
geleven, swv. erleben 78,16. 93,12.
gelfen, weifen 661,18.
geliehen, sich, fic^ ijergleic^en 43,
16. g. zu, »eralei^cn mit 393,27.
gelidder, n.pt, gliber 457,29. sing.
gelit 450,14.
geloichten = geloifteny glaub»
ten 96,10. 493,5.
geloifen, stcv. geloben 65,16/20.
357,8.
geloinde, glübenbc (feule) 361,22.
geloindig 474,9. Pf. Gl. 437:
gloedig. ju mittel^o^b. gelohen
fle^enb. AN 121.
gelointiserri, glüljcub eifcn 475,10.
geloit,/. glut 475,31.
gelubtmanne, caftrierte männcr 405,
21. Tunicius: gelubbet.
gemecht, n. fc^am, pudenda 66,24.
gemein goid, ba^ gemeine wol, befle
449.20. 521,24.
gemeissicht (lacht, hift), gemäßigt,
tem^jeriert 470,27.
gemelich, a^'. fpag^t 572,32.
maniacus ghemelik, doli GG.
gemoete, n. begegnung, zo ge-
moete kommen, entgegen fom«
men 308,16. 688,28. 894,2. ge-
moit, entgegen 495, 14. occurere
to gemoit lopen GG.
genauwlich, adj. adv. 303,3. fiel)
nau, nauw.
generen, swv. feine narung fuc^en
172,45.
genesen, leben, formelhaft 184,9.
genochde, praet genügte 101,14
u. f. tt).
genoichde, /. in g. leven, f\^
lujiig mad)en 143,6 ff. genoichte des
fleisches 792,17. genochde: ge-
nuegde /. deliciae, voluptas. Pf.
Gl. 435b.
*geno8s,'m. genug, jin^, abgäbe 284
7. 286,5. 289,11. MN. genut.
genuechlich, adj. befriebigcnb 285,
31.
genuechlich eit, /. bcfriebigung
286,25.
gequat, übel zugerichtet 123,20. 773,
28.
ger, m. 11, H.
ger in gerkamer 98,9. 99,1. geer-
kamer 696,28. gergewant 91,3ff.
jie^ gegeire oben,
gerachen, swv. mt\ä)tn 554,35.
gerächt, praet. ;u recken 186,25.
784,14.
geraedest, dat, raf(^efl, f^ncUfl
861,13.
gerdener, m, gärtncr 452,15.
gereden, praet. geretten, bcr»
fpre^en, jufagen 313. 10. MN s. v.
gereide, n. gerate i. baufe 174,13.
774,36. tt)a^ unten gereitschaf, frieg^#
gerät 825,27. 896 u. oft.
gereit, adj. bar: umb gereit gelt
646,16.
ge reiten, swv, bereiten 432,19.
g e r e i t s c h a f (t) die, gerä te, bef onber^
frieg^geräte, utensilia, requisita 162,
2. 902,27. 906,23. mansgereitschaf,
genitalia 26. bereitschaften, friegdfä»
Digc ffotttOe, öobeufee. 16/17. jarfeb. —
Pf. Gl. 436a.
geremsse, n. ein iseren g. as ein
vogelskorf (fäfig) 634, 8 ff. Kil.
gheraemte, gheremte, com-
pages et sepimentum, gittertoerf.
Germ. 22,291.
geringe, fc^nett 165,22. 493,20.736,
44. llieoph.88,753. AN 122. alrege-
ringste, quam celerrime 135,11.
ger ink lieh, adv. mit leistet mü^e
143,5/8. 148,7. 528,13. 750,29.
771,11. Teuth. altohant. bald, snel,
geringhe. touwelick u. f. tt>.
gerkammer,/. fafriflei 91,2ff. 92,
23. 123,30. oergl. gegheire.
gern, begerenb 590,1«. ober nbb. gern?
gern cht, ruf, lärm, aufrur. zo g. ma-
chen, in Übeln ruf bringen 145,22. 171,
19. 287,21. 775,111. 778,34. 940,22
Gemmula : gherucht vermertheit^
988
©loffar.
fama et nomen malarum et bona-
rum rerum.
geruisch, geiauf<^ 707,14.
geschaffen, s^, au^nd(;ten 553,22.
geschiede, ^ugeschehen, gef^a^, öfter,
gesinnen, gesan, praet. bat 171,
20. fein augenmerf auf etwad baben
307,9. 475,13/22. kf(^Iie|en 113,3.
138,34.
gesipscha f ,/. Dern)anbtfd>aft286, 13.
gespein, n, gefv^annte^ Der^ältnU.
gesteiger, gesteger, gerüf!, ttibünc
711,23. 857,15. 863,28. 960,817.
altb. alem. bnigi, fpät. brüge.
gesteintze, n. gcflein 191, 19. P.
Gl. 436». AN 122. Germ. 22,290 ff.
ge«ticht,«. 1lift43,5. 71,2. 67,21
u. oft.
gestirntze, n. bad gefttm 289,26.
gestubbe, n. flaub 307,34.
get,iht, etwa« 65,31. 97,24. 116,3.
826,25. 848,2. 865,18. Teuth. 105b:
ghet, wat,iet. Pf. Gl. 437a. AN 122.
getrallie, gittcr 700,19. fiel) trailye.
ge Valien, atv. in bie bönbe faüen,
faüen, 533,25. 746,29.
gevallen, tJorfaflen, entjlcben 446,8.
gevellen, swv. fdÜen 620,23.
gevel, w. fttbel 123,27. 496,12.
geveltz, w. gefllbe, fclbftüil^e 169,27.
geverde, «. 63,14. 165,21. Kil.
g h e V e r d , actio , apparatus : fart,
unteinemuiig.
geviand, m. feinb 37,20.
gevirsten, frijlen 709,20.
gevoegeltze, n. toögel ber luft, ge«
f[ii9eI82,14. Ws 4,575. MN II 96^.
gevoiglich, gevuechich, adj.
folgfam, nad^gebenb 583,17. 591,1.
)>a§enb 484,13.
gevreischt, crfare« 433,27.
g e V r o n d , freunb 44, 3. aclj. gevrunt,
tjetwanbt 755,22. 790,7.
g e w a c h , stn. ? crwänung, f unbe 952,
330. 953,436. 954,461. I «. v. im
Äarlmeinet oft. »etgl. ßerer I 970.
gewach haben, ecwdnung tun 407,
17.621,10.
gewagen , erwänen 65,11. 948,102.
gewage, /. ure gewagen in
duechden: euerenoänen im guten
609,19.
gewait, getoanb 491,36.
gewanthus, n. tn^H^^ 72,6.
%^Wh.Bj praet. Don gesin 170,5.
gewat, oemuTibet, »erlebt 950,236.
957,641. ju wate fi^neibe.
geweint, pra^t. gewönte 877,4.
geweldemeister, beoo Umä^tigter,
gebieter 107,21. 456,569.
gewerden, getvdren 55,30.560,28.
589,21. 832,34.
geworfen, praet. gu werven, »erben ;
formelbaftg. und anbracht 117,12.
gewulf, geweif, geweulfe, ge-
vulfe,n. gewölbe 69,19. 106,20.
123,4. 443,17. gewaulftz 773,24.
Pf. Gl. 436b. Genn. 22,292.
gezal, n. jal, numerus 357,28. dat
jargezael 359,21 neben die jairge-
zaele 361,29. Pf . Gl. 436b.
gezauwe, n. gerate 573,3. 779,36.
uergl. fabriie eyn smedes getauwe.
instrumentum, eyn getauweOG.
gezeichetassgejetd^net 325,1.
ge z i d e , n, boren, eanonifc^e tag^eiten
484,3.
gezimmer, mauer 331,17. Dergl. be-
zimmern.
gezüg, n. gejeug, ^eer 287,3. 299,15if.
gezuch, n, ^eugnid 521,23.
fheinover, gegenüber 507,20.
gift: hude gift dis briefs, ^ute
batum biefed brief« 339,34. gäbe, for=
melbaft 294,34. 654,28.
gilen, 8tßv, betteln 188,12. Kil. gy-
1 e n , inverecunde petere.
ginsit (und disside) ienfeit^ 342,29.
up ginsit, jenfeit^ bed meered 267,
24. Die form geinzsit 69,28. c. gm.
ginsit 803,12.
Giwelinge, (Sibelinm 661,17.
gleve,/.f^5ecr53,9, fie^obengeleie.
gliden, be^ gleitend n)egen (fcbu^e.
schoine) 573,19.
god: van den vil goden, viel*
götterei 455,20.
godesdag, goidisdag, m. milt«
100^ 51,12. 56,4. 57,5. 58,31. 61,1.
68,14. 78,14. 107,31. 122,18. AN
123.
godverdich, adj. gottclfür^jtig ober
ju vart, »aüfart? 96,14. mal.
gotfortich 394,2.
gotformig, gott angemcffen 452,30.
goulterde, golberbe, erj 434,4.
graft, grab, grablegung. g. ind be-
genknisse 141,18; fcnfl »affer«
graben, fossa.
granalien, pl. gold, silver, grana-
lien 904,20. ed ftnb n>oI einf^^ei^*
bare f$mu(^a<^en barunter gemeint; in
ber alten münif)>ra4e bebeutet e^ gol^
unb jilberforner, bie au^ ber glubenbe«
maffe in toaffer gegoffen p* bilben.
ital. granaglia, metaütörner.
®(offar.
989
graue bunt, nctcn roite bunt
885,5/12.
graven, stv. IcBenbig begraben, alt*
criminaliufiijlid) 27,11. DCügl. 45,4.
grindel, torbetfc^lug , riflel 771,11.
GemmuJa: repagulum. eyn grindel
aen die dore of eyn hamey.
groeten, »M?«?. örüge« 66,17.
grois, gross, adj. üiel (gelb) 67,17.
groiss kosten 145,12. üicl t>oIt 97,3.
89,6. 129,6. fu^crl. grois onmoit 150,
22. grois sinen dienst bieden 58, 18.
groisdediger man 542,33.
groissen, grosen, grofcten, alter g.
24,7. —39,6. 132,41.
* gr o n : mit scharlaichen und grönen
beide; — mit scharlaichen und
grönen undersneden, ^agcn 4322.
43,29; fuHeycrWb. I 1068.
gros, ausgefertigte urfunbe 925,32.
franj. grosse.
g r u i s , /. cerevisia fermentata, Du-
cange. grüt. 905,15. 906,5/31. 907,
24. 908 fgruisgelt) 3/22. 910,25.
uergl. SWüUen^off unb ^c^erer benfm.
365.
gruweln, swv. für(i()ten, grauen 492,
16.493,6(bangewerben)559,34.809,5.
gruwelich, adj. üom t>olfc: gräuli(^
ungeheure maffen 149,10.
gud, goed, goid, adJ. ta)pfer, Warfcr
76,23. 127,22. 155,5. 157,10. ^o6),
oornem 165,15. toolfeabenb 183,28.
pt^enbeS f^on mjb. übli^eS e^)it^eton
bcr teiUgen: der gude S. Severin78,
9. 91,6. 125,11. gut sin lassen,
unterlagen 113, 22 f. goderhande
lute 60,19. 111,14.
gudertierlich adj. gutertie-
ren, goedertieren295,35. 337,
32. 330, 3. barm^erjig, gütig 531,4.
582,9.
guedertier 329,35. guitertie-
renheit,/. gnabe, barmberitgfeit
939,3. ©ramm. 11180: goedertiere
bonae indolis. Pf. Gl. 437b. AN 123.
guedicheitderzit 455,28.
gult,/. güU 290,22.
H in he, hei (er) ; unorganifc^ in her-
veren.
hacht, /. ^aft unb in Äöln ein be*
Pimmte«( gefdngniS (fie() l s. v.) 706,
21/28. 911,29ff. hachtporze 1 335,26.
bcr dltejie name (12. sec.) ijl camera ;
fett bem 1 3. ja^rb. hacht. „gelegen
allcrnd^jt ber ©t. 3;^omaS»ta^elle
unter bem faal".
hachter, hechter ebenba, Dorjlanb
ber ^ac^t.
hadde sich, benam, betrug pcb
513,2.
haftichlich, an^altenb, intenfiD
810,27.
hae stlich, «4;. ^ajlig 423,24. 542,16.
710,13. 895,33. Pf. Gl. 438a.
haiffich, m. f^ah\6)t 407,22.
halden, enthalten, Don briefen 802,12.
16. meinen 510,2. (leben ^aben, in
fic^erbeit bringen 165,11.
half, ^alb, ballen, »on feiten, wegen,
570,22. (t)on feiten ber f^jwefler) von
der dochter half 386,3. der zit
half 455,27. halfen mei, halfen
merz, erfle ^Ifte 26,1. 28,13, 36,21.
122,7.
halfvasten 119,25. 158,15.
halsband. eiferned banb. (Jnncn
©efd). III, 325.
handeln, gott, mit gott umge^enj
ba« meffojjfer barbringen, baS officium
galten 287,8.
handhalten, stv, ^anb^aben, fd^ir*
men, fc^üjen 319,20. 337, 40.449,23.
699.22. erhalten 584,37. \>%l DWb.
8. V.
hang: doit des hange s, beS ^angene
493, 1 1 .
hankmisse, f, i^ängemeffe, ^ängefefl,
f:pott? 190,18. perfdnl. fdf)im^f»ort?
hant, m({(i)t, gemalt, winnen. in ir h.
126,36. hanthalten be^au:)>ten
903,28.
hant, in, gan, fi^ untertDerfen
177.23. Vgl. 141,20.
hantz, zu, balb no^^er 22,16. 98,2.
hantdedich adJ. 538,4.
hardemaint, m. Januar 67,14.
167,21. 614,38 u. oft.
have, /. gut, wäre 172,27.
have, gesamende, Die^, ^ufam«
mengelaufenc ()erbe 603,4.
heildom, heiltom, w. reliquien.
392.24. 412,6.
heimkomen, einem, t)erg0lten
werben 16S,22.
heimlich, heinlich, adj. t»er*
traut. 442,11. 455,18. 489,13.
heirlich, ad/. flanbeSmägig, würbig
94,22.95,12. 101,10. 132,7. 146,14
u. f. w.
heirlicheide, /.jö^. würben 79,20
u. oft.
heirsch, b^trifdj : ein heirschjunk
man 750,37.
heirschaft nemen, mac^t^aber
990
(^leffar.
gewinnen 127,19. glänjente^ ftcfolöe,
comitatus 129, 11. 14.
heirschapie/. obctt^errfc^aft, regic*
rung 241,12.
heirstark rte//. feecr^ftarf. 517,5.
heiach praet, bi^B 164,7.
heisch, van, auf ge^ciB 837,16.
helfschaf, /. ^Ifte 672,2.
hellig, hund, lec^jjcnb, erfc^c^>ft.
620,2.
helper, 7w. ftet^ fam^f» unb bunb^ge»
noffc 79,17. 119,26.
hemelborst, m. n)plfenbTU(^: cinalzo
grois ververlich ind unversiende
Wasser dat men noempt hemelborst
75I,25.abIautenbe^ fubjl. ». bersten,
hengen swv. öcfiatten 1 13,21. 489.34.
589,33.
hensstede ^anfeflabte 814,15 öfter.
888.22. üon hansa got. = bea^aufc.
he over, babei, gUQegcn 44,3.
h erden, surv, bepätigen, betraf tigen
565,10.
h erden, f^ürcn, urfad)Cn 667,17.
herftm. feerbfl 49,20. h er ftz 117,32.
t>gl. proift, iprobjt.
herftmisse/. t)erbftmeffe 96,20 ff.
herschauwing doin, ^eerf^au
galten 19,27. 31,19, 20.
hertgeide /. ^rte unb überilrenger
§orn 490, 19 ff. ürgl. wreitgeid. alt«
norb. h a r t g e d i , severitas. Grimm
Gramm. II 634. ob gedi ri^tig ge«
fc^riben? aUfäc^f. ^6di, angelf. g4d,
ncignng, ^ang, desiderium, Stimulus»
herumb barum 135,16.
herumtrint, ^ier^eruin 470,28.
herzen swv. animare 557,23. Kil.
herten.
heuftherr m. ^au^tmann 68,9 u. oft.
heuftsloss w. bau))tfc^Io§ 519,12.
hessich up, ge^agig auf einanber
823,1.
heumand, wi. juU26,10. 42,7. 73,17.
hilich, hillich helich, m.,, t>er*
lobung, l)eirat 54. 110.8. 139,21.
159.23. 190,22. 420,27. 547,33.
hilichen, swv. 365,32, maritare
hillichen, eyn man geven GG.
binden bliven, unterbleiben 182,10.
hindergehuise, n. ^inter^oud
392,12.
hinder rugge = aphterrucks
839,31.
hinder setzen, bei feite fe^en 553,6.
hinder sich, jurücf 525,33; ^eute
f^Wäb. hindersche ob. fürsche.
hinkommen, siecht, f((li(^te
wonungcn 216,1.
hinslifen, ^inge^en , ^infc^leifen
301,10.
hint, hinnit, beute nad^t 573,30,
37. 607,9.
hirrinch, Rating 124,13. haringus,
0. hari-ing bet ma}fentt)eife ^eran«
Jiebt.
hitzde, /. ^)ije 173,1.
hochgezide, /. fefllic^feit 387,4.
489,27. 516,30. aügem. altbeutfc^.
hochwirdig, erlief b. ^. jlanbc«*
gemäB J. b. bie faifcrin cnn>fangcn
438,30.
hochwirdicheit be^ namcnd „Äoln"
459,9.
hoeden, hoiden, sich, praet
(en) h o i d d e beforgen, erwarten, in
forge fein 75,6. 574,3.
hoen, swv. erböten J63, 10.
hoefen, swv. ^ofbalten.
hoefeiren, feiern 156,9.
hoenchen, plucken fc^on i>iei
813.11.
hof legen, bof b^lten, feierlichem ein«
lager galten 781,27. zo dagen of
hoeven ju gerid^t oter jum fejl fom«
men 781,32.
hoifen, H^aUen 666,18.
hoinseier, ^/. bei t>crglei^ungen h«
fonber^ mit §agelförnern 82,13.
hoisch, ho eis liehen, )^VLh]Ai
124,16. 143,19. 166,3. 172,11.
hoescheit, f. \^b^{i6)h\i, artigtcit
622,39.
hoist, yw. bufien 39,2. 132,38.
holt, tleine^ trocfenman 65,7. Kil.
hoed mensurae aridae genus;
cigentli^ huit pileus. 862,34: bal.
mnd. Wb. s. v. hdt (haut) : vif hMe
(var. hoede) zoltes van Enghelant.
hold,/, bulb 112,23.
ho misse, /. \)o6)amt, missa cantata
139,19/20 u. oft.
homoiden, part. gehomoit, boi«
mutig bemänteln 790,1.
hörn fesser, /. bornfeffel, ber riemen
über bie aci^fel bcei iagerd, »oran er
ba« ^jüftborn tragt 414,10. Jrifd? I
459a. Pf. Gl. 439a.
Hossen, pl. ^ujlten 67,15. 149,9 u.
öfter,
houfe, zo, geben, trauen, jufam*
men geben 156, 5 ff.
houf, zo, komen, belfen 915,14.
houlzvartdach, ber befannte alt»
!ölnif^efefltag45,l. 74,28.
©loffar.
991
hovel, 7w. ^üftd, ^öcfcr, oberb. franf.
hübel 482,35. 531,7.
hoven, up, ^of galten 392, 1 1 .
hufisern versetzen, bie ^ufcifcn
tjerfert auffd)laften lajfen, alte ritter-
unb reitcriifl 514,34. ^
huge: dat men mit eime huge over
Rin schieldejlurm^afcn 728,4. ffiatt*
laf: huge ad castra demolienda
quod vulgariter dicitur harpago.
hui den, swvAxtwt, ergcbcnfrcitftclobcn
44,19. 101,11. 139,2.
hulgen, t)ulbiflen 89,8. 96,1.
h u I p e r , bunbc^^enoiyc , adjutor.
135,8. Pf. GL 439a.
hunt hinken lassen: ind lies
Lübeck den hunt hinken, mad^te
au^pü^tc, jöaertc gum fc^a^en 765,3.
hundertwerf, ^unbcrtmal 651,27.
hurig, t>euriä (hiü jirü) 335,27.
I fuTjed i : bin, bis, ich, is, mich, min,
mit, gewis, si, wil ; michel, sicher ;
Wupö in ^Option : dinge, enbinnen,
gewinnen. n)arfd)einlic^ fc^on ux*
turjt in bichtvader. ^auftg in ablei*
tung^» unb fieyion^rilbcn: allit, bren-
git, dagis, degin, guedis, langis,
radis, swigit, vermogit, erhalten in
misse, nist (nest). waif^einli^ aud
e entjianben: negation in, conjunc'
tion inde, ^>artifclint am »erb, j.b.
intfink. langet i immer bur^ einfad^ed
i au^gebrudt : bi, blide, dri, driven.
=ä: sinte, &: wirlich.aBein^ülb40,69.
J nur anlautenb unb feiten.
jairs, iarlic^ 951,292.
jamerheid,/. elenb, jammcr: jamer-
heide ind suchde 495,38!
jansstras8e,3o^annilraBe9ü,2.ür9l.
jubemator 70,27. Joris,®eorgu.f.n>.
idelheit: got geve si (der kirchen-
schmuck) dienden zo idelheit,
693, 10. sive ad prophanos
usus sive ad ministerium altaris.
lat. Vorlage.
ieder unb leklich 450,34.
iet, etwa« 475,36. irgenb 480,36.
if fenbaum, m. cibenbaum 123,15.
i etlicher, iegUc^er 333,31.
ik lieber, jcber 334,7.
in, an, um, t>. e. feil 107,13.
in, neftation fie^ en: lüenn nur ni^t,
bo^ n)oI nic^t, bag ni^t, m(>ge nic^t
in werde 68,15. inwist 69,3. in was
69,14. inkunde91,9. 185,10. inver-
hengen 125,18 u. f. n>.
inbinnen fiel) I s. v. 91,18 u. oft.
indechtich, eingeben! 346,19.
ingedome, stn. alle in&^edome, huis-
rait, alle silveren ind gülden vas,
^au^einri^tung 693,9. bie anm. 1. c.
bat feinen bejug ju unferm »orte.
mittelb. ingetüme. ßeyer 1 1434.
ingeine, feine 153.15.
Inhalten, entbalten alte gorm 121,31.
insain, abfagen, insait, insacht,
abgefagt 56, 1 . 88,16.
intdekde, praet. )U entdachen,
ba« bac^ entblögcn 169,24.
intfangen, empfangen 64,23. 426,28
u. oft.
intfaren, entweichen, entlaufen
159,17.
intfengen, anjünben 15S,11 u. öfter,
intgain, entgegen, feinblic^ 166,25.
intgan38,8.
int gemein, im allgemeinen 459,5.
intleste, julejt522,3. 905,27.908, 17.
intloefen, pari. intl§f, »erlaufen,
ablaufen, faUen ». »äff er 67,2.
intriden, trans. »egreiten 74,23.
intsain, abfagen 553,12.
intsetzen, in unorbnung bringen,
»errüden, umwerfen 123,8.
intsuft = versuft, verzuft, ratio«
149,23. orgl. 337.
intuschen, ^mifd)en 19,16 u. oft.
intweldigen, bcr mac^t unb gewalt
berauben 88,16.
intwinden, in fdulni« übergeben, ».
e. fif* 158,13.
inwech = enwech, Weg 52,10.
53,17 (ewech).
Joris, Jorisdach, @t. ®eorg, «tag
52,29. 66,25 u. f. W.
irlichen = erlichen oben, (fieb)
31.9. 45,13. 37,13.
irrung,/. irrtum 455,20.
irsel, w. irrfal; in i. st an, ungeorb*
net, ni(i^t beigelegt 119,13.
iser: ,mit iser und brant' mit eifen
unb branb b. ^. mit fcuer unb fc^jwert
419,5.
isvart, /. ei^gang 166,9, 14.
junks, van, l?on jung auf 657,5.
684,32.
K C anlautenbe« c befonber« bei fremb»
Wörtern, bod) auc^ bei anbern : cloik,
conink. anlautenbe« k flimmt jum nd.
unb hd. juweiten fle^t c« na^ nd.
weife für g : klocke, creische vuir,
altertümlich in knagen. inlautenbe« k
^
9in
1 iiigBiüL. ncv
tB toiken,
dink, cioik.
L aa#4ffA!lai a m, ainailtat n
Nitrrrtii n hoükB.
lade,/. trtcstTmt<79a,IT; und hatten
ein ]m6, da hellten sei in 960,%3;
944.2.
ladebreif, vrtUtn^lla^. 116,2.
117,13.
laden, lode, Uta, »nUK« 113,19.
12. WA.S.praH. loit49S,25.
lading, /. Mila^HB^ II 9.3.
läge: laefaten eme laege, imidiari
444,37.
la^e , /. t^U^nuB^ 36,7.
laifen, X^btm, praetA^ifde 493,32.
557,10.
lange: so lange dat 554,^.
lantdrosfit, m. {mtlxt^t 190,12.
lantzheirtchaft, /. I5<J,2.
lantzherr, m. laiMbcrr, fc^ktrr,
inlsiba, ta i^cvktmftt Mfafl eivri
Xitwim\ 54,20. 61,15. 62,7. 77,18.
7^21. 130.27. 131,23. 135,19.
i6\,t2 m. rft.
lantzman, der Behemer, eta ge^tfi-
na 9. 7%9,24. TQn]dai673: lan-
desman.
lanx, barm, {äm%4, catUng 61,8.
137,11. lanx dat oTer 296,13. «gl.
längs Pf. GL 443».
läppen, stcc. ftba^flüffii scbai 6o5,4.
< 74, 6. 930, 34. }»%l. schoilepper
624,27.
larse, lerse, ^el 37,15. 132,9.
lerae bd Tunicins S16. 1206.
lassen, VfrlaB» 273,19.
last, m. aus dem last kommen, alöß
mtittn and Un mifoer^dltnijfen 932,S.
laster, /i. fi^ioi^f 553,S1.
Lazarus minsche, m. ein ainia:
franfft, au4iäpi%tt 394,3.
leck pennich, m. gdt atö erfai^ fui
alimnen fc^abcn 760,23. (0 SoUiaf.
vgl. efrerb. ergezen, eigötzen, er-
getzung, andglei^fn, ti\tftn.
leden, sich getmwelich, tu^ gebnlbtn
832.10.
led, n.Wbt glifb: uis sinen leden,
treken, Nnbarbdt 291,21.
lef fei wein, m. name cined wctnc^
37.15. 132,10.620,3.
leger, n. ftanftnlagtr 570,14.
l«gger, n. läget 307,24. 379.15.
lehne,/! anf der lehnen ansrofen,
V. b. galehe am ratftanfe . 931.23.
leider, leder, /. ^a^n 83,21
89,4- 110^4,^7.
leider. «4f. IriHf, taarif, id qnod
dolesdm e«l 474, 77.
leidflioedig, mdf. mktf^mmi, mü^
■ntig 942,22.
leie, /. »*«ier, jcÜ 17#,ll.
leifde,/ !ie*e 473,17.
leifniss, SeiH^i^, mc4all ^»X*
SgL Koker 35«,I3.
leinen, beleinen, kt^ 89,1s
432.25. 433,9.
leisten, dage,tenräcMtai 116,15.
lengde, in die, nnttx^iB, «af he
länge 946, 13.
lester, Iqto, Kr japgeit 25,6.
letzen: sond^ einidi weigeren d
ktxen, lagon 859,19. 876.15. 949,
156. bK letten.
letzen, lexen, leetioDes, leftina
180.2. 72^,14. 886.13.
letzigen, terfef» 451,30.
leukeln, leagn« 574,11.
liberail, fce^e^ig 519,28.
licham m. ntr. 333,5. 376,22. 457>.
621,39. bie frflR KcliitOTfi Kme^.
Pf. (H. 444*.
licham,* rronen, frealct^MB, leib
tf# ^rni 615,42.
licht, ld^t!fr!v(4l,2.
lichtlich haben, e# teilet ^aki
364.25.
liden, sich, ftc^ gtbnlKn, 575,21.
lied, II. and moisten singen irliet,
Bti^ irea »iflea fein 948, 130.
liefelich, beliebt 581,18.
liflich, leiblii^ j. b. }n ben betl^ei
f^weren 117,22.
liefnis, liebe^crweifnng , fd^fiiis
837,11. IBaSraf: lipnos, lieffioisse.
liefzalich ran alre mallich b^
liebt bei lebermoHn 490,4. 654,36.
685.26. 749,26. Kil. liefgheta!,
liefgethalligh, acceptus, gn-
tos. Geramnla: gratiosus, gratii
plenalieftalich.
lifhaftig, leibbaftig: man lie^inben
leib IH bl. Dnirin feben 782,35.
lifsgeburt: sonder lifsgebort, one
leibli(^ na(^frmmenf(^ft 646,9.
lifzucht, renten, naning 159,24.
393,4. 700,10.
liggen für liggend 283,4.
linzeichen, Hzeichen, lik-
z eichen, it. §ei<^en 437,5. 520,34.
Teuth. lyktecken, wairteken.tnter-
signum. Pf. Gl. 444*.
lintzeichen, narbe 844,3.
®lof[ar.
993
lit, n. öUb 621,28. fu^ oben led.
littern , pl. buc^)|labcu 388,3. 425,30.
na^ nie^cib. weife tt, babei li^teratur.
lod , M. bleitugel : mit drin loden zo
dode erschossen 750,37.
*loder, m. ften>anbma^crW416. rbet»
beutf^^ ebenfo.
lodewich, der nasse, ein naffer
»ein 34,4. 80,4. 130,27. 669,17.
loewe, laube 880,31.
loichen, geloicht? 183,5. gelobt?
loichenhaftig, lügcnbaftig 474,2.
loigenl^traifen, lügenfirafen b5,15.
loitbuissen, fugelbüdjjfcn 56,27.
lordannen, fc^rauggletfan ? 67,22.
»gl. lorrendreher b. gtifc^.
Iuben,gelubt,cafirieren 405,1 3,23.
Iucht,/Iuft,522,36.quaderl.u.f.tt).
lucht, lügt 769,10.
luchte, praet. leuchtete 606,35.
luchte,/ kvi6)k, lampe 672,29.
luden, luiden, luit, lauten, Der»
lauten 277,22. 286,1. 307,4.397,31.
756,4. 873,11. it luit niet, ti ift
nidjt glaublid) 302,25.
ludevras, m. leutefregcr 57,12.
luertz siden, lurtsch, lint
393,6. 415,14. — hant 663,1.
482,24. Pf. Gl. 444b.
lugentlich, lügenbaft 621,31.
luisich, lauftg 424,28.
luwern, lauern 606,6.
luwicheit,/. lauigfeit 156,3.
M inlautenb einfach in jamer, kumen,
vernumen; Derbop)pelt in nemmen.
mach geschien, »ieüeic^t 347,4.
mad, eilf dusent, jungflauen
47,12. rgl. mechde 80,11.
mae glich, adj\ ücrmanbt affinis.
maendach, guede, ber gute nion»
tag ; fo tonnte jetet Wochentag ^>ei^en
637,29. maindach 44, 1 1 u. oft.
maich, w. tjeiwanbter, terwanbte49,3.
maichlich, adj. 444.
malaten, melaten 900,27. ma-
lattenkotten pl. ^>äufcr j^u ben
auöfäjigen 26,21. 42,20. 75,14.
(Jnnen in 136. 172. 222. 227. 3b5.
399. 414. 433. 482. 519.
mallait schalem, malatz ju malatus,
male-aptus {© acf ern . ) , audfä^ifl346,3.
834,27. Teuth. 164* mallaitsch
leprosus. Pf. G. 444». A. N. 129.
ma flieh, jeber, unusquisque 449,19
(man-lich) a^b. mannolih. m^b.
menneclich. Pf. Gl. 444 : malk.
man, m. mcnat 85,22. 95,19.
©tSbtet^ronilen. XIV.
man de, mainde, alre hilligen, np«
t)embeil36,10. Egidiusmainde 59,30.
St.Gelismaentfejptember 887,19.
mangeln, stcv. fampfen, fechten 555,
38. 915,3. manglung,/. ^anbge»
menge, tam^)f 30s 1 ff. 9J9,ll.
manich, menich, mannig,
manch in bei alten bebeutung ttcc^ =
. Diel 53,11/12. 56,5. 57,15. 59,1/25.
62,26. 64,20. 81,22. 95.17. 376,5.
775,15 U. f. n>.
mannichwerf,menchwerf,üieU
mal, häufig 55,22. 152,2. 447,15.
manslacht, /. totf^lag 645,18.
martilien, swv, martein316,l8. mar-
tilie, /. martyrium Pf. Gl. 445a.
mauwe 704,2.
m6, ))ilmer 455,32.
m e c h t i c h , adj\ 790, 22: dat ir ghein
geinichs sloes noch amptz gantz
mechtich enwas vur sich zo ge-
gebruchen, bitten faum met über
einfc^lo§ ba« verfügungcfrc^t. tgl.
798,18.
mechtich und moegich, formet«
baft 162,17. mechtich werden eime,
berr werben 153,17.
meiler, maier 708,14.
meisslich , mäfeig 97,30.
meist, gröpt: ir meiste clock ver-
geissen 777,14. 779,32.
meister, m. argt 65,22. 104,7.
107,27. meister in der got-
heit magister theologiae 102,3.
Gemmula. f onfi commijfar be^ rate^ in
^öln, mitt)er(i^ieb. jufammenfe^ungen.
meistersenger 393,3.
meivorst,m. maifrofi 1 70,24. 7 77,30.
men = man, frantifd) wie aUmannifc^
141,17 u. oft. A.N. 129.
menchte ,/. m. van volk, menge,
baufe 424,24.
menichde,/. menge 552,11.
mendeldach, m. grünbonneretag
516,32. 532,28. 554,40. »on man-
datum do vobis etc.
menne, pl. §u man 63,21. 120,4.
329,22. 374,4 u. f. tt). van ratz-
mennen 380,23. i
mer, mar, aber 758,12. 769,2.
795,7. 938,31. 939,30. A. N. 128.
129.
mere, /. nadf^ric^t, funbe 102,28.
474,27. m^b. maere. SQßernber t>. dl,
16,8.46.6. Pf. Gl. 445a. A. N. 129.
Merherren, SDlabren 96,16.
merren, n. bad terjieben 308,31.
A. N. 129.
63
\
994
©loffar.
meren, merren, swv. $ögeni 573,
26. 611,18.
merse, /. maßfeib 98 anmf^. (ftf.
mertze) 143,1. 750,9.
messin (dueren), aud inefjtiig4Sl,19.
metz, mener 536,22.
michel, acf;. grog 5 J 0,27.
mildicheit, is attep. bebentung i?.
«Hrtud 378,3. aty, milde 425,31 . adv,
433,5 u. oft.
min, n>emget bci^aien 617,34.915,28.
u. oft. mgl. äüj ine eins oben,
minre van stand, geringer, Unebler
444,30.
m i s d i 6 n e n , II. fc^lec^ter bientl 4 58, 1 5.
misse, dies festus 30,7. 31,28.34,11.
40,19. 82.4. 113,19. 121,30. 140,14.
161,8. kir8missen,rrtQtag 124,6.
hohe misse, b^^^^int 35,2. 40,10.
134,3. urf)?ränglt4 meffe, ^ann ta^
einer fejlli^en mejfe. bair. bult bafür,
n>a^ im 14. jbb. auc^ alem. neben
unferm misse auftritt,
misse lieh stach, felfc^lag 905,25.
miste, fprtc^iT). ein iglich hunt ist
koen up sinre misten 667,6.
mistroist, m. desperatio, ver^weif'
lung 572,9. Pf. Gl. 446a. A.N. 130.
mit allen, burd^au^ 859,2S. 907,3.
-m i t h o i f e n, bie feier mitmachen 1 56, 1 1 .
mitlitsamkeit,/.mitleibea 598,16.
mit luden, mit lautiverben, offen ^el*
gen 792,22.
mittaten, immunitas 24,13. 39,17.
))gl. emutaten.
mitz, mitten, mit 378,8. 502,8. t>rgl.
overmitz. Pf. Gl. 446».
mitzomer, mitfommcr 121,2. 138,2.
moegen 143,17: it enmocht neit
moegen sin, e^wärenic^t^baraug
geworden. 389,19 (impotent (ein).
moegen,ae[/.ocrm5genl),mä(^tig520,19.
mogenheit,/. gotte^aUmad9t322,27.
425, 12. A. N. 130. »al. ben anfang
ber bift. bibein : magenkraft.
moene,/. mume, tante, alte Jungfer
291,33. 400,33. A. N. 130.
m o i e n , swv. ärgern, betrüben 384, 29.
t>erbrie§en 378,14. 538,9. 610,31.
. 836,27. infestare , molestare
moyen, quellen GG. inquietare
moienof onrustik maken, ebenb.
moinze, monze,/. ortli(^feit »o bie
münje ligt 25,4. 40,16. n. f. w.
moir : up derheiliger moir nacht
DorabcnD oor ber morcn martprerfefl
19,14. 31,4. 61,1. 12S,5. 489,1.
morendach 626. moere nacht 626.
moisgarde, gemüfegoiten 630,30.
moetniss, mü^e 93b,21.
moitwille, m. freier wifle, bereiter
wiUe 164,9. Pf. Gl. 446. t>rgl. ebeirb.
m u t n) i n e i , leute bic an feine müle,
feiter gebannt waren.
moitwilligen,««7r. mutwitten an jc<
manb auflagen 612,23.
monghe, m. mönc^ 83,21.
m o r g e n, m. alted fränf if(^e^ acfermaB ;
alem. juchart; urfpr. foviel man an
einnn vormittag umacTem fann 170,13.
morgin, mürchen, mdrc^hi, altföU
nifdjemünje 155.19. 170,27/29.177,1.
181.4. 185,23/24. bilbl. 186. 782,18.
morgenzop,/. m crgenf uppe 600,42.
morgensprach halten 56,7. 57,9.
60,2. 61,1. 68,4. 109.19.
moultwurm, maulwurf 711,22.
muderstille, mutteiflifle 557,2.
muispad und linpat, drtlidj^feiten,
648,11 unb onm. jener in i^onn un^
am dibi^ine bäujtg ; mus = mauer, bc«
feftigte« mauenverf.
muit willen, fräcr mitte 938,8.
mummeln, awv. murmeln unb munen
628,37. 693,35. 834,6
munber, mummer, muntber, m.
curator, t)ermalter (munt-bar) 408,5.
432.5. 520,20. 541,12. 784,17.
828,18. 925,28. Teuth. mumber,
yoirmunder, voirweser, besorger,
administrator , tutor , curatc^.
mumberen, swv, 432,13.
murmulung, ba^ munen 583,1$.
A. N. 131 : murmureren.
N für 1 in werentlich. nnfürnd: gesinne.
naber, m. nac^bar 490,10. fonft liebt
bie altföln. (prac^c bie DoUerc formnji-
bur, buer. A. N. I3l.
nach, m. uac^en 898,22.
nacht: 14 nacht, jälung, altcrtüm«
li^, fieb engl. 137,9. moiren nacht
626 fteb oben,
naes^näch, comp, naerre, nairre
tann auc^ M präpcf. gelten = naib
nicbcrl. naar, nabe, uäber 102,3.
549,33. mclfeiler 775,32. 802,17.
nirgen nae, burc^aud nid^t 490.
nae dem als, ba 454,38. nae der
haut, 323,6. 325,1. naire dan,
in rocniger aW 919,10.
nauleicben, oe/t;. fteb nauwe 803,34.
nauredich, adj. genauen rat« rat bi^
in^ fleinfle gebenb 632,30. ngl. li-v.
nauwe, adv, taum, mit genauer lu^l
291,31. 512. 513,9. 527,19. 619,39.
I
©loffat.
995
786,4. 789,11. 858,2. Pf. Gl. 416*.
A. N. IJil.nauwe, adj\ mitnauwer
noit 916,34.
ue, nee, me96,17. 11044. uiemö,
Ute m« 433,27.
neken, nahen; nekede 89!>.
nedern, awv. nibergeben, ju paben»
geben ». b. funne (sig^n) 491,12.
uederslau, sich, )i(^ nUbeilaffen.
422,13.
nedertreken, niebetiie^en , nieber«
werfen 307, 7 ff.
nederzein, niebetiieben, nubeimerfen
47,16. zuchneder 77,6.
nerstich, adj. forgfdlti^, eifrig,
fleiBig 284,13.
nersticheit, /. flei§, eifet 331,32.
467,14. 576,6.
neuwelichen, neulich, adv. mit
genauer not, taum 27,22. 110,11.
neve, m. tofenamc 66,19. ürgl. unfer
„f^roager" ober ba« f^wab. „better
unb „bafe".
niderlegen, äbcrwältigcn , nibcr«
merfcn lu5,12.
niest, näc^ß 30,16.
nietdemin, ni^t^ bejlowentger 875,
23. nietdan, nit^tiJ al«, nur 900,4.
niffel,/. infula, infel 492,2. 746,20.
nitlich, adj, strenue. 617,17.
nochtan, nochtant, benno^
63,27.118,15.136,16.146.6.305,16
330,3, 502,6. Pf. Gl. 447».
n o e d e, cidv. ungern : wie noede he it
dede 753,2. AN 132.
noemen, genoempt, genannt, be»
fannt 2S7,2. 369,2. aUgem. Teuth.
noemen. nennen, heiten. öftere
form flatt bee \fo6}\>, nemen; alt
namnjan.
noetich, adj. bürfttg 110,12.
noide, vil, fer ungern 4S9,34.
noinzit, non^eit, gegen mittag 26,22.
37,9. 42,20. bie fir^bl. borcnrec^nung
übertrug ftc^ ini bürgerliche leben,
n oppe, «MW», tnoten im gen)ebe598,24.
GG lange noppen, fratilli sunt
sordidi villi in tapetis. flock off
noppen, floccus, ebenb.
nu gekoren, pari. neugen>alt 739,20.
nuidt^=snuwit. up ein nuidt, auf^
neue, Don oorne 734,14.
nummer 442,26: nie wiebcr einen
btfcfrcf. trAl. nie Christenkeiser.
nust, nic^t^ 925,2.
nutzberlicheit,/. nujn 493,24.
nuwens, gen, adv, neu 670,24. van
nuwes 791,19. Pf. Gl. 417^.
nuwet. up ein n-, auf (in neue^
620,35.
0 turu« ni^t feiten; nochtan, of,
offenbair, olvant, ors^ so, vol ge-
sprochen, morgen, spotten, gür u :
böUe, bontworter, sonde, omb.
lange« o »erf^i^ten audgebrüd t. o »
bb. au : rof . ou 3>B au : ogen. oi s» d :
broit, doit, oi « altem uo ; broider,
vroi, genoich, groissen (grü§en),
moit, oif. ou=ö : zouldener, houltz,
woulden, houldungen, unschoult,
goultz , woussen rau^^fen.
oefen, oifen, awv, üben: geoefet
pari. 877,6 u. oft. AN 133.
oefte, praet, übte 282,28,
oefung,/» Übung 391,26.
oeftz, n. obfl 292,32.
oeme, m. obeim 318,16.
oeperen, sich, ft^ jetg^n 620,31.
o er her, m. nujen, ertrag, cintv»mmen,
peburber 842,16 u. oft.
oerberlich, adj\ 842,7.
Oestrich, Olujlrailen 394,U.
of . al« ob 50,7. 172,3. ob, fatt«( 327,12.
ober, attgemein. Pf.Gl44Sa,ANi33.
offenbair, offenligettb, ni^t jugc»
bcdt 141,16. offen 778,3.
offgebeirt, auf bem ^arabebctt J7.
oidmodelich, atff, bemütig 327,11.
oidmodichen, swV' bemüttgen
498,30. 391,25.
oidmodicheit, /. bemut 400.4,
438.19. 480,27. veroytmodepen,
oytmodioh, oytmodicheit
humiliare, humilis, humilitas GG.
Pf. Gl. 448b. AN 134.
oilich, n. beitiae« oet 532,28. Pf. Gl.
448b.
oir: an die oiren der statregenten
kloppen, b. t). surufcn, ermanen
462,36 ff.
oirvede,/. urfe^be 919,18.
oirfrede, urf ebbe 872,34.
oissen, ossen, pl. oc^fcn, raiealem.
61,2/4 unb oft,
older, van, Don alter« 110,5.
olich, der, bl. oel? al« lejte boffnung
ber fterbenben, bie ba« altarsfacrament
nic^t mer em)pfangen tonnen 786,21.
oleivlamme,/. oriflame 136,15.
onbesprochen man, untabeliger
man 164,8. Drgl. unversprochen
183,1.
ondanks des keisers, pne, n>iber be«
taiier« Witten 163,10, fteb dank,
onderslege, 7n.pL = jwifcbenmänbe,
mUtchoanbe 186,17.
03*
996
9(e«f«T.
oDflieitlieh, adj. w^%it% 171,10
onmetf ieh, adj, ^^^. 182,16.
ontfengen, tiv, imf^om^ ^9,1%
tu% vokXrienfiak. ilm imtrTiiF-iiiF-
ent-, Ter-, xerSciml^l^vl^^. Gr.^l.
oüTerteind. eino. waater, eni m«
vn?efftt< l|^9«itcr 145,22,
ODTerzagt, gn^iiAMC 58,2, fui
gtmnn,
oDTerzait and onTerwarot fft«
melbafi: eme 9€t\u% nml äniat ^intti*
niifc 158,21. viel fü^naater: afn
•onrenaiU =» itawtNTfagt cnc «U
ttrfaac, l, h- 9%t fcf^^errtläniiig.
opferhand,/. ef[ti 352,1.
opperwart, aanvätt«, tvnn: i^tin»
aufipantf 798,12 u. eft.
opt atz, m. 127,12. 182,9 Mgl. up-
tatz.
orloge, orloch, it, frtcg 64,10.
87,17. 331,20. 401,3. 445,18.
487,11.643,32. orl ich 71,7 kriech
ind oirioge 654,39. Pf. Gl. 448».
or logen, nrt;. fTieam 402,37. 504,23.
646,33. 903,22. Pf. GL 448».
ort, n. mit ml^b. unb aUgen. ebn*
bfuti* = tdt, tnU 672,30.
oYelgotze,m. (d^ifffnamc (nbdgö^c)
10J,24. 142,27. 750,2/11. ^ct iiamc
Irnt an ovelgunne ft(^ an, bad
- teuflifd^cn ^a§ unt mi^aun^ auebrücft.
l)ditfeTnaiiien finb t^äufui, trgf. Mal-
pertuis im IReinl^an Ju^^. ^pffmann
$. Zffteifi\f\\vi4 I 47 ff.
over, übet, na(t 376,3.
OY er decken, übetbetfcn 497,19.
oyerdrach: etzliche gedinge ind
schentliche overdrach machen tct*
einbatunacn 693,35.
overt reden, ttv. übcttteffen 404,29.
444,19.
overhant krigen, fiegm 54,4
u. f. w.
overkommen, sto. übeteintommen
337,1. 355,3. übetfommen, beaeanen
353,11.
overkutzen \\4 oberdutzen,
obetbeutfd^en 56,6.
overlast, m. /. belä|iiguna 2S8,6.
506,10. 916,16.
overmitz, praep, mit, Dermittelfl,
bur(|) 21,18. 69,15.78,7.81,16.96,6.
115,10. 117,11. 422,1. Pf. Gl. 447b.
overmoit, ^«n. oTermuitz, über»
mut 137,18 u. oft.
overschaft,/. Obergewalt, amteine^
vet^qiei 317 ansit^ 4. 446.21.
4§1. oTersehmft ind heufd in
rediten, |efecre imdan; 4^7,33.
OTertterTen, jfr. anftciHa : dat
lant, jdat sinre fiauven — orer-
atorren wa» 753,20.
OTertirintlich , mdj. BBaKl^iBgii^
MM abgofroi 77a,8.
o T er t r e f f e n d d«tt OTerti€fen287,27.
OTerTalniet timiff. ^ait overal
met etig. (utH- ^^ Itcdn. ^. b^
ba# ti^tige; 355,5.
OTerrailen, m. nbnfaH 374,5.
oTerTarnng, nbcifaniMg, *nctiB|j
884,30.
oTcrTlodicheit, ^. üb^rfla? In
gaaten 464,10. 757,24. AN 133.
OTerwinnen, praet. overwan
übenrinben 313,12.
OTerzellig, überjdli^ 273,12.
P bait anfatttenb tati^iveg Me nb. Uwt»
finfe: pant, pat, perl, pil, porxe,
bepelen, — bleibt an^ an^laateiid
nnb inlauieab bäufia nacb nb. iretfc
dorp, geworpen, halp, helpen, kq>,
scharp, «eh wapenen, up, waip,
vorp; befcnber* bp^pelt: beatuppe,
herschippen , knappen , kroppe,
schuppe, stappe. Gifb F.
packen, sich, fi(b bavon matten,
risch np 573,23.
pagament. pagement, filbergul*
ben 80,6 u. f. ro. bet gclbwäiung eni«
gegengcfc^t. ©rgl. ^rct 11 197.
paischk erzen, offerfetjen , übei»
mäfeig groB «n^ ^»<^- 375,4.
paislich, adj, öflerUdj 497,27.
panthere, pfanbberr 686,32.
papstdi,/. i^abUiDÜrbe 105,30.
park, m<^ 905,21.
parskese, m. prefffäfe. 176,26 ge»
ronnene milc^ ifl b^ute betgifi!^ bar-
ober barskese; Teuth. geronnen
melk of parsmelk of prois-
kese.
partzele, \*oflen, ^untt 933,3. es sey
dann sach dass solches (ausgaben
ber ^btrentfammer) auff ein zedel
von parcelen zu parcelen angezeich-
net sey. Union , Verbundbrief
1396,38. etatuta.
pat-, paitiser, n .^ebcifcn? 780,1.
padeisem 178,10.
pauwelune, paulune, /. jelt,
tleine« jelt 26.22. 42,20. 6u6,32.
653,3 u. oft. (Pavillon.)
paviment, n. ^>flajler, lat. 438,12.
®lpf[ar.
997
defferlecker, f^jottnamc ber alten
rcicb«ftcil)tif(^cn colonialwarcn^anblcr
55,22. 60,17. Drgl. pfeffersäcke,
nürnb. ©oet^ei^ ®b^ d. ^erli(^ingen.
peilen, peelen, zo pelen, auw,
^>fälen 26,2. 134,36. 147,6.
perdeesser, f^)ottname, pferbcflcif(]^»
cifcr 55,22. 60,17.
perdevessern, fcffeln ? ^ufeifcn ?
öfter.
pertvoederinge,/. tati cnen pfcrbc«
futtcr 56,18.
perlament, w. p. und deiding unter»
rcbung, »erbanblunQ 589,12 ff.
pesche, n. Dcrplaj bor fird)C 123,13.
ani paradis, entfleüt, guerjl paravi-
sus (franjöf. parvis), bann parvisch,
»ope pervesch«, 3lac^en. im mittelal»
ter mit bäumen, ca^jeüen, ftaücn um»
geben ; ürgl. ?Ca^ener ftabtrec^nungen
@. 22.
peterlinge, die, ©t. $eterd \6)Vii*
linfleb.^.ilölner 35,11. 131,12. eine
änii^e bilbung brüderlinge in ben
Stat.
pilgerom, \)ilgrim 161,25.
pilgrimaedse,/. ^>il3erfart, ac^fart
411,34.
pinzdag, ^fingfltag 25,1. 26,4.
pinxtenGG. bairif^ = bonnerÄtag.
pistrie, /. bdderci, pistrina. 26,17.
42,14.
pladdere, w. f^mä^er, tjerleumber?
^)a«quiaant? 107,8/9.
p Lei de, t)ebemafd)ine : krane ind
pleiden ind winden 779,35.
pleit: umb ein pleit, n^egen eine^ V'^'J'
ccfTe« 910,25.
plichtich, adj\\6)ViM^ 543,1.709,6.
874,23 unb oft.
plien, J?flegen 45,14. pleit 73,14 u.
oft.
plogegrever, vflügcleutc : ploge-
grever und die gerdenerschen
771,9.
plumpe leien bie einfaftigcn laien
518,16. Kil. plomp, bot, hebes,
obtusus, stupid US.
plunder, farenbe babc 692,3.
p o c k e n , stov. fpilen 82, 3. AN 1 34.
pomperi,/. pomp, prunt 868,12.
portze,/. dathe in. die portze
vorzogen woulde, er tt)ürbe e^er
aft ber piorte fein al^ fte 307,20.
portzbuissen, pl. torbücfefen 55,8.
Prae, ^ta^ 169,2.
pratten, unjufriben fein, aroHen,
fc^moOen 146,13. 754,29. teuth.
pratten prughen, mussitare. Kil.
pratten ferocire, tollere animos,
superbire. t^eute no^ übUd).
pretgen,preitgen, predicare, prc»
bijen 357,7.
preitger, m. prebigcr, Pom bomini«
canerorben 123,12.
predicait,/. prcbi^t 295,8.
privait, n. abtritt 492.22. latrina,
cloaca ein priuaet off schythuys.
GG.
privandie, propiant 801,17.
proift, m. probjl 85,9.
proiftei,/. probjlei 85,11.
pro van de, munbbonat 500,26.
prouen, prabenben 483,33 ff. 822,S.
»r^l. GG delibare prouen und offe-
ren? einfommen 774,37.
pulver: in p. rasten, aU jlaub ru^cn
456,14. ale fiaub ber hl U»ber.
punt, böse punfte 104,11. 110,26.
puntlich, accuratus, Kil. puntigh.
393,2. 923,25.
puteir,/. burc 618,27. \>x^l ©aü.
raff: die put iers ind meer ander
lichte wyven. (f^effenurfunbc t>.
3on« 143.)
putz,/, brunnen, franfif4> 46,16 u. oft.
Qu naä) nb. weife : quam , quamen,
quait.
q uackb rette r, p/. gcrüfle für marft-
f^reier ober brebbrettcr jum fpilen mie
quikbreder«arttt)irb. 170,9.
quaden, swv. übd juridjfcn 183,11.
quaelich, fc^lec^t 282,10. 327,13.
574,31. .q. upnemen, übel auf»
nemcn 552,32. importunus onbe-
scheyden, onrustelik, moelik, ver-
drietlik , q u e 1 1 i c k . obtrectare
qualick handelen GG.
quait, a«?;. bofe 69,10. quait viur
560,17 ». 9ift66,4. Dröl. quaden
pon falf^en profeten unb djriflen
125,17. 387,35. n. einem falfd)en rat
152,2.
quantzwis, jum fc^cin b. b. al^ ob
er ibn tjän^en »oütc 171,24. prgl.
verquantzis 355.
quetzen , swv. quetf(^en 255,11.
quit gain 62,17.
q u i 1 1 e n , frei machen : gequitet 557, 37 .
560,12. 569,21. 654,6.
B perboppelt in irre, urre, vurwarrer,
scherren; au^lautenb für n^b. 1 in
vesser (Pgl. engl, feiters) ; oerfe^t :
bernen, burn, gevirsteh, kirst,
1
998
(SfofTar.
derde, burst, strack (844) yirsch
(frif* 778;, derde 423. 546 u. f. ».
rächen, «trr. enei<^en; fü^ni, nb.
raken 611,4.
rtichtenj praet enei<^teti, faBten 874.
gerächt, toem fi^lage getfirt 186,?5.
rader gelt, mün^ mir tcm <!^unnatiij.
toppetrabe (3Bif^U) 88d,3. tm „rab-
bct f<^i(Iing'' im colnif^en tNt beinabe
6 aute Pfennige. $äf(|^ 1189.
raeden, bange, fur^^t einjagen
617.15.
raetzkannen, ratbauM^t^^^^nnen
826,29.
raimbogen, m. regenbogen 168,28.
177,20. btgl. rein, regen 506,21. ren
627,19.
rainen, regnen 178,32. 192.11.
raitbrechen» rdbern 536;6.
rame, /. balfen 123,26. 169,25 wie
ml)b.
rasseln, intr, ettfinen 82,11.
ramptschlacht unb verrampt, be«
fümmt befc^Ioffen 936,11. f(bi(t{at, ^tt«
faO, unglüd »ie AN 134 auf gut giiicf ?
rasen: van rasen wolten, tafcnben
»ölfen b. ^. tt>ertt?5Ifen 906,17. AN
134. raserie, toO^eit 906,17.
rast,/, rastind vrede, ru^e unb frie»
ben 591,29.
rasten, resten, stcv. ru^en, befon«
bet« bon fog. W. leibern in tir*en
162,16. 362,1. 444,3. 463,2. 548,18.
600,30. AN 134 ff. Pf. Gl. 450a.
rastlicheit, /. tube 671,18.
restlich, ac^". 380,19. 401,23. AN
135.
rat der aventuren, alüif^rab
288,5.
rebalt, m. i^mU , itöl. ribäldo
575,12.
rechen, rcdjjnen, beHnt)eIn. 502,13.
recht, altes, te^tU^ feflgefejte ah»
gabm 775,9.
rechtevort, fofort 222,31. 308,16.
580.5. 609,16.
rede, f, grunb 255,4. 276,28. 318,10.
360.6. 410.12. 451,9. in reden be-
stan, mit grunben 355,14. zo reden
gestalt, lux berantwcttung gebogen
865,8.
reicher U^ rechter, reichter
(hant) re(3^t« 123,25.
reidea=reit, ritt, ju riden, rider
sin (eques) 363,5.
reim, ryem.remus: in ein schyp
332,30.
reise, mal, feeere^jua 529,8. ctvcbi-
tion 23,11. 37.19. 628,16.
relaxieren, stcv. aufbeben, natblaBen
20,10. 32.8. 39,21. 46.1. 76,15.
133,12. 136,21 u. oft.
remeismaent, 9lemigiii^, be^ fränti*
fd^en bif^üf^, menat. 292,33.
renn er im gegmfa^ §. fcblaAtreffe.
749,37. et nam bie rennpferbe mit
M bgl.^ II 98 nota.
rentmeister, reintmeister
115,2.
rese, reise, m. rife 382,26. 487,19.
Tiddene, pl. berittene 90,21.
ridder, gute, münjforte = 14 fl.
177,25.
riffelich, a£f;. aäv. tcic^li* 393,^.
bgl. rive.
rige broitz, eine an^ial btote S07,5.
rimpen, fi^ l>aden 134,29: fap feft.
rinsegulden, rbeinifc^e gulben 62,15
unb rft. e^ gab iilbemc unb goUene,
bie alten waren golbgulben ; ein gelt«
gulben ifl f(btc(btbin rbeinifi^cr gultcn
genannt werben, ein cölnif(^et gemeiner
gulben galt 20 ^über.
risachtig, reiftest 307,33.
Tisch, adj. raf(^, tapfer 281,20.
348,14. 493,42. 566,36. 584,19.
601,6. 615,7. 710,8/34. üon ©tttöet
triebet in bie fc^rtftfptatbc aufgenom«
men.
rischlich, adj, adt. 118,1.
rockelgin, Tögglcin brct 807,9. lyeuie
rod, rode zeilen, gelbe fd^leier, bänfccr
79,4. 5; objei^en ber Subcn unb fa*
tenbcn fräulein im mittelalter. IBert»
bolb b. {Regen^b.
rode, ma^flab 178,9.
rode,/, mit roden slain, au^fiäu«
^>cn 157,19. fprü^wort 579,32.
rodehunt, fid) felbjl beigelegter fpif*
name tbeinif^cr taubritter 57,12.
roder buich, rur, 363,12.
roelkoch gan$ n>ie rodehunt 57,12.
roeren, swv. anrüren 451.
roiden hauen, rutenflreidie geben
599,4.
roime, m. mm 287.
roin , 8WV, rnbem 750,26.
roiren, betiren , crwäbnen : vurge-
roirt, üben genannt 279,22. 417,33
u. oft.
roitwilsch, adj. r. recht bom borti*
gen faiferlidjen bofgcri^t 459,9.
Olcffar.
999
roufen, etiva^, plünbcni, berauben
143,5.
rouweliche, adj\ in rouwelichen
cleidem b. t. in trauettleibcrn 746, 17.
rouwen, teuen 558,8.
rowart: do zoch hei dan in wart
rowart des lantz vanHollantz 153,17.
rucke, vam, ^inienucf^ 593,1.
ruck: den r. geven, flicben 604,14.
ruiter, m. reitet, roegelaftcrer 634,23
u. f. w. leitete beb^utung tommt »cn
nicberlänb. ruyter aud ruptarius
ruitermann 508,22.
rumen, roumen, swt?. Dcrlaffcn rau»
wen 495,7/9. 590,6.
ruterspiel, n. ritterfviele , nimi«
299,1. 308,27. 490,36. 556,36.
ruwe, f. trauet 333,1. 529,26.
ruwigelude,^/. fla^ieutc 805,23.
S anlautenbcg seh ncc^ ni(^t t>cr 1 m n
w: sleifen, slusselj smerzen, smet;
snel, snode ; swager, swert. s unb ss
btütfen au0laut<nb unb inlautenb nb.
t aud, tt)o baffelbe mbb. z entf^)ri(^t:
besas, has, genois, grois, sar, slos,
US, weis; intblosen, lasen, masen ;
besser, geneissen, hassen, laissen,
Wasser, wissen, ein seh fiit s in
ertschenbupchof; ein s für seh in
erwisten (etroifdjten) . auÄlaut. unb
in laut, satt: was verleisen s:sch:
sidmecherssen, garnmecherssen unb
burgersche, ficb oben.
Sache, sonder, utfa(^e 572,37.
saegen,j9^. praet, ju sien 307,18.
saimgin', famen!otnlein , Mlbl. ein
saimgin ind beginne eines grolssen
hass 645,17.
sain, fagcn 170,2.
sainen, fe^inen 158,10. 474,21. t»gl.
seynen. Pf. Gl. 450b.
Baissen, fejten, bcfcfewic^tigten 443,33.
sairdoichsmeister 783,33. tJeyct
8. y. bait sartuoch }u serge ? icb balte
U mit sar =■ ttieg^tüflnng jufammen,
tt>obei aucb tuc^mt! ncti^ n>ar.
sairworter, bet rüpungeii wrfcrtiftt
708,14.
sal, m. benenflubc, bifc^of^vfalj^ am
bombof 58,10. 60,9. 89,18. 101,11.
110,23. 139,21. 579,11. 592,20.
salzmudder, fa^meff>ev 605,10/16.
606,12; ein wi^tige« <\efd)äft. mud-
der, mefer MN III 130 ff. Öcrctll
589.
sank, sang legen, intctbift l^et'
bdnftcn, tirc^nfi^bHegcn 25,22. 41,8.
73,5. 92,24. 134,21.
sarkstein, grab^cin 700,18.
satertag, m. ^es Saturni, famflaa
45,19.49,7/10. 53,1. 57,27. 81,16.
90,9, 136,16. 647,12. 921,37.
u. f. ». ftdntifc^fdcbftfd),
satertagskameren, guedes-
tagskameren934,12.Pf.G1.451a.
sauer appelgen, bilbl. 930,22.
950,727.
Schach, ftef^ab : dat verdrach seh. ,
ber bertrag tarn ju panbc 103,4.
schaf, «. fc^ranf 91,3/7/9. staf-
schaf , ^abfci)ranf , latteu(djranf 91,5.
schaffen, auerid^ten, bei bct belagc»
tung f ottfcbtitte ma Aen 789,15. 790,3.
Pf. Gl. 451a.
schale, ö^fcllW^ft 782,17. t>ml.
winschole.
scharianten, ;?/. fnappen, fugfm'd^tc
616,32. tüttieter 376, 1 8,
schätz: up den seh. verzien, ba^
redJt jn inoeHietcn »ergeben, »etgi^tcn
498,28. 503,6 ff. ober sat? 503, an»
mctfg. 2.
schätzen sich, awv, fi4 loetaufen.
die gevangen schätzten sich vur 32
dusent gülden 788.6. abgaben eibc»
bcn ö. »egelagetetn 797,22.
sehe eher am fteu^e 902,11.
schedde,jprae^. fc^abeie 577, 18.
«cAedelich oft «eAentiich, aüit«
teration, alte re^tefprad^c 87, 12. »gl.
«cÄedigen ind scÄenden 306,35.
sohhd ind «cAande 791,23 ff. »al.
596,35.
scheimde, / fc^impf, fc^anbc 173,
anm. 1.
scheisgezucht, w.fcbie B^eugl 03,10.
schelle, glotfe, schelgin, alöcflein
313,2^27.
schellhemel, (eit^dmmel, rdtel^fürer
162,14.
schemelen, arme, 853,11 »tgl. mnd.
Wb. s. V. schamel, schemel.
schemelich, fdj^impflicb 164,17.
scheppen, anberaumen: dach 840,5.
873,2. üerbanbeln 721,16.
scheren, 8tov.\ä:)Mxtn t). bcnnen T95,8.
schermutzunge, fdjarmü^l 63,26.
schicken, gemach, ftcb bequem
macben 573, 4o. sich schicken, öcn
ber Pcüe meieren 69,20.
schickunge, /. jnjlanb 307,35. ae*^
fanbtf^aft 102,8.
schiffinge, /. anjal fctiiffe 166,10.
fonf! Gelegenheit jur f^ifffart.
1000
©loffar*
schifrich, fctiffl>^r 318,9.
schifpert, n. pferb jura fcfciffjieftcn.
191,9.
echiltknecht, m. 103,11.
schimber, offenbar 456,13.
schimberlich, glänzend 309,14.
schimpen, fc^cr^en 414,15. 867,8.
schin doin, jeigen 282,5.
schinerie,/. fd^inbcrei 380,25.
schive, /. Qlücf^ral) 562,35. Mßl.
rat der aventuren 288,5.
sc hol, pL ju schd, fc^u^, oft. bilbl.
fefiel 579.
schoinlepper, scholepper,
f(bul)lcn>pct, »flicfct, alttciffcr, alibÜBet
624,24. 774,6. x>x^L sarcitector eyn
decker, off stopper off 1 a p p e r GG.
Schoppen, m. fc^uppen 393,14.
schorren, fc^anten 736,17,
schorrestein, m. feiern jicin 123,21.
schottelen, f^üffeln 432,28.
schoultis, f4;ultbetg 750,20.
schouvej/.^oljieaell69,25.Kil.8chou-
we caminuB. MW IV 129 : schöfstön.
schrien, Don ben äugen , ireincn 593,
23.909,20. schrauen, fd^riecn 953.
schrielich, bcjammcm^n^crt, mit
iDCincn 606,9. schrielich anzosien
913,10.
schroeder, fi^neiber 783,28. C^nncn
1351.
schufen: enschufen praei. )U
schaffen, rid^ toten uic^td au^
526,20. \)ftl. schaffen.
fichuffieren, swv. fd)impfen, ju
fc^anbcn ma^en 618,18. 630,17.
schulen, befcfcu^en 579,25.
schuire,/. fcbcune, freuet 188,21.
schuldigen; appellieren weflcn cine^
tedjte^ 115,29. im reinen mnb. en
ordel scheiden, urdel seh. 117,24.
schumpferture, schufferture,
fd)impfli^e nie^erla9e 620,13/17.
schumpferturen, schuffer-
turen swv. 621.36. ^%\. guffern,
gyffem altcöln. ftatt Jungfern, juw-
fern.
schupstoil, Pranger am fior^elberg,
ent^auptung^pla^ 711,24.
schurgekarre: upper schurge-
karren voirt men N. heim 770,22.
schütten, erf^üttert »erben, erbittern
82,10.
schuwen, freuen meiben 461,1.
473,23. 671,33.
Äcriver, fc^reiber, geipi^er überhaupt
88,24.
8 e d e,/.fianb, aufroanb, ßcQung 800,31.
sedig, adj. fitttg 311,1. 497,6.
sedicheit, /. jtttcn, feine bilbuna
455,8,
See, die, meer: van Coellen bis in
die see 389,10. 7«6,24. angelf. fem.
au^ bem nieberl. c. 1300 ri^einaufmärtd
baÄ gen. »er breitet,
sedel, rul^clager, pxit\^t, lotterbett
186,19.
segehaftig, ae^f. flgfeaftig 280, 1 7.
seil an den hals bringen, miber«
legen, bilblic^ 358,24.
8 elfz=: selbes, felbft 105,16 u. oft. aU
ter genet. eined au^gef^orbenen subat.
seltmailen, zo, ju felben malen
896,21.
sent, m. fenb, synodus 824,3.
sevenpreister, bie fieben priejter,
fieb anmrfg. 92,23. 99.16. 110,20,
sevenwald, ^oOänb. gegenb.
sevenwerf, ftebenmal 176,18.
sevenrehande, fiebenerlei 748,15.
seynen seinen, geseinden,
fegnen 463,13. 532,28 606,37/39.
Dgl. sainen.
sich pleonaflifc^ 443,23.
sichtichlichen, fic^tbar 420,19.
siester uren, fed;^ ur 45,20.
sin: we it darom weire, toit ti
fi* bamit m^ielt 183,7.
singen und lesen, feierliche unb
mue meffe l)alten 78,8. 90,18. 94,17.
99,18. 108,18. singende misse,
missa cantata, (o(^amt 392,30.
sinne, m. anf^lag 306,34.
sinnen, gesan, anfinnen 473,16.
8 int, nad^b^r 146,5. 170,4.'
slach formelhaft frieg: sirnder slach
ind stois 777,26. 779,17.
slaifen: inslaifender stunden
in der nacht 143,23. in slai-
fender diet 163 anmfg. 6.
slap, m. fc^laf 426,14.
sieht, siecht sin, gef(^lid)tct fein
111,28. fd^lic^t b. b. bem bobcn um«
^er gleich 113,14. siechte priester,
gemeine, bie feine pfrünbe Ijatten, blaf-
fertarii634,16. f*li*l, einfach 60,13.
181,9. 490,22. Don nieberem bertom»
men 654,36.
slechtlich, fc^Ii^t 369,5.
sleicht, «<&*. ft^Iidjt 768,35.
slicht8man,m. fd^iebdmann 613,9.
süssen, fc^leiffen, abnemen 494,12.
slont, m, fc^lunb: der slont derun-
sedelichen gierheit des hofs zo
Rome686,7.
©loffar.
1001
smach, m. gefc^macf 323,13.
8 machen, fc^mecfen SO, 3.
smaecheit,/. fc^mad^ -193,35.
8 ma c h e n , fd^ma^en 538, 24.
8m alte, (in) 8malte|7ra6^.j.8mel-
ten fc^mcl^en 124,S.
smechen: gesmecht anfc^micren be«
ttüacn 749,29.
8med,m. f(^mib: die guede smede
haint einen 8ieden, als dat i8er heis
ist, 80 sal mant smeden 611,19.
8 m e 1 e n , stvv. fc|} malern : wart des
roemschen richs macht sere ge-
smeelt 641,5. SeferIIlU06.
smelichen, baff. 899,2.
8nellich,fc^)ncU,tavfcr579,1. 581,21.
snikke,/. 104,27. Kil.scaphasnäke.
snil, m. fc^ncüer, brücfer H6,3.
snod: snode und koestliche dinge,
weniger wcrtüoü, fteting 693,7.
snoech, pl. ^e^te 826,12.
snoirche, fd^nur^en, fc^n)iegerto<^ter
125,7.
80, ald (al^ tote) 145,3.
so as, fobalbaU 123,28.
8 0 mir gotl bcteurung 629,4.
80-80, leie, teiU teile 446,8/9. 795,16.
so wanne, wenn 455,2.
80-we, wenn immer 95,7.
Soffoien, ©aüo^en 740,35.
s o i d e n , fteben : deme soit und breit
(briet) man 768,31.
soinbruchig, flk(;. füncbrüc^i074,25.
sorgen: sin lives in sorgen,
um fein leben beforgt 172,1 1.
80 r chli ch, <m(/. traurig 162,20. U*
forgnieerregcnb 337,30. bebenflic^
863,20. soirchfeldicheit, /.
forge 497,35.
souimer 124,13 M bouimer =
bäume, »erberbt.
spanbedde, w. tragbctt 186,19. ügl.
fieyerll 1066 jf.
spechel, fäulni^ 1S0,17.
speille, fpiele, toUed unterfangen
706,31.
spein, prät. von spanen, feffeln
572,9. 766,34.
spen, /. fpenbe 502,11.
spielden )U spalden 563,4.
spicken, mit brennßoffüerfeben 58,5.
spien, drgcrn. spiede sere alle Duit-
schen 884,22.
spise, /. glocfenfpeife 175,2.
spisen: iglicher spiste sin schlos,
nam für ^in f^log wed er ^ab^aft
werben fcnnte 924,36.
spitlich, ge^äffig 816,5.
spit, spitz, m.Derbrup, ärger 843, 13.
862,15.
spiten, swv. tjcrbric§en, [169 ober je»
manb ärgern 837,27. 937,21. 884,22.
splissen, abtrennen 641,21.
spoelung, /. fpülung 834,4.
spoilgeiren, ausrauben, befielen
775,27. spoliare.
spot, ?w. fc^erj 607,34.
spotten, mit einem, »erfpottcn
58,32.
sprach halten, überirbif^e binge
bcfpre^en 794,23; bcfprec^en über»
bau\?t.
spurkel, sporkel, februar, nicberb.
in der spurkelen 129,31. 134,8.
173,23. 190,19. 805,5 u. f. W.
stait, w. Status, ftanb, der ede-
linge 202,6. 305,16. 318,24. 423,
23.455,1. (s tae de, c^a^tü) 482,4.
stait ind cost bober rang unb ent»
fpre^cnbcr aufwanb 102,4 u. f. w.
stan €. dat. tofleu 551,10. 744,10.
sten, stunde, bauern 46,2. 101,14.
103,25.104,4.569,9. sich stan,
beginnen 122,25. (bcrgl. bestan) be«
pcben 277,5. dat stö da it st^,
baÄ fei wie e^ fei 183,7. jugefrcren
fein 124,7. Dgl. bestän. vur stan
umb, fic^ beiüerben 691,20.
Stapel, stappel, m. lanbefieQe ber
fdbiffe unbbie i)flid)tige abgäbe 116,13.
117,8. 120,27. 121,7. erwerbung unb
bcflätigung be« ftapel«. Statut. 128.
dein, llrtb. 1171 : navigio ascendere
licitum esse; — ascensus per
alveum Reni — jure mercationis.
(Innen I, 5786.
statthelder,m.flellüertrcter 512,36.
staven, deneit, oorfvrc(^en, fcfewö»
renlaffen,87,9. aleeibe^belferbienen?
stechen, flecken im turnier 101,12.
stechen, swv. f^ecfen : in eime bedde
stechen 756,36.
steckel, m. ftocf, ftecfen : ein breif-
gen gehangen an einen upsteinden
steckel 752,10.
Steiger, m. gerüfle, tribüne 890,15.
»gl. gesteiger 890,18/35 u. oben,
stein, f^urnflein 169,25.
Bteitz, flät« 442,11. 750,11.
stellen, sich, feinblid^ einbringen
190,15. sich zu etwas, fiä) Dorberei»
tcn 117,33.
sterfde, sterwede, /. epibemie,
Perben 27,7. 23,1. 36,17. 64,20.
684,20. Dgl. bie subst sterkde 291,
20. mennichtft 299,21. 327,1.
\
1002
®loffaT.
kurzde 325,14. 390,5. krenkde
4J2JÜ. liefde 548,10.
Stern des meirs, maris stelUi
Maria 286,20.
Bteuwen noch stillen 1 00, 12 flauen,
Heuern, ^ur ru^e t>enmi|cii,
stevelen, fhuern, f^^ic^ten 939,33.
stichleider, flei^leiter, gum ftmui'
anariff 789,16.
stiebten, fliftvn 560,17.
stick, geinen sien, ni^t ^ad ge*
ttnftfjc fc^cn 492,20; obert. keinen
ffstigga sehen,
stiften, stiefde, anorbncn 442,21.
stillen, 8tDv. jut Tutje bringen 431,1.
stillichen, adv. in ^er |HU« eo5,40.
stock, m. gefSngni^ 82,1. e« ijl bie
befannte Ijöiierne jhfafmaf^ine, in bercn
Öffnungen Me füge ber terbrcd^er feft«
gcflemmt würben,
stocken ind slahen, in bü^ gtfäng«
ni«t, bcn j!o(! f^lagcn 797,21.
stocker, m. lictor, carnifex 60,7.
KU. stocker, stockeknecht.
IM Stock. Pf. Gl. 454».
stoesser, m^njc scudatorum 675,
27. grof^cn nad^ bem »gemein man«
835,24.
stoiren, swv. ficuem, uferen 149,9.
stoppen 578,1 : :^alf et feinfm mangel
ab. cummer, armoide Teuth.
stoss, m. jwijl 101,21. anflog jiim
fircit 122,1.
strack, adj. getabe 337,21. 555,21.
567,21.
straklich, strack, adj. flramm
444,29. 501,22.
Strang, iR^einarm, fiugarm 811,11.
streich,/, fhecfc 492,36.
strengicheit, /. ta^ferfeit 588,4.
streng, adj. y>. roagcr 534,'27.
stritgezauwe, n. »äffen, Preit»
gerate 585,36. 860,17.
stritsleuffe, pl. triegcrif^e unter«
nemun gen 318,17.
stTop, lhut>f, ft^)linge 50,6.
strucheln, swv. flraut^eln 534,29.
stunt, mal 116,12. upstunt, auf
berfleüe 621,4.
Sturms, adv. gen. mit flurm 860,1.
sucht,/, tranftjeit 180,23.
sucht, m. feufjer 495,37.
sucht ich, örf/ c^?ilv)pttf^ 442,8.
süessen, swv, fü§ machen 609,35.
suUen, »erben 571,30.
sunderlich, adj. adv. 293,31 fie^
sunderling, bcfonberer 289,2.
jebcr cinjeluc 307,9. 455,4. adv. fpe»
jietl, infonber« 253,14. r^l. 274,35,
276,19. 299,33. 302,10. 434,35.
459,ll/29u. f. ».
sus, fo 273,7.
8U8<lanige reden, fol6c grünte
351,19.
swairheit machen, fd^»krigteitf«
ma^en 439,22.
s^airlich betallen, f^wer faöen
480,28.
swairlich halden, sich 530,25.
swegel, m. f(^»efel 553,41.
^wegerbere, swm. f^nncgenjatfr
182,23. 456,22. S60,5 u. f. ».
swegervrauwe, fc^wiegermntter
182,23.
swizen, sweitjden, sweis proef.
f^aijten 479,28. 574,25.
8W«re 631,39 U« swert«.
s.wertdreger bor flabt @6In 856,31.
swist, jwijl 152,1.
sifintlicb, flarf, Den teben, anfragen
847,23.
T anlaut. nb. t tiur in Einigen len»
»ortem erhalten: tambür, tirtäs-
döich, tortis, toi, tollen, turn, an«
laut tw and nb. dw verfc^obcn in
twelle, twingen ; baö nd ^ot dwehlc
neben twehle, dwingen ntben twin-
gen. T blieb audlautenb unb inlautend
nur teiln^eife auf nb. lautflufe: bat,
beschat, besät, dat, dit, gat, gesät,
in«tat, kurt, sdiat, wat, beschatten,
gruten , sturten , ^äuftg« »urbe c^
s, SS (ftebe unter s) nnb tz : gesatzt,
lutzel, schätz, (neben schat) , setzen,
satzte, setzde, sitze, upsatz. fieb
z, 6in fleiner erfaj für bie \)erIoTnen
t*in auslauten bem t für d: rot, stat.
bc!p)pelt patten (pattn) 785.
U futjed, in ^jofition un'b (enfl, flet
altertümli^ na(^ nb. »eife: sun,
sunn«, up. u für i in buschof,
buschdoim , »arf(^einli(^ »erfÜTjt in
luchte. langf ^ u cinfa^ : us, luden,
nuwe, vlut, mit gugefügtcm i in muis.
suir. bip^^t-^cngifd^ mag ti gef^jrwten
fein in : gebuiren , knisch, schuir,
vuir.
ufsatz, m. ani^abe 487,13. <m((^lag,
)>lan 515,32. Dgl. upsatzt.
uirloif, m. Urlaub l4i3,o,
nisbroin, aufbrennen 785,33, mit
bem bubertu^fd^lüffd.
uisdeidingen, burd^ iw^anbluTigen
freimadjjen 650,12.
©loffar.
lOOS
uisdoin, au^tun, au^jicben, aHe^cn.
uiÄgelden, Ipefaufcn 898,3,
uisheischung der sachen 256,
13.
u i 8 h e 1 p e n , retten, berau^tetftn 65,4 .
uiskomen, ou^ Hm gefängni^ ent*
laffcn »erben ober etitf^nimen 648,10.
uisieinen, bur^^ entlenen ölte mi^«
bTau<^en 749,28.
uisraede, ausrottete 314,18.
uissmachten, auS^unftern 718,9.
uissp rechen, formelhaft 650,1 ==
in der huldungie sprechen « ^u!»
bi^cn ; de hulde sprechen I 27. 335,
27.
uisvilen, sich, pe arbeiteten
ftd) mit ber feile alle aud bem ferfer
berau« 573.
uis werfen sin manheit 405,18:
capricren.
nitschieten, eximere Ä99,15.
nllouch, jwibeln 185,12, gebilbet au«
aliium; ^^\. oellig, oelk t=2 jwibel
b. 9flcmni(!^. t»öl. 2 jleüen be* ßi^yer II,
1721 aus granfurter bcnfwakrn mit ?
bejeic^net.
umganc, m. freuj^anj 26,17. Gem-
mula: girus eyu cirkel off eyn
omganc.
umbgraven, mit eirtem gtcibcn um*
geben 108,2.
u m b p 1 a n k e n , mit einem ^tanfenjaun
mfeben 108,3.
umb setzen, befe^iu 491,17.
umb slagen, stv. burc^einanbcrbrin^en
baB atle« brunter u. brüber ^et, bann
jjlüntem 790.13. »erlaufen 864,21.
umbsust, oergebenS, umfonjl 103,22.
umbtrint, berum, umfeer 281,13.
393,11. unöcfär 283,9. vgl. dar-
umbtrint 308,15.
umbvalien, anbereS ftnneS tverben
825,21.
unbestuirheit, unbesturi-
cheit, /. tempestas, unrube, UH>
bänbigteit 443,33. 494,34. 497,31.
Kil. onstuerigheid, I)pU. feri-
tas, immodestia. adj\ unbestuer»
lieh, unbdnbig 576,30. woistlich,
onstuyrlick, stormelick, on-
stuyrheit impetuosus, impetus.
gg;
Unbesonnenheit, /. wrrätft^eit
771,17.
unbesucht, unburdjfn^t 491,32.
Undanks, »iber mücn ^54,^2.
557,33. bgl. ondanks.
u n d e k e n , aufbecf en 395, 26.
undergeven,ft^ unterwerfen 500,26.
undersassen, 1?/. Untertanen 337,.
26 u. oft.
underscheit, w. unterfdjjieb 337,10.
underslagen, faden, bie glenen
(fperc) 556,31.
undersezung, /.^erabfejung 288,
14.
undersniden, stv. einfaffen, ä«)(»
f^en^ineinndben, !>erf4)iebene floffe an
einanber, auf einanm näben, fd^nei»
bem 61 1,41. 612,4. «eyer II, 1802.
anders tan, unternemen 27 5, 1 2. 588,
14.
underwiefsen 620,31 (wortfviel).
underwinden, sich, jlc^ jemanbS
annemen 107,16.
undoechde, /. untugenb 287,10,
303,19. 470,30. 522,10. 946,12.
doechte, tugenb.
undoechsam, adj. untüd)tig 738,20.
unee, /. unebe. nemen z. u. 393,20.
Kil. onee illegitimus coitus.
unfeilich, unju^^cr 702,15.
ungebeir, un^eberbigfeit 940,22.
ungebuwet, pari, unbenüjt 73S,8.
ungelaven, m. Unglauben 81,16 ff.
ungelezt, unverlejt 457,30.
ungelimp, m. fd^imVf 559,29.
ungelouve, m. mangel an »ort^alten
755,35.
ungestümmig, adj\ flürmif^ 499,9«
Kil. onstuemigh, tempestuosus,
procellosus.
ungeverlich, faum 745,24.
ungevellicheit, /. unfäüc, mise-
riae 327,8.
ungeverlich, faum 462,24. etwa
321,2. 470,75. KiL ong^evae^-
l i k , sine discrimine, vet. sax. fere,.
prope. ogl. 470.
ungewain, ungen)ont 473,27.
unmere, a<{;. unlieb 579,3 K mitteU
nieberl. onmare, perdc^tlid). m^b.
unmaere.
unmilt, adj. 339,10. ogl. milt, mil-
ticheit.
unmoissich, adj. gcf^dftig, beforgt
437,23.
unrait, wibertodttigeS. ungebär 495,4.
574,34. uploif of ander u., unfin»
nige« treiben 118,20.
unrecht, zo, gegen aUeS oölferred)t
789,25.
unredelich, unvernünftig: unrede-
liche beste 893,2.
1004
®loffar.
unschetzlig, unf^äjbar 2S$,34.
uns edel ich, ae{/'. unfttttid> 792/22.
unselig, adj\ unfllücftid^, l)eÜIe^45,8.
unsinnich, wanfinrng 083,20.
unteren, enteren 612,29. untren,
gun^rt m^b.
untgain, entgegen 378,24.
untsien, jpart. gcfürc^^tet 833,6.
untsinnen, bejinnen 432,30.
untstechen, umstecken, an»
jiec^en, anbrennen 607,39. u. und
entfengt 254,4.
untwien, entweiben 423,22.
unuisloeslich, unerfd)e))f 11^520, 28.
550,19.
unverclikt van hinnen komen, un«
crfpäbt 575,17. Kil. verkliken,
insidiari, indasare secreta.
unverdiende brodere 38,8.
unversunnen, unbcfonnen 946,24.
unververt, unerfcferocfen, van, vor,
309,15. 356,29. 576. 580,3. terri-
tus ververt, imperterritus o n u e r -
vert GG.
unverwandt, unücrwanbelt 475, 30.
unverwarntz, one frie^^Äerflarung
498,15. nid^t befprec^jen 53,18.
ünverzaichlich, unüerjagt 556,27.
584,28.
unverzaecht, namc einer büd^fe 107,
26. 108,12. pc^ oben onverzagt.
un verzecht recht, un^cänberte^
ober unoerjüfllic^e« red^t 27,7.
iinverzogen, one »erjug 474,14.
unverzuft man, entfall offener mann
337,21. Kil. versuft, delirus,
socors, animi inops* verzuft ifi
ratlo^.
unvreden, zu, sein 103,14.
unwerden, van, ungiltig 443,33.
up, praep, an, läna^: up dem Rine
43,16. gegen: up de Hossen 165,13.
up Duitschland kriegen 306,27.
, reiten gegen 556,35. 559,38. ogU
476,9. up dat 476,9.
upantworten, sin laut, n^icber
jurücferflatten 103,30.
upbreken, prorumpere 374,6. Kil.
updragen, )u leben geben 273,17 ff.
upenthaldung, y[. untcrbalt 526,9.
upgan, im greife feigen 175,23.
up gel den, auflaufen 432,27. M»
taufen 889,3. ogl. gelden.
upgrifen, einen Unwillen,
gegen {emanb einen unn)iflen faffen
533,21.
uphalden, einfletlen, beenbigen ben
trieg. bie fojlen jum frieg ^^räjlieren
41,21. 158,17. \>ertragen: it wart
upgehalden 39,11. untcrfc^lauf^ebcn
797,23.
upheven, erbeben 276,27.
upmirker, auffeber 394,12.
upnemen, unterfud}en 588,36. 612,
20. vur quait, übel aufnemen 867,
10. aufboren, trieg beenbigen, fxd} »er»
tragen 785,12. do wart it umgenom-
men, dat der kriech gesomt wart
791,9. anbören iinb untcrfuc^ung ju»
fagen 117,29.
upperwert, aufwärts 57,16.
upracken, ewporbringcn 851,21.
uprecht, gerecht 496,3.
uprichten, erfejen 519,7.
upsatzt, opsatz, m. Dorfaj, ab«
ficbt, oermcintIi^en?lan 133,30. 172,2.
604,35. 775,15. 824,30. bebingung
776,13. Ogl. ufsatz.
up setzen, angreifen? 299,15. an*
fcjen 383,11. up gesät und ge-
slossen 446,15.
upsetzich up goide stede 181,7.
upsetzige boisheit 498,26.
upschurzen, auffcbicben 287,3.
auffdjürjen, niit befc^lag belegen?
dat der pais die buschoflichen ren-
ten ind gulte upschurzte 685,33.
upslach, m. 878,12. ^altcfieüc 875,
17.
upsUn, rüflen, bie farren auffc^lagcn
119,4.
upspraech, m. wiberfpruc^ 487,27.
up Sprech er, uerfläger, tablcr 530,19.
upsp ringen, peigen, ». 9lbein 30,5.
121,31.
upstant, adv, augenblicflid) 614,1==
von stunt an, ebenb.
upstechen, aufpecfen, auffangen
105,18. — win, au^Pcden, e. grü«
ncn bufc^, mcien 858,27.
updrompen, 9wv, jum aufbruc^
blafcn 103,16. 356,34. ©ciber^ Du.
2,313: uptrompen.
up trecken, in deme.Bine, schif,
rbeinaufwdrtd jie^en 46,15.
upvoiden, erjiebcn 877,21.
upwaippenen.fic^ jum fampfe iwf*
nen, bebro^en 48,7.
upwecken, giften 530,13. 531.
upwerpen, «<t7.j.faifer erteben303,27.
339,26. ^eute: fic^ aufroerfen guu.f.ir.
up wischen, auffaren 555,16. au4
oberbeutfc^. Alemannia III, 124.
upwüschen, auffaren 736,22.
urber, urbar, m. nujen 507,28.
561,26. 571,13. 613,14. 697,32.
©loffar.
1005
916,8. in urber behalten 177,30.
t>öl. oirberlicheit 270,36.
ure,/. flunbe53,6. 59,24, 60,10. 122,
20.
urlich, m. üreit 75,2.
urlogen swv, 41,21.
usbrechen, mere, au^gc^cn t>on
einem gerügt, fic^i »erbreiten 614,1.
auefommcn 623,33.
userkreigen, ^erau^befommen, be*
freien, erlöfen 146,4 ff.
usessen, sich, aUe^ aufeffen 125,9.
usheren, au^b^nen 630,27.
uskommen, au^^ieben, ine felb
jie^ien 144,18.
uslassen, stv. (oblagen, Dern>eifen
45,2. 63,16. 74,29. 135,38.
usslan, vass, auf((^Iagen, benboben
einf^lagen, ben wein auslaufen lagen
158,4.
usrumen, swv. H^ felb räumen, ab»
jicben 139,5.
usseren, beraub*, Der ein au<$n)ärti«
' ge^f gericbt laben 176,11.
usseuwen, auefden 289,39.
VfiebF.
W bäufiö im anlaute, wo and) bie nb.
üerbinbung wr: wrede, wreichen.
inlautenb ifl w feltener al^ in neueren
nb. mba : buwen, bruwen, drauwen,
getruwe, frouwe, lewe, verwer.
auft^elöft für alted we : sust^r.
waefen, waifen! au^ruf 628,33.
775,17.
wage, up der wage halten, auf
bem fpile flcben 629,3.
wagen, teo^en (menge) 585,17.
wallsprechen: ein wailsprechende
man, berebter mann 281,18. 748,21.
wainden, praet. ^uwainen, ge-
badeten 575,9.
wair, ȟbin 332,28.
wairaftigst, »arf^einli^fl 443,10.
wairsegersse, /. »arfagerin 493, 1 3.
wait, gewanb 833,19.
walefeile, wolfeil 41.
wandeler, m. frember, reifenber 437,
31. Pf Gl. (III) 58a. 59a : wendeler.
Wandelung/, »anbei 497,18.
wanschichts, }ufaQi{( 372,3. (^u«
fällig in )>ilgerfart ober er fam ^ufdUig
feine i>ili\erfart.)
want, benn 97,9. 287,11 u. oft.
wantschiff, groge^ fcbiff; wanten,
fi)jtem üon tauroert an ber f^iff^feite
gegen fc^wantungen 53,17.
war den, c. ^ene^. erwarten 64,2. 117,
16. Dgl. 152. warden mit den
Blossen 103,29.
warf, m. werft 117,1. 147,19.
warning, /. erwartung einer gefar,.
befotgni« lu4,28.
wassen, praet. wois, gewaisen,
wat^fen 21,12. 22,1. weist, wä#
532,18.
we, wie 109,3.
weche, /. wo4)e, alte form 59,19. 106,,
15 u. oft. Pf. Gl. (in) 58.
wechfart,/. tob 496,22.
wechferdichman, wanber^mann
452,17.
weddunge, /. wetten 539,26.
wede, praet. webte 169,27.
weder, wieder, bei 498,27.
wederachten, jurücf weifen , refu-
tare, recusare, respuere 320,32.
364,12. 474,6.
Wederhalden, wiberjianb lei|len619^
22. 832,30.
wederkeren, jcmanb xurücf treiben
619,4.
wedeman, wittwer 796,14.
wedermut, m. feinblicbc gcjinnung,.
ärger 577,33. 646,39. 671,34.
wederriden, sich, fic^ entgegen*
reiten 37,20. 132,17.
wederschriven, abfc^reiben 782,3.
wederspennig, wiberfpen j^ig 582, 5.
weduwe, /. v^mvoi 330,19 u. oft*
Pf Gl (III) 58b.
wegelaichde, wege lagerte praet,
657,33.
wegen, praet. weich, weige, Wo^
175,3. 777,16. 807,12.
wegen swv. in bewegung bringen 646,.
lö. AN 144. nic^t }u mbb. wigen,
ftd) bewegen,
weich, adj. gelinb ». wiuter 859,3K
weidelich, fer, in b^b^m maße, w.
liberail, au^ge^eic^net freigebig 110,K
519,28. 588,2 (fc^ön). Kil.weyde-
lik, probus, egregius, exceUens.
weildig: van w. (£igen , au^ Der*
wei<bli$enben leben^tocrbdltniffen 480,
29. Kil. weldich, delicatus, opu»
lentus.
weildicheit, /. wollcben 757,24.
Weinschland. wenbifc^ laub 488,.
35.
weinwairs? 172,3, jteb boinioris.
weirrung,/ fampf 357,14; ju wer-
ren, contendere, bellare ober
werungen, juweren, tie fic^^ jur
were festen,
weis, m. weisen 180,18.
t006
(^loffar.
veldichen, ermd^tiaen, emennen
52,17.
welen ft. velen, fieien 123,2. v^^l.
mllenambt fi. trullenambt.
welsches ^ebirge, Älpcn 440,27.
weltruchtichy weitbetamtt 464,6.
w e n d i c h, aeff. abioenMg: iod wurden
al wendich 757,3.
weraftig, adj. adv. 518,37.
werd, m. wie mf^b. werdekeit, ritt<i«
würbe, jjanb, erenjlufe 94, 1 1 .
werdicheit, wirdicheit,/, lilter»
würbe 130,37. 141,24. felbftanbiöfcit,
VoUt. unab^ängigfeit 461,20.
were, wer, wer, oberb. wuor 850,
•5.12.
weren, anbaucrn, wären 434,4. ab»
weren, fämpfen: werender haut
helpt got 602,3.
were nt lieh, weltlich 229,22.445,26.
neben wertlich 295,18.
werlich, werljttft 104,24.
werltleufig, weltlich, weltläufig 512,
22.
werren, praet. worren, fricften
192,5. KU. werren, contendere,
dissidere.
werwolf, ein raaen(d) 190,25. 785,
3 1 . raphus eyn w e er wo l f vel in-
firmitas. GG.
wetspil, wette 861,11.
wewal, wiewpl 97,20.
wicheler, m. jaubeter, warfager 377,
4. divinare, -ari, wairseggen, teue-
ren off wich eleu Gü g*. ha-
riolari wichele n, cbenb.Pf.Gl (III)
59». Teuth. wychelen. wairseggen.
wichhus, citabeUe, fefied bau^ 117,5.
580,21.
wichhusen und zinnen, swv.
mit berteibigungewerfen unb ginnen
ücrfeben 580,33.
wicht er, jungen 144,20 ff.
Widdern, au^jlattung 849,26.
widderfart, rucffart 420,33.
widderlegen, -lachte, -leide,
wibcrfejen 374,7/y.
widern, erweitern 4j3,5.
widdersagen, abfagen, fe^be an»
fünbigen 452,3.
widdersagen, wibafyied)en, abfagen
281,30. abfagebricf.
widenind s i den, a<^f'/'/- <^a^ weit
unb breit, überaUberum. an aQen enben
191,22.432,15. 778,1.
wiecke, wiegke/,wekke,weike,
/. luntc 59,13/15. 60,2. 61,16. 109,
11/20/21. 144,2/13. 181,13. 752,5.
Wien, weibcn 21,4. 27,16. gewit,
gcweibt 421,30.
wigen, »agen 881,22.
wile, m. fd?leier 79,5. roide wilen
728,28 (gelb). Kil. wyle, wiele,
velum. oberb. wiler.
willigen, wiOig mai^en 626,1.
wimpel, w. fänlein, fane 60,31.62,4.
108,9. 481,17. 505,28. 788,3 u. ofr.
w innen, stv. gewinnen, eneic^en, ftc*
gen, einnemen 18,15 u. f. w.
winaung, /. er4^uiM<iifci^afl 774r36,
Pf Gl. (III) 59.
winschole, weingcfeüf^aft 172,32.
775,35. Dgl. winschalde 553,40, fo
im mittellat.unb mittelnietcrlanbif^cn;
H^' <^offmann }. S^eop^ilue l, 43.
Hör. Belg. 3, 154.
winster, |l. vinster, veinster, ge-
laissewinster, glaefcnfier 123,23/24-
Wirtschaft, gelage, gafimal 298,2.
905,30.
wische, wüsche, bünbcl, frauta»
bünbel 21,4. 27,16. 158.1ü. san-
gen, oberb.
wise, einige wise, irgenb ein »er»
farcn 337,40.
wisen, weifen, ein urteil fäUen 787,7.
wise werden, gewar werben, Imu
erlangen 128,3. 138,4. 147,3.157,16.
wis machen, sur einil^t bringen
282,10.
wislich: sonder wisliche eUche ge-
hurt naezulaissen , pne nacbwei^*
bare eblid?e nac^fommenfd^aft 796,29.
wist, mit, mit wiffen lu5,23. 110,
23. 495,20. 775,13.
wiven, oer^eiraten 434,32.
wiverdeidinge, weibergcfd^wdj25G,
30.
woide, watete 534,28.
w o i s t e n , oerwü jlen 46, 1 2 .
Worte, worchte, würfle 169,18.
worz eichen, war^eic^en, erfennung^*
Worte 816,23. AN 146.
wrechen, wreich, räc^^cn 493,23.
497,22. 644,19 u. oft. Pf. Gl. (Hl)
60». AN 146. nii'bcrb. u. nuitelö. w
erhalten /rechen 946,14,
w r e d e, adj, bö0 (feinb) 298, 1 . crude-
liswreet, grimmich. GG
wretheit, wilbbeit 281,29. 297.11.
320,14. crudelitas wreitheitGG.
roeheit.
w r e 1 1 i c k , %QXt , jornig 378,16.
w r e i 1 1 i k vel wiltlick, feralis GG.
w r o i g e n, rügen, jantcn, praat. wroch-
den 510,4. 760,10 u. oft. Teuth.
®Ieffar.
1007
»cnrcifl auf ba^ cdj)t»altcöln. be-
rispen, scheiden, straffen ii^\,
an^elfac^f. vröcht Jf accusatio, cri-
minatio, lis, dissidium.
ifunden, t>er»unKn: sere gewunt,
ft^mcrjUdf) , fc^ttjcrüerrounbct 647,34.
AN 146.
würfen, worven, gu werven,
werben, ji^ bemüften 115,2. cmerben
100,6.
wüschen, uiswüschen, auffprin«
gen unb entnif^tn, l^audflir^e« ao^^
32. 555.
wüssen, w. ba^ triffen, 82,24.
X nur inlautenb unb auölautenb für gs,
ks: exe, henxt, axins (beiiaaen A.
ob. 3).
Z Dcrttitt , abjüglic^ bie unter t beraerfte
auename, burd^aud nb. t: zappen,
Zellen, zit, zo, zoigen, inlautenb unb
auelautenb ^um teil: herze, schmer-
zen; Sterz, stutz; zouldener 721,6'
u. f. XD.
zail, m. jagel S3,t4.
zauen, sich, ft^ machen, beeilen
812,21 u. f. w.
zeegenpat, ^iegenpfab 373.
zehen, jiet^en 111,4.
zeihe, /. lid Zeilen. 79,4. Kil.
' 8 ey l , velum linteum.
keimen, ^ämen 572,28 ; zeimt.
zerate, jierat 433.3.
zerdestruiren, jerilören 364,25.
zieht,/, anf^ulbigung 475,7.
zid, zur, 118,17.
zidich weder, ieit^ema^e günflige
TOitteruug 178,17. 184.28. 780,22.
zidong, nac^ricbt 179,6.
zierait, m. tir^cnf^mucf 379,4. 393,
14.
zinder, m. jentner 916,5/7.
zit,/. »etter 81,7.
zobekommen: die eme zubeque-
men, in bie bänbe tarnen 743,7.
zogezaut lie zogezänt, zuge-
sant 58,59.
zohantz, W^k\6) 131,34. 491,14.
zohelder, ani)änger 532,24.
zohoren, $ugebi>ren, mt ^eute noc|}
üblich 96,4.
zohulper, ju^elfer 521,1.
zoinen, zeunen, irraet, zoinde,
jcigen 165,18. nd. tonen = togen
411,34. 706,6. 725,14. 737,16. 748,
7. 873,9.
zokumpst, zokompst, / anfunft
288.25. 433,17. 456,1.
zolustern, jubörcn 609,17.
zomachen, veranlagen, bewegen:
machte die Berschen dri arme blois
jungen zo 752,3. anwarben 824,6.
zomale, z^omarl, zmal, 9än)li^27,
21.113,12. 123,12. 187,6. 582,2.
zoneiglicheit, ^uneigun^ 813,7.
zopillen, jupfdlen 41,19.
zoquisten, »erf(^leubern 686,4.
zouiden, gewinnen für felb, zould ju
soldener, zouldener 146,17. 755,5.
756.
zouldener, m. folbner.
zouveren, jaubern 348,22,
zouwen, jic^ beeilen, beute noc^ slk
tauen 493,42 ; fteb oben,
zumal, zomale, 81,8. 123,8.
zünden, zunte, junbcn 136,15V
ber c^r. »eig nt^t wae oriflamme ift.
zürnen, sich, jic^ erzürnen 149,19.
zurstunt, zerstunt, zustunt,
fügUid^, gleich jeitift , in bemfelbeu
augenblicf 80,9. 83,4, 13. 84,10,16.
87,6. 96,1. 99,9. 100,18. 103,12.
109.26. bergl. upstunt.
zuvorens, adv. jubor 99,5.
zwar, fc^roer 107,28.
zweidrechtig, n)iberf\>rcc^enb 300,
22.
zweien, entzweien 743,9. dat sich die
zwene kroppel zweien wurden , un«
ein«f 865,6.
zweipartiich 169,2.
zweischeilicheit, n)tbct[pred^enbc
meinuug 275,33. 414,21. 541,1.
716,9.
zweischelung, fpaltung 347,21.
jwifpaU 362,16.
zweizucht, gwitra^t 177,24.
zwerens, zweimal 830,24.
zwers, adv, quer 367,33. 774,8.
^ zw er seh, quer 568,23.
lRad;trage unb beri^tigungen wirb meine »Alemannia« britfgen, wie nc bb.
III 291 bereite getati bat.
^erfonentierjei^nt^ ^nm 2, unb 3. ä3anbe.
$orbemer!ung. 3n nad^fielbenbem $(rfonenorrjeid}mp unb bejqleii^en tm OrtdrCijifter finb
biejenigen Stellen ber i^oel^off^fd^en (S^ronif, »eld^e ani älteren im I. unb 2. iBanbebtefer
Sammlung gebtucften Etüden (•Oagen, 2Beverf(ai(t)t, 3a^rbü(i)er) »ieber^olt finb, nid)t bes
rü(ffid)ti0t. Ueberflüfflg fd}ten ferner ble tUnfü^rung fold^er ^<erfonrnnamen, bte nur gan}
nebenbei in gencalogif^en Ueberfitbten ober }um Sntdt ber Bntbefiimmunq ertt>d^nt »erben.
3ni Uebrigen finbet anc^ ^ier bie *^b. I, 431 gemalte ^orbemerfung ^ilnuenbung.
9lbel 260,4.
«Hbra^am 264,7.
%h\i 33e!r ((Jbicr) 387.23.
<»d^ad 265.
«bam 259. 260. 261,12.
'Ilbuc^t, ©cftin t>on ber 573,34.
<«cgibiu«, 6t. 401,37.
<Meöibiu«,<C)crsoö\)on(IöIn366,10.377,30.
»JJenca« 268,2. 364.
*)lctt)ereud, 6t. 462,19.
aetiu« 377,16.
3t0imunb, ßongobaTbenfönig 379,16.
^gripva» SWarcu« 275. 276,36.280—285.
304,10. 328,2. 391,6. 454 — 456.
459,28. 520,33.
«grippina, ÜWuttcr IWero'« 412,11.
9UfiuIf, Songobarbenfönig 405,29. 406,5.
^lberi(|^ ))on IRomano 541,3.
Gilbert ber ®r. 123,14. 289,29. 463,19.
464,17. 530. 531.
«aibinu«, 6t. 438,26. 462,21.
9nbunea(6ibDÜe)290,15.455,18.456,20.
5lIencon, ®raf Don 681,27.
Weyanber ber ®r. 266. 267. 568,15.
QUpai« 391. 393. 400,27.
9ll!pen, Ferren Den
Wbert 163,3.
^einri^ 517,9.
gflutger, 6tabt»oftt 19,8.
Ungenannt 80,22.
5lmanbu«, 6t. 390,10.
?lmien^, 33if^. öulogiu« t>on 357,14.
Olmon 265.
?lnaftaftu«, 6t. 394,7.
Qlncu« <D?arciu« 265.33.
Qln^^alt, ®raf üon 872,23.
5tnfer, ©erlad^ \)on 87.
^ndbert u. @m. Slitilbid 386,2.
«Mntenor 364,26. 365,10.
«ntontu« ber (Jinfiebler, 6t. 348,19.
^Jpulien, Äönig SUcger II »on 505,^0.
iUragonien, jtonige
gerbinanb 1 102.24. 105,25.
gerbinanbber5tatbol.888, 9.896,16.
900,14. 3uan, fein6o^n 900,16.
qSrinj (?) 843,17.
?lrberg, «&enen Don 496,17.
3trbügaft 364,10.
^rburg, Ferren Don
mmm 837,24. 859—861.
tWobert 861,30.
Ungen. 873,18. 878,23.
^(r^elau^ 293,34.
9Jre, ®erbarb ücn 519,20.
5lrenberg, (Jberbarb t>on 809,10. 817,6.
830,25. 839,14.
2(renbal, Jobann »on 808,16.
«rtu«353.354.360.364, 1.379,36.382,3.
«riflotele« 304.
5(rfel, ^enen »en
Silbelm 64,7.
Ungen. 93,19. 145,29.
3trle«, S3iW. SSalentin \>en 375,12.
5lrmlcber 21,18. 34,1.
5lrnoIb, qfropft 511,17.
9lrn«berg, ®raf ©otfrib »on 672,12.
679,37. 699. 700.
3tm«berg, Äonrab t>on, ffiei^bifc^of 90.18.
Slrteüelbe, Jafob »on 35,2.
mmin, SHitter 3obann 163.2.
^Itftanaftud, 6t. 349,1. 354,28.360,20.
5ttiliud 309,19.
^PcrfoncnDerjci^nip ('Jlttila — ©rabant, ^crjpge).
1009
mala 374-378.
^lu^^burg, «ifc^, 3riebndjII\)on S6ü,19.
871,4.
^Uftufiin, 6t. 369,14.
Tunern, <^emnd) »on 112,13.
"Mutun, iifd). <Simvliciu^ Dun 357,13.
')luyerie, 93ifc^. Salerianue üi>n 357,12.
33aben, SWarfgrafcn
«ern^arb 1103,1.
5larl I 799,4. 801,22. 802. 811.
812. («cm. Äatbarina 799,8.
(ibriftov^ I 839,10. 845.25. 852,9.
866,17. 870,37.890,32.902,28.
Unäcn. 867,12.
^lbrcc^tD.&ad)bcrö866.17. 870,35.
?JbüiPV toon 9flötelu 871,9.
93ajaaet, @ultan 894.
Saiern, -^erjoge »on
|)Cinnd)II ßanfcr) 481,31.
.^cinri^ X (@tolie) 508,7.
^einric^ XII (Ööwe) 517-519.
593 17
Subaig 1*536,21.
etc^?banII(3naolfiabt) 89,21. 139,
12. ®em.@li)abetb89.21. 139,22.
Öubmig VII (Sngolfiabt) 119,18.
181 22
ßubWiftVill {?3nödPabt) 186,26.
Wbte*tIV(«WüiidS?cn)871,8.885,10.
iörübct SB elfgang unb ß^riflov^
870,31.
23ainbt (?ßcnten) Slcbtifjtn »on 872,2.
«alt^afar, St. 253,17.
S3amberg,33if(<).$cinnc^IIIwon 871,12.
93ar, Junfcr üon 51,3.
©ar, ^erjog üon (wpM griebtid) »cniHu«
mignt), \)gl. fictbtingcn) 54,22.
©afel, S3if*öfe
Sufiinian 357,14.
^afpar 871,9.
93ecfcrgen 59,3.
Sciffel, 2öiIt)Clm 847. 848.
OJelifar 384,7.
*Öefl, Sobannüon 120,10.
©cnafi^, üon
SDietric^ 76,7.
Ocrbarb 79,18.
*eiberi(^ 715,28.
Scrncr 792,4.
©cnebict, 6t. 383,9.
©en«burg, ©erfearb Den 82,22.
33crg, ®rafen unb ^erjogc (Dgl. au^Jü«
lic!)«33crg)
?lbolf ni 507,30.
(SnAClbert I 519,22. 533,7.
molf VII 20,2. 129,4. 643,39.
645,26. 646. 648. 650. ©ruber
etöbterfironüen. XIV.
^cinric^ »on SDÖinbecf 646,2 J.
33rubcr Äonrab, »^Jtü^jft »u (iö\n
643.38.
5lt)0lfVm 22,13.664,17.667,9.
668,9.
®cr^atb Don SHaüen^bcrg 23,11.
@em. ©iargaretba 47,2.
2BUl?clm II 47—50. 84. 140,3.
702,34. 704,3. 728,33. 741. 742.
®em. ?lnna 741,28.
5lbülf 49,16. 51. 52,22. 54. 56.
57,10. 61—63. 68,8. 71 IBar.
85,5. 86,10. 69,11. 96—99.
101,24. 105,10. 106,24. 109
—115. 117,18. 119. 120. 140,4.
145—147. 153,5. 156,1. 164,1.
168,10.175,15.741.742.746,35.
753. 755,34. 756,22. 765,21.
767,23. ®em. 3olantl)e 89,12.
33ruber ®crb«b, 2)omprovjt §u
eoln51,15. 85,10. 99,15. €obn
Oluvtec^t 153,11. 154,10. 156,4.
765,22. 767,27.
©ernbarb, €t. 29,11. 506,3. 50S,15.
678,35.
93crnl)arb, SDcminicaner 662.
93cmanbi, (Sarbinal $ctru« 688,24.
33efan9on, 93if^.$ancratiu^ »on 357,17.
Jöiüid, q?aflcr Don 750,22.
33itfc^, ®raf öon 154,12.
g3lamont (ßlctmont?), ®rüf »on 51,1.
©lanbri (81anbern?),^cinnc^^ t»on 668,23.
SBlanfcnbcim, Ferren u. Orafcn
«Utnolb 37,19.
Ungen. 155,2.
®crbarb 803,16.
aBil^cIm 819,8.
©lomrocbe, ^cintid) 82,22.
23ocf, drbatb 824.
g3otilü 396,36.
23öt)m, ^<xn^ 842,34.
©öbmen, ^erjogc u. Äönigc
€t)itigneu« 429,31.
Dttpfar I 525,6. 529,28.
Ottotar II 547,31. 642,36.
3obann 22,7. 34—36. 661,5. 662,
29.664,16.668,18.673,9.681,24.
ßafimir Don tpolcn, ©cgenfönia
179 17.
23oetiu^ 380.
93pnn/]Jropft®crbarb Don 511,27. 512,2.
Sopvarb, SScier Don 76,12.
23orn, ®o«»in Don 537,2.
©orfelen, grantDon 754,14.
93ourbon, ^erjog Don 106,8.
©rabant, ^erjegc
tatlmann 383. 389,35. Jo^tct
^Imalberaia 383. 390,4.
64
1010 ^erfoncnücrjeiffcmp (Trabant, J&erjogc — SUte, ©rafen unb^erjoge).
<PiVin 1383,22. 388—390.418,21.
Joc^tcr ©ertruD 383. 390.
Orimoalt) 390.15.
«ttnfcgid 390,17.396,1. ®;m.33cööa
383 390.
$iVmn390— 93. 398—400. &m.
qjUctrutii« 390. 391. 398—400.
eiJI)nc390. 6. (SrimoalD 398.20.
önfel I^cobalb 390. 402,34.
Äarl maxM 370,24. 393. 400—
403. Sö^ne 403.
(Siptfribll u. ®cm. Öuitgarb* 508,24.
^otfrib III 509. 519,18.
^einn(^I523. ®cm. ©Jaria 509,19.
$öd)tct 523.
Sobann I 19,26. 570,23. 645—49.
S3rubcr®otfnb Don ßöwcn 646,20.
Johann II 652.
3el)annm 34,13. 662,5. 665,11.
668,17. 669. 675,15. 677,30.
687,9. ®em. OÄaric 662,5.
3ül)anna 77,12. 87,18 (Dgl. ßujcm.
bürg).
2öcn5el 24,18. 39,10.43,2 (Pgl.ßu.
yemburg) .
Olnton 50,25. 54,21. 106,6. 754,20.
®em. 3fabcaa 754.21.
Sobami IV 151,6. 159,16. 749.
754,11. 758,10.
^^rambac^, 3Wefnbüon (@(^Tam) 797,17.
töranbenburg, ÜWartgrafen
ßutiDig ber "Heitere 34,24.
5ricbn(^ 1119,16.
^Ibrc^t ^Ic^iQc^ 837,15.838,20.
840,27. 841,26. 852,8. 6ö^ne
852,8. 871,2.
löraunf^weig, ^crjoge
qjfaljfltaf ^einri^ 536,4.
Otto [Mi 5^inb) 536,9.
©ernbarb I 77,22. 154,16.
Sriebri* 88,12. 739,10.
Ungcn. 154,16. 157,4. 890,31.
gricbric^ 836,10.
|)cmric^ 871,20.
löremcn, (Jrjbifc^of 9'iifolaud oon 157,2.
«retoncn 46,12.
^rebettooTt, ^ermann 644,15.
löreitba^, ®crlad) i)on 822,29.
SBroii^baufcn, Ferren t>on
3o^ann 190,13.
«Reiner 431,19.
33ru(fer, 3an Dan 93.17.
törun^berg, Äonrab üon , 3«>^annitcrot*
bendmeifter 44.
33run}ere, ^bolf, iRentmeiSer 115,2.
33runo, ©t. {(Sartbaufer) 463,27.
iörutu« (SonfuI) 266.35.
S3rutii«(anürbet6äfarf) 271,10.272,35.
©uebctid) (93obcri(^), 93fTnbt>on 162,28.
Eueren, iBincen^ von 820.
33urbuncn 77,20.
©uren, 3unfer 3«>t»«nn von 90,12.
©urgunb, <^enpge
iHic^arb 424,23.
gHubolf 428,20.
Ungcn. 6S1,27.
3obann 50,25. 66. 745,4.
q?büW 66,12. 67. 159,18. 171,1.
174.175,8. 177,22.181.183,15.
184,1.186—88.756,11. 761,27.
777,22. 803,9. 806,23. 811—13.
815,17.816. 0>cm.<DU4cÜc67,lü.
(Sem. 3fabeaa 177.25. 180,12.
183 22 184 1
Äarl47 S5ar.70,22. 539,25. 813. 815
—23. 827—33.835—46.849,26.
(S)em. aWargarctba 819,18.
33aftarb 788,8.
«urtfrf^eib. SDietrid^ uon 788,2.
a3ufc^, «Hbarn §unb Dom 809,12.
ßaecilta, ©t. 341,1.
eain 260,4.
dainan 260,37.
©ambra^, SBifd^of3obannIIlDon 525,37.
ßannud, 3obann 763,14. 7S7.
Santer, 3pt)ftnnu. feine Äinbcr 876.877.
eaf flu« 271,10. 272,35.
SafTtu«, ©t. 516,17.
(Sato 264.
abaloncf, Sifc^in'e
SDonatianu« 357,12.
^arbinal l^ubwtß von f8ai 153,10.
(Sbam 262,22. 263.
^batet, bu, q^reDot Don $arid 66,21.
(^biniat>«erpp, Wim t>on 831,10.
ebtillov^oru«, ©t. 356,8.
Sicero 271,1.
(SleDc, ®rafen unb ^erjogc
SDietric^ III 519,19.
SDietric^ V 536.
S)ietri(^ u. ®em. ^lifabetb Don 9ra*
bant 509,21.
2)ietrid) VI 128,4
IDictric^ (VI ober VII?) 537,21.
Ungen. 658,33.
SDietrid) Vin 667,9.668,9.680,11.
«Kbolf I 45,5. 46,6. 694.12. 698,7.
716,16. 724,31. ©cra.aJlorgaretba
694.
«Mbolf II 84—86. 88, 1 .94, 1 1 . 95,15.
138,15. 148,14. 153.21. 154.
156,13. 186,2. 187,23. 192,2.
746,9. 761,19. 767,20. 785,7.
788.26. 790. 791.6. 7%,26.
797,29. ®em. «gne« 95,10.
♦Pcrfünenücrjcid^niB (C^Icoe, (SJraf. u. ^crioge — (5öln, 33ifc^^öfe u. erjlnfc^.). 1011
So^annl 148,14. 187,21. 789. 791.
806,24. 815,6. 817,13. 819.
828,8 849,18. 852,15.864,15.
3ebann II 831,11. 864,i). 901,12.
913,14 914. 917. 918. ©ruber
enc^elbm 893,19. 918,19.
3i>^annlII unb ©rautSWam üüu3ü*
Uc^'Jöerß 901,14.
Cleopatra 273.
aioit, e^rifiin, ®locfenöic§er 175,4.
aocebad 334,23.
SoeUen, Sodann t>on 865,1.
aöln, ©ifdS>öfe unt) (Jrjbifc^öfc
@t. OJ^aternud 296,32. 306,18. 314
—16. 321—23. 331—33. 349
—51. 359,16. 443,26. 458,2.
459 19.
eufratW 349,4. 352,39. 353—57.
360—62. 364,3. 373,S.
6t. (Seüerin 78,9. 306,18. 323,23.
333. 349.352—55. 358—61.373.
376,12. 377,36. 459,19.
@t.eDcrgi«Iu«373,17. 376. 377,36.
439 31
©olinud («aquilinu«) 371,20.
©imoneu« 379,23.
«Hcmcbiud 381,32.
©t. Kunibert 377,37. 38S,9. 389,5.
394.
©ocalüud 396.
©tep^an, »JUbcmin, ®ifo 397.
^nno I, ^^aramunb 401.
et.^Uftilülf 377,37. 392,20. 402,29.
407.14. 440,9.
JRcginftib 403,8.
'pilbcger, 93erteUn 407.
aticülf 409,17. 414,6.
^ilbcbolD 414.
^abebalb 417,32. 418,1.
©untrer 420. 421.
OBiaibcrt 415,2. 423,31.
"^ermann 1425,31.
♦Biffrib 430,21.
et. ©tuno I 376. 381,11. 402,40.
431—33.436—41.457,5.459,20.
521,11.
Jolfmar 440.
(Sero 440. 442.
Sarin 442. 443.
Suerger 479,34.
6t. |>eribert 28,13. 41,16. 78,3.
86,19. 438,1. 457,7. 459,23.
480. 481. 483. 496,27. 516,26.
^Pilftrim 481,6. 483. 516,26.
-^ermann II 486.
6t. <Hnno II 399,1. 457,11. 487
—98. 516,22. 563,21.
^ilbolf 501,16.
6i9€»in 501.19.
^ermann III 503. 504.
Jtiebrit^ I 506. 507.
93runo II 507.
^ugo 507.
«Mrnolb I 509.
<UYnoIbII51l.
griebri^ n 512.
JReinalb 18,7. 491,33. 512-16.
520,6. 522,34.
«Pbilipp 129,16. 460. 498,1. 512,36.
515. 517—22.
©runoIII unb^egencanbibat^ot^ar
bon <^oftabcn 523.
<MbeIf I 524-28. 532,14.
Jöruno IV 527—29.
2)ictri(ä^ I 532.
engelbert I 19,24. 28 2Jar. 531,4.
533-38. 851,24.
^einri^ 1534,1. 537.
Äonrab 18,30. 438,2. 516,28.
520,25.549—70.584,38.637,34.
706,10. 719,30.
Engelbert n 18,14. 19. 30,11. 126
—28. 463 8. 570—638. 713,29.
6ifrit 20,3. 31. 128,30. 461,15.
643—51. 654.
SBitbüIb 20,10. 32,4. 46,21. 652,25.
654—56. 697,1.
^cinri* II 20,15. 21,15. 33,17.
461,24. 658. 660,23. 663. 664.
668,18. 670.671,30.
SBalram 21,16. 22,15. 373.29.
670—72. 678—80. 685,25.
SBil^clm 22,19. 37,26. 38,1. 684
—86. 689,33. 691,5. 692,9.
697,3.
Sobann 692.
<Ubolf II 692-94.
Engelbert III 39,13. 693—96.
698,6. 838,4.
Äunü ("Mbminiflrator, Pgl. awd)
STrier) 656,39. 696—700.
Jnebric^m 24-26.40,8. 42-44.
46. 49—51. 71-74. 76. 77.
81,4. 83,22. 87-93. 97. 98.
107,16. 133,10. 134,20. 137.8.
139—42.152,11.181,10.461,31.
700—702. 715 — 22. 724,30.
726,10. 727,28. 729. 730,13.
735,6. 738,27.739,28. 741—43.
746. 747,10. 781,16.
2)ietri*n51-58. 61,11. 85,10. 97
—99. 101,16. 104-107. 109-
119. 121.31.122,1. 142,13. 144
—58. 163—65. 167,15.169,11.
171. 172. 184,5. 185,27. 187.
188,1. 190—92. 461,31. 746—
64*
1
1012 $crfoncnt>crjei(^ni§ ((Soln, iBif(^öfc unb erjlnf(^efe — Sno^).
62. 765,21. 767,28. 776,18.
781,17.783—85.787—91. 805.
806.
SSilbelm »on 93crg, ©egenbifd^of
51,12. 54,24. 97—99. 109,29.
HO. 752.
Oluvert 70,20. 98 ^oU, 806—10.
817—20. 822—25. 829. 830.
835,7. 837,9. 838,21. 841,19.
843,10. 846—48. 850,21. 855,
24.
^ermann IV 70,26. 305,18. 439,
24. 790,30. 825. 826,15. 832.
833. 841—43. 846. 847. 850—
52. 854,32. 863,25. 865,30.
866. 868. 872,26. 875. 878. 880,
28. 887—90. 897,33. 899. 904
—908. 910,24. 912,30. 913.
2öcit)bif*öfc 90,18. 776,3. 825.
829. 855,6. 9a2,14.
^olumba, @t. 28,3.
(Sonfiantta 347,17.
(£onflantmopcl,Q3atnarcb€cr^iu^387,l7.
aonjlang, Öif^of OUd IV 872 9.
(£orncliu«f, Sicentiat 800,17.
aorneliufit 281,28.
dorvcr, (SbriPöin 173,6.
t£o|lin 88,21.
(ire^ccntiue 479,16.
(Jrot), ^cn Don 50,26.
(iucö, JKicolausl üou 795,23.
dbmunb 52,17. 53,2.
^einrirf^ 715.
(ScrbarD 763,15. 787.
(i\iVft, (Sraf ^ctmanu Don 505,23.
föi)Vcrn, Äöniö *ctcr I 38,3. 694.
^^ancmarf, Könige
^arolb (Äarolui^) 316,20.
ÜWargarctba 735,37.
2Balt)emar III 38 25ar.
^rid) Vn 159,26. 765.
(£t)nriian I 836,8.
2)albcrg, 2öolf »on 824,26.
2)almatiu« 348,17.
2)amcl 266,10.
SDaDib, Äöuig 261,9. 264. 288. 593,16.
3)aDiD bcr 3ubc 27,9. 45,4.
2)cu|(, ©tolä wen 53,21. 98 !«ote. 750,19.
2)»:U5i, %H üon 825,4.
2?cu^ctfelb, Sobann »en 107,9.
2)iej}, ^m tjon 154,13.
3>ictiicb \>on iöcrn 370. 380. 382.
2)iont)«, 8t. 395,26. 417,6 488,7.
2)obo 393,21. 398,25.
SDominicu^, ®t. 530.
2)onatu^ 348,27.
S)ottmunb, Jobann Don, ©ei^^bifc^of
776,3.
2)ra(^enfcl« , ^ilgrim Don , 3lbt ju @ie»
bürg 95,22. 139,3.
SDra^enfel^, ©urggraf »on 114.
2>ta*enfel«, (Slai« tjon 822,29. 887.
Dra^enfeU, ^cinric^ Don 887.
SDrontbeim, örsbifc^of aHaTccOu« 67,16.
765.
2)rofie, ^ermann 26,19.
SDrunüuö 281,19.
SDrufu« 274. 280.
5Dfd)em, ©ruber Öajasct« 894.
5)uclbeim {?), *err oon 668,23.
3)ucilcrtt)alb, 83«d)fengieBcr 107,27.
SDueftcrroalb , (Jbnj^güi, (Slocfcn^icfeer
175,3.
SDungcIcn, 2öcffd Don 824.
dcfc ber «Riefe 382,26.
(Sbingcn (^Jlbinöen), $crr Don 690,10.
damonl), Ferren Don
2öilbeImIV 190,12. 817,9.
grietric^ (©cgeinont) 831,12. S84,3.
3obann (©ife) 854,23.
(5i<^born, 5tuno Don 161.21.
eid^fläbt, ©ifc^öfe
eber^arb 504,20.
2Bilbclm 827,7. 838,25. 871,5.
885,14.
(£il, Jbi^ »on 820,2.
öUvbiii^, ®t. 440,7.
(^lifabetb, @t., OWutter Joljanni^ bed
Käufer« 291,33.
dlifabctb, 6t., oon Unvjarn 540,14.
913,22.
dngbicn, ^err Don 51,5.
(Snglanb, Könige
ßuciu« :h3S,20.
«Mrtu^ 378.
(gbmunb 420,16.
gflicbarb 1534.18.
Sbuarb 1651,25.
(Jtuarb II u. ®em. Sfabeüa 665.
etuarb III 34 — 36. 674. 680 -
82. 696,8.
^rin^ ebuarb (Der fdjwarjc *Prinj)
23 9.
gflid)a'rb II (irrig ©buarb) 725,9.
®em. «Unna 45, 16.
^einrieb IV 93.25.
|>einri(b V 54,18. 106. 108,25.
151,9. 756,12. 758,15.
^einrid) VI 188,5.
(Jbuarb IV 814,18.
(Inocb 260,39. 261,1.
(Ino0 260,34.
$erfoncnt>crjcid;niS (@VV<J"^P'^f — ®aflc)
1013
(Jp^)enborf, ©erbarb Don 517,9.
^ren, Sö^ann tjon bcr 856,10.
eu^ariu«, et. 296,31. 315,2. 316.
321,20. 333,7. 352,28.
Qm 259. 260.
(im\K bie t 398,37. 413,7. 489,3.
%^ia« 265,24.
^JjcUno »on JRomano 541,3.
^alfenburg, t)on
S)ictn^ 19,17. (5in unterer 22,10.
35,20.
Äonrab 88,10.
«Heiner {\>. Jöern u. eittarb) 89,22.
Ungen. 646,29. 665,11. 668,23.
Salfenflein, ©urfbarb t>on 857,4.
Jelij, et. 514,28.
genici, ^ietrc, Scgat 807,18.
glantern, ®rafen
5lubafar 422,22.
qf^jilipp 519,19.
gHobert III 652,10. ©ruber $ein*
rid) 662,31.
8ubtt?i0 n 35,3. 668,23 (? ^enri*
»an Slanbri) 669,19. 681.26.
ßubttJiglll 45,22. 76.10. 136,14.
687. 724—26. ®em. SWaraaret^a
724,17.
giorcntiu«, et. 516,17.
$VIoru^ 297,28.
giue, IRicoIau« t>on ber 854,7.
5oj, iWeittart 917,10.
Rrambarge^ (?), ^erjog^jon 51,1.
grancien , ®raf ^ugo u. ®em. ^cbttjig
428,14.
JVranten, ^erjog dberbarb 427,15.
Jranfo t>on 2:roja 365,4.
gronfrei*, Könige (u. „^cr^oge bcr gran»
jofen")
q^riamu« bi« Äarl ber ®r. 368.
^riamu« 365—67.
OÄartomir 365,10. 366,8. 374,27.
euino 365,10.
^baramunb 365,28. 374,28. 375,2.
eiobiu« 375,34.
aWeroüeu« 377,11.
(^bilberi* I 377,26.
e^lobmiftl 381,6. 404,30. 436,35.
ebilbebcrtl. 381,26.
ablotar 1382,14.
eigebert 1382,14.
dbiUJerid) 1383,13.
dblotar II 386.2. 388.
2)agobert I 358,7. 388. 389,4.
394—96.
eigebert III 388. 394. 396.
dblobmia II 389,22. 395,25.
Gblotar IIl 395,29.
2)ictric^> III 395,33. 397,3.
(Jbüberi^ II 395,35. 396,36.
ßblobttJig III 397,36.
(^bilbebert III (^Utericuc) 397,37.
SDagpbcrt III 400,23.
(Sblotar IV 402,8.
^büpcridj II 402,8.
SDietric^ IV 403,6.
abilberi* III 403-405.
^i^)in 370,27. 371,1. 401,11. 403
—408. 437,7. 459,30.
Subwig bcr etammler 423,11.
Äarlmann 424,36.
Äarllll (Sinfält.) 424,38.426,26.
428,22.
Dbo 425.
JRobert 1428,23.
Sflubolf 430,4.
Öubtt)ig IV 426. 428,12. 435,33.
®em. ©crbcrga 428,12.
ßotbar 435,34. 441,13.
ßubmigV 477,14. 478,10.
§ugo 477. 478.
iRobert II 478,16. 479,23.
^müi} 1486,18.
m'^y^n 1 487,32.
ßubwig VI 503.17. eobn q)biIiVP
ebenb.
ßubirig VII 509,13.
W^W II bi« ^arl VIII 543. 544.
♦Pbili^jpII 509,14.528,25.534,17.
ßubwig IX 540,12.
q?biliVPlV 33,13. 545,14. 546,16.
651,24. 652,11. 667,24 ('<).
670,36.
q?bili)>pVI 34—36. 668,24. 669,22.
674,9. 681.
Sodann 23,8. 696,9.
Äarl V 725,6.
Äarl VI 725,28. 727,15. 754,10.
eobn 3i>^<i»^n ebenb.
Äarl VII 758. 761,28. eo^n iTarl
\jon 93ern) 813.
ßubmigXI 812,35. 818,20.820—
22. 841,16. 844,28. 846,2.
849,5. 800.7.
5tarl Vm 882—84. 888,16. 893—
—95.906,11. ®em. 9(nna 882.
884,14.
ßubwig XII 893,17. 896,18.
906,14. 918,7.
grcbeborg, Sunfcr \)on 191,26.
Sric^Ianb, ^erjog IRatbob \jcn 402,5.
5ric«lanb, ®raf dbjarb I t)on 914.
©abriel 291,28.
Oalenu« 336,10.
©alle (2BaIc«?), «ßrinj ton 51,2.
1014 ?Jerfonentcr§ci^mB {©elbetn, ©rofen u. -^erjogc -- ^oc^meifter).
Q)elbcrn, trafen unb «^er^cgc (t>gl. and)
3üli*'®clbcrn)
tmengoM 477,3.
Otto 488,11.
««etladj 477,7. 500,17.
®ttbarb I 503.22.
©erwarb II 516,37.
J&eintid) 506,16.
Otto I 517,29. 519,19. 522,17.
®em. Äic^jarti« 527,6.
©erwarb III 527.
Otto II 536,33. 537,13.
iRainalb I 646— 48. 651.
gflainalb II 667. 668,21. 673—75.
®cm. Eleonore 674.
aiainalbUl675. 677. 687.691,12.
705,6. 892,16. ®em. ♦mne675.
ebuarb 39,11. 40 öar. 71 IBar.
677.687,14.690,9.691,16.702.
703. 705.
«Mrnolb 168,8. 190,4. 705. 759,15.
762,34. 767,21. 811.9. 815.
828,20. 845,33. 892,17. ®em.
Äatbarina 767,22. 815,13.
molf 705. 811,8. 815. 817.8. 819.
828,19. 845,3K 883,18. 892,17.
6c^n)ef!er Jtatbarina 849,21.
Xomtx $biUpptne 828,26.
Äarl 705. 828,25. 866,18. 883.
889,3. 892. 910,6. 917,25.
©emcr^em (?), ^en »on 51,6.
(^enfon, Dticolaud 793,24.
@enua, (Srjbifd^pf »cn 662,30.
®eorg, @t. 356,7.
©eotflc, $err »on 6t. 51,3. 66,25.
®creon, ©t. 287,19. 352,22. 462,19.
®ereon, ^rc^jft üon ©t. 87,10.
©ermanu^, @t. 423,5.
©croljiein, $en »on 154.18.
®crfon, Sobannc« 758,23. 793,6.
®iac, <Picmbe 66,21.
®ir, SBüWm 715,27.
©locefter, ^crjog ^umpfctet) 151,9.
159,17. 754,13.
(5car, €t. 370,6.
®od^, ^ermann Don 49,2. 85,2.
(^oeili^, dlifabet^ Don 61,24.
Orac^u^ 268,30.
(Sran, erjbifc^of 5)ionD« Don 182,25.
®Tanud412.
©regoriu«, @t. (bon ©pofcto) 440,8.
514.28.
©regotiu«, @t. (Mauri martyres)
462,19.
Orcnfau, ^err oon 98 iWotc.
(^rimoalb, Songobarbcntönia 395,19.
396,26.
®iin, oon
^ermann 30,12. 127,2. 592.
®obart 80,17. 82,21.
©erbarb 82,19.
®uibo 487,3.
®uttenberg (©ubcnburc^), Si'^ann 794,2.
®9mm^, Ferren von 645,15.
f^abcnic^t« 127,32.
albetßabt, öif(^of Q3ucco 489.7.
^anna, 3übm 27,10. 45,4.
^annibal 268,13.
^arbefaufl
eDetbarb41,7.
^einrid) (mcbme) 41,7. 108,10.
763,15. 787.
®umpert 763,16.
^arbcnberg, ^einri^ Don 75,19.
^arbcnrat^, Jp^ann 393,1.
^einri^/ @^arbinaüegat Don @nglanb
67,14. 765.21.
^ein^berg, Ferren Don
3oljann 84,5. 737,22. 743,11.
767,30. 772,20.
®erbatb 781,15.
Ungcn. 56,21.ß4,14. 79,12. 80,22.
95,23. 150,17. 155,1. 668,12.
^cttor 365,4.
^dcna, ©t. 125,7. 346. 347.
^emmer^ba(^, 3obann 856,10.
^ermanfrieb (^emftib) Don SEbüiingen
380,14.
^ermann Dom b. ®t\ft 142,11.
Hermann, ©ruber 573,36. 574.
lero 278,2.
^CTobed (mcbrere) 266,11. 272 — 74.
293,4. 295,16. 296.
^ertingbaufen , Jriebrid^ Don 88,9.
739,12.
Reffen, ßantgrafcn
^ermann 139,12.
^einric^ III 801,14. 825,26. 833.
834. 839,11. 848,20. 860,3 (irrig
imilbeim). ®em. ^nna 833,30.
SBilbclm III 902,26. 904,7.
909,21. 913,16. ®cm. eiifabetb
909,21.
^euioe, S^bann Don Ux 785.5.
^icronDmu«, 6t. 348,29. 369,14.
|>Ubegarb, ©t. 508. 509.
^ilbc^beim, »iffiof SWagnu« 157,6.
788,23.
^tr§, 3o^ann ^^^ (mebrerc) 115,1.
117,26. 393,8. 873,10. 897,8.
^irulin, ©c^cifart 763.14. 787.
^ocjmciftcr bcr Jobanniter 870,36; U^
beutf(^cn Orbcn« 871,17.
«PcrfonctiDctjei^niB ($cemcn — ^xdiä), ©rafen u. -^erjoge). 1015
Poemen, Jofe^^ww üon 809,17.
J&oemcn, »Jlrnolb »on 83,20.
^oUanb, ®rafen
SDietric^ I 422,32.
SDietrid? II 426.28.
?lrnulf 477,10. 478,28. ©cm. ßut*
garbi« 477,10.
SJictric^in 478,30.
!Dietri(^ V 500,29.
gloKtij II 500,31.
SDiettid) VI 503,23. 504,23.
glcrenj III 516.35.
^kixid) VII 524,6. 527,12. loc^*
tet *2lba 527.
©iltielm 1527,19.
glorcnjIV 537,5. ©^weflctiRid^ap
bid 559 5
mmm li *(5töniö) 537,6. 558.
559.
gloretij V 559,8.
3obann I 652,3.
ffiilbclmlll 658. 664,16. 668,19.
©ruber Johann bon ©caumont
664,16. 668,20.
©ilfeclrnlV 35,13.
ffiilhelm V 677,3. 680,10. 687,27.
@cm. SWathitbc 677,13.
?llbred)tl mit ®cm. u. Äinbcrn 690.
Jo^tcr Äat^arina 690,9. 702,37.
703.40.
mmm VI 62.24. 95,15. 726,18.
744,30.754.5. ®cm. üWargaret^a
94. 726,18.
Safobäa 146,2. 151. 159,17.
749,12. 754.
Johann bon ©aiem, Äuwart 65. 66.
^olftein. ®raf ^cinri* 159,25.
^oltborp, Ulri*üon 119,24.
^ora, ^err Don 35,14.
^orn, griebri^ bo« (unb SWontiönt))
861,9.
§ornc, 3ofeaww Don 715,30.
^ojlaben, ®rafen
2)ictn* 519,20.
ßotfear u. ®cm. OWatfeUbe 550,3.
•&uenb4en, (Jber^arb t>on 141,6.
^»umbrecourt (§cmenfurt), ^err »on
431,10.
^untxxd) 380,1.
^unolflein, 9fUcoIau« Sogt »on 117,14.
^upain 81,23.
^urii, bon bcr 60,23.
^urte, 3obann bon 189,20.
$u« 104. 757,19.
3abcl 260,21.
3anu« 263,18.
3apbet 262,23. 263,23. 277,30.
3aret^ 260,37.
3ercmia« 265,33.
3effc 261,10.
3efu« 256,23. 259.9. 272,25. 289—95.
310,25. 322,3. 452—54. 678.
Sgnatiu«, £t. 330,4.
3oad)a« 265.
Jobanna bon Driean« 758,19. 761,27,
3ot)anm«, »Jricilcr 97,8.
3obanne« bcr Idufer 291-95. 455,37.
Sobannc« ber (Joanft. 329.23.
Se^annc«, darbinal 498.2.
3oliannc^, ^arbinallcflat tit. S. Sixti
791,5.
3obannc« 6cotu« 289,30. 464,21.
660,16.
Sobanne« q^arrkib« 32,3
3ojafim 265,33.
3oKPb, @t. 291—93.
Softa« 265,31.
3rmftarb 478,10.
3fenburfl, gricbrid) Don 19,25. 28 35ar.
533. 534. 536,5.
3fcnbur0, Ferren unb ®rafcn Don 35,7.
154,14. 653,22.
3talien, i^önigc
©ern^arb 416,32.
©ercngar I 424,34. 426.
©mngar II 427,26.
JBerengar III 429,39.
©erengar IV 429.41. 431. 641,12.
®cm. 2Biaa431. 641.12. ©obn
«abalbcrt 431,30. 641,13.
ülubolf 429,39.
^ugo 429,39.
ßotbar 429,40.
3ubal 260,21.
3uba« 293,26.
5uba«bcrlBerrdtbcr 311,26.
3ube, $eter unb S>anicl 573,34.
3ubitb 266,16.
3ÜU*, ©rafen unb ^erjogc
ffiUfectm II 519,20.
2BUbelniIV19,12. 23. 27. 128,17.
551.16. 644.
OBalram 646,22. 649,1.
©crbarb VII 646,22. 65S.32.
664.17. 671,7.
ffiilbelm V 24,1. 34.12. 667,8.
668,19. 671.3. 674,23. 682,1
(fälf*U* Don ©erg). 689,19.
©ettcr Jöilbclm, *Provfl ju SWac«-
tri*! 658,13.
ffiilbelm VI 24,17. 74,4. 75,20.
77.7. 81,1 unb 95ar. 695,28.
697.1. 702—705. ©em. SDiaria
704,6.
1
1016
?Jerfoncnüerjci(^ni6 (3üUc^«®elbcrn, ^erjoge — Äaifit).
ffiilfeclm VII 77. 78,10. 80,19.
85,17. 86,4. S7,18. 92,15.
678.1. 705.29. 716,15. 718,16.
727,8. 729,6. 739,27. 740,24.
&m. Äat^atina 677,37.
Utainalb 56,21. 80,22. 84.4. 98,4.
99.116,11.120.146,17.148,10.
156.2. 756,7. 759,11. ®cm.
SWatie 156,3.
@ctl)arb 185,28. 190,5. 777,26.
784.27. 785,26. 790,12. 796,27.
814.28. 823,11. 829,15. 838,5.
®em. (So^jbia 829,13. 6o^n
«Mbolf 829.
Silbelm III 829.4. 845 — 47.
850.6. 852. 854,33. 864,2. 866
—68. 875. 878,26. 880,28.
896,4. 901,12. 90S — 910.
913,15. 917,24. ®em. eiifabctft
849,11. ®em. (Sib^Qc 852,4.
3u^jitcr 278,19.
Äarnt^)eii, ^tx)^e^ ^einri^ »on 661,2.
ilaipM 294,15.
Äaifcr
aäfar 264,1. 266,41. 269—71.
274.29. 277. 278,35. 283,19.
298,6.301—303.318,18.331,1.
437,10.
«uftuflu« 270 — 77. 280—83.
285,15. 290. 291. 294,5. 298,6.
304. 313,26. 329,19. 425,7. 454
—56.
Jiberiu« 274. 276,30. 280. 281.
294. 295. 564,37.
©aligula 296.
aiauMu«I 279,32. 283,12. 296.
297 1.
fRcro 283,12. 296 — 98. 305,5.
308.7. 678,28.
©alba 297,15. 298.
Dtbo 298.
^itcüiu^ 298. 305.
iBefpafian 125,5. 297. 304. 309—
312. 395,12. ®cni. SDomitiÜa
310,9.
Stitu« 125,6. 310—312.
SDomitian 304. 310,9. 312. 313,15.
<Rettoa317.
Slraian 284,18. 303,13. 317—22.
324,37. 327-31. 456,28.
^abrian 331. 334. 336,3.
^Intonin 334—36.
«Ware «urd 335—38.
Suciud IBerud (aud? @e\>erud) 335
-38.
^ommobud 338.
qSettinay 339.
3ulian I 339,14.
©cptimiud ©et>eru« 339.
©aracaüa, »lÄacrinu«, ^dicaabal,
«Hleyanber 340.
ÜWaximin, (Sorbian, $l)iUpp,2)eciud
341.
©aüu^, löolupan, Qlemilian, 33ali =
rian, ©alicnue, 3nöcnuu«, Sic»
torinu« 342.
eiaubiu^ II 343,24. ©ruber Duin»
Uau« 343,27.
9lurclian 28,4. 343.31.
lacitu«, gicrian, (Eciru«, D'lumerian,
ÜÄayimian, 3)ioc!etian, 5lmanbu«,
')(emiliud 344.
qjrobu« 306,13. 344,21.
»onofu« 306,14. 34-1.
qjroculu« 306,14. 344.
9llbinu« 306,12.
6eberu« 306,12.
^nf!antiu^ I. u. &m. 3:bcobera
345.
©aUriu« 345,19.
SWojetitiu« 28,7. 301,24.
^onilantinl 345—48. 353—55.
362. 425,9. 678.30.
©onflantiu^ II 347,15. 348,16.
354. 360—62.
eonflan« 347,23.
3uUanII 306,13. 348,17. 360,25.
362,33.
3oDian 363,8.
löalentinianl 28,9. 306,15.363,12.
öalen« 360,30. 362,28. 363.
©ratian 364.8. 372,32.
25alcntinian II 364,8.
«Wayimu« 362,3. 364,12. 372,31.
^ugeniud 364,13.
a:^coboMl28,9. 364,14. 372,31.
373,33.
5lrcabiu« 374.
§onoriu^ 374.
Stbeobofiu^II 375,10.
öalcntinian III 376,26.
SWardan 376,26.
ßeo I 379,4.
3eno 379,35.
«naflaftu« I 382,3.
3uftin I 382,23.
3uaimanl 328,7. 382,37. 460,24.
3uflin II 383,35. 384,27.
Stibcnu« n 385.6.
ü»auritiu«3S5,lS.
«P^ofa« 313,17. 386,30.
^cratUu« 387,12. 394. 395,1.
aonflantin III 394,35.
^Jcrfonenöerjei^nip (Äaifer).
1017
aonflane 11395,7.
eonftantin IV 396,24.
Sujlinian II 396,26. 397,27.
399 29
ßeontiu« 397,27. 398,4.
3:ibcriu« III 399,17. 400,3.
«P^ilipVic««' 400.
ainaftaM II 400,18.
Jbcebonu« III 400,18. 401,21.
ßeo III 401,27.
eonftantin V 403,16. 408,10.
409,26.
ßco IV 408.36.
aonflantin VI 409—411.
Srcnc 409—411.
[«ifcp^otu« 1410,1. 416,16.
©tauraciue 416,16.
SDiic^acl I 410. 411,7.416,19.
5latlbcr®r. 28,10.393,25.404,23.
406—414.416,4.419,3.429,10.
434—37. 459,30. 507,2.
fiubwig 1411,8. 416.417.
fiotbarl 389,11.417—19.421,37.
©obn Cctbat üon öotbrinften,
ffialbrabc imb JicOcrga 420. 421.
6übn Äatl t)oii $rot)ence 418,34.
ßubwi^ bct 2)eutfcl)e 417,7.
ßubwiö II 420—22.
5laTl bcr Äablc 371,12. 421. 422.
Äarl tcr2)icfc 427. ®em. 9flid;arbi«
423,12.
«rniilf 424.
Subivig ba^ ilinb 425. 426.
ÄPtirab I 427.
^cinrid)I 421,39. 428.429. ®em.
ÜWatbUbf428, 10. 429,35. 519, 13.
Dttol 421.40. 430—37. 458,34.
459,32. 507,3. 519,14. 641,9.
678,30. ®em. 5lbcl^cib 431,31.
433 35.
Ottoli 431,38. 434,11.441. 459,1.
631,34. Oem.St^eoVbano 438,37.
Otto III 404,24. 426,30.443—46.
473—77.479,12.480.
^einri^II 371,25. 481.482. ®cm.
Jtuni^unbe u. «Sc^weflcr ©ifela
482.
Äaiferim<Spcicrcr2)om begraben 485.
Äonrab II 484-86.
^einric^ III 487. 488. ®cm. «Mflnc«
487.
^cinri* IV 493,20. 495,7. 498-
501. 503,10. ®cm. 93ert^a
498,11.
IRuboIf tton e^waben 498,20.
J&cinric^ V 498,12. 500,10. 502.
503.
fipt^ar III 504 — 507. 547,25.
®cm. iRi^cja 501,12. 505,24.
507,15.
Äonrab III 505. 508. 509,26.
griebri* I 29,17. 508,25. 510—
19. 534,14. ۟lmOtto 510,15.
^einrieb VI 29,19. 510,15. 517,13.
522. 523,13. 0cm. eonflan;c
535,5.
WlW 521. 525. 528. 529.
Otto IV 524—26. 528. 529. 532.
535. ®cm. a»aria 523,26.
gdcbric^ II 526,12. 532—36. 538
—40. 541. 546,22. 550,11. 561.
631,35. 641,4. 642,20. <So^n
ÜWanfrcb 640.1. 543,6.
^einrid^ (VII) 533,13. 535.538,16.
&m. «Janvuctba 535,35.
ÄonrabIV538. 540. 541.550,12.
<Sobn Äonrabin 541—43.
^einric^ t)on St^üringcn 53S,28.
551. 561.
SUbelm 537,13. 558. 559. 561.
IRic^atb 560,34. 561.
Olubolf I 19,19. 537,19. 561.
570.31. 642. 643. 645,34.
<ttbolf20,5. 32,2.461,22.651—53.
9llbrcc^t I 20. 32,2. 643. 651—58.
661,6. @cm. (Jlifabetb 656.
^einri^Vn 21,3. 33,5. 653,27.
658—63. 668,2. ®em. ©Mrda*
tet^a 653,30. 661,25.
Jricbri^ »on Dcflemic^ 658,28.
661,5 663—65.
ßubmivi bcr 93aier 22,8. 34,19. 663
—68. 673,9. 674. 676,5. 678.
679. 682,13. ®cm. OWarQarctba
606,6. 676,31. 677,7.
®üntber )>on Sc^warjbuig 682 .
Äarl IV 22,7. 24 — 26. 37,11.
42,10. 43,4. 45. 412,29. 451,24.
459.6. 631,37. 632,9. 676,5.
678 — 84. 686,32. 688 — 91.
696,1. 698,17. 701,7. 704,30.
706.1. 716,28. 717. 719. 720.
722—24. 735,32. ©emablinncn
II. 9{ad^fommen 683. ®em. ^nna
689. ®em. dlifabctb 706,1.
719 35
aBengei 24,1. 26. 45. 48,16. 85,14.
87. 96. 718 — 20. 722 — 24.
728,34. 735. 738. 739.
gUuVtc^t 49,10. 88. 89. 91. 95.
96,12. 139,11. 412,28. 738—41.
743—45. ®em.eiifabctbl39,ll.
740.7. 744,6.
3oP üon üWäbrcn 96,16.
©iai^munb 51—53. 61. 96. 97. 98
mok. 100—106. 108. 111—15.
101S
^JcrfoncnDcrjcic^niö (Äaifer — ßot^tingcn, ^crjoöc).
117.27. 119,17. 141,22. 144,9.
145,5 14», 19. 149. 166.24.
176,17.182,24.739,5.745—48.
752,14. 753.4. 778. 868.11.
®eni. ©arbara 52,3. 141,23.
182,24. 748,3.
Ȁlbred^t II 177,6. 179,12. 182,18.
772,36. 779—81.
gricbrid) IH 47 *>^ar. 184,16.
188.23. 191,23.279,27.451,34.
632,6. 747.17. 782. 783. 787,16.
788,19. 791,12. 796,7. 817,15.
825 — 28. 837—42.863 — 70.
872.28. 873. 879. 881,20.
884,35. 885,8. 887. 892,1.
®cm. dlconorc 796,8.
ÜWar I 47 öat. 256,25. 305,21.
449.24. 458,22. 631.35. 705,17.
826. 827,22. 845. 849. 852,8.
854. 860,7. 862. 864 — 67.
869. 870. 877,27. 879. 881—85.
888 — 92. 896. 897. 900,13.
906 — 908. 910,4. 911,1. 915.
916. 918,12. ®cm. üWaria 845.
®em.©ianca 888— 90.892. Joc^.
tcrSWargarct^a 882. 900.16. ©obn
q^bili^Jp 814.1. 862,5. 870.8.
872,30. 873. 896,4. 897,13.
900,16. 916,22. SDeffen ®cm.
3el)anna 900,17.
italfum, Ferren oon
5lniülD (aud) ton Oc|!j 742. 743.
fiuitgin 742,4.
^annu«, 3obann 82,21.
itafpar, @t. 253,17.
itatj^arina. et. 28,6. 301,25. 356,7.
Jla^eneQenbogen, (Strafen
$)ietbatt 47,1.
^hiün 801,14. 804. 833. 834.
860,5. ®cm.?lnna 833.17. 834,2.
eobn 833,29.
Äeilfc, Sobann üon 25,12. 45,2. 717.
721,35.
j^emenci, ^an^ 871,10.
jlemnate, ®omin i^on 49,3. 85,1.
Kempten, ^cinrid^ Pon 434,9.
Äerpen, Herten »cn
Fünfer j^onrab, S)iacon 90,13.
3unfcr OBalram, danict 90,14.
93,5.
Äeffcl, 4)citgin ©on 83,5.
itidpot 57,12.
Äilian, @t. 397,18.
^obcreilgen 750,38.
Äoel^off, Sobann 918,33.
Äocniftftcin, ©bcrbatb Pon801,23. 804,8.
Äopcld^ofen, ^ct^am uon 24,13.
Ärefenbcfc, S^^^ann ron (gen. 6por)
171,19. 181,12. 775.
ÄKUWii (^ru»el, (Srouwct, Dan ^nm»
bercn, 3«>6tt"w ^t'" (IJimborn) 58,32.
98 «Rote. 742,19. 749,36. 753,30.
itroncnbcrg, 6en »cn 154.13.
,<trcnenbctg, granf von 797.13.
Hcuc^cnbccfcr, SambvTt 847,20.
5tuctt, ^cinri* 848.26.
SlDbclc 313.
Salaing (^lOein). 3obocud tocn 431.23.
öamboi), (Si^bcrt (^ambruwc) 909,29.
911,12.
Öamcd^ 261,7.
öanbc, Äonrab »en 98,1.
ßanb^fron, ©obatt t>on bct 763.16.
öangcn^au«, Subwig Don 78,24.
öangbal^, $etet, ©d^ult^ctfe Don ©rüg^e
869 Sar.
eangrc«. 33ifd)of 2)enbenu« 357,10.
Öannoi (Cannaw), ©albutn Den 431,16.
Saon, Sifc^of iBartboIomäu^ Don 547.23.
ßaurcntiu«;, et. 91.6. 341,26. 342,24.
Öcerf |)ermann 703.34.
öeinburg. Sbi« ^on 38 95ar.
?cnncp, 3"ttfer S"^**"" Don, ^iacon
90,12. 93,4.
?CD*il>u^ 271. 272.
Öiditenberg. ®raf Don (?) 154,12.
ßimbutii, -^cr^oac
|>einri(fc III (irrig ©alraDe) 525,2.
ffialram IV 645.1. 646,9.
Siniburg. Ferren ron
^Dcrbatb 63. 64,2. 84.11. 115.13.
753,36.
3otann 93,10. 646,28.
ffiilbetm 792.3. 820,1.
2)ictric^ 820,1.
Sinbcnborft, itonrab Don 75,11.
ßinjrocilcr, Don 60,22.
öiutprnnb, ^ongobarbenfönig 402.1.
fiocwcn, Sambcrt Don 478.26. 483,11.
®cm. ©crbcrga 477,33. 478,24.
482,30. 483,5. 500,11.
öooj, ©rafcn
«rnolb 646,75.
Sobann (^ein^bcrg) 161,19. 181,6.
Ungen. 668.20. 679,37.
Souf 58,33.
öot^ringen, ^crjoge (Dgt. *Öar)
CiraOo 394,34.
©ifelbert 428.26. 429,14. 433,11.
IRubolf 681,26.
tarll 51,1. 154.10. 741,4. 53rub«
Jricbridj Don SRumigno 51.5.
iRen^ I 189.n. 842,29. 843.22.
$crfoncni)crjtic^niB (^ottrinften, ^crjoge — 'Maxia SOkgbalcna). 1019
Utensil 871,21. 878,4. 8SM.
((Rkbtrlolbrmften) Äarl 435,35.
436.7. 477,23.
Dtto 478,18. 482,28.
(^otfrib I bid ®otfnb Don Q3omaon
482.
©otfrtb I 478,22.
©otfrib II (ödttiöe) 500,10. Zoä}"
tetSba 500,15.
®otfnb IV (iBouiaon) 499,29.
500,1.
^einiid^ oon Simburg 500,5.
l^uca, Q3ifd)oftoon 662,31.
Suciuci IBalciiu^ 266,35.
Suciud (Gegner j^önid ^rtut'd) 378,23.
ßubcmifiJ 57,12.
Süiti*. «ifc^öfc.
6t. öambcrt 393,20. 396,26.
399 22
8t. Hubert 400,9.
*uöo n 523,30.
Sobann IV 646,24.
^ilbdf II 668,18. 671,8.
engelbcrt 35,20. 675,15. 680,28.
694,36.
<Hrnolb 726,6.
Sobann VI (f. aud) ^oüanb) 49
33at. 50,23. 141,7. 145,28.
153,14.743,9. 744.754.
2)ietritb, ®egenbif(^of4993ar.50,24.
141.8. 745,6.
Sobann VIII 155,1. 168,3. 181,9.
185,28. 669,22.
ßubwig 806,22. 811. 812. 815.18.
817,5. 818,13. 820. 821. 859.
861,2.
fBlaxcni ))on Q9aben, SRambour 81 1 .
812.
3obann IX 859,23. 861. 866,19.
873,18. 911,14.
3obann Don ^rburg, ©egenbif^of
861,3.
Um, IBif^of^etrud 498,2.
Suyembutg, ®rafen u. ^erjcgc
©igfrib 482,3.
^cinri* IV 646, 27. 647,19. »ruber
OBalram 647,19.
2öcnüCl887— 89. 702—704.716,14.
718,14. 720,3. 724,19. 726,2.
®cm. Sobanna Don Trabant
688,8.724,19.726,5.727. 729,6
(Dgl. au4^ Trabant),
eiifabetb 186,7.
ßuyemburg, Safob $en »on 831,10.
ß^M 274,7.
fi^^fircbcn, öon
doilin (mcbrcre) 83,12. 87,6. 114.
ffietncr 856,13. 857,8.
SRacbabacr, bic b. 462,21. 516,15.
aWagbebura, örjbifc^ofe
aEßescf489,6.
©i^mann 519,18.
Onailanb, QT^bif^öfe
Q^ufloigmd 514,1.
«Unfelm 505,2.
Ungen. 662,30.
SWailanb, ^erjoijc "
O^^attbaud 1666.21.
(^alea^^o II 666,23.
Samabad 24,10.
Sobann 95,19.
qSbilipP 3Waria 166,26.
Sobomco SOIoTO 895,18.
ÜKain^, (Sr^bifcböfe
(St. erc^ccn« 358,3.
et. SWartin 357,16. 358,1. 368,9.
et. öonifaciu« 370,19. 402,15.
404,15.
|>atto 502,7.
ffiilljelm 432,1. 502,17.
aDBiÜigi« 367,37. 481.
Ctfcnbalb 481,13.
33arbo 496,27.
^einrieb I 510,4.
itonrab 1524,19.
eigfribll 525,37. 527,28.532,30.
©erbarb 11652,17. 653,1.
«Peter 659—61.
^mx\d) III 678,8.
®tx\a6) 678,14.
5lboIf 1725,1.
3obann n 51,20. 89,16. 103,1.
139,14. 148,10. 738,26. 741,7.
743,30.
itonrab III 154,10.
Dictri*I 187,1. 800,25.
SDietrid^ II 800,26. 801. 804. 805.
807,17.857,20. 858,3.
Ȁbolf II 801. 604. 805. 807,17.
826,23. 827,25. 838.19.
Gilbert I 857,22. 858,6. 865,29.
löertbolb 866. 875,11. 878. 889—
91.
ÜWaina, ©ruber SWartin Don 81,15.
üJlalaleel 260,37.
Onalatefta, JTarl (ocn IRinüni) 102,22.
SWattigaen {?), §err Don 837,1.
©lauaffe 267,27.
SWanberf(feeib, ©erwarb Don, »JJrovft 70,8.
123,18. 773,31.
SWarcu«, et. 417,9.
Ttaxcui ^ribunud 312,30. 313.
SDJargaretba, et. 356.7.
SWaria, et. 253,16. 274. 285—87. 289
—93. 452,33. 455,37. 456,19. 463.
9^aria O^agbalena, et. 452,15.
1020
93erfoncnt»erjci(^nif (SWarf , ©rafen — »Jluma)
anaxt, ©rafen
enftelbertl 28 «Bar. 31,17.644,14.
(Sberbarb I 32,6. 646,23. 649,3.
655.3. «örubcr ®tt\)axt> 646,23.
^öclbcrt n 658,32.
molf II 668,22. 672,11. 679,36.
680.
Engelbert IH 43,6. 71,7. 77,2.
79.11. 137,7. 692,28. 724,31.
725,23. 729,14.
3)ietti* n 84.
Ocrbarb51, 16. 54,5. 98i«otc. 99,14.
104.27. 105,16. 142,24. 143,4.
150,20. 154. 155. 759,3..
IDlaxt, ^crtlin t)on 728,17.
HÄarle, ^crr \)Qn bcr (95ermailc) 831,10.
OWatftUu« 298—309.
Mauri martyres 489,5.
1WedS>cln, Dr. ^licafiu« t)on 875,31.
881,26. 886,7.
HJletflcnburg, ^erjcg SWa^nu^ 836,11.
IWcicr, 3ut>cnbif(^of 142,6. 749.
1Wei§cn, OWatfgraf gricbrid) ber Qxnp
iafte 34,24. 682,17.
DWcigen, 93if*öfe
^ertwig 504,21.
3obann V 866.20.
üRel^ior, ©t. 253,17.
UWetbcim, S^Hnti Sogt uon 82,19.
URcrlin 378,1.
IWerobc, Ferren Don
q?biUp\> (ÜWcirrabe) 79,3.
5ticbri*@4cifart{lnutt)roi^c)820,3.
IWerfebur»!, ©ifc^ef 5Ubuin 504,21.
üRe«, ®cil be 815,23.
UWet^ufalem 261,5.
•aWefe, 33if*öfc
öictor 357,16.
«rnulf 370,25. 388,14.
Äonrab II 58,11. 98 ««otc.
®eotg 1801,21. 802.
iStotxi, trafen
Ungen. 64,15.
gricbri* III iTlctxi . ©aanvcrben)
55,26.62,5.80,25.105,6.112,6.
113. 116,5. 117,27. 146,18.
147,14.154,11. 173,13.183,14.
190,20. 439,9. 730,13. 751,6.
752,32. 781,17. 782,29.
Sdram 152,4. 153,2. 158,17.
159.4. 190,21.
öinccns 828,11. 883,21. 914,28.
iWoiammeb 334,18. 387,34.
1Woi«f*e, ®ottf4aI! 164,7. 768.
aWolcnarf, $mcn ücn
^ermann 536,14.
@rnj!, 2)omben 23,4.
SWontfort, ^emn Don, unacn. 431,23.
b96,17.
ÜWontioie, Sunfcr oon 154,17.
ÜWcfc^f 264,9. 278.11.
tWucblcngaffe, a>ietri{^ tocn bcr 19,8.
SWünfter, 93if*öfe
5riebridS)I 489,18.491,19. 492,28.
9lboIf 692,28.
^einric^ I 77,1.
^einri^n 151,15. 154,16. 157,7.
$cinri*III839. 914,
üKün^er, 5)ietric^ öon 102,3.
aWummer^lp*, Jrant 87,7.
tmunaciud $lancud 274,22.
tDIuniarbin, Salbuin i)on 725,27.
SWurbac^, ^bt t)on 872,7.
9labot, ©t. 514,28.
Jlabu^obonofor 266,5.
Jlamur, ÜÄarfarafen
3otann Ö 688,20.
Sobann III 51,5.
«RarW 384. 385,3.
9laffau, ©rafen (Dgl. St^tn]
3lbolf (»on S)ei^c) u. ©em. Äuni*
gunbe Don Limburg 93,9.
Sunfcr <BbilW 788,2.
gOBilVcrt 871,29.
Engelbert 831,11. 879,16.
^cinri*, «Propfl ^u SWainj 798,12.
3o^ann (9lQffau*^ein«bcrg) 708,2.
Ungen. 833,27. 867,13. 871,1.
S^lcapcl, 5?öntgc
5earl I 541,24. 542. 546,30.
ölobett 662,13.
gcrbinanb II 895,24. 896,17.
S^lcröicr, ©uperior ©ifd^of bcr 357,17.
incffclrobf, ©obnbc« öolfwin ben 53,24.
750,39.
iWeuena^^r, Ferren bon
j^onrab, ^anonkud 87,16.
©umprc^t, Kölner öogt 161,20.
JJricbri^ 819,30.
Ungen. (Kölner öögte) 742,13.
866,34.
9'ieucnf!cm,Dr.3obannbon 102,3. 114,3.
iWebcr«, ®raf»on 681,27.
9licoIau«, 6t. 28,5. 362,25.
fRinu« 278,3.
<Roe260— 63. 277,31.
gfloema 260,24.
<«orbQ(^, ÄeffcUon 63,14.
S^lorbert, @t. 547.
dlexwid:^, ^cnr^ ©^)cnfcr, ©ifc^of bon
725 19
«Rot^burg* ©t. 391. 400,32.
««oji, q3aul 164,6. 768.
9luma 265,25.
$crfoneni>crjcidS>niB (Ocfcfenbaufcn — $äpflc).
1021
Dc^fen^aufcn, %bt Don 872,21.
Octama 271,22. 273,14.
Obcnboq), 95ai« »on 87,15.
Obeatar 378,22.
Dcfte. Ferren »on
dnöclbert 25,20. 75,18.
^einri^ 25,21.
Ungcn. 75,4.
Oe^bcc^, 8tepban üon 35,3.
Ocficrteic^, -fterjo^e
griebri^ (Streitbare) 526,28.
Seo^jolb (©lorwürbige) 664—67.
ßeopolb III 76,23.
5IIbrcc^t ni 730,32.
^rnfl (öiferne) 104,1.
griebri^ IV 52,9. 53,4. 103. 104.
Ollbrfc^t V (Äöniß) 169,4.
©iömunb 870,33.
Ungcn. 43,3.
Ognibenebe8onigo(0mncbonum) 793,22.
Dir, ^cibcnrci^ \>on 50,1. 140,6.
Olbenburg, @raf (Serbarb \>cn 836,11.
Omar (^umeru«) 395,14.
OtH)cr5a9t(Äanonc)58,2. 107,26. 108,12.
Orange, $rinj üon 51.2.
Orange («Orlünif), Cubroig »on 843,17.
Orleans, ©ifc^of 5)iopetu« 537,18.
Orican«, ^erj^oa fiuDung 106,7. 188,7.
O^nabrücf, Siic^of Sodann III 157,6.
Ojfe, ^cinric^ 61,4.
Otöenba(^, ©crlac^ \>on, Unterbec^ant
90 10 93 2
Oüelgo^c (e'c^iff) 98 9?ote. 104. 142,27.
Oöcrftols
3o^ann 81,23. 715,28.
©erwarb 573,33.
mat^ia^ 715,29.
fflerncr 763,15.
^aberborn, 23ifd;ofe
^cinric^III 43,2. 717,30. 718,3.
Simon II 77,2.
ffiilbclm 51,12.
Simon 111871,19. 899,12.
»IJaptle
St. q8etru^296. 297,37. 316. 368,8.
440,1. 458,1. 678.
ßinu« 298,8.
aietu^ 312,10.
©lernen« I 314,8.
*}lnacletu0 317,5.
(5uari|!u« 331,3.
myanber 1334,29.
Sirtuci I 334,34.
3:eleepJoru«, .pDginu«, %\xi 1 336.
5tnicetu«, Soter, ©leutberu« 338.
tBictorl, 3«^^Ptinu«, Salirtu« I,
Urban I 340.
$ontianu«,Q(ntberu«,9abianud 34L
(Ipriacu« 341,14. 376,30.
(Sorneliu« 342,1.
ßuciu«I, Stephan I,S)iont)ftuei 343.
Siytu« II 342,24. 343,15.
Selii I, @ut)7(^ianud 344.
(Jajü«, ÜWarceflinu«, ©iarceüu« 345.
eufebiu«,aÄeld)iabciJ 347.
Silt)Cper I 347,28. 348,4. 356,1.
362,19.
maxcüi 347,1.
Suliu« I 348,3. 362,20.
ßiberiu« 348,31. 349,14. 360,15.
' 368,35.
gelij II, ®Ci\enpapü 348,34.
S)amafud I 368,35.
Siriciu«, ?lnapafiu« I, Jnnocenj 1
374.
3oiimu«, Öonifaciu« I 375.
Soeleflinu« I, Sirtn« III 376.
ßco 1375,23. 376,7. 37s,3l.
^ilariu« 369,26. 377,18.
Simpliciu« 379,21.
JeUy III 381,28.
(«Jelariu^ I, 5lnapafiufi( II, St)m*
macfcu«, ®cgenpav)l ßaurentiu«,»
^ormi«ba, 3«>^ön»^ If S^liy IV,
©onifaciu« II, 3obanne« II 382.
Siloeriu«, <8igiliu0 383.
qSdagiu^I (?) 375,11.
3obanne« III 384,35.
SBenebict 1385,1.
«Pclagiucf 113^5,15. 386.18.
®regorI330. 385,32. 386,7.
Sabinianu« 386,25.
©onifaciu«; III 387,1.
©onifaciu« IV 387,3. 417,26.
2)eu«bcbit, ©onifaciu« V, ^ono-
riu« I, Scberinu«, 3j>banncd IV^
Jbeobor I 394.
aWartin I, dugcn I, «Bitalian 396.
^teobatufil, ^onu^, %atbo, ßeoll,
33encbict II, 3o^anni« V, ßonoA
397
Sergiii« 1398,34.
ßeo (in) 399,20.
3übanne« VI unb VII 399.
Sifinniutf. (5^onf!antin I 400.
©regor II unb III 402.
3a*ariaö 404,8. 405,27. 406,22.
Stevbanll 404,9. 405,27. 406,33.
q?aul I, (Sonjlantin II, Stepljan IV
409.
^abrianl 408,23. 409,12.411,19.
436,15.
ßeo III 392,24. 410,26. 411,32.
413,26
StcvfcanV 416,36. 417,15.
1022
$etfoiicni>ei}et(!^nig ($ä)9ßr).
$afd^atidl, (Sugen II, 2$alentinu«f,
®regorlV417.
6crdiu0 II, Veo IV, ^apfiin 3o'
^anna 419.
JDenebict III 420,4.
l«icolau^ 1420,28. 421,8.
^abrian II 420,31. 421,12.
3ol>anncd VIU 422,27. 423, J 9.
aWartin II 122,30.
^abrian III, 6tcp^an VI 423.
3ormoM371,15. 423,17.425—27.
iöonifaciu^ VI 423.24. 425,25.
6tept?an VII 425,27.
dlomanud, ^i^cobor II, SoM^'
nc« IX, a3eiKbkt IV, »eo V
426.
(ibtiflop^otud 427,1.
@cröUi«in 423,24. 427,2.
^Inafiafm^f III, 8anbo, Jöftan«
ne« X, ßeo VI, ©tcpban VIII,
Sobanuc« XI 427.
Seo VII 428, 1 .
etcpban IX, SWartin III, ^\^a*
^et II 430.
3obannc« XII 430,18. 431,28.
ßeoVni 432,4 436,12.
iöcncbict V 432,3.
Sobann XIII 436,20.
löcncbict VI, [3)onufi(], 23encbict
VII, ©cnifaciu« VII 441.
So^annc« XIV, XV, XVI 479.
Tregor V 444,20. 479,12. ^
Sofeanne« XVII, ©cgcni^apfl
479,18.
€t)lKflcr II 442,1. 479.
3o^Qnnc« XVIII, XIX 479.
eergiu« IV, iöcnebicl VIII 483,26.
3o^annc« XX 486,22.
33cnebict IX. Tregor VI 487.
€^lücftcr 111, (Slcmcndll, 3)ama«
fu« II, See IX, ©ictur II 488.
€tepban X 500,33.
^enebictX, 9{tcolau« II 501.
iUlejanbcr II 498,24. 501,4.
^onoriu« (II), l^kgcnpavü 501,5.
©rcflor VII 499,3. 501,9.
iBictorUI, Urban II 501,13.
^IJafc^alt« II 501,13. 503,3.
(Sclafiu« II 503,26.
aaliyiu« II 503,27. 547,23.
^onoriu« II 372,9. 503,28. 505.
507,34.
3nnoccnn II 505. 506.
Ulnatkt II, Ocgenvavfl 505.
€ocleflinu« II, öuciu« II 509,25.
«Ugcn lU 509,25. 510,3. 678,35.
Ölnaüafiud IV 513,14.
^abrian IV 510,13. 513,14.
9llcjanbct III 510,24. 513,14.
Suciue III, Uiban III, (^re^or
VIII 513. -^
aicmcn«III 513,15. 522,26.
aoclcflm III 29,18. 513,16.
Snnoccnj III 524,30^ 525.30.
530,24. 531,28. 532.
|>onoriu« III 530,4. 533,19.
538,26.
OrcgorIX 530,6. 538,19. 540,14.
eoclcflin IV 530,8.
Snnoccnj IV 538,27. 539. 550,12.
551,23.
3lleyanba IV 539,5.
Urban IV 18 »ar. 531,11. 651,13.
aicmend IV 547,1. 651,13.
OrcgotX 642,5. 643,29. 651,13.
3nnoccnjV 651,13.
labrianV 651,15.
So^nne« XXI 651,15.
«Ricelau« III 655,27.
<mattm;IV 645,7. 646,1. 655,27.
^onoriu^IV 655,27.
<RicoIau« IV 654,15. 670,25.
aoclcftin V 670,27.
»onifas VIII 656,4. 658,17.
670,31.
(Beneblet XI 670,36.
(ilemend V 20,14. 23,12. 545,13.
546.658.660,4. 661,16. 663,14.
670.
3obanne«XXn 666,21. 667. 671.
673,5.
©encbict XII 673,2.
aiemcneVI 676,2. 678,4. 684,15.
Snnoccnj VI 687,4. 688,24.
691,19.
Urban V 24,8. 691—95. 697,22.
698,17.
®regor XI 45,10. 701,31. 723,5.
Urban VI 724,12. 728,10.
Giemen« VII 724,15.
»onifai IX 728. 730,9.
»enebict XIIl 102,23. 104,16.
105,27.
Snnocenj Vn 741,25.
©regot XII 96,7. 102. 744,7.
^lleyanber V 745,15.
3i>bonnc« XXIII 52,10. 96,6.
97. 102. 103. 745,31.
ÜRartin V 64,4. 115,12. 146,11.
149. 164,21. 754,1. 758,10.
eugenIV166. 167.758,13.770,28.
780,3.
geliy V, ®egen\)apfl 780,5.
«Ricolau« V 792,8. 796,8.
aaliytu« III 797,10.
^PerfoncntcrjiMdjniB (»Päpile — üloboamj.
1023
q^iu« II 277,13. 279,26. 800.
801,0. 809,28.
^aul II 808,4.
€iytu^ IV 823,20. 857,23.
877,24.
Snnoccnj VIII 860,29. 872,25.
Qllej:anbcr VI 883,10. 894. 895,18.
903,11.
<PaIant, So^nn r>en 820,4. S22,26.
823,4.
$aaacl 487,20.
^antalcon, ^einric^ 82,20.
<PantaIcon, 5lbt üon @t. 757,4.
*Pati^, ©ifd^of Sictorinu« von 357,17.
qjatrotlu«, 6t. 376,2. 440,6.
«Paulu«, €t. 358,3. 678,28.
^ctficn, Könige
epru« bi« SDariue III 266. 267.
@avor 342,13.
a^o^roc 385,30.
^acfarca 397,9.
qjerufia, 33if^of pcn 662,30.
$etttJC5, ^cinrid; ^crr i>tMi 50,24. 141,8.
744,21.
q^atu« ':di%oM 693,4.
«Pfalj, Orafcn
itonrat» 514,29. 515,26. 519,4.
IRubülfl 652,22. 653.8. 662,2.
(Ruprecht I 723,20. 725,1.
Utupre^l III (Äonig) 85,15. 87,22.
Jodjtei Qlöncd 87,22.
fiubwiö III 49,15. 91,1. 140 unb
Sat. (mit ®cm. wnb 6öbncn).
757,37. ®cni. ©(anca 49,14.
93,25. 9ieffc Otto II (9ieumatft)
871,16.
Dttol 57,11.
Jrkbrid) I 797,29. 801 — 804.
806,5. 818,27. 823,8. 838,21.
«PbüiVV 865— 67. 871,11. 875,12.
878. 902,24. 904,6. 909,22.
tpfalj»6immetn, ©rafcu
etcv^an 181,12.
ßubmig (bcr ed^watjc) 801,23.
804.
ßafpat 866,17.
*PbiUpp t)on 9)iQCCfconicn 267.
qjietf, Sobann 162,28.
Vüatud 294. 295. 312,1. 884,6.
qjileu«, aatbinal 724,28.
qfifü 298,13.
«Pittiftcn, aeitiri* Don 90,13. 93,5.
qpliniu« II 322,32. 330,9.
qSlutarc^ 322,35.
«Pogin, 3»>bann 82,20.
6t *Pol, ®rafcu
iSiiibo 40 Sar. 71 töat. 703,21.
Un»3cn. 50,26. 86,5. 646,24.
*Pokn, Könige
Oli^CAa 504,11.
ffilabidlaw III 179,18.
eartmirni 879,13.
q?DHjcat^u^ 281,19.
qSompcju« 268. 269. (bcr jüngere) 272,2.
«Portugal, itönig ?l(pbond V 183,25.
♦^Jortugal, ^rinj \)on 156,10.
'^rag, 6t. ^balbcrt, röifd)of ton 444,1.
$tager, fiaöla 871,10.
qSriamu« 365.
qSrihtt, «btüon 189,18.
^fcuboftiebtid) 642.
«Ptolcmau« 336,11.
qjulbcim, tHutgcr unb ®crt)arb Don 47,15.
Duab, Cutter Don Somberg 817,1.
Quattermart
Sobann 82,19. (Jinanbercr 76.\14.
787
^cinri* 763,14. 787.
Cluentin, Sobann 51,17. 60,5. 61,19.
98 ^lote. 99,16. 110,19. 752,23 (mi^
®o«roin). 753,1.
Duintinuc 438,24.
auirinu^, 6t. 334,31.
iRaivobe, ^einrieb 81,21.
(Raico, Sartaren^äuptling 526,33.
iRaimunb, (Sanonift 540,17.
«Haider, »Wartin 871,18.
SHatingcn, @obd Don, 95icar 90,8.
JRcgen«bur>i, Öifdjof SBolfgang 488,7.
JHogen«burg, ©i^t^um Don 872,18.
SHegenfrieb, SWajoi^omu« 402,32. 404,5.
«Äeiffenbcrg (?), ®taf Don 154,12.
Oteifferfc^eibt, Ferren Don
3obdnn (mcbrcrcj 51,15. 80,23.
84,5. 839,15. 842,12.
SubiDig77.6. 83,19.
0tcinarb78,l.
Ungen. 154,18.
iHcinolb, 6t. 399,14.
mm\x€ 265.
ölennenbcrg, ^ermann Don 90,11. 92,8.
93 3
IRcttberg, itonrab Don 90,10. 93,2.
97,15.
9fl^eim«(, 23if*öfe
2)i«conud 357,15.
6t. aiemigiu^381.
^trnulf lirri»^ Slubolf 441,35.
ölbcinborf, Ulridi Don 79,17.
ül^cincif, 33urggraf S^bann Den 76,2.
Üiobcrt, »?ricf>cr483,18.
iRoboam 264,35. 713,32.
1024
$erfoncn»crieic^ni6 (Otobe^unt — Staue).
iRotc^unb 57,12.
JJioelfüC^ 57,12.
Otocrmonb, ffiinanb \>on 902,13.
JRocttc^en, «ptlgrim »on 752,1.
ailoitflotf, ^cinti^ 82,22.
tHolewitif, Scrncr 520,23.
Oiom, «Iberid; (QUtted?tj i>cn 427,29.
430,15.
:Komutud 265.
JRoubaid (Sfloban«), 3i>b^inn »pn 67,11.
®em. Uifula ebenb.
Oloucn, 93if*pf (Sufebiu« üon 357,18.
^Rupert, et. 509,7. SDluttcr 33«rt^a
ebenb.
Saarwerben, ®raf Don 42,25.
©a^fen, ^cijcge
©etnbarb 518,32.
Sflubolflll 759,21.
Ollbeit III 759,21.
iffiUJelm III 186,8.
üxn% 805,32. 866,16.
%{bxti^t bct ©e^erm 865 — 67.
871,7. 873—75. 879,16. 885,30.
905,1. 910,13. 916,26. 917,10.
Sriebric^ ber JBeife 871,13. 910,24.
Ungcn. 154,15. 185,29. 720,3.
788,23.
«Sain, ©rafcn
©erbarb (mehrere) 84,5. 105,8.
798,16.
$einri(^ 519,21.
3obann 664,18.
Ungen. 80,23. 757,4. 801,23.
838,24.
6alm, trafen »on 84,4. 681,26.
@aIomon264. 444,14. 713,32.
Saljburg, ^tjbif^of S'Jtönn III
866,18.
8amfon 593,16.
Samuel 679,5.
@aul 288. 679,6.
^abo^en, ^erjoge 51,6 (? Sop^oö^n).
818,21.
6^ac^clTOegc, ^ropfl ^ermann 90,19.
€djaücnberg, ^cibcnteic^ u. ffierner ücn
82,18. 21.
Stfeaumburg, 2öüwolt Don 871,11.
916,28.
€c^erfgin
aicmbo(t87,7. 715,30.
«Pbiüpp 715,29.
S(^iberi(^, Don
S)ietri* 52,19.
ßufart 82,18. 83,3.
£(^Ieibcn, Don ber
2öill)ilm, 2)cmprcpft 685,31.
Unijeu. 154,18.
©(^Icfien, ^erjoö J^einric^ 526,24.
©c^oenerf, 3obann ^utte Don h08,l.
€c!^oenfotft, IHcinatb Don 80,21.
ec^ottianb, Könige
3)aDib *25ruce 681,31. 696,9.
Satob I 174,27.
€*ouf, gricbric^ 824.
©c^wabcn, ^er^og«
griebric^ II 505,7. 508,7.
gtiebri* IV 515,25. 519,3.
Solana «Parriciba 657. 658.
@<btt)Qnenberg, OatDin Don 789,23.
@(^n)aT}enbuTg, Don
^einric^, 2)omicrr 806,26.
Ungen. 93,5.
(Scipio 268,14.
®eba|!ian, @t. 321,28. 418,6.
©ebed^iad 265,39.
©eitlerer ui« ber 6Ieeben 872,23.
6em 262. 263,23.
@emirami« 277,30. 27S,3.
8cn^, ©ifdjöfc
©eDerinu« 357,13.
aöolftam 402,4.
(SetDatiu^, et. 354,31. 356—58. 361.
eerD(ud!;tuUiud 266,15.
©etf) 260. 261.
@i(Jmgcn, ©d^wicfet Don 874,34.
«Simon, ^arbinal 25,1.
(Simon ber 3ube 27,9. 45,4.
Sinjig, (Rolmann Don 76,3.
eoiffon«, 93if^of SWercutinu« 357,18.
@olm^, ©rafen
€imon, ^omproDfl 85,8.
^einridS) 90,12. 93,4.
Ungen. 154,14. 871,26 (? 6oI«).
Sombrcf, Don (Sombcrc^, 3ummcren)
3afob 51,16. 60,7. 61,18. 98 «Wote
(irrig ffiil^clm). 110,18. 752,22.
753,1.
griebric^ 803,7. 822,24. 829,9.
S^janicn (?), ^crr Don 51,4.
@Veier, iöifd^öfe
3cffe 357,14. 358,9.
»JWat^ia« 485,9.
9ftaban 167,9.
l?ubwig 866,19. 871,6.
Speier, $an^ Don 864,31.
Spenber. 3o^ann, Kölner ilBeibbifc^of
902,14.
Spolcto, Ouibo Don 437,24.
Spor, f. itrefenbefe.
Sponbeim, Ferren Don
Sflein^arb, 3)ompropfl 23,4.
Ungen. 668,21.
Stail, 3o^ann (richtiger IRabobo) 162,28.
Stabe, ^einric^ Don 48,4. 82,23. 83,5.
731,20.
^erfonentoct^cic^niß (Steßc — Scrnic^).
1025
(Stege, ©rmin üon 817,2.
©tcin, Sobann uom 75,14.
©tepban, 5i>bann Dor ©t. ((SIorfcnaic§cr)
175,4.
@tcrnburg/$crr \>on 788,21. 790,7.
Gteffcn, Pilger üon ber (mebrete) 48,18.
80,17. 82—84. 325,20. 326,6. 731,8.
734,27.
©ttalcn, ©o^roin t)ün 856,6.
6tta§burfl, ©iWöfc
«Kmanbu« 357,13. 358,5.
ßonrab III 652,26.
Sobann I 662,31.
Sobann III 701,9.
6trcl^, ®o«tt)in üon 820,18.
©ubcrman, 5lrnolb Don (2)prtmunbcr)
75,11.
6ubcrman, ^einrid; (Kölner JRentmeifi^r)
856,6.
<Suibcvt, 6t. 399.
S^arpcja 265,20.
Slarquiniue *Pri^cu« 265,34.
Xarquiniuö ©uverbuö 266,21.
Steflenbutft, ©rafen
gflkolau« 110,2. Jo^tcr mdbcib
54,25. 110,1. 752,32.
Staulein »on 190,23.
Sunfer Sflicolau« 814.
Stbalen (?), ^errüon 51,2.
Xbeu«, |>einri* 159,6. 763,18.
Stbonia^, ©t., ^^)oPel 324,3.
3:bonia«,@t.,üün<Hqumo 289,30. 464,18.
530,29.531,7.
3:bürinöen, ßanbgraf Öubwig 515,25.
519,3.
Xiburciu«, St. 341,1.
$ombcrg»?anb^tron,SJticbric^»on73ö,14.
Xoricb, ^ciiton t)on 72,9.
Stotila, (Sotbenfönift 382,23. 384,8.
3:our^,93if(i;of@t.aWattin 359,5. 361,25.
363,5. 369,14. 373,27. 374,22.
376,16.
Strafamunb, öanbalenfönig 382,10.
Strcbcta 278.
2rier, (Srjbifcböfe
(Judbariu« m Mentinu« 350.
aelfu« 336,19.
Jeliy, ÜWanfuctu« , Slcmcnö, ÜWofc«
338
Qtnaftariu«, 5lnbrca« 340.
«Ru|!ku«, Oluctor, Onautitiu« 341.
aWarcu«, «Ramtu« 343.
2Watcetlu« 344,6.'
»dcntinu« 347,30.
«Mcjrotiu« 347,38.^352,26. 300,19.
©t. aWayiminu« II 348,37. 353,8.
354,27.357,11.360,19.361,36.
et. q^auUnu^ m So^ann n 369
—72.
©t. qjaulinu« 349,13. 353,7. 360.
Slbietgaub 420. 421.
(Sfbcrt 443,26.
$0^)^0 481,12. 496,27.
^berbarb 496,27.
93nmo 504,20. 505,4.
SDictti^ III 652,21.
©albuin 659. 660 662,29. 666,2.
Äuno 24,11. 43,2.44,8.696—700.
721,20.723,19. (95^1. au* aöln.)
ffiernct 96,10. 148,10. 738,27.
739,18. 756,33.
Otto 120. 121. 154,17. 755,31.
756,19.
giaban 167,9. ©cöcnbifc^of Ulrii^
70,9. 167,7. ©cöenbifd^of Satob
167,7.
Sobann II 798,36. 799,3. 801.
811. 827,25. 838,20. 841,1.
845,23. 852. 854,33. 865,30.
866. 871,3. 875,11. 878. 902—
904.
3;ritbcmiuö, 3o6annc^ 793,8.
3:rol)c^, 33ifc^of D^)tatianu^ 357,14.
Xubalcain 260,21.
2;unu« ^ofliliu« 265,30.
Slunbalu« 509.
U(bdbofcn, St'ftann öon 114,2.
Ubi«bcim, ^am »on 120,7. 147,23.
Ungarn, kbni^t
SBela IV {Q3alan) 547,30.
ßubwig I 724,20.
SD^atbia« 879,4.
ßabi^Iau« VII 879,12.
Unfel, Slrnolb von, Sßeibbif^of 855,9.
Urfula, et. 462,20.
Utrecl)t, a3ifd;öfc
fflilbclm 500.
Äonrab 500,24."
Otto II 536,24. 537,7.
SDaoib 854,26.
Engelbert, ©ubcrnator 854,27.
918,19.
grietric^ IV 907,7. 918,21.
SBaletianu«, 8t. 341,1.
93alcriu« 281,29.
95aletiu«, @t. 296,32. 315,2. 316.
321 20 333 7.
»crbun, ©ifc^of Simon 357,17.
SB^WfS^anbe, burgunb. @rbmarfd;an
51,4.
93crnid;, (So^win 93rent oon 803,14.
65.
1026 $erronent)eriei^ni6 (Sienne, Sif^f STameHu^ — Smifalten, mt )>on).
IDientie, 9if<|^of SKameitu^ 379,31 .
Sunfertoun 154,11.
gtdulein \>m, ©tifidbomc 827,23.
öirbete, ^gncd Uoii ber 75,11.
»irflil 313,25.
Sirnenburg, trafen
(Rupert (mehrere) 67,21. 161,19.
165,1. 186,10. 772,7. 798,15.
SSBU^clm 819,8.
W^^VV 829,31.
Un«Ctt. 145,29. 155,3. 180,4.
804,8. 838,24.
93itu«, et. 417,30.
35tattcn, ©oI^Min »on 79,16. IBruber
cbenb.
öliet, 3an »an 65.
SolmerfleiN (^otmend^eim) \>on
^cinric^ 517,9.
Ungcn. 154,15.
fßox% r>on
Söalt(>er 25,20.
^einri* 835,19.
Sridctt) (?), $err t)on 51,3.
Södfce, efbert »am 80,20.
ffialberf, ®rafcn
^einri^ VI 88,9.
Ungcti. 679,37.
SBalbmann (35iltman),^anemann 797,17.
ffialeticu«, ©t. 478,6.
aOBalc« (? ®aUe), qjrinj »on 51,2.
ffiaUraf
JJricbri* 82,22.
®öbcl 114,3. 115/2. 117,26.
OBalpobe, Sobann 165,1.
2Balt^er,$äretitci 21,11.
gSßcbemont (?), ®raf »on 50,26.
ffieingarten, ?lbt »on 872,1.
SBcin^bctg, ^onrab »on 54,27.
ffieigenburg, ©amuel, 9rbt»ün 388,6.
äöenjdin 480,7.
aöcrt^bcim, ®raf »on 83&,24.
©eflerbutg, Reiten »im
^cinric^ 646,28. 647,20.
JHeinbatb, ^tcpft jn »onn 658,13.
3o^«n 797,20.
Unfte«. 42,25. 84,6. 734, t7.
aBe»cHn«bofcn, ©otfrib »on 25,12 45,1.
717. 721,34.
2öibertu« 509,7.
©icftatft (»rewbe?h €(t>tifaTt rtm 64,15.
ffiibutinb 519,13.
SBieb, ®raf »on 154,14.
ffiilbc, Sodann be 820,1».
ffiiüibrorb, 6t. 398,24.
©injenburg, ©fcif ^crmcmn »«m 505,30.
ffiif^, ^einri*»on 907,6.
2öitte!«&a(^, ^faljgraf Oft» 529,28.
fflittflenflein, Söerncr »on, qßrovft 788,1.
ffiorm«, ©ifc^öfe
ajktor 357,11.
«urtbarb 1486,31.
9lrnolb I 496,28. 497,5.
^Irnolb II (img tBn^g^) 504,22.
ecfarb 43 »ar.
JReinlarb I 824,26.
Sodann 111866,19.
ffiürtcmbcrg, trafen
Ulri^ 801. 802.
^ber^arb 838,23. 870,34. 885,6.
©ürgburg, 93if*öfc
Sobannlll 55,3.
9lubo(f II 838,25. 85S,15. 871,14.
885,13.
©Hrjburö, ?Jropfl ^on 190,22.
3ebliJ, mm ®c»Tg »on 112,20. 113,2.
3egcn (©ieöen?), ®rafcn »cn 43,3.
135,18.
3cfl, ttlri^ 794,5.
Siegen^in, ®raf »on 155,2.
3t»ifaltcn, <Mbt»on 872,19.
Ottmtitii^m^.
9la!|! 862,11.
«Uccon 546,24.
5ld^en 19. 26,11. 31,27. 32,5. 52,2.
61,11. 86,7. 95,4. 98 öar. 101,5.
111,21. 128,17. 161. 162. 179,3.
183.10. 410,33. 411. 412. 414,8.
416,37. 422,2. 428,29. 431,39.
441,16. 458,20. 471,22. 517,14.
519,27. 522,25. 524. 525,22. 535.
545,13. 550,7. 558,25. 570,31. 644.
651,19. 654,24. 655,37. 658,26.
660.11. 678,10. 689,33. 695,29.
696,1. 698,9. 704,30. 706,1. 708,1.
716,16. 718,4. 724,28. 739. 740,22.
744,5.. 748,1. 766. 779,9. 783,10.
822,1. 847. 848. 863,34. 865,28.
866. 879,1. 892,4. 898,20. 909,4.
910,5.
«benborf 843,8.
91ffUg^em 669,20.
Olbmcücr 702,4. 830,21.
mba (? ®ro§tDarb«m) 778,26.
9Ut>cfert 648,22.
QUbcn^oücn 68,18. 86,7.
^Ueyaabtien 273. 334,26. 353,32.
694,28.
^ifki 823,14. 842,15.
mnn 77,8.
«aiten^r 551,5.
Miltenberg 512,12. 523,14.
«Ije^ 653,2.
Mlmerongen 537,8.
?lnbernad)38 23ar. 93,8. 116,16. 187,10.
428,29. 507. 515,34. 516,12. 521,8.
685,10. 697,3. 712,27. 779,10.
825.12. 868,27. 897,32. 904,9.
Minblau (MlntcU) 423,13.
Mlntio^ia 516,36.
Mlntwer^en 174,20. 674,26. 687. 862.
909,27. 916,4.
5lt)ofltnari«berg 507,21.
Olquileia 341,7.
Mlrgenteau (Mlrfcntcel, ©rfenteile) 676,20.
910,1.
Mlrfel 95,18.
Mltn^cim 674,34. 817,9.
«ftmöberfi 39,18. 187,14. 699,26.
Ml^coli 269.
Mljiuca 542,22.
Mitten 568,15.
S3[u^^»le«»moine« (3:imace) 390,32.
5lufl«bur6 275. 276,29. 838,28.
Mluycrre 430,6.
Qlmgnon 24,8. 33,12. 38 3Jar. 662,1.
663,12.666,33.667.688,25.691,31.
696,1. 701,31.
©ab^lon 262,14.
löac^ara* 85,16. 94,22. 425,34.
©ackern 81,5. 825,15.
©abajoj 328,12.
93ae«weiler 24,17. 702,12.
»amberö 431. 482,6. 483,27. 529,25.
641,14.
Barcelona 328,14.
' Sari 507,30.
»afel 32,3. 37,10. 167,3. 189,7. 284,31.
688,37.770,28.780,3.838,30.893,3.
©ebbura 55,6. 61,3. 644,31.
öeerf 917,29.
©eienburg 85,6.
©eU 835,19.
ö^neücnt 480,16.
q3cn«berö 648,13. 650,13.
©erft^eim'ljd (5iln 77,7. 846,28.
©cröbcim a. b. ©leg 190,26.
©etn 325,28. 661,16.
IBernflein 525,3.
33ct(>lc^em 291,29. 292,9.
65*
1028
Drt^ucrjeic^ni^ (©iberflein — 6öln).
Stbetflein 169,14.
Sitfcnbotf 702,6.
Siailcin 192,1. 747,12. 785,6.
gjüfcn 818,2. 860,1.
»ingcn 280,30. 502,1 (OWaufctturm) .
509,1. 762,27.
33lanfcnberö 747,12.
331antcn|!cin 848,22.
»orflemünb 120,7. 147,23. 461,27.
«Bologna 289,21. 701,6.
»onn 25,9. 27,6. 38 23ar. 43,7. 51,19.
52,6. 53,11. 70,10. 75,4. 91,21.
97,30. 99. 101. 104,22. 116,15.
119,4. 137,12. 141,15. 147,25.
161,18. 178,15. 187,11. 190,25.
314.31. 428,29. 429,18. 511,12.
516,17. 521,8. 525,11. 528,15.
529,13. 555,35. 569,26. 592,12.
638,4. 643,28. 654,14. 663,23.
670,20. 672,25. 678,7. 679,34.
685,20. 712,27. 715,33. 718,11.
719,37. 741,32. 742,8. 746,70.
748,36. 766,14. 779,9. 803,21.
823—27. 829,23. 830,25. 833,11.
835,3. 839,16. 850,24. 855,9.
867.32. 875,24. 878,13. 887,24.
898 21
SoVparb 592.16. 902—904.
©orbcauj 373.
©ottcnbroi* 87,2.
©ofborf 721,9.
a3raunf(ättt)ei9 536,10. 839,8. 888,27.
©rauweiler 357,23.
©reiFtd (irrift Äi&inöcn) 516,3.
«Breitba* 823,26.
«Bremen 409,2. 888,23.
SBre^cia 420,17. 661,19.
«retten 802,18.
Jöroic^ 185,28.
Jöruc^fal 844,10.
Jörurf 32,3.
»türf 56,17. 86,15.
Srüflfle 45,20. 108,27. 136,16. 174,19.
175.6. 177,23. 777,22. 819,18.
833.29. 836,26. 869. 870. 872,30.
873,20. 879,15. 912,16 (irriö).
»riiggen 912,16.
f&xW 21,9. 37,13. 60,11. 107,17.
110,27. 461,24. 654,8. 664,10,
666,16. 671,39. 696,26. 700,8.
752,24. 753,4. 820,6. 822,24. 823,4.
827.7. 841,21. 843,10. 847,8. 875,3.
913 19.
Srüffei 64,14. 181,25. 652,13. 675,30.
781.30. 862,9. 873,30. 874,4.
©runber^ivic^ (?) 743,12.
©runburium 273,22.
©u^^eim 684,20.
©u^bolj 58,22.
^ueberit^ 428,30.
23ura («Ruwerbur^) a. b. 2Bu^^)cr 31 Sar.
49,18. 140,4.
ßaefarca 274,3.
ealaU 36,6. 106,10. 108,22. 111,21.
174,5. 681,34.
(Sambra^ 34,23.
ea^eücn 701,4.
(Sartbafto 268.
©aub 878,8.
aiair»aur 29,S.
Q,lm 48,14. 84,3. 95,12. 428,30.
917 34.
(Joblenj 34,18. 56,22. 85,14. 101,3.
116,15. 701,4. 752,15. 779,10.
798,37. 868,19. 875,18.
(Soln
^Ogcmeine«^ 93crjci(^ni§ bcr ©tifte,
^ir^cn, (Sa^eücn, Älöflcr, ^cn*
t>entc, ^ofpitälet 465—69.
«Me^rc (^btcn), §au« jur 863,29.
«Mltenbcrßer^pf 47 IBat. 119,28.
852,12.
«Ultenmartt 165,24. 710,31.863,25.
864,17. 866,33. 867,4. 886,4.
905 19
©t. «Unbrea« 123,9. 425,34.
<Mnbrea«flofler 67,18.
©t. «Hnton 443,22.
6t. «))etn 443,7. 834,21.
©t. 9H)ofleIn 18,3. 70,1. 123,19.
299,37. 481,3. 483,32. 501,32.
520,16.736,14.737,15.773,32.
816 28
^tmxQ (©tabtt^cil) 908,9.
?lr«burg (©cbür^au«) 48,7.
«Hr^bura (©eberjunft^au«) 711,20.
712 34
?lugu|{incr 69,25. 897,24.
SBa*, ©trage 19,8. 35 95ar. 586,38.
732,1. 866,32.
©at)en 26,2. 69,27. 147,6. 515,1.
755,12. 850,4. 904,27.
©atjentburm 83,8. 580,28. 587,31.
830,32. 874,32.
93ctblcbem,5lIoPer 911,19.
©ifc^of^i^of in ber Jrantgaffe 787,22.
806,19. 826,8. 830,10.
©lauer ©tein 890,20.
©Icitbor^en 904,27.
(Bonifaciu^ca^jeUe 650,4. 834,23.
©rürfenilrage 795,12.
©uec^el 909,17.
©uettgajTe 672,29. 711,15.
©iiröVf 830,10. •
Drt«t)et5ci(^nig (Ööln).
1029
©uttermarft 47,7.
et. acicilia 315,11. 414,31. 424,7.
439.34. 834,16.
aapitol 309,7. 391,7.
eart&äufcr 373,29. 630,12. 672,17.
©t. ßbripo^toru^ 902,19.
©t. ©Iara70,7. 783,6. 827,16.
eimrbof 90,1.
©t. eolumba 876,8. 889,32.
898,30.
So|!inörct)cn6aud 647.
et. (Kunibert 26,14. 30,1. 394,28.
399,2. 489,4. 520,18. 551,1.
6unibett«tit*tof 770,22.
eunibcrt«tbor 147,1.
6unibert«t^urm 53, 14. 83, 8.
834,31.
SDom (alter) 122,27. 414,34.415,11.
424,2. 516,25.
S)om (neuer) 18,13. 25,2. 40,10.
49,11. 51. 52,15. 54,6. 69,18.
78,5. 81,24. 89,3. 97. 98 93ar.
105,18.108,18. 110,21. 139,18.
146,9. 173,6. 178,21. 184,24.
187,5. 415,5. 425,35. 440—42.
479,36. 486,29. 491,31. 492,6.
494,32. 495,9. 501,18. 516,7.
520,26. 526,2. 534,9. 550,15.
685,22. 700,17. 740,3. 747,26.
765,20.773,23.788,14. 806,10.
810.35. 826,4. 830,1. 866.
876,9. 889,30. 891,33.
2)rcitönigenfamnier 92,22.
engel^ot 680,22.
©erfammcr (ßapiteltau«) 92,23.
98,8. 123,30. 696,28. 728,15.
3acob«ca^)cac (?) 522,34.
So^anni^ca^)cUc 570,15.
SWaricnca^jeUc 746,20.
qSctcrÖQÜar 89,15. 94,19. 99.
139 18
abürme 123,10. 176,2. 778,11.
2)ombof 89,19. 783,17. 830,9.
833,15. 889,31. 890,14. 913,7.
ßinbc auf bemf. 890,20.
SDominicaner 58,25. 69,16. 123,12.
289,33.464,23. 531,13. 811,3.
842,5. 857,17.
2)rcifonigcntbör^en 514,38. ^
SDuffc^ba* 119,23.
e^renfcl«, ^au^ 776,16.
ebrcnt^or 90,17. 139,7. 147,2.
874 33
eigelpein' 164,5. 188,21. 792,3.
911,19.
eigcipein^tbor 57,19. 830,32.
5alfcn|!ein, ^au« 61,22.
5cUbad[) 816,27.
SUjengrabcn 901,3.
gifd^mait't 27,18. 45,9. 47,6. 67,23.
69,23. 75,9. 123,3.
gifdSjmcngergaffcl 913,1.
gif^tM 134,35. 147. 165,3 (tku
ne«). 718,32.
Sleifd^bau« 71,6. 713,11. 714,24.
5ran!cntburm 63,10. 750,21.
©t. ®ccrö 123,9. 488,31. 489,20.
491,7. 494,20. 520,16. 699,13.
©eorgi^floPer 714,24. 776,25.
©t. (55erei>n 70,7. 90,17. 91,13.
123,26. 347,1. 414,26. 494,33.
520,17. 620,39. 773,31. 902,12.
(Sereon^^jrovPci 70,8. 123,18.
©cwanbbau^ 71,6.
©e^er^afte 59,28.
®olbfd()micbeöaffel 899,27.
©rafenfcOer 164,10. 768,26.
®rie^enmarft33,14. 599,31.711,8.
©ürjenid) 184,13. 300,4. 783,1.
827,20. 838,8. 867,25. 897,22.
§ad)t 769,24. 901,29.
$a*ttl)or 49,20. 890,19.
|>aud bc^ §iiöcr bon bir ©tcffcn
612,37.
^eiligftcijlfpital 807,29.
^clmf^läger, ©trage unter 776,11.
^errnleic^nam^floilcr 172,34.
^cumartt40Sar.59,8. 75,19.83,6.
109,10.165,22.710,31.711,23.
713,4. 714,24. 734,25. 735,10.
835,14. 856,30. 857,5. 866,33.
884,24.
^o^^erid^t 185,7. 778,12. 913,8.
|)od)pforte 620,33.
^of 52,17. 88,21.
^of be^ ^ermann bon fieiS^cni^
776,26.
|>ol)ef^miebc 889,31.
Hunnen, Verberge jum 163,1.
©t. 5ol)ann44,l. 711,5.
©t. Sobann u. (Sorbula Oo^amiiter)
699,10.
3o^anm«flragc 90,2. 361,24.
852 12
3ubcnbüc^el 34,6. 720,26. 666,8.
834,29.
Subenga^fe 142,5.
SubentirdS^bof 669,31. 834,29.
Subcnfanb 669,29.
itaey 173,6 176,13. 835,14.
Äaiferflragc 865,23.
Karmeliter 91,1. 711,11.
©t. itatfearina 848,23.
Äorntau« 783,6.
Äornmarft 886,4.
Äranen 98 S5ar. 124,20.
1030
Ocl^Dtf seidig {(SMu).
JIrtUibcübec 659,16. 904,3h
Ätime, ^ani jui 909,17.
6t. Saurentiii^ 94,20. 123,10. 325,
25. 898,30. €t. tBinci^o^ui^efle ba-
feilbfi 325,24. 734,27.
ßeprofenftau« 834,27.
ßinbflaffc 27,18. 47,7.
@t. Supud 896,30.
g^rir(^eiM»farrd 669,35.
ßi)ltir(^^ent6or83,14.
lD^A<^bäeT((ofict 304,28. 516,16.
520,17. 8ü3,30.
SRai^hkm 38,8.
aWatceüenfiragc 800,16.
<St. aWaria in capit. 69.25. 123,10.
169,24. 178,26. 184,27. 391.
392. 712,14. 834,17. ßapeücn
bafeibfl 392. 393.
2)^aneRorct)en{lift (St. Maria ad
gradus) 60,5. 165,18. 304,23.
403.1. 488,30. 504,14. 714,32.
889,29. 898,25.
aWargretCB^U^ 37 öar. 142,8.
898,33.
a»atiengart<n«üj!cr 304,25.
6t. SWarta ad olivas 301,26 (»gl.
Icmpd^aul).
IDtaifmanndAaffe 58,28. 59,6.
SWatrHÜein 299,36. 304,32. 309.
*War«pforte 25,17. 107,14. 147,1.
165,24.170,27. 714,25. 762,28.
774,20. 800,21.
6t. SWartin (äro|) 27,19. 45,8.
69,22. 123,2. ,440,8. 442,20.
443. 722,23. 791,3. 6|)4tal ba-
felbü 886,4.
6t. SWartin (fleiii) 27,14. 72,7.
898 31
aWattindtfoficr 175,16.
6t. mtbiad unb mu>t 415,20.
424,8.
6t. SWautitiu« 70,5. 90,25. 520,16.
811,6.
2^a;iminennrapc (^raubau^ unb
$a(f^u« bafelbß) 58,24.
SWe^tern 834,14.
SKcIate» 900,27.
SWclatcnfotten 26,21. 75,14.
aHinoriten 289,33. 464,25. 660,19.
873.2. 889,32.
üKüblcnftaffc 87,16. 814,9.
üJlünu 25,4. 714,25.
<«äc^el«faul 901,8.
S^CUftaffc 53,15. 87. 104,26.
141,16. 805,10.
Sfleumattt 38 33«t. 48 33at. 59,10.
76,8. 109,10. 137,22. 736,13.
Wbeti^ 908,9.
@t. IRotbburgt« 392,17.
Dffucialot 23,5.
Oiiertüertb 814,6.
6t. qfantaico« 70,3. 123,16. 438.
439. 443,1. 520,16. 630,12.
713,2. 791,2. 816,17. 889,15.
(Pa))agei, $an^ «um 736,13.
6t. q?aul 415,20. 424,8.
6t. qfcUr 33,14. 315,17. 711,17.
^faffcntbot 30,14. 593,10.
Duattermart 867,23.
!)t«tbl»att« 27,6. 44,11. 122,10.
140,13.330,30.582,32. 593,14.
700,24.733,16. 853,10. 855,32.
8S6,5. 891,33.
9iatbbau^capcUe {3ubenf(^ule, S^ru«
falcm«ca\)eae) 122,10. 156,18.
762,15. 856,34.
9)atbbau^tburm 140,12. 890,29.
Äj)Cmg«ffc 30,18. 124,21. 597,5.
IRbeinmübleii 884,26.
Äicblertbutm 580,34. 587,38.
fRmtxhxüdt 437.
«Rog, ^aM« jum 30,18. 776,16.
6aal (alte 33ifc^of*pfali) 49,20.
60,9. 89,18. 110,23. 139,21.
141,25. 491,18. 493,14. 516,21.
579,11. 592,20. 740,2. 783,17.
833,15. 872,27. 890,15.
6«Isg«ffc 141,1. 147,7. 437,4.
770,33. (Jaj>ea« bafdbfl 47,7.
6anbfaul 897,21.
6^afeittbot 44,14. 712,23.
6*u^i!oü 40 S5ar. 711,24. 714,30.
6*ilber|affe 172,37.
6t. 6erMttu« 358,25. 361,23.
520,18.
6t. 6eDerm 28,8. 69. 81,12.
123,24. 178,21. 360 J. 373,22.
398,1.401,16. 486,27. 511,14.
520,15. 780,14.
6ct)crm«tbot 42,24. 147,2. 166,17.
173,11. 534,7. 720,17. 823,17.
834,29. 843,12. 852,6.
6e\?crin«[lra§c 650,5. 834,23.
(BionmofUx (6ein) 771,24. 901,2.
6tabtötabcn 44,14. 136,29.
6teintt)eg am 2)0mbof 890,20.
6t. 6tcpt)aÄ 780/24.
6letneiiftaffe 780,23.
6teifcn, ^ani iut 94,20. 734,34.
6tragburgcrftafie 786 J.
6turi6crg 40 95ar. 166,18. 714,29.
Jempelbau^ 545,19.
6t. Zi^omai 791,30.
JJ^urnmarft 191,8.
Slrdnfe auf bem ^curaarft 884,24.
Drt^eificiWf (§&fn — ®(rtigH(mi>)
1031
Jranfflaffe 91,14. 866,2. SS^,t9.
898,26.
Ulric^^öflffe 69,30. 630,12.
lUrid;«t^ot 31 Sar. 48 ©orr. 463,4.
UniDerfität 728.
et. Urfula 69,15. 12a, 6. 304,27.
520,17. 8.34,17.
2öaöct)au« auf bcm ^cufrtiavft 9S4,23.
gUaibmarft 711,11.
Xffiaffcrfag, Verberge 60,22.
2Bcbcrt)äufct 40,6. 713,8.
aSeitienäaffc 58.25.
aßci^cr, Älofler49,8. 84,20. 138,34.
585,30. 834,13.
35kilymb«581,25. 834,12. »66,24.
akinf^uK" 172,32.
S»ertb 59,16. 158,4. 901,9
(?2Bieb).
SBinbecf, 3unftf)att* 710,12.
SöinbmübUn80,l. 137,22.
3euö^au« 827,16.
(Joniianfmovci 346,18. 347,9. 348,2.
362,15. 3^73,34. 374,17. 382,30.
387,25. 396,9. 397,8. 401,30. 402,12.
411,12.416,6.462,2.471,32.479,14.
513,37. 796,18.
eenpanj 52,7. 61,25. 64,4. 97,5.
101—104. 112. 113. 115,1. 117,27.
450,20. 457,26. 632,2. 746,4.
757,19. 838,31. 915,6.
ßotbic 537,10.
(^orbe^ 417,30.
©owtrat) 652,8.
(irccp 36,2.
ßuc« 795,25.
eui)f 727,9.
S)anuettc 540,12.
SD elf t 690,5.
3)enbermenbe 862,11.
SDcurenburö 756,33.
SDcutici^cm 506,18. 914,20.
SDcu^ 18,9. 25—27. 32,22. 46,2. 50,14.
52. 55—59. 62,11. 67,22. 69,28.
78,4. 81,4. 86,19. 981»ar. 107.108.
110. 112. 113. 117. 118. 120,28.
121,25. 124,10. 134. 137,26. 144,4.
145,10. 147,8, 165,11. 169,24.
191,15. 437. 481,1. 517,27. 518,1.
650.718,30. 71^,26.727,34.742,23.
746,15. 751,12. 755,33. 756,20.
760,18. 773. 814,6. 830,32. 841,27.
874. 879,27. 881,17.
SDebcnter 537,23. 675,2. 907,8.
SDiefi 874,1.
SDinant 815,29.
SDinelaten 155,7.
SDifiernid^ 71,7. 702.5.
SDoe^burg 819,5^
$)e»neT^betft 32,2.
S)ormagcn 68,20.
SDortmunb 75,10. 77,3, 142,lf. 8^9,^.
SDottied)t 65,2. 94,4. 524,8. 527,14.
642,33. 754,19. 786,15. 854,22.
SDiac^enfcl« 887,24.
SDront^im 765,32.
2)ümMlb 881,18.
SDÜrcn 644,28. 704,3. 803,21. 863,9.
SDuffelborf 107,5. 112,25. 592,16.
648,14. 814,31.
2)ui^burft 537,23.
3)l)cf 46,5. 47,13.
6^t 735,18. 910,7. 011,5.
(Scfeniaftcn 516,12.
(jDcffa 340,6.
(Sffem 81,5.
^ömcnb 527,15.
(Jifel 162,23. 910,5.
eibcrfefl^ 84,15.
eifag 189,7. 191,24.
emben 917,21.
(Jndcrn 519,11.
enger« 191,4. ,
QnmH6) (@t. «annabod^) 54,2.
ep^efu« 369.23.
drMenj 908.32.
(^ffcn 533,18.
eglingcn 457,34. 663,29.
etfc^tljal 915,23.
(Suetirc^en 863,9.
I^aenja (?) 538,24.
galtenburg 180,13. 668,13. 812.
geybe 668,30.
gmtarb 86,15.
glorenj 448,3. 486,22. 662,10.
Jtanc^imont (©tand^mowt) 735,26.
Sranecfer 916,31.
grantfnrt 26,6. 32,24. 44 ©ar. 89,6.
177,5. 481,11. 482,5. 642,10.
643,15. 653. 659,14. 663,16. 674,7.
678, 12. 682. 719,34. 721,27. 797,12.
798,7. 864,23. 865,27. 897,6.
909 19.
gred;en2i,10. 461,27. 9«6.36.
grebcborg 191,26. 747,12. 785,7.
gceiburg im *23r. 906,30. 907,21.
gri^lat 739,11.
p^Ungcn 839,3.
©aiigUano (®a(cbanum) 430,14.
1032
Drt«Dcrjci<!^ni§ (Oardborf — ßcnncp).
®ar«bDrf24,23. 71,6. 702,5.
®cien 61,3.
©elbcrn 46,13. 158,19.'281, 15. 437,17.
849.19. 850,1.
©einkaufen 519,15.
®cmünt> (©(^toaben) 838,29.
©cn^berft 672,2.
®cnt 45,21. 136,13. 174,22. 178,1.
278,36. 836,26. 845,30. 862. 870.
872,29.
(^enua 661,25.
6an (^ermano 522,28.
®efcfe 431,14. 790,5.
©cöel^bcrö 28 öar.
©immenic^ 49 Sat. 137,12. 729,9.
©labbaci^ 441,1.
6t. ®cat 756,31. 834,3.
(SoMbcrg 38 Sar. 87,8. 532,39. 569,27.
671,39. 672,25. 822,27.
©übotf 900,26.
®öüteim 653,25.
©orfiim 64,8. 145,27.
®o«lar 487,23.
©rafentbal 537,3. 651,9. 703,40.
©raffd^aft 488,35.
®raöc 77,12.
6'®ra\)C3anbe 677,9.
®ri^enfüücn 23,7.
©rönirnjen 876,20.877,22.916,13.917.
§aaö 65,21. 690,11.
^aarlcni 885, 2S. 886,1.
4)acfenbroi(t) 823,9.
$al 820,14.
^albcrPabt '407,2.
Hamburg 407,3. 432,12. 765,2. 814,17.
839,8.
^annut 668,30.
^atfleur 106,4. 109,6.
^art 671,39.
Raffelt 68,1. 818,2.-859,27.
|)cem«fcrf 690,7.
^ee« 703,34.
^eibelbcr^ 738,17. 739,17. 741,29.
745.20. 802. 803,1.
^cilbronn 638,29.
^cimba(^ (^aimboid^) 644,28.
4)einicrjbeim 846,34.
$ein«lbcrö 803,9.
|>elfenftcm 71,6. 702,5.
^emmcr^badj^ 24,4.
^erforb 519,12.
^ermanc (4)oemel) 676,20.
$crfeU3,15.
^erjoöcnbuW 524,7. 729,5.
|>erjogenratM4,12. 669,20.
^ccfba^e 735,21.
$cu«bcn 687,31.
|)ilbc«^eim 825,9.
^oci^ftcuj bei S3onn 672,25.
^öc^ii 807,23.
^onningcn 120,14.
|>onnef 672,2.
^uugwüutc (^agcipunb) 559,2.
^ornberg 747,12.
|)üilaben 551,4. 664,21.
^iilc^ratb 670,1. 914,15.
^m\\) 119,24.
^u^ 336,7. 645,22. 817,4. 860,25.
3erufalcm 29,2. 125,3. 264,30. 291,33.
292,3S. 311,6. 331,17. 334. 395,16.
411,22. 462,1. 499,16. 519,29.
544 25
Snöelfedm 412,26. 723,23.
3nn«fbrucf 888,19.
6t. Soiji (?) 681,19.
Sfenbcrrt 533,37. 534,12. 537,31.
Sülic^ 86,6. 363,33. 644,21.
Äaifcr^Iautctn 539,24. 723,22.
^aifcr^iücrtb 150,21. 167,17. 399,10.
592,16. 656,35. 747,12. 818,28.
Äcm^cn 137,14. 648,23. 672,2. 693,42.
840,20. 846,18.
iTem^tcn 838,29.
Äerpcn 645,13.
^töniö^borf 61,4. 71,9. 119,5. 150,17.
163,11.
itönigefelb 559,6.
Äönigi^fclben 658,1.
Äünig^mintcr (Söintmn^ 830,24.
toeöorben 536,24.
Äolin 179,13.
Ärafau 289,25. 779,25.
Äuilcnburg 690,12.
ßabnficin 801,15. 807,23.
Öaicrfcair (<) 695,29.
Öanbcn 390,2. 418,21. 608,31. 675,20.
860,10.
Öanb^fronc 528.4. 529,14.
ßaon 504,28. 547,12.
Öauingen 530,31.
ßccbcnic^ 21,1. 61,3. 461,29. 670,12.
671,26. 697,41. 718,15. 729,17.
846,33. 847,8.
ßeeuwarben 916,31. 917.
ßcic 169,11.
Öcmgo 789,1.
ßcng^borf 766,14.
genucp 84,12.
DtWDerjei^ttiJ (ßc^Wn— iWeufe),
1033
Serben 885,29.
öiblat 55,^7. 729,17.
Simbutö 704,21.
Sinn 818,28. 846,10. 907,13.
Sinne 735,17.
ßinii am JRbcin 150,17. 521,8. 670,17.
695,15. 748,36. 759,29. 825. S30,27.
837. 838,3. 875,25.
öinj (Defien.) 887,10.
ßippf^rinöc 169,15.
ßip^)iiaM 789,1.
öobitft 811,10.
Öocmcn 524,3. 675,30. 758,9. 860,27.
873,30. 874,1. 876,3.
8octt)enburg 86,9. 96,2.
ßo^mar (? Öcüermibc) 58,13.
ßonafcn (öonicn) 911,13.
ßunbim 257,3.
ßucca 661,26. 662,17.
ßübecf 160,5. 501,29. 517,19. 765,1.
833.11. 839,8. 888,27.
fiübcnf*eib 84,9.
ßül^borf 867,31. 868.
öüncburg 765,1. 839,9.
ßütti^ 22,10. 36,4. 50,21. 77,11.^
85,23. 112,10. 167,22. 398,26.
399,22. 400,10. 403,11. 499,22.
505,33. 523,32. 675,16. 695,2.
729.12. 743,12. 744. 745,13. 752,28.
754,19. 808. 809. 811. 812. 815.
816—18. 820—22. 859. 861. 873,18.
896,6.
Suycmburg 61,24. 112,11. 186,6.
704,21. 726,3.
fiujcrn 854.7.
ß^on 274,20. 276,39. 280,4. 283,13.
328,14. 893,27.
9Wac«tnd)t 49 ©ar. 81,1. 315,25.
356,30. 398,23. 400,10. 645,21.
665,11. 668,12. 669,21. 705,16.
743,11. 744,30. 745. 779,9. 791,8.
821.861,17.892,13.909.28.911,12.
3naöbcburfl431. 432,10.
IKailanb 18,8. 97,2. 166,24. 373,33.
448.3. 512—14. 517,21. 661,17.
658,15. 735,36.
gWainj 38,13. 119,16. 180,5. 186,26.
275.1. 280,31. 284. 311,28. 358,4.
363,33. 367,30. 368,9. 372,7.
404,21. 416,31. 417,13 (»Je^).
420,19. 424,22. 432,2. 438,31.
458,23. 462,2. 481,15. 498,21.
525.2. 536,32. 580,24. 588,1. 652.
653,1. 743,32. 793. 794. 800,25.
804. 857,26, 858,4. 875,13. 878,13.
905.4. 912,15.
ÜRalmeb^ 402,39. 440,9*
SWannefort (? fent üWanert) 56,25.
üWann^cim 745,31.
SWarüHbaum 917,30.
SWaricnforp 747,24.
SKaricnwcrb 504,27.
SWaucnbcim 771,23.
ÜJlauct^jfab 648,12. 650.
OWe^cln 669,18. 673,19. 687,32. 875,33.
ÜRecfenbeim 843,8.
SWccf 875,19.
9Wci«tcim (?) 56,25.
5«eiBcn 851,23.
SWenbcn 672,7.
aWcrgengo (V) 724,24.
SWcrbcim 839,3.
OJicriba 328,13.
ÜWcrjcni* 24,23. 702,5.
2Wcfnna 272,3.
mc^ 23,10. 189,16. 276,39. 284,31.'
363,34. 389,9. 418,19. 428,27. 440,2.
451.24. 641,19. 666,7. 689. 878,5.
et. 3Wid)cl 799,19.
2Wibbdburö 559,4.
aWinben 4ü3,12.
SWonbeim 62,12. 86,15. 112,19. 113,13.
645,28.
OKüntccaffino 403,28. 522.27.
5«ontfort 896,6.
SWontioie CDlocnfauwc) 726,11. 823,12.
gWonjinften (? OÄcn^e, Tlcini^) 180,6.
SWorenbijrf 843,8.
OHülbeim a. b. öitt 143,12. 188,20.
SWülbeim a. m. 49 S«r. 51,23. 52.
56,14. 59. 62. 86,14. 96,3. 98 öar.
101.25. 105,4. 106,19. 109. 112.
113. 138,28. 143,2. 145,4. 191,24.
645,28. 684,20. 743,4. 750. 752,12.
774,7. 838,34. 874,8. 875,1. 900,29.
üKünftet 403,12. 409,2.
aWüniicreifcl 55,14. 143,23.
dtamnx (IRamcn) 702,23.
IRanct) 47 3)ar. 70,24. 843,25.
l«a5aretM63,l.
Dleapet 521,20, 532,11. 540,9. 542,25.
895,13.
IReucna^r 24,22. 702,5.
S^lcuenbcibc (? Dliun^eim) 57,6.
iWcug 20.12. 47 »ar. 70. 71,10. 147,25.
171,17. 178,13. 181,13. 183,20.
187,11. 305,18. 334,33, 428,29.
461,17. 492,31. 521,8. 528,15.
529,14. 588,5. 592,12. 642,24.
654,20. 729,15. 741,32. 742,8.
748,36. 766,2. 775. 808,10. 824.
831—33. 835—38. 840. 841. 845,8.
1034
DrtöDer)d(^m0 (9leiipabt— Stom).
855,23. 873,10. 898,8. 906,4.
907,13.
«euflaM 773,7.
«icäa 34S,4. 354,2. 356,1. 362,18.
9iiebrggcii 31,3. 551,17. 644,29. 689,19.
704,23.
9{iebeTdbuTg 71,12.
9licl 38,12. 839,3.900,29.
9{iciibetcf 691,14.
9{ienbTÜcf (9{uii>enbuTd^) 538,1.
fflitii 55,12.
Stitutcrt 648,22.
9{ieuii>ßab 85,23. 910,11.
Stida^baufen 842,34. 858,15.
9{ii>eae« 390,10.
9{örbliiigeii 838,29.
Sionneniorrtb 507,18.
9{oTbeina 672,3.
9{ürburg 551,6. 818,29.
Nürnberg 37,26. 160,21.484,35.508,9.
511.30. 535.36. 538,6. 654,24.
838,28. 881,19. 882,7. 885,13.
9ionitregcii 109, 1. 426,30. 428,30.
477,9. 482,23. 536,35. 537,14.
763.6. 828. 849,21. 889,8. 914/22.
OKnfiTf^eii 809,17.
Dbernbein 723,22.
Dcbt 55,11. 672,1. 693,42. 846,15.
Dplaben 57,6.
DpDenbei« 653. 723,21. 741,10.
745,17.
DrUan« 188.14. 377,15. 671,12.
Orfcp 759,33.
O^nabrücf 403,12. 409,2.
$abnbcni 409,2.
Vabua 530,32.
^affcatb 60,32.
*dn« 36,13. 50,11. 67,4. 106.1.
173,23. 188,10. 257,3. 289,17.
381,20. 401,2. 410,14. 411.16.
424,18. 428,25. 432. 438.12. 4ä9,33.
511,5. 531,2. 671,12. 680,16. 681.8.
683.7. 689,10. 690.22. 728,12.
737.31. 756,11. 813,15.
f^aDia 289,23. 402,2. 406,8. 512,10.
897.8.
Vtacn^a 420,34. 661,23.
9ifa 96,6. 658.5. 661,26. 662,15.
68S,32.
VbhUft 429,35.
^otk 900.28.
^epiHl^boif 51.9. 113,31. 672.2.
822,28. 825,15.
VcT) 855,12.
Vonl^m 79,15.
Vrag 45,11. 104,8. 169,2. 444,1.
690.23. 723,14. 725,4. 728,15.
738,14.
Vremonti^ 547,11.
Dueblinburg (2>elne(fbuTg} 429,33.
"StabcDornivalb 84,12.
9ianbeiatb 92,17. 512,16.
dtatingcn 71 Sar. 742,14.
9la)>enna 479,27.
9iai>eiilberg 175,20.
9ie(ningbauftii 35, 1 1 . 58,31. 68.21.
9lcgcii«buTg 116.21. 276,39. 371,16.
450, 19. 457,25. 488,7. 511,32.
632,1. 885,10.
1 9itüNfiäbte 448 (vgl. bie SRatrifel 871.
872).
9ieid^e{iaiibe 446 jf.
9letfftrf4Ktb 726,16.
9tc«ageii 507, 21 . 525, 10. 576, 4 1 .
748,36. 837.16.
9Uttf(fKiiberg 138.31. 461,27.
»babe an bec Solme &4, 11 .
9ibetbt 808. 809.
9ibei«l381,17. 382,14. 419,12.441,35.
479.24. 510.3.
Stbeinbad^ 672,1. S18,29. 847,8.
9ib«inb<Tg 41 Sar. 153,22. 428,30.
654.9. 6b0.10. 693.39. 907,13.
9ibeinbOTf 86.15. 511,12. 785,32.
9ihtintd 515,28.
Stb^infdbeii 657,32.
Äbenf« 26,5. 88,15. 678,7. 738.26.
797,32.
9ibcbu« 183,33. 659,7. 694,27.
Äiebl 47.11. 53,10. S8,26. 62,12.
98Sar. 104. 112,19. 113,13. 142,27.
145.10. 695,33. 750,17. 835,1.
9lcbenfir<^ 19,27. 26,22. 75.15. .333,3.
555.35. 647. 649,23. 6^,28. 807,33.
S24.29. 874.33. 900.26.
9li>eTiieiib€ 86,2. 527.9. 811,13. 828,4.
889.7.
9iM«bCTg 24.23. 702.5.
9l#at<b(ii 57,29. 58,2. 108. 144,15.
756,28.
9iclaiib«e(f 507,19. 670,12. 693,31.
822,29. 847,9.
Äü« 24,9., 79, 7. 91. 99/t3. 125.16.
166.29. 167,8. 257.4. 265. 268.
269. 272. 274. 281. 282. 290,19.
i 291. 295,32. 297,30. 302,4. 313.
I 3H. 320—22. 331,2. 337,17. 342,29.
i 343.28. 346.15. 348,2. 352,4. 357,1.
Ort^ijctjei^niJ (Äcmmcrt^flt(t>en — Utre^t) .
1035
358.26. 361,19. 362,15. 368,8.
374—80. 382,24. 396,8. 409, lU.
411,19. 417. 418. 420,32. 42k.
425.27. 427,30. 431. 432. 436,20.
438, 29.440—42. 444. 448,2. 458,2.
462,2. 470,20. 479,27. 480,24.
482,9. 487,19. 498,25. 499. 505,23.
506,29. 510—12. 517,21. 522,26.
525,35. 529,5. 530,10. 532. 538,4.
550.7. 559,2. 635,4. 636,23. 65S.
661,27. 667. 676, 10. 679,25. 684,11
688. 692.18. 693,12. 701. 737,26.
,766,2. 771,29. 792,5. 795,24. 796,7.
801,6. 8ü9,30. 810. 840.5. 877,25.
878,2. 884,6. 893,33. 894. 905, 14.
906.8. 908.22.
9lommerd!iT(^en 137,13.
JRefenbal 691,14.
ülofent^at 653,25.
giepocf 656,18. 757,12.
Sdupcrtdbetft 509.1.
9lm>pi^tctotft (Sdocbc) 54,2. 57,18.
6aalfelb 488,35. «
eaba 264.31.
edibutg 450,19. 457,25. 632,1.
©amaria 322,27.
6at)n 191,4.
©(^apaufcn 52,11. 103,13. 372,2
(6affcnbufcn).
©ilcbufc^ 57,1.
©(^leiben 37,21.
<8c^lettj)aM 838,30.
e^önforj^ 92, 17 (r6*önrol>e). 726,11.
©djoonbotocn 65,16. 537,8.
@(^tt>äbifct(^^aü 838,29.
€(^tt)einbeim 56,25.
6*n>clm 533,24.
e^WCitc 759,32.
@c!j 433,36. 691,35.
©empact) 726,27.
@en« 430,6.
©eiocnwülben 917,5.
ecöiOa 479,19.
©icambiia 364. 365.
etegburft 41,17. 57,18. 58,13. 78,3.
86,19. 95,24. 98 <Bat. 105,10. 139,2.
488,32. 495. 496. 498,3. 504,16.
507,17. 648,15. 712,27. 868,24.
6icna 662,17.
einjig 528,9. 656,36. 689,19.
©falbolt 765,31.
©loten 916,30.
eiu^« 174,20.
©mccf 916,31.
6oc|l 32,7. 92,9 f< ©oilfcn). 184,6
187,15. 188,1. 376,3. 388,18. 431,18.
440,7. 655. 784,21. 785. 787—91.
864,14.
©oiffon« 418,6.
©olingcn 742,16.
e^>C^et 367,30. 485. 487,23. 499,26.
503,11. 523,1. 525,27. 527,31.
528,7. 653. 660,28. 661,6. 664,4.
667,20. 678,18.
©tammbcim 86, 15.
©teinbcim 807,23.
©tocfern 861,33.
©tolpc 78,12.
6tralen 910,15.
©tralfunb 765,2.
etta§burd 181,20. 284,31. 367,30.
388,6. 424,22. 524,32. 660,13.
669,13.688,37.692,5.794,3.833,11.
838,30. 912,16. 916,8.
©trauiDcUcr {? ©trulfilrc) 57,25.
6ucl5 60,14. 606,1.
©ucrtt) 20,8. 656.28.
©ucou^ 269.11.
2iagUa€05)o 542,5.
3:cd!Knburg 814,28.
3:ei-cl 527,18.
itjurin« (0 675,19.
Jid 646,18.
STomberg 536,15. 808,1. 816,32. 829,6.
STongcrn 314—16. 323,25. 331—33.
349—52. 356,30. 363,33. 376.
383,21. 439,33, 818,2. 820,21. 821.
JüUUufc 673,3.
Journat) 35,2. 845,32.
Orient 842,9.
iriet 117,30. 190,21. 269,13. 276—80.
284,32. 302,18. 314—16. 323,25.
328,23. 331—34. 347—54. 362,4.
368,7. 369,13. 375,18. 404,28.
405,3. 428,29. 455,31. 458,24.
462,2. 660,14. 788,7. 827,30.
828 29 877 27
%Xo\a 264. 268,1.279,15. 292,31. 364.
365. 368,15.
©t. Jronb 675.21. 818,2. 859,26.
861.10. 864,19.
$rot)e« 356,33. 431,17.
^u^cutanum 513,7.
Ucrbinden 670,17. 846,8. 907,13.
Ulm 838,28.
Un!d 504,13. 823,26. 855,10.
Utbcnbad) 63,19.
\XtXid)\ 65. 95,16. 187,12. 305,22.
403.11. 504,24. 524.7. 537,8.677,5.
854,25. 907,7. 918,16.
1036
Ort4t)crje^ni§ (»enebtg — äüt^>^eii).
JBenebig 38,5. 91,22. 97,2. 166,28.
406/25. 417,9. 448,2. 510,31.
538,24 (JJacnja?). 694,22. 724,20.
741,6. 793,27. 794,3. 809,30. 810.
895,17. 896,18.
öcnte 828,5.
95erm<^ 461,30. 803,12.
öerona (33crne) 380,8.
Siclj^ef 725,26.
»icnnc 295.33. 328,15. 670,21.
mid) 190,26. 477,4.
Sia 55,26. 137,11. 729,16. 906,34.
S5iÜer« («öcfecr) 687,11.
«ifi^ (2öitj 669,21.
2JocrcnbaaI (Urcnbalc) 695,30.
©ülmerflcin 33,22. 461,30. 666,19.
öoernc 677,9.
S5orj! 120,9. 461,30. 756,28. 835,18.
SBa(^tcnbünf 817.12. 819,21.
fBaW f? Söanbcj 61,8.
Söalberbcrg 823,26.
SBalbcnbcrg 118,5.
©al^cnburg 551,7.
ilBalborf 137,12. 721,9.
SBalcffe 675,17.
SBarcmmc 675,19.
SQBaffcnberg 516,37. 528,29.
2öebau49,5. 86,12. 729,8.
2Bccrbt 861,32.
Söeilerfiüifl 803,12.
SBeinebcrA 508,10.
fficip 137,11. 656,28.
SöciBcnburg 388,5.
2Bcümi(b 756,34,
9Ben^bft^fcn (Wttnd^bMfeii) 429,33.
SBcPing 113,13. 867,32. 900,25.
Sfjlcrbutö 797,20. 798.
fficflri^ 539,24. 723,22. 724,23.
Sediat 642.28.
aSwcIin^bofeH 61,5.
Oöibntg 407,6.
St^teri^ 819,13.
®icb 551,8.
©icn 731,2. 739.7. 879,6. 887,10.
SBinjenburg 505,31.
SBiVPcrfübrt 742,18.
ffli«mar 765,2.
ffioltenburft 507,16. 887,24.
SBerm« 284,31. 367,30. 382,27. 449,25.
476,16. 486,30. 490,34. 491,4.
503,5. 504,19. 653,6. 743. 892,26.
896,11. 897,7. 903,31.
SBormicrgau 653. 723,23.
SBoninöcn 20, 1 . 120,1. 127,8. 148,6.
461. 616—49. 839,12.
SBürgburg 365,29. 367,17. 645,34.
Xanten 347,5. 421,28, 428,30. 761,1.
917,27.
2)prf 339,30. 345,28.
2)ffclmpnbc 500,25.
Seltingcn 672,4.
3icrifjce 658,37.
3on(g 71,11. 98 »ar. 115,18. 137,10.
592.14. 741,19. 805,9. 823,9.
824.15. 875,23. 878,14. 907,14.
Sünborf 164,2
3ülpi^ 644.33. 645,3. 649,2. 656,38.
671,34. 696,34.
3ütvben 786,18.
^
$)rB(f von «reitfo^f imb ^rtrt in ^tipiiq.
r